cf. Ջրային.
Ջրական վտակաց զեղման։ Վտակք լայնակայլակք ջրականաց գետոց յորդաբուղխ ուղխտից. (Նար. ՟Զ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
flooded, swolen, inundated.
Ուր տցէ կուտակումն ջուրց. կուտակեալ դիզացեալ յորդութեամբ.
Սահեալ ի վերայ օդավար ջրակուտակ յուզակ ալեացն։ Գետն երասխ յարուցեալ գայր ջրակուտակ բազմութեամբ. (Ագաթ.։)
Անդնդապտոյտ ջրակուտակ խոռոջացեալ խորոցն անբաւից լեռնացեալ կուտակմանց։ Գերազանցէ քան զջրհեղեղին ջրակուտակ տիեզերասոյզ ամենսպառ ծովուն յորդութիւն. (Անան. եկեղ.։ Նար. ՟Ժ՟Է։)
water with fire.
Խառնուրդ ջրոյ եւ հրոյ՝ յողջակէզն եղիայի, եւ ի խորհուրդ մկրտութեան ջրով եւ հրով հոգւոյ սրբոյն.
Հեղիաս (ի թաբոր) ի միտ առ զշիջութիւն ջրահրոյն ի խորհուրդ աւազանին (Ազատութեամբ ի ջրհեղեղէ եւ ի հրհեղեղէ). (Վանակ. յուրախացիրն.։)
covered with rain clouds.
Հաստատութիւն ջրամած սառնեղէն։ Նա ձգեաց զջրամած երկինքն։ Ջրամած եւ օդնտարած երկին։ Ջրամած կամարդ։ Ջրամած վարագոյրդ։ Ժողովեալ զջրամած աշխարհս մասամբք գերագունիցն։ Յեօթներորդ պարունակն ի ներքոյ ջրամած հաստատութիւնեդ. (Ագաթ.։ Ոսկ. խչ.։ Նար. յովէդ.։ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ղ։ Մաշտ.։ Ճ. ՟Գ.։)
full of water.
Յեղցեալ զեղեալ ջրով. ջրալից յոյժ.
basin, reservoir;
pond, pool.
Տեսի զանդնդոցն զունջ ... այն՝ որ ճայթռէր լոյսն ի ջրանոցէն վայելչութիւն. (Փիլ. յովն.։)
watery, irriguous;
cf. Ջրկիր.
Եւ սափոր ջրաւորաց յուս իւրում. (Եփր. աւետար.։)
water-carrier.
Զի մի անձամբ ջրբեր լինիցին, եւ փայտակոտոր, եւ հրավառ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
river.
Ջրգետք թանձրագոյնք ի մեծ մարմնի երկրիս առին գոյացութիւն. (Վանակ. յոբ.։)
watery, aqueous;
— լերինք, billows, waves.
Օդեղէն ամուրս։ ի մէջ անհաստատ անդնդապտոյտ ջրեղէն լերանց. (Նար. յովէդ.։ Տօնակ.։)
hydroderme, anasarca.
Ախտ մարմնոյ, որպէս ազդ ջրգողութեան, յորժամ ընդ մորթով սփռի ջուր շարաւոտ.
pond, pool, puddle.
Ժողովեաց զջուրս մթերածոյո ի ծովս ջրկայս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Aquarius, the water-bearer.
Ջրհոսն՝ յունվարի ի։ Այծեղջիւրն եւ ջրոհոսն՝ կռոնոսի. (Դամասկ.։ 1)
drawing water;
water-carrying.
Նստոյց զուղտսն արտաքոյ քաղաքին առ ջրհօրոյ ջրոցն՝ ընդ երեկս, յորժամ ջրուորն ելանէր. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 11.) յն. αἰ ὐδρευόμεναι ջուր հանօղ (աղջկունք)։
battle-array, rank, line, order;
battle, war;
— առնել, կարգել զ—ն, to marshal, to array;
— դնել, ի — մտանել, to make war, to fight, to assail;
հատանել զ— պարւուց զօրաց, to put to rout, to disperse, to defeat, to discomfit.
door-keeper in Paradise.
Դուռն ճանապարհի երկնից. փակակալ արքայութեան.
to start on a journey.
Ռահհորդէր յովսէփ ըստ հրեշտակին տեսլեանն, մանկամբ եւ կուսիւ փախչէր յեգիպտոս. (Շ. տաղ ծն.։)
vulgar, low, plebeian, popular, common, vile, trivial;
the vulgar, the common people, lower orders;
տգէտ —ն, the ignorant mob.
Ռամիկ ջոկացն սըլացեալ՝ որպէս մեղուս ընդդէմ ծաղկանց, հրաւիրեցին զտիեզերս յերկնից ի սուրբ արքայութիւն. (Շ. տաղ.։)
demagogy;
vulgarity.
Ռամկութիւն է, յորժամ ռամիկք տիրեն եւ տնանկք. (Ոսկիփոր.։)
earnest, pledge.
ՌԵՄՈՆ կամ ՌԻՄՈՆ. ռմկ. ռէհին. ἁρραβών arrhabo, arrha Գրաւ. գրաւական. առհաւատչեայ. առէպուն (յորմէ յն. լտ. առռավօն, արրա՛պօ, ա՛ռռա).
ballista-stone;
ballista, catapult.
to scent, to smell.
nostrils;
cf. Ընդաղոտ.
artlessness, ingenuousness, simplicity, candour, sincerity.
Ի պրս. ռուշէն. ուստի թ. ռուշանլըգ. Լուսաւորութիւն. պայծառութիւն. յոտակութիւն սրտի. պարզութիւն. պարզմտութիւն.
rob, inspissated juice.
Եւ էր կերակուրն յովհաննու վայրի ռուփին (կամ ռուպին). (Հ. մայ. ՟Ժ՟Ե.։)
the twenty ninth letter of the alphabet and the twenty third of the consonants;
two thousand, two thousandth.
Մեր արեգակս (այսինքն արեգակնս)։ Այս իմացումս. զայս իմացումս։ Զի՞նչ էր պատահմունս (այսինքն պատահմունքս)։ Մերձեսցի յունկն քո ջերմագոյն պաղատանս մեր (այսինքն պաղատանքս). (Դիոն. ածայ.։ Լմբ. առակ. եւ հմբ։ Ճ. ՟Գ.։)
Տառ բաղաձայն ի կարգ է կիսաձայնից՝ Սէ՛ յորջորջեալ. լերկ քան զ ց, եւ թաւ քան զ ղ.
Ս. Առ հին գրիչս՝ լույս գաւառական հնչման երբեմն շփոթի ընդ զ. գրելով՝ Զգալ, իբր Սգալ (Սըգալ, սուգ առնուլ). կամ գրելով Սգալ, եւ իմանալով Զգալ (ըմբռնել զգայութեամբ)։
Ս. Տառ՝ որ կազմէ յոգնակի հոլովական. երբեմն դնի որպէս ք, յուղղականն, (զորմէ զկնի). եւ որ յոգնակի ուղղական է ի յն. եւ լտ. առեալ լինի ի մեզ որպէս մակբայ. զորօրինակ ծանունս, երագս կամ երագունս, պնդագոյնս. այսինքն ծանունք կամ ծանրապէս, եւ այլն։
this, that;
սոյն սա, this one, he himself;
սա է, it is he, that is to say;
սա աւասիկ, however, yet, still.
Սա եկն ի վկայութիւն։ Սա է քրիստոսն։ Սոքա են զաւակք օրհնեալք յաստուծոյ.եւ այլն։
Քրիստոսն յորժամ գայցէ, միթէ աւելի ինչ նշա՞նս առնիցէ՝ քան զոր սայս առնէ. (Յհ. ՟Է. 31։)
old, aged, in years.
Կորնիոն, եւ ինքն սաբա յուլիանոս խոստօվան եղեն ի տէր մեր. (Եւս. պտմ. ՟Ղ. 41։)
wreathen work.
Բառ եբր. սապաք, սէպէք. յորմէ թ. շէպէքի. Վանդակ. ցանց. ցանցատեսակ.
goose's foot;
triangular.
Թագաւորն հայոց հեթում շինեաց սագաշէն տաճար սրբոյն սոփեայ ի սիս. (Պտմ. կիլիկ.։)
to persuade, to advise, to excite, to suggest, to insinuate, to stir up, to provoke, to induce;
to help, to contribute;
to be the means of, to procure;
to contrive, to invent, to form;
to betray, to give up, to deliver.
to petrify, to become stone, to harden into stone.
flagstone, flag.
Յատակս ջրին ի վերայ սալքարի բուսանի, եւ լինի բուրակն. եւ յոմանս սալաքար ի տեղի բուրակի լինի յեռեալ ի քարի աղն մատնեհար. (Մարթին.։)
cf. Սիղղոբայ.
Հանդիպեցուցանէր զհայերէն աթութասն ըստ կարգման սալովբայիցն յունաց. (Փարպ.։)
few in number, inconsiderable, moderate, small, slender;
"somewhat, less;
—, առ —, little by little, by degrees, by little and little, insensibly;
— անգամ, — երբեք, rarely, seldom;
ոչ —, many, much, not less;
— ինչ, —ս, առ — մի, few, not very, somewhat, rather, a little, cf. Փոքր մի, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի;
առ — մի, ի — ժամանակի, յետ —ուց, shortly, in a short time, for a moment;
յետ — միոյ, shortly after;
—ուք, with few attendants;
in few words, briefly, in short;
ոչ —ք ի նոցանէ, many of them;
ճաշակեցի — մի մեղր, I ate some or a little honey;
մարթի եւ ի —էն՝ — տալ, a little may be offered even of a little;
cf. Շատանամ."
Սակաւ մի ջուր կամ մեղր։ Աւորք սակաւք։ Մնասջիք թուով սակաւք։ Բաժանեսցեն ի մէջ բազմաց, եւ սակաւուց։ Ժողովեցին՝ որ շատ, եւ եւ որ սակաւ. որոյ շատն էր, ոչ յաւելաւ, եւ որոյ սակաւն էր, ոչ պակասեաց։ Սակա՞ւք իցեն (բնակիչկքն), եթէ բազումք։ Եւ յուդա ընդ առաջ նորա սակաւուք։ Եւ թէ սակաւ իցէ, յաւելից քեզ դոյնչափ։ Եւ անդ լինէր ոչ սակաւ ջան եւ վտանգ. եւ այլն։
concise discourse, brevity of speech, pauciloquy.
Մերթ ըստ հոմաձայնութեան յունին, μικρολογία . Ունելն զբան սակաւուց իսկ՝ այսինքն զհաշիւ դուղնաքեայ իրաց. ագահութիւն. ռշդութիւն. ժլատութիւն.
brief, short.
Որոյ գոյութիւնն է սակաւատեւ.
shortliving;
— լինել, to be short-lived.
restless, hasty, impatient.
Եւփորձեալ զձեզ՝ գտանէի սակաւահամբեր. (Վանակ. յոբ.։)
to lessen, to grow less, to diminish, to decrease, to be reduced.
Թէ թողում զսա (ասէր սատանայ), սակաւանայ կողմն իմ. (Վանակ. յոբ.։)
a few, very few, almost none, almost nothing;
in a moment or instant;
— մի եւ, — միւս եւս եւ, — ինչ պիտոյ՝ եւ, little is wanting to, there was but little wanting, it would but a little.
ՍԱԿԱՒԻԿ յորմէ ՍԱԿԱՒԻԿ ԻՆՉ. մ. ՍԱԿԱՒԻԿ ՄԻ. ὁλίγος, -ον, -α paucus, paululum, in paucis, modicus, -um μικρός, -όν parvus, -um. Կարի սակաւ. դոյզն. դոյզն ինչ. խուն մի. փոքր ինչ. փոքր մի. քչիկ քչիկ մը.
rescript, decree.
Որպէս հյ. Սակք, պայմանք, սահմանք, վճիռք, հրովարտակ կամ ստորագրութիւն արքունի. եւ կամ մանաւանդ որպէս լտ. սաչեր. յորմէ Սակր. sacer, -cra, -crum. Իբր սրբազան կամ արքունի վճիռ եւ ստորագրութիւն.
Առաւել զանընդդիմակաց հրամանն հանդերձ սակեօք կայսերագիր նշանակելովք։ Պատահեալ սպարապետին հայոց՝ հանդերձ սակերօք կայսեր յանդիման լինէին։ Եւ նորա առեալ սակերս կայսերական նշանօք՝ փութայր վաղվաղակի զհրամանն կատարել. (Կորիւն.։)
water-fall, cascade, cataract;
cf. Սահանափակ;
water-fall of a weir;
sheet of water.
καταράκτης, καταρράκτης cataracta ὀρμή impetus ἑπίχυσις effusio եւ vectis, obex, porta. Սահեցումն ջուրց ի բարձանց. հոսանք՝ վազք՝ յորդութիւնք. քարավազք. կարկաջահոսանք. դրունք եւ պատուհանք՝ զորս փակեն եւ բանան յարդելուլ եւ ի թողուլ զհոսանս ջրոց.
sliding, slipping;
mental perturbation, vacillation, agitation, irresolution.
περιφορά jactantia եւ այլն. Սահիլն. անցք իբր քերելով՝ սողելով. յածումն. պատաղումն. յոյզք. ծուփք. տարաբերումն. թարթափումն.
to slip, to slide, to glide;
to flow, to be flowing, to run out, to pass over, to roll or glide on;
to be agitated, to hurry along or away, to err, to wander, to yield to;
— ի վերայ սառի, to skate;
— ի մտաց, to slip from, to escape the memory;
սահեալ անցանել, to run, to elapse, to glide away;
սահեալ աստղ, shooting star;
սահեցաւ, he slipped, his foot or feet slipped.
διέρχομαι, διαπορεύομαι, περιφέρομαι , σαλεύομαι transeo, dimoveor, agitor ῤέω fluo ἑκρέω effluo. Քերել անցանել. յածիլ, թափառիլ, շարժլիլ. տարուբերիլ. տատանիլ. յուղիլ. ծփիլ. հոսիլ. յորդիլ. վազել անցնիլ.
Իսկ իմ անցեալ սահեալ ի վերայ յուզակ ալեացն։ Նաւեալք՝ ի վերայ խորոցն սահեցան. (Ագաթ.։)
bound, term, circumscription;
bounds, limits, confines, frontier, borders;
extremity, sphere;
definition;
statute, rule, regulation;
decision, determination;
jurisdiction, extent;
department;
neighbourhood, district, provinces;
—ք, outskirts, suburbs;
—ք հակատոյ, articles of faith;
— երկրի, կալուածոց, landmark;
— հատանել, to fix the boundaries of;
յարդար —ս ամփոփել զիմն, to reduce to its proper limits;
— դնել, to bound, to fix bounds to, to limit, to end;
— դնել անձին, to propose, to deliberate, to resolve;
երդնուլ արդումն —աւ, to bind oneself by an oath;
անցանել ըստ —, to overstep, to pass the limits or boundaries;
—աւ ասել, to say briefly;
յաղետալի — հասուցանել, to reduce to a deplorable state;
cf. Զէն.
Սահմանէ զսահման՝ ասելով, եթէ սահման կոչեմ, յոր վերլուծանի նախադասութիւն՝ ի ստորոգեալ եւ ի ն՝ենթակայն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
bordering upon, adjacent to;
definitive;
indicative;
բանիւ —աւ կապել, to excommunicate.
Սահմանական է, յորժամ ասեմք. կոփեմ, գործեմ. իբր սահմանաւ եցոյց զ՝ի դէպ ժամանակն եւ զդէմն. (Երզն. քեր.։)
to bound, to limit, to set bounds to, to circumscribe;
to define, to determine, to fix, to decree, to establish, to institute;
to regulate, to decide, to resolve, to propose, to deliberate, to stipulate, to prescribe;
to destine, to design, to affect;
to consist, to measure, to weigh;
յառաջագոյն or յառաջ —, to predestine, cf. Նախասահմանեմ;
— սահմանս զանձնէ իւրմէ, to bind oneself by an oath to;
— անդր քան, to confine, to banish, to exile.
Եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ։ Մի՛ ինեւ, այլ քեւ սահմանեսցի ընդարձակութիւն ձեռին քո։ Որ զտրտմական սահմանեաց ծնունդ։ Արծաթասիրութիւնն ոչ եթէ ի բիւր տաղանդս ոսկւոյ սահմանի։ Բազում ինչ խորհիմ յաստուածայինսն, այլ սահմանեմ զանձն իմ, զի ՛մի՛ պարծելով կորնչիցիմ. (Խոր. ՟Ա. 1։ Սարկ. աղ.։ Շար.։ Վրք. հց. ՟Բ։)
Եկեսցուք եւ սահմանեսցուք զիմաստասիրութիւն։ Եւ սահմանել անհնար է, եթէ ոչ նախ առաջին ուսանիմք, եթէ զինչ է սահման, զի՞նչ է յոռութիւն, եւ զի՞նչ առողջութիւն սահմանի։ Անունն սահմանէ զբնութիւն ենթակայիրի. (Սահմ. ՟Բ. եւ այլն։)
slow going, gentle movement.
Յողգողդ դեգերանք. անհաստատ գնացք. շրջագայութիւն. յածումն իբր ճեմելով. սահեցումն. անցք դանդաղ կամ փո՛յթ.
leafy, verdant, green, covered with leaves.
Բարձեալ ունելով զոստս եւ զուռս եւ սաղարթազուարճս։ Սաղարթազուարճ դրախտ։ Սաղարթազուարճ տերեւօք. (Խոր. վրդվռ.։ Մաշտ.։ Անան. ի յովնան.։)