superintendence, management, inspection, intendance, direction;
prefecture, government;
protection, assistance.
Զի ելից զհօր վերակացութիւն (յովսէփ առ յիսուս), արժանացոյց զնա բանն՝ ծնօղ եւ հայր անուանել. (Իգն.։)
cf. Վերակնեմ.
Այլ յուսով վերակնարկեմ քեզ, որ պետրոսի ձգեցեր յօգնութիւն զձեռն. (Գանձ.։)
to look on high, to lift up one's eyes.
Այլ յուսով վերակնարկեմ քեզ, որ պետրոսի ձգեցեր յօգնութիւն զձեռն. (Գանձ.։)
to invoke, to implore, to call on;
to recall, to call back;
to surname, to call.
Վերակոչեաց զամենեսեան ի մահուանէ յանմահութիւն։ Ի մսուր անբանից բազմի արքայն անմահից, զի զիս յերկինս վերակոչեսցէ։ Վերակոչեաց զհեթանոսս յորդեգրութիւն։ Որք ի հեթանոսաց վերակոչեցան ի քրիստոս ի ձեռն առաքելական քարոզութեան. (Շար.։ Ժող. շիրակ.։ Զքր. կթ.։)
Վերակոչէ զնա ի կարգ սարկաւագութեան. դարձեալ վերակոչեն ի քահանայութիւն։ Մի՛ զանկատարս հոգեւոր եւ մարմնաւոր հասակաւ վերակոչեսցէ յաւստիճան եպիսկոպոսութեան. (Վրք. սեղբ.։ Շ. ընդհանր.։)
Արիոս առաքեաց բարեխօսս, զի դարձեալ վերակոչեսցէ զնա յորոշմանէն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Ի՟Է.։)
to cut off, to retrench.
Զմոլեգնաճառ բանսարկուին զգլուխ ի յուսոցն արմատոց հարեալ վերակտրեցին. (Նար. առաք.։)
to cry or pronounce aloud, to vociferate, to proclaim;
to call, to name.
repetition, explanation.
Ի ձեռն յոլովից եւ հաւաստից պատկերաց եւ վերաճառութեանց ընդարձակին։ Սրբագրեցելոցն յիշատակարանաց խորհրդական եւ գերազարդ վերաճառութիւն. (Դիոն. եկեղ.։)
cf. Վերասրբեմ.
Վերաձգօղն երկնից իջեալ ի յորդանան՝ վերամաքրեաց զմարդիկ. (Զքր. կթ.։)
to raise, to elevate, to lift up on high;
— զգլուխ, cf. Ըմբոստանամ, cf. Ընդվզիմ;
— յինքն, cf. Ըստանձնեմ.
Զստորանկեալս յոտս քո վերամբարձցես ամենաթագաւորին աստուծոյ. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։ (կամ որպէս գրի, վերամբարձեսցես. գուցէ իբր՝ տացես վերամբառնալ)։)
Պահելով զպատուիրանն՝ յանապականութեան եւ յանմահութեան վիճակն մարմին վերամբառնայ։ Վասն որոյ եւ յայդպիսի պատիւ վերամբարձար։ Գետնաստորս սակաւ մի վերամբարձեալս ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին։ Զխաղաղացեալ ոգին եւ յոյժ վերամբարձեալ՝ շրտուցանէ, որպէս զաչս լոյս կայծակեալ. (Լծ. ածաբ.։ Ճ. ՟Բ.։ Փիլ. տեսական. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
to rise, to soar, to ascend, to mount;
to vanish, to disappear;
to go away, to leave, to escape;
վերացեալ հպարտացեալ կալ, to swell with pride, to be puffed up, to become presumptuous.
Ի վերանալ հայոց թուականութեանս յամս նձ. (Ուռհ.։)
to revere, to honour, to respect.
reverence.
Որ վասն երեսաց վերապատուութեան հնազանդի յոչ բարիսն. (Մաշկ.։)
to take or carry on high, to raise, to heave up;
to receive, to take home;
to glow, to leap with joy, to exult;
յաստուածութիւն — զոք, to place among the gods;
յաստուածութիւն վերառեալ լինել, to receive divine honours.
Վերառեալ վկայօրէն զմարգարիտն հաւատոյ։ Վերառեալ պսակեսցէ զքեզ։ Զքոյոցդ ախորժակաց կնդրկաց պտղոց վերառեալ ընդ քեզ. (Շար.։ Զքր. կթ. եկեղ.։ Նար. ՟Ի։)
over-coat, mantle, cloak;
coverlet, quilt;
— ձիոյ, horse-cloth;
caparison.
Կին յորժամ բաց գլխով հանդիպի, վաղվաղակի վերարկու արկանէ գիսացն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 7։)
to raise, to lift on high, to set up;
— մտօք, to abstract.
Բազմացաւ ջուրն, եւ վերացոյց զտապանն։ Վերացուցեալ զգաւազանն՝ եհար զջուր գետոյն։ Վերացոյց սաւուղ զգեղարդն ի վերայ յովնաթանու։ Ի վերացուցանել տեառն զեղիա շարժմամբ յերկինս։ Վերացոյց զպսակն ի գլխյ իմմէ։ Վերացուցանիցե՞ս զվիշապն կարթիւ։ Եթէ վերացուցի ձեռն ի վերայ որբոյն։ Որ վերացոյց աջով իւրով զմովսէս։ Հոգի տեառն վերացոյց զիս եւ բարձրացոյց.եւ այլն։
to transport, to convey, to bear or carry on high, to transform.
Մարգարէն ընդ ինքեան վերափոխեաց զանհնազանդութիւն հեթանոսաց ի կատարեալ հնազանդութիւն հօր. (Անան. ի յովնան.։)
Գրեցաւ սա ի ձեռահիւսէն տեանռ յովհաննու, որ յինքնագրէն սարգսի վերափոխեաց. (Յիշատ. սարգ.։)
cf. Վերաբերեմ.
Վերբերեալ (զփայտն կենաց) մեծաւ ընծայիւք ի սահմանեալ եւ յուխտեալ տեղին ածէին. ամենայն բարձեալ բերեալ. (Նար. խչ.։)
mounting, ascending, ascensional;
rider, cavalier, horseman.
ՎԵՐԵԼԵԱԿ ասին եւ վերերգաւ սաղմոսք աստիճանաց յութերորդ կանոնի։ (Պիտառ.։ Յիշատ.։)
ascent, ascension, acclivity;
staircase;
ascendant.
Զոգւոյ ի վեր ելս։ Ուստի եւ զ՝ի վեր ելսն եւ լաւագոյն կանգնումն յուսացայց գտանել։ Առաջին աստիճան այս լիցի ի վեր ելից հաւատացելոց. (Ածաբ. կիպր.։ Պիտ.։ Երզն. ՟ժ. խորան.։)
cf. Վերընկալ.
Զկնի քո ո՞վ իցէ արժանի յաջորդելոյ զաթոռ քո՝ վերընդունակ լինել քահանայապետութեան եւ վարդապետութեան եկեղեցւոյ սրբոյ։ Դրա զկնի իմ եղիցիս քահանայութեանս եւ աթոռոյս վերընդունակ. (ՃՃ.։)
analytic, analytical;
—ք, analytics.
Վերլուծականին գործ (է՝) քակտելն ինչ յայնս, յորոց եւ գոյացեալ գոյ։ Վերլուծականն ի շարադրելոցն սկսանելոյ ի պարզագոյնն երթեալ յանդի. (Անյաղթ պորփ.։)
to analyze, to resolve.
Որ վերլուծանելն կարող գոյ, նա եւ՛ շարադրել. բայց ո՛չ որ շարադրելն գիտէ, նա եւ՛ վերլուծանել. որպէս եւ ի տգիտաց իսկ յայտ է, որք երկայն շարադրել բանս գիտեն, բայց վերլուծանել զնոսա յայնս՝ յորոց եւ շարադրեալքն գոն, ոչ գիտեն, (այս է՝) ի բառս, եւ ի փաղառութիւնս, եւ ի տառս. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
analysis.
ἁνάλυσις resolutio. Լուծումն բոլորի բաղադրեցելոյ ի պարզ մասունս իւր. լուծականութիւն. քայքայումն. եւ Որոշումն մանրամասն. մեկնութիւն. բացատրութիւն.
reading, recitation.
Վերծանութիւն ասացին իմաստասէրքն՝ վերստին ճանաչել հոգւոյ զմոռացումն իմաստից։ Զընթերցողութիւն վերծանութիւն ասաց ըստ յունին, այսինքն ի ծանօթութիւն. որ ըստ մերում լեզուիս ասի կարդացողութիւն. (Երզն. քեր.։)
epigraph, inscription, title;
— նամակի, superscription or direction of a letter.
Գտանէ մատեան մի հելլէն գրով, յորոյ վերայ էր ասէ վերնագիրն այսպիսի. (Խոր. ՟Ա. 8։)
to place, to engrave an inscription;
to ascribe, to attribute.
Եւ այլ այսպիսիք յոգունք, զոր վերնագրեցին. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
superior, celestial;
aerial, ethereal;
cf. Վերին;
angel.
Վերնական նախախնամութիւն, կամ զօրութիւն. վերնական կառք, կամ աստղ, կամ հուր, կամ ջուրք. (Պտմ. աղեքս.։ Նանայ.։ Շար.։ Շ. տաղ ծն.։ Եփր. թագ.։ Նար. յովէդ.։)
upper side or part.
Ի ժամանակի յորում վերնակողմն կողման չուեալ գնացեալ երթայր. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 23։)
to remain back, to be behind;
to abandon, to leave off, to desist, to renounce;
to fail, to want, to be short of;
to die.
Յընթացս յառաջելն յովհաննու, եւ վերջանալն պետրոսի. (Սկեւռ. յար.։)
to withhold, to retain, to keep back, to detain;
to deprive of.
bordered, trimmed, fringed;
last, final;
border, hem, selvage;
fringe, trimming;
pinking, ribbon, galloon;
զարդարել ի —ս, to fringe, to border, to bind with ribbon, to pink.
Ի վերջաւորս ոսկեհուռն (կամ յոսկեհուռս) զարդարեալ եւ պաճուճեալ. (Սղ. ՟Խ՟Դ. 14։)
to be resolved, to be reducible to its elements.
Կարծել զմասունսն ամենայնի (այսինքն աշխարհի՝ առ ջրհեղեղաւ) ի մի բնութիւնս ջրոյ վերտառացեալս փութալ։ Մարմինն քակտեալ լուծեալ լինի՝ առ այնոսիկ, յորոց խառնեալ զանկեալն է, դարձեալ վերտառացեալ։ Որ ի միակութեան բնութիւն վերտառացեալ է, յաստուած ասի հպեալ՝ ազգակցական իմն ընտանութիւն. (Փիլ.։)
Կամ զչորս տարերս (ասէ), յորում լուծեալ են մարմինք մարդկան, իսկոյն վերտառանան. (Երզն. մտթ.։)
Իսկ անասունք թեթեւացեալ՝ վերտառացեալք ընդ երկնաւ անվթար կայանացեալ. (Վանակ. յոբ.։)
reform, regeneration;
epigram;
inscription;
title.
Յամենայնի վերտառութեամբ (կամ թեան), յորժամ ի հուր՝ ամենայն որ ինչ եղեւ՝ եկեալ փոփոխիցի. (Անյաղթ բարձր.։)
of six months, six months old;
—, — ժամանակ, six months, half year.
Յովհաննէս վեցամսեայ էր յորովայն մօրն, յորժամ երկրպագեաց տեառն իւրում. (Զքր. կթ.։)
six times.
cf. Վեցմատնի.
ՈՐպէս մարդն յորժամ ծնանի միագլխի, եւ վեցմատնի. (Ոսկիփոր.։)
six-fingered.
ՈՐպէս մարդն յորժամ ծնանի միագլխի, եւ վեցմատնի. (Ոսկիփոր.։)
to become proud, imperious.
Բարձրավզիլ. յողալ. Յոյժ բարձրապարանոցութեամբ վզանիս. (Փիլ. լին. ՟Դ. 237։)
cf. Վզան.
Զի յանկարծակի ըմբահկելով դժոխախառ յոխորտանօք, եւ այն հանգոյն մոլեկանացն ի վզանուտն անցեալ ստամբակութիւն. (Պիտ.։)
Վզեան ոչ կալաւ, եւ ոչ չար ինչ ասաց. իմա՛, ոչինչ վնաս համարեցաւ, կամ յոչինչ գրեաց զեղեալ վնասն։
quarrel, controversy, litigation, contention, difference;
cf. Վէգ.
φιλονεικία, ἁμφίβολον discordia, contradictio, rixa, dubium versatum. Վէգ. կագ. կռիւ. հակառակութիւն բանից. յոյզք խնդրոց. յաղթասիրութիւն.
sore, wound;
ulcer;
—, հիւթ վիրի, sanies, matter, pus, gore;
կեղեւ վիրաց, scab, scurf;
cf. Պատրոյգ;
— սրտի, heart-sore, heart-ache, heart-break, heart-burn;
—ս առնել, —ս ի վերայ դնել, to wound, to cover with sores, to ulcerate;
—ս ընդունել, to be wounded;
դարմանել զ—ս, to dress, to cure a wound;
ցաւ վիրին խստանայր, the pain caused by the wound became insupportable;
տայ —ս եւ ինքն ոչ առնու, he wounds others but receives no hurt.
Այր սպանի ի վէրս ինձ, եւ երիտասարդ ի հարուածս ինձ։ Վէր ընդ վիրի, հարուած ընդ հարուածոյ։ Նետք տղայոց եղեն վէրք նոցա։ Ոչ վէրք, ոչ այտումն։ Սրբել զնա ի վիրաց անտի։ Վէրս ի վերայ եդին։ Լեզուին զվէրս նորա.եւ այլն։
damage, hurt, wrong.
Որ զանձին իրացն զյոյս հատեալ է (ի կրթութենէ), հայեսցի ընդ անասունս ընտանեցեալս, այլ ոչինչ լիցի նմա վթար. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2.) ուր յն. πείθομαι constringor, in desperationem incido.
cf. Վթարումն.
ՎԹԱՐՈՒԹԻՒՆ ՎԹԱՐՈՒՄՆ. διάπτωσις lapsus, ruina. Եղծումն. խախտումն. աւեր. քայքայումն. վտանգ. կործանումն. վնաս.
Հանապազորդ մարմնոյ դադարումն վթարումն իմն միաբան գոյութեան, եւ լուծումն գործէ. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)
waste, deterioration, ruin, destruction.
ՎԹԱՐՈՒԹԻՒՆ ՎԹԱՐՈՒՄՆ. διάπτωσις lapsus, ruina. Եղծումն. խախտումն. աւեր. քայքայումն. վտանգ. կործանումն. վնաս.
Հանապազորդ մարմնոյ դադարումն վթարումն իմն միաբան գոյութեան, եւ լուծումն գործէ. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Ե։)
vigour, force, aid, succour.
(յորմէ Զօրավիգ կամ Զօրավիգն). Կա՛մ է Զօրութիւն, ոյժ, օգնականութիւն. (որպէս լտ. վի՛ս, վի՛կօռ ). եւ կամ Զէն ինչ զօրաւոր եւ գործի պատերազմական, որպէս նիզակ, լախտ, եւ այլն.
curtain, veil, hangings, tapestry;
water-spout, jet;
cf. Վիժանք;
— զինուց, sheath for arms.
Արասցե՛ս զվիժակս խորանին ի շիկակարմիր մորթոց խոյոց։ Եւ արար զվիժակս խորանին ի մորթոց խոյոց կարմիր ներկելոց։ Եւ զվիժակսն կապուտակեայս. (Ել. ՟Ի՟Զ. 14։ ՟Լ՟Զ. 19։ ՟Լ՟Թ. 34։)
course, current, flux, flow, stream;
abortion, miscarriage.
τὸ ῤοώδες fluxus, profluvium. Վիժումն. հոսումն. հոսանք. վազք ջրոց. յորդելն վտակաց.
to have an abortion, a premature birth, to miscarry, to abort, to slink, to be brought to bed before time;
to flow, to run, to gush or spout out, to be shed, poured out.
Ոչ առաւելի յղութեամբ, քան եթէ ողորմելի վիժելով։ Եկին ի խառնակումն, եւ առանց օրինացն վիժեցին զիս ծնունդ։ Որջացեալ ի կայումն իշխանականիս՝ վիժէ եւ պատառէ զամենայն։ Ողորմութեամբ քո զամենայն չար սերմն պիղծ դիւացն վիժեա՛ (այսինքն տու՛ր վիժել). (Առ որս. ՟Ժ՟Դ։ Լմբ. իմ.։ Սկեւռ. աղ.։ Մարաթ.։)
Արգելուլ զանիրաւութեանցն աղբիւր ցանկութեան, յորմէ վիժին անիրաւագոյն գործքն ի մարմինս եւ յոգիս։ Յորմէ իբրու յաղբերէ վիժին ցանկութեանցն եւ այլոցն ախտից առանձնաւորութիւնք. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. լին. ՟Ա. 99։)
abyss, gulf, chasm;
chaos;
hell, the bottomless pit;
grave, tomb;
great distance;
profound, deep;
անդնդախոր —ք ծովու, the depths of Ocean;
— թշուառութեան, depths of misery.
Վիհ մեծ յոյժ։ Վիհ մեծ է ընդ մեզ եւ ընդ ձեզ։ Ընկէց զնա ի վիհ մեծ յանտառին ի խորին յոյժ։ Ոչ ի վիհս գտի զնոսա։ Սատակմանն եւ վհին ակն ունէին։ Վիհ խաւարին յաւիտենից.եւ այլն։