resounding throughout the universe.
cf. ՏԻԵԶԵՐՔ. ըստ յն. ասի եզ՛՛. իգումէնհ. յոք՛՛. իգումէնէ. այսինքն բնակեալ վայր. բնակութեան տեղիք.
master, conqueror of the universe.
Ի ժամանակս սմպատայ հայոց արքայի տիեզերակալի. (Պտմ. վր.։)
universal dominion, rule over the whole world.
Թագաւորեալ աղեքսանդր մակեդոնացի տիեզերակալութեամբ։ Վկայութիւնք տիեզերակալութեանն արտաշիսի։ Արշակ քաջ՝ տիեզերակալութեամբ իմն ձեռներէց լինէր ինքնիշխանաբար։ Ի տիեզերակալութեան աղեքսանդրու. (Արծր. ՟Ա. 7։ Խոր. ՟Բ. 12։ Յհ. կթ.։ Վրք. ածաբ.։)
overflowing, submerging or drowning all the world.
Գերազանցէ քան զհեղեղին ջրակուտակ տիեզերասոյզ ամենասպառ ծովուն յորդութիւն։ Գերակայ քան զտիեզերասոյզ ջրհեղեղին յորձանս. (Նար. ՟Ժ՟Է։ Բենիկ.։)
mistress, Mrs, dame, lady;
princess, queen, empress;
վիկտորիա տիկնանց —, Queen Victoria;
— մանկամարդ, young lady, miss, damsel;
— երկնից, queen of heaven, moon;
— վանաց, superioress, abbess.
Ո՞ր տիկինն իցէ, եւ կամ ո՞ր նաժիշտ։ Տիկնայք փափկասունք հայոց աշխարհին։ Հանդերձ գանձիւքն, եւ տիկնաւն փառանձեմաւ։ Եզեր տիկին հայոց մեծաց. (Եղիշ.։ Խոր.։ Շ. տաղ.։)
ladyship;
Highness, Majesty.
Պատիւ տիկին եւ թագուհի գոլոյ. դշխոյութիւն.
Զի տարցին զնա կնութեան տրդատայ թագաւորին, եւ տիկնութեան հայոց։ Որ զտիկնութեանն քո թողեր զփառս. (Ագաթ.։ Շար.։)
of tomorrow;
ի վաղորդեայն աւուրն, the day following;
ի վաղուեան գիշերին, tomorrow night.
Որ զվաղուեան աւուր դառնութեան լեղւոյն քաղցրացուցեր զճաշակ. (Շար.) այսինքն զհին ուրբաթ աւուր դրախտին. կամ զվաղու ի ուրբաթ աւուր (եթէ իցէ երգն վասն հինգ շաբաթի աւուր, որ այժմ երգի յուրբաթու)։
quickly, very fast, swiftly, rapidly.
զի իբրեւ վկայութիւնքն հին ի ներքս ոչ իցեն, տկար եւ վաղվաղ երեւեցուսցէ զհաւատս եկեղեցւոյ. (Կոչ. ՟Զ։)
cf. Վաղվաղուն.
Զոր անդամ՝ վաղվաղուկ գոլով՝ ոչ պահեաց։ Ոչ վաղվաղուկ էր (յհ. մկ)։ Վասն շութափութութեան վաղվաղուկ եւ անվայելուչ յանդգնութեան։ Մի երբէք անքնին եւ վաղվաղուկ ձեռնադրութեամբ հաղորդեսցի սա մեղաց օտարաց։ Զի մի՛ վաղվաղուկ եւ անփոյթ առնելով իմ յուրուք վերայ ձեռն դնիցեմ. (Ճ. ՟Գ.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 12։ Բրս. հց. Մաշտ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
business, trade, commerce, dealings, merchandise, goods, wares, commodities;
market, sale, purchase;
market-place, hall, mart, fair;
—ք, provisions;
cf. Մեծաքանակ;
փոքրաքանակ —, retail trade;
ի — արկանել, to sell, to put up or offer for sale;
— լինել, to be sold, to be on sale;
cf. Հատանիմ.
Մարթ էր նոցա որպէս եւ քեզ՝ ի վաճառս հատանել (իլ. այսինքն բերել). (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
selling or sold wretchedly;
— առնել, to sell;
— լինել, to be sold.
Վաճառակուրս անգին գանձին՝ վասըն յագման որովայնին (որպէս զեսաւ)։ Վաճառակուր գոլ եղկելին՝ կորոյս ըզշահն ընդ վաճառին (յուդա). (Շ. յիսուս որդի. եւ Շ. խոստով.։)
commercial, mercantile, trading;
opulent merchant, rich treader;
— քաղաք, mercantile city;
— լինել, to trade, to deal, to traffic, to gain.
Վաճառաշահ լիցիս առ հոգւոյդ փրկութիւն։ Ի բազում յոյժ օգտութենէ վաճառաշահ լինի. (Վրք. ոսկ.։ Պրպմ. ՟Լ՟Ա։)
gain, lucre, profit;
cf. Շահավաճառութիւն;
կենցաղօգուտ —, benefit that commerce confers on the world.
Գնեմ սակաւոյ, եւ վաճառեմ շատի. եւ առնեմ վաճառաշահութիւն։ Ի նաւաստիկ վաճառաշահութեանց դիւրաւ ճանաչի։ Թողին զվաճառաշահութիւն իւրեանց։ Զվաճառաշահութիւնսն արհամարհելով։ Արգելու ի վաճառաշահութենէ շահից։ Եթէ յուղեգնացութեանդ վաճառաշահութիւն ինչ յուսալի է. (Վրք. հց. ձ։ Պիտ.։ Անան. ի յովնան.։ Նանայ.։ Սոկր. է. 46։ Մագ. ՟Թ։)
to sell, to debit, to sell off;
— այսքանոյ, to sell at;
քանո՞յ —ռես, how much ? what is the price ? cf. Մեծագնի;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give up, to deliver, to betray.
saleable, marketable, venal;
— լինել, to be sold, disposed of.
Ծառայիցն ազատութիւն, եւ վաճառիկ ստացուածոցն ի բաց գնացումն։ Յոբեղինին, յորում վաճառիկ ստացուածոցն, եւ արծաթագին ծառայիցն ազատութիւն լինէր։ Ազատութիւն ամենայն հարկաւոր ծառայութեան անդոց եւ հայրենեաց ի վաճառիկ ստացողաց. (Ածաբ. պենտեկ.։ Խոսրովիկ.։ Տօմար.։)
Վաճառիկ յեղբարցս լինիմ՝ մատնեալ ի ծառայութիւն. (Պիտ.։)
woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.
Ձայն վայոց եւ կոծոց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Բ։)
Վա՛յ ի վերայ վայոց լինի։ Որում վա՛յն ասի, ամենայն պատուհասք տանջանաց առ ետեղ ի գարշապարս վային եկեսցեն ի վերայ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18. 21։)
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն։ Ձայն աղաղակի եւ վայոյ. (Ագաթ.։)
woe ! alas ! oh ! ah !
— քեզ, woe to you!
— ինձ, — զիս, — զինեւ, woe is me ! how unhappy I am !
— — քաղաքդ մեծ ! woe ! woe to the great city !.
Ձայն վայոց եւ կոծոց. (Վրք. հց. ՟Ի՟Բ։)
Վա՛յ ի վերայ վայոց լինի։ Որում վա՛յն ասի, ամենայն պատուհասք տանջանաց առ ետեղ ի գարշապարս վային եկեսցեն ի վերայ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18. 21։)
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն։ Ձայն աղաղակի եւ վայոյ. (Ագաթ.։)
to enjoy, to taste of, to possess, to have the enjoyment of;
to relish, to taste with pleasure;
to become, to fit, to sit well on;
to be proper, suitable, meet, to beseem;
— յարգասիս քրտանց, to enjoy the fruit of one's labours;
հանդերձս այս վայելէ քեզ, this coat fits you well.
Ի հայրենական խնամսն վայելիցեմք։ Զի զամենայն երանութիւնսն յուսով վայելեսցուք։ Վայելեցէ՛ք զանճառ բարիսն։ Վայելեա՛ ապա գոնէ զայժմու ժամանկս։ Զայս վարեսցուք, եւ որ գալոցն է աշխարհ, զայն վայելեսցուք. (Յճխ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի։ Ճ. ՟Գ.։ Վրդն. յանթառամն.։)
Սատանայ՝ ոչ վայելելով ի թագաւորականն դիմաց, յորմէ հրեշտակքն վայելէին։ Բացերես եւ համարձակ վայելել ի տեսութենէ աստուածութեան. (Իսիւք.։ Բրսղ. մրկ.։)
Յուրախութիւնս լաւութեանցն վայելել։ Բարերարութեան առաքինութիւնն այն է, յորժամ այլքն ի նմանէ վայելեսցեն. (Եզնիկ.։)
to cause to enjoy;
to cause to participate;
to dress well.
Յարքայութեան զձեզ վայելեցուցանեն յանանց եւ յերկնային ուրախութիւնսն. (Ագաթ.։)
convenient, suitable, proper, congruous, pertinent, decent, becoming, fit;
well made or shaped, comely, elegant, prepossessing, genteel, pretty, graceful;
enjoyable, enjoying;
—ս, elegantly.
πρέπων, -πούσα, -πον decens. իսկ ի սուրբ գիրս εὑπρεπής decorus, conveniens omnino եւ այլն. Որ ինչ վայե՛լ է. վայելչական. ճահաւոր. պատշաճ. յարմար. արժան. համեմատ. եւ Արժանի վայելելյո, ընտիր, զուարճալի, գեղեցիկ. շքեղ.
Բարուիք միշտ սովոր են յուղացուցանել զվայելուչսն, եւ ի ստահակութիւն ածել. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ արդար եւ պատշաճ եւ վայելուչ ասի ի վերայ յովբայ, բայց ի վերայ Քրիստոսի յայտնապէս է մարգարէութիւնս. (Իսիւք.։)
suitableness, proportion, propriety, decency, conveniency;
decorum, dignity, nobleness;
comeliness, elegance, grace, beauty, splendour;
enjoyment, use;
delight, pleasure, advantage;
— երեսաց, comeliness, loveliness, attractiveness.
Սիրեցի զվայելչութիւն տան քոյ։ Տէր թագաւորեաց, վայելչութիւն զգեցաւ։ Ընկալցին զարքայութեան վայելչութիւն. Ցրուեսցին վայելչութիւնք նորա։ Կորեաւ վայելչութիւն երեսաց նորա.եւ այլն։
to whine, to cry out, to deplore, to lament aloud;
to utter woes, to menace with woe.
Երկիր առհասարակ վայեաց իբրեւ զկենդանի մարդ։ Տէր Իսրայէլ. (յուլ. ՟Ի՟Գ.։)
cf. Վայումն.
drawing or inclining downwards, descending;
mundane;
sensual.
Վայրաբեր եղեալ անցանեն ընդ ստորին վայրս երկրի։ Ընդ թանձրագունի եւ վայրաբեր բնութեան կապեալ։ Ծանրանան միտք թեթեւք, յորժամ ընդ ծանուն եւ վայրաբերին շաղեալ կապեսցին. (Իգն.։)
living in the open air;
wild, savage;
deserted, uncultivated;
լինել խորանաւ ի —ս, to dwell in tents.
Կային անդ աւազակութեամբ՝ վայրաբնակք, եւ յոյժ աղքատք. (Մաղաք. աբեղ.։)
ferocious, fierce, wild, savage, inhuman, cruel.
Ասպականի էր եւ վայրագ։ Եւ առ այոքիւք վայրագօքս է անքաղաք եւս, եւ փախստական յօրինաց, եւ ուղիղ վարուց անճաշակ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 165։)
rudeness, ferocity, wildness.
ՎԱՅՐԱԳՈՒԹԻՒՆ ἁγροικία, ἁγριοσύνη , ἁγριότης rusticitas, inurbanitas, feritas, immanitas, saevitia. (գրի եւ ՎԱՐԱԳՈՒԹԻՒՆ. լծ. եւ վիրագրութիւն). Վայրագն գոլ. կեանք եւ բարք վայրագաց. վայրենաբարոյութիւն. գազանութիւն. գեղջկութիւն. տմարդութիւն.
to postpone.
Ամենայն որ զնովաւ է տեսակք՝ յառ ի գոյութեան վայրադասի. (Ոսկիփոր.։)
in vain, uselessly, vainly, to no purpose;
vain, useless, futile, insignificant, common.
Վայրապար կեալ, կամ շրջիլ։ Ոչ վայրապար, այլ յոյժ խորհրդապէս։ Ոչ վայրապար եդ։ Ոչ վայրապար ելանէր ի գալիլեա այլ՝ մեծամեծ իրս յօրինէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։ Կանոն.։ Շ. թղթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28. 30։)
circumscribed, bounded, limited, encircled, enclosed, surrounded, shut in on all sides.
Եւ երկիր վայրափակ, յորում լոյսն ագանիցի. (Շար.։)
wild;
barbarous.
fierce, wild, savage, brutal, barbarous, ferocious, cruel.
Առ յոյժ վայրենամիտ բարուց. (Պիտ.։)
savage nature, inhumanity, fierceness, ferocity, cruelty, brutality.
ἁγροικία, ἁγριότης rusticitas եւ ferocitas, atrocitas. Վայրենի գոլն. կատաղութիւն. գազանութիւն. անընդելութիւն. անմարդութիւն. ամեհութիւն, եւ Ամայութիւն. օտարութիւն. գեղջկութիւն.
wild, savage.
եզ. սեռ՛՛. բառիս Վայր. տե՛ս անդ. (իբր յն. վայրենի. ՟Թ. եապանի)։ Իսկ յոքն. ՟Գ. իբր Վայրք.
Տնասուն կենդանեացն մարդիկ խնամօղք, իսկ վայրեացն՝ աստուած. (Վանակ. յոբ.։)
cenobite, monk;
prior, superior, abbot;
conventual, claustral, monastical, cenobitical.
Կոչեաց վանականն զմարինոս։ Ասէ ցնա վանականն։ Եկն ի վանսն միաբանակեցաց, յորում էր վանականն մեծ առաջի աստուծոյ։ Ծանօթութիւն ընդ վանականին, եւ ընդ այլ եղբարցն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Վանական վարդապետ. այսինքն յովհաննէս վարդապետ տաւուշեցի՝ հիմնադիր եւ առաջնորդ գետկայ վանից. (Վրդն.։ Կիր.։ Մաղաք.։)
cf. Վանկ.
Տէր Մուշեղ որդի սպարապետին ... եդ զերգս՝ որոյ սկիզբն է. Անզբաղելի ական սրտի նայեցօղ անձն իմ ի միւսանգամգալուսան. ե տուն ի յութերորդ վանգէ. (Արծր. ՟Դ. 9։)
to syllable.
Վանգ, իբր թէ ի միոջէ կողմանէ ձայնաւորն վանգեալ իցէ. իսկ փաղառութիւն՝ որ է հեգ, շուրջանակի պտտեալ ունի զձայնաւորն։ Վանգ ասի, յորժամ ձայնաւորն ի միոջէ կողմանէ ի ձայնորդացն վանգեալ իցէ՝ յառաջոյ կամ ի վերջոյ. իսկ փաղառութիւն՝ որ շուրջանակի պատեալ է ձայնաւորն ի ձայնորդացն։ Որ է ըստ մտի մեկնութիւն. ուր ի յն. մի եւ նոյն է վանկ կամ փաղառութիւն, այսինքն ի միասին առումն տառից ինչ։ Տարտամ է եւ միտ բանիցս.
furnished with rails or bars, grated.
Կազմել զվանդակակապ կազմած երկաթեղէն պարսպին (կամ պարիսպն), եւ աղխել զդուռն. (Ղեւոնդ.։ յորմէ եւ Ասող. ՟Բ. 14։)
cf. Վանորեայ.
ՎԱՆՈՐԵԱՅՔ կամ ՎԱՆՕՐԵԱՅՔ, րէից, կամ եաց - ՎԱՆՈՐԱՅ կամ ՎԱՆՕՐԵԱՅ ՎԱՆՈՐԵԱՅՔ կամ ՎԱՆՕՐԵԱՅՔ. τὰ μοναστήρια monasteria. Վանք (յոքնակի). մենաստանք. որ եւ ՎԱՆԵՐ, ՎԱՆԵԱՐ, ՎԱՆԵՐԱՅՔ. եւ Վանից որեար, վանականք. վանքեր. յն. մօնասդի՝րիա. թ. մանաստըրլար.
Արդարեւ տուն սգոյ է վանորայն։ Վանորայովն իբրեւ պարսպօք եւ աշտարակօք ամրացեալ էին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ Վրք. հց. ձ։)
convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.
Եմուտ (աննա) ի վանս իւր, եւ կերաւ ընդ առն իւրում։ Տարաւ զնոսա (Սամուէլ) ի վանս իւր։ Վանք հովուաց։ Ի վանուց հօտից։ Զզէն նորա եդ ի վանս իւրում։ Ու՞ր են վանքն իմ, յորում զպասեքն ուտիցեմ աշակերտօքս հանդերձ։ Ելին՝ ուր վանքն իսկ էին։ Ի վանացն կայիափայ։ Առ որում վանս ունելոց էաք։ Եկին ի վանսն առ նա։ Պատրաստեսջի՛ր ինձ վանս.եւ այլն։
usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.
cf. Վաշխառութիւն.
Յոմանս վաճառաց զրկութիւն, յոմանս վաշխաժողովութեան. (Մանդ. ՟Ը։)
cf. Վաչէ.
ՎԱՉ եւ ՎԱՉԷ. (յորմէ Վաչեակ, ուստի Վաչկատուն). Հովանոց կառաց կամ սայլից. դեսպակ. սայլ.
յորմէ առեալ գրէ (Ասող. ՟Բ. 4.)
carriage-hood;
covered waggon.
ՎԱՉ եւ ՎԱՉԷ. (յորմէ Վաչեակ, ուստի Վաչկատուն). Հովանոց կառաց կամ սայլից. դեսպակ. սայլ.
յորմէ առեալ գրէ (Ասող. ՟Բ. 4.)
to light up, to set fire to, to fire;
to fire, to inflame, to enliven, to inspirit, to vivify, to cheer, to raise the spirits of, to urge on, to excite, to rouse;
to arm, to equip, to fit out;
to put on, to attire, to dress, to bedeck;
վառեալ բորբոքել, to inflame, to heat, to electrify, to fill with enthusiasm, to enrapture, to fire;
— զդրօշս, to hoist the colours.
Զհուր յորժամ կամիցիս՝ վառեսցես. (Եզնիկ.։)
Վառեցէ՛ք ի ձէնջ արս՝ ճակատել առաջի տեառն ի վերայ մադիամու։ Զմի մի ի նոցանէ առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք՝ քան զինուքն։ Առցէ սպառազինութիւն զնախանձ իւր, եւ վառեսցէ զարարածս առ ի խնդրելոյ զվրէժս ի թշնամեաց։ Վառեցարուք անցէ՛ք առաջի եղբարց ձերոց։ Անցցեն վառեալք եւ կազմեալք առաջի տեառն ի պատերազմ։ Անցցէ ձեր ամենայն վառեալ ընդ յորդանան։ Վառեալք զինու։ Արքն վառեալք։ Վառեսցարու՛ք պատրաստեցարու՛ք։ Քրիստոսի չարչարիլն մարմնով վասն մեր, եւ դուք ի նոյն միտս վառեցարու՛ք.եւ այլն։
Յորժամ կին մարդ զամենայն ինչ զառնն առեալ՝ զանդամօքն վառիցէ, տառապանք են առնն։ Յորժամ զոսկին ի գլուխ եւ յականջս եւ ի բազուկս վառիցէ, կարճին այնուհետեւ ձեռք առնն յողորմութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Սովն բռնադատեալ յորովայն՝ վառէ զաջ գողոյն կարկառուլ ի քո տուն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
to kindle, to light;
to arm or equip.
Ահա մայր քո. զայս ասէր՝ վառեցուցանելով զսէրն նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39. յորմէ եւ Բրսղ. մրկ.։)
kindling, lighting;
burning, inflammation.
Տեսին բազում ջահս եւ զամբարս ի վառման. (Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Բ.։)
to be on fire;
to shine out, to blaze, to glow.
ՎԱՌՎԱՌԻԼ. Վառելով վառիլ ստէպ ստէպ եւ յորդալոյս փայլմամբ. արծարծանիլ. վառվոռիլ.
for, by reason of, for the sake of, on account of, in consideration of, considering, touching, concerning, upon the subject of;
as to, as for, with respect to;
— սիրոյն աստուծոյ, for the love of God;
— իմ, for me, for my sake;
as for me, for my part;
— թեթեւ ինչ յանցանաց, for a slight fault;
— երկիւղի, for fear of;
— ընտրելոց, in favour of the elect;
— զի, for, because, wherefore;
— է՞ր, why ? for what reason ?
— այնր or այնորիկ — այդր or այդորիկ —այսր or այսորիկ, for that reason, therefore, to that end, on that account;
— ո՞յր, for which ? for whom ?
— որոյ, why, therefore, by reason of which, consequently, wherefore;
— անգիտութեան, through ignorance, ignorantly;
— խաչի քո պատուականի, by means of Thy most precious Cross, through Thy intercession;
cf. Մեղք;
սմին իրի or վասն, for this reason.
Հալածեալ վասն արդարութեան։ Վասն իմ. վասն անուան իմոյ։ Վասն բանին։ Վասն արքայութեան։ Վասն օգտի։ Վասն զօշաքաղութեան։ Վասն եղբարց։ Վասն այսորիկ։ Լեզուք՝ նշանակի վասն են. եւ այլն։
Հելլենաբանութիւն է եւ գնելն Վասն՝ կից ընդ աներեւոյթ բայի. զի առ յոյնս չիք հոլով առ ի կազմել զդերբայ.
worn out with fatigue, overweary, tired, fatigued, harassed;
— առնել, to overweary, to tire out, to fag, to jade, to overburden with labour, to break down with fatigue;
— առնել զերիվարն, to strain, to over-ride or overwork a horse;
— լինել, to overwork or overfatigue oneself, to be wearied with, crushed, worn out, harassed, faint or spent with fatigue, to knock oneself up, to work oneself to death.
ՎԱՍՏԱԿԱԲԵԿ ԱՌՆԵԼ. Խոնջեցուցանել. յոգնեցնել.