Definitions containing the research հին : 2367 results

Հարկ, աց

s. adv.

tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.

· Calfa

NBHL (2)

Նմա էր յանձն՝ հանել հարկ զաշխարհին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28։)

Նմա էր յանձն հանել հարկ զաշխարհին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28. հային եւ ի ՟Ա նշ.) բայց յն. է πράξις որ է գործ։


Հարուստ, րստաց

adj.

powerful, potent;
strong, vigorous;
monied, rich, opulent, fortunate;
much, abundant;
numerous;
long since, remote, old;
— մի, enough, sufficient, much;
— մի ժամ, ժամանակ, log, a long while or time, a great while;
ի — դարուց, many centuries since;
— մի յառաջ, long time before;
յետ — ժամանակաց, long time after;
— միտք, ingenious;
գունդ —, a strong force;
— ձգմամբ, for a long time;
— ինչ ամաց ի վերայ անցելոց, after many years.

· Calfa

NBHL (2)

Հարուստ եւ ուժեղակք ընդդէմ հակառակորդաց հինից գտան. (Յհ. կթ.։)

Ի հին պատմութենէ, եւ ի հարուստ զրուցաբանութենէ. մարթի հայել եւ ի յաջորդ նշ։


Հարսնուհի

s.

bride, spouse.

· Calfa

NBHL (1)

Զի հարսնուհին կայր հրաւիրեալ ... ի յառագաստն աստուածարեալ. (Ներս. մոկ.։)


Հարցափորձ, ի

s.

interrogation, examination, question, inquiry, proceeding, inquisition;
ի հարցափորձ մուծանել, մատնել, cf. Հարցափորձեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Խնդրէին ի հին մատեանս ի գիրս հարցափորձից. յն. βιβλιοθήκη ի մատենադարանի, այսինքն ի դիւանի. որ եւ թարգմանի գիրք յիշատակարանաց։


Հարցն, ցին, ցիցն

s.

the Song of the Three Children.

· Calfa

NBHL (1)

Եւ մտեալ յեկեղեցին՝ սկսանին զփոքր հարցն (որ եւ Հարցնափառ ասի), հանդերձ գործովքն. (Մաշտ. հին.։)


Հարցնափառ

s.

certain short Armenian canticles or hymns so called.

· Calfa

NBHL (1)

ՀԱՐՑՆԱՓԱՌ որ եւ ՓՈՔՐ ՀԱՐՑ կոչի. Փառ, եւ փառեր հարցիցն. որ են ի հին ժամագիրս կամ յերգարանս որպէս համառօտ շարականք ի տեղի այժմու ընդարձակ հարցներոյն. զոր օրինակ.


Հացադեղ

s. bot. ammi, bishop's-weed.

· Calfa


Խաժ, ից

adj. gr.

rude;
— գոյն, of a pale grey. aspirate.

· Calfa


Խախուտ

adj. s.

unstable, ill-built, weak, frail;
inconstant, mutable;
emigration;
— լինել, to emigrate, to quit one's country.

· Calfa

NBHL (1)

Փախուստ եւ խախուտք լինէին արտաքս քան զսահմանս աշխարհին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 8։)


Խաղամ, ացի

vn. fig.

to play, to sport, to amuse oneself;
to jump, to leap, to dance, to gambol, to frolic, to frisk about;
to ridicule, to mock, to deride;
to jest, to joke, to play the fool;
to move, to walk, to go, to depart;
to go away, to march, to start on a journey;
to take the field;
to rush at, to swoop down on;
to gush out, to spout forth, to spirt;
խաղասցէ ի վերայ քո Հոգի Տեառն, the spirit of the Lord shall fall upon you;
ամպք զամպօք ելեւել խաղային, the clouds were gathering round;
— ընդ միմեանս, to fall in love with, to be smitten with love;
— զոմամբ, to make game of, to deride, to jeer, to insult;
մուտ եւ ելս —, to go in and out, to frequent;
ընդ ամուրս խաղալով —, to laugh, to scorn, to scoff at fortresses;
— ի պատերազմ, — ի վերայ մարտիւ պատերազմի, to move against, to advance to the attack, to rush to battle;
— բանակին, to decamp;
to change quarters;
յառաջ —, — գնալ, to march, to advance;
յետս —, to retrograde, to retreat;
տիգաւ աչաց — ի վերայ ուրուք, to scowl at, to menace with threatening looks, to frown;
— բանիւք ի վերայ, to apostrophize, to rail at or against some one, to revile, to burst into bitter invectives, to inveigh against;
— գթոց, to pity, to have compassion on;
— ի սնոտիս, to trifle, to waste one's time on trivial occupations.

· Calfa

NBHL (1)

Խաղացեալ էք ի վերայ բարեկամի ձերոյ։ Նետք հինից նորա խաղացին ի վերայ իմ։ Տիգօք (կամ տիգաւ) աչաց խաղաց ի վերայ իմ. (Յոբ. Զ. 27։ եւ ԺԶ. 10։)


Խանդաղակաթ

cf. Խանդակաթ.

· Calfa

NBHL (1)

Եւ զայս խանդաղակաթ սիրովն ընդ միմեանս ի ճանապարհին. (Լմբ. համբ.։)


Խանձ, ից

cf. Խանծ.

· Calfa

NBHL (1)

Յորժամ զխանձ առնուցուն զճնապարհայն, եւ ի ձեր վերայ եւս գայցեն։ Խանձ առեալգերիչքն զճանապարհին՝ եւ զձեզ գերեսցեն. (Ոսկ. եւ Գէ. ես.։)


Խանձիմ, եցայ

vn. fig.

to roast, to broil, to scorch, to burn, to glow;
to be fired with, to bend one's wbole soul to, to become attached to, to apply one's self to, to get accustomed or inured to, to give one's self up to;
to be eager, to long, to hurn with envy or desire, to be enamoured of, to be smitten with, to burn with love, to be mad with love for;
— յանառակութիւնս, to be sunk in dissoluteness

· Calfa


Խաշնամահ, ոյ, ի

s.

rot, murrain.

· Calfa

NBHL (1)

Ի հինիցն դողան, ընդ խաշնամահն տրտմին. (Մանդ. ՟Է։)


Խաշնդեղ, ոյ

s. bot. rhubarb.

· Calfa


Խաչակից, կցի, կցաց

adj.

companion in crucifixion;
crucified together;
— լինել, cf. Խաչակցիմ.

· Calfa

NBHL (1)

Որ խաչակից քեզ գոլով։ Զհին մարդն խաչակից քեզ արարեր. եւ այլն. (Շար.։)


Խաչապէս

adv.

in form of a cross, crosswise;
— դնել առ իրեարս զձեռս, to cross the arms.

· Calfa

NBHL (1)

Սկսանի նախ ի ճակատն կտրել (զհերս), ապա ի գլուխն խաչապէս՝ հինգ տեղի. (Մաշտ.։)


Խարազն

adj. s.

rude, coarse, rough, of hair-cloth;
hair-cloth, sack-cloth, hair-shirt;
— զգենուլ, to wear haircloth.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ զգեցուցանէինհանդերձսփափուկս, այլ հինս եւ կարկատունս եւ խարազն. (Վրք. հց. ՟Ե։)


Խարակ, աց

s.

rock.

· Calfa


Խարդախութիւն, ութեան

s.

fraud, knavery;
falsification, forgery, act of counterfeiting;
adulteration;
chicanery;
violation, rape.

· Calfa


Խարխափ, — առ ou ընդ —ս

adv.

gropingly;
— շրջել՝ գնալ, to grope along, to feel one's way, to go groping;
— խնդրել, to grope about for;
cf. Խարշափ.

· Calfa

NBHL (1)

Զի մի՛ կուրացեալ՝ առ խարխափի (հին տպ. առ խարխափ) որմզորմայն ի բժշկաց խադիրշրջիցիս. (Կոչ. ՟Բ.) յն. ասն, յայնժամ խնդրիցես զբժիշկ։


Խարշափ

s.

rustling, murmur.

· Calfa

NBHL (1)

Խարշափ տերեւոյ զարհուրեցուցանէ զամբարտաւանն. (Վրք. հց. ՟Ժ. ըստ հին թարգ.)


Ճահեմ, եցի

va.

cf. Ճահեցուցանեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Բարւոք իմն ճահէ զգնացս գարշապարացն։ Եւ զայս հինգ ազգաց ճահիցես. (Ոսկ. եփես.։ Եւս. քր. ՟Ա։)

Պատշաճին բանքն (ի տէր մեր). ապա թէ ոչ՝ ոչ ճահին (այլում). (Կիւրղ. թագ.։)


Ճահիճ, հճի

s.

marsh, morass, swamp, fen, bog, slough, quagmire.

· Calfa


Ճայ, ից

s.

jay.

· Calfa

NBHL (1)

Ճառք ճայից, (որ միաբան կռուին ընդդէմ խորդոց, են հիւրասէր, եւ այլն) ... ճառք ճայից ծերացելոց հինօրէից հոգաբարձութիւնն ... Մարդք բարեգործք՝ կոչին ճայից պէս պատուագիրք. (Վեցօր. ՟Ը։)


Ճանապարհ, աց

s. adv. fig.

way, road, route, street, path;
issue;
journey;
mediation;
means, way, manner, method, process;
—ք մարմնոյ, the senses;
— արքունի, highway, public road, thoroughfare;
վարուն —, great thoroughfare;
կիցք —աց, cross-road;
անկոխ, ղարտուղի —, by-way, by-path;
— անգնաց, անկոխ, impassable road;
տըղմալից —, dirty or muddy road or street;
— երկնից, the way of heaven, the path of virtue;
աւուր միոյ —, a day's journey;
— երից աւուրց, three day's journey;
զ—այն, ի —ին, առ —աւ, զ—աւ, on the road, by the way, on a journey, during the journey;
— արարեալ, on or by the way;
— առնել, to go along, to travel, to undertake a journey;
to open, to prepare a way;
ի — անկանել, to set out on, to begin a journey, to start;
— ունել, to advance, to go forward, to get on;
անցանել զ—աւ, to take a wrong course, to go astray, to err;
թիւրել զ—ս ուրուք, to mislead, to lead astray, to put out of the right way, to cause to err;
արգելուլ, փակել, խափանել զ—, to interrupt or block the way, to stop up, to obstruct;
դնել ի —, to see off on a journey;
յաջողել զ—ս իւր, to prosper, to get on prosperously, to thrive;
ի —ի իւրում երթալ, to go one's own way;
to pursue one's point;
գնալ զ—ս or զ— ուրուք, to go by the same way as, to tread in the same steps;
to follow, to imitate;
ընդ ո՞ր —, by what road ? by what way ? which way ?
ընդ ուղիղ —ն, straight forward;
այս — հանէ ի գիւղ մի, this road leads to a village;
զրուցատրութեամբ կարճի —ն, company shortens distance.

· Calfa

NBHL (1)

Ճանապարհ երից աւուրց։ Տալ նոցա պաշար ի ճանապարհ։ Երիթիջիք զճանապարհ ձեր։ Յաջողեսցէ զճանապարհս քո։ Պահել զճանապարհս ծառոյն կենաց։ Ճանապարհ զարքունի գնասցուք։ Միտ եդեալ ճանապարհին։ Ստիպէր ճեպել ի ճանապարհ։ Հորդեցէ՛ք զշաւիղս, գործեցէ՛ք ճանապարհ ժողովրդեան իմոյ։ Ճանապարհ նորա առ մեօք է (այսինքն անցանէ ընդ այս).եւ այլն։


Ճաշակ, աց

s.

taste, flavour, savour;
foretaste, prelibation, proof, gustation;
drinking-vessel, cup, mug, glass, tumbler;
measure of gallons;
դուզնաքեայ —, weak or slight effort;
առնուլ զ—, to try, to taste, to relish;
առնուլ զ— քաջասրտութեան նորա, to prove his courage;
—աւ զծով չափել, to empty the sea with a tea-spoon.

· Calfa

NBHL (1)

ՃԱՇԱԿ. κύαθος (լծ. գաւաթ) cyathis τρύβλιον catinus, patina κοτύλη (լծ. կթղայ) cotyla, sextarius եւ այլն. դաղմ. չա՛շա. Բաժակն, եւ ամենայն անօթ՝ յորում պահին կամ որով բաժանին իրք մատռուակեալք. գաւաթ.


Ճարմանդ, ի

s. va.

clasp, hasp, buckle;
hutton;
loop, catch, hook;
— գրոց, clasp;
խառնել զօղսն ընդ ճարմանդսն or ճարմանդեմ, to put the taches into the loops, to clasp, to fasten, to hook.

· Calfa


Ճգնաւոր, աց

s. adj.

hermit, anchorite, solitary, recluse;
martyr;
combatant, warrior, champion, athlete;
cf. Ճգնազգեաց.

· Calfa

NBHL (1)

Անինչ կրօնաւոր՝ ճ անըմբռնելի. (Վրք. հց. հին թրգ.)


Ճեղեմ

va.

to divide in many branches.

· Calfa


Ճեմարան, աց

s. fig.

place for walking, covered walk, walk, alley;
school of the Peripatetics;
academy, Institute;
dwelling, abode;
throne;
—ք, walk, gait, step;
— բանասիրական, գիտութեանց Academy of belles-lettres, of sciences;
գաղղիական —, the French Academy.

· Calfa

NBHL (1)

Արասցէ քեզ ճեմարան (զարքունիսդ)։ Անտեղեակ ի ճեմարանիս։ Տրամախոհին ի միջոյ ճեմարանիս. (Մագ. ՟Ի՟Ա. ՟Ծ՟Է։)


Ճենճ, ոյ

s. fig.

froth, scum of boiled meat;
—, —եր, ոց or աց, smoke or odour of cooking or burning meat;
victim, holocaust, sacrifice.

· Calfa

NBHL (1)

Սեւացեալ զգեստ հանդերձից նորաի ճարպոյ անտի. (Ոսկիփոր. հին.։)


Ճեպ, ոյ, ի, ով

s. adv.

diligence, haste, speed, hurry;
— զ—ի, —ի —ոյ, —ով, diligently, in haste;
hastily, in a hurry, hurriedly, precipitately;
— շտա —պոյ, haste, alacrity;
— տալ, —ս կացուցանել, cf. Ճեպեմ.

· Calfa

NBHL (2)

Յառաւել ճեպոյ ճանապարհին մեռանիցի. (Վրք. ոսկ.։)

Առ ի ճեպոյն տագնապէին։ Առ ճեպ տագնապի ահին պակուցման. (Շ. եդես.։ Մաշկ.։)


Ճեպեմ, եցի

va.

cf. Ճեպեցուցանեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Երկունք փրկութեան աշխարհին ճեպէին (զհայս). (Շար.։)


Ճեպընթաց, ից

adj. s.

running swiftly;
diligence, stage-coach, coach;
— երագութիւն, fast, express train;
— լինել, to run or go at full speed.

· Calfa

NBHL (1)

Առ ահին եւ խնդութեան ճեպընթացս լինէին. (Երզն. մտթ.։)


Ճնճղկալեզու

s. bot. caryophyllata, herb-bennet;
seed of the ash-tree.

· Calfa


Ճնճղկի՞՞՞լեզու

cf. Ճնճղկալեզու.

· Calfa


Կերուած

s.

moth-hole;
rust-hole, corroded part.

· Calfa

NBHL (1)

Ամենեքեան ի ծառոյ ծորելով, ի ճիճոյ միոյ կերուածէ (հին տպ. կերուածոյ)։ Կերպաս ի ճճոյ (տպ. կերածոյ ճիճոյ). (Խոր. աշխարհ.։)


Կէս, կիսոյ, ով

s. adj. adv.

half;
middle;
half, semi, demi;
half, in halves, in part;
ի —, կիսով չափ, by half;
half done;
— ի —, in part, half, by halves, imperfectly;
— ժամ, half an hour;
զտասն եւ — ժամաւ, at half past ten;
— գիշեր, midnight;
ի — ճանապարհին, half way;
հեռի իբր երկու եւ — խրասախօք, about two leagues a half distant;
ի կանգնոյ եւ ի կիսոյ, a cubit & a half;
ի տարւոջ եւ ի կիսում, in a year & a half;
ի —ն վերածել, to reduce to half;
— ի — բանիւ խոստանալ, to make a half promise;
to promise with the lips, insincerely;
ի — աւուրց մեռանել, to die early, in the flower or bloom of youth;
եթէ կիսոյ — ի մէնջ մեռանիցիմք, if half of us die;
մեծ — աշխարհին աւերեցաւ, half the country was ruined;
եւ ահա ի — չէ or ոչ է ի — զոր պատմեցին ինձ, not half the truth was told me;
that which was told me was not half the truth;
—ք, կիսոց, the one, the others;
—ք..., այլք... some..., others...

· Calfa


Կիսակ

s.

sharp, diesis;
cf. Կիսակատար.

· Calfa

NBHL (1)

ԿԻՍԱԿ. Ըստ տոմարագիտաց, Կէս օրն ակելի յամիսս արեգական քան զլուսնի. մինչեւ ի ՟ժբ ամիսս կազմել աւուրս վեց. որ ընդ հինգ աւուրս Աւելեաց լինին մետասան՝ ամի ամի. քանզի ամիսն արեգական հաշուի միշտ որպէս զամիսս հայոց լ աւուրբք. Իսկ ամիսն լուսնի ՟իթ օր, եւ կէս.


Կիսասեռ

adj.

epicene.

· Calfa


Կիտուածագործ, աց

s.

embroiderer;
enameller.

· Calfa


Կղկղանք, նաց

s. fig.

excrements, evacuation, ordure;
scum;
waste, loss;
— հրահալեաց, scoria, dross, slag.

· Calfa

NBHL (1)

σηκύβαλον stercus, fimus. Աւելորդն բնութեան ի դուրս քամեալ ընդ երաստանն. աղբ. ապաւառ. անարգ եւ անպէտ, հին եւ փուտ իրք.


Կճայատակ

adj.

marble-paved.

· Calfa

NBHL (1)

Պահէ ի կճայատակ ճանապարհին զդնացս առանց աղտոյ։ Վէմ իմանան զտէրն, ի ձեռն որոյ հոգեւոր ճանապարհն կճայատակ լինի. (Նիւս. երգ.) յն. πεπλακιμένος stratus եւ այլն.


Կմախք, խաց

cf. Կմախիք.

· Calfa

NBHL (1)

Կմախք։ ոսկերք, կամ կոտորածք։ Կմախել. կարթահարել, կամ ջղատել։ (Ուստի Կամախ անուն քաղաքի, ուր էր դամբարան թագաւորացն հայոց, այն է հինն Անի։)


Կնդրուկ, դրկաց

s.

olibanum, frankincense;
benzoin;
— երեւելի, pure —.

· Calfa


Կնճիթն, ճթան

s.

sesame, sesamum.

· Calfa


Կնճիռն, ճռան

s.

knot, tie;
pucker, wrinkle;
frowning, frown;
embarrassment, entanglement, complication, intrigue, scrape, difficulty, hinderance, hitch;
— ծնանել յերեսս, to contract or knit one's brows, to frown;
to look gruff, to put on a surly look;
to turn up one's nose, to make wry faces;
հատանել՝ բառնալ զ—, to decide a question, to solve or set at rest a disputed point;
— կտաւոյ, plaits, folds;
— խաղողոյ, husks of pressed grapes;
cf. Կոխած.

· Calfa

NBHL (1)

Այն նախանձոտ աղուէսըն հին՝ կնճիռ լինէր գործոյն կրկին. (Ներս. մոկ.։)


Կնունք

s.

baptism.

· Calfa

NBHL (1)

ԿՆՈՒՆՔ կամ ԿՆՈՒՔ. Ռամկականն բառիս Կնիք, ըստ որում մկրտութիւն։ (Մաշտ. հին.։)


Կնքադրամ

s.

oblation at baptism.

· Calfa

NBHL (1)

Քահանայքն մի՛ հարկաւ պահանջեսցեն կնքադրամ, եւ գինս անգին շնորհին։ Կնքադրամ ոչ անուանել, եւ ո՛չ հարկաւ խնդրել. (Կանոն.։ եւ Ոսկիփոր.։)