storax (odoriferous gum);
cf. Ստիւրակ;
cf. Շեր.
· Calfa
. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ու-ի Կանոն. «Ի պիղծ դեղոց հրաժարել, ի թիւրակէ և ի թռչնոց»։
prepared, ready, disposed, in condition;
active, quick;
at hand, near at hand, disposable;
warily, softly, slowly;
— առնել, to prepare;
— լինել, to prepare oneself;
to be disposed;
to be prompt or resolute;
ի —ի ունել, to hold in readiness;
to stand in readiness, to be ready;
— կալ, cf. Պատկառ կամ.
· Calfa
(յետնաբար ի հլ.) «յօժար, կազմ» ՍԳր. «առձեռն, ներկայ» Փիլ. «զգոյշ» Վրք. հց. Ոսկիփ. Մխ. բժշ. «ինչք, կարա-սիք» ԱԲ. որից պատրաստել ՍԳր. պատ-րաստիչ Վեցօր. պատրաստաբան Բուզ պատրաստագոյն Բ. կոր. թ. 3. Ոսկ. ես. պատրաստական ՍԳր. անպատրաստ Ծն. ա 2. Բ. եոր. թ. 4. Ագաթ. Ոսկ. առձեռնպատ-րաստ Պիտ. Խոր. Յհ. կթ. դիւրապատրաստ Նար. ինքնապատրաստ Բրս. պհ. Մաշկ. յա-ռաջապատրաստ Ուռհ. Կանոն. նախապատ-րաստեւ Ոսկ. լհ. ա. 33. պատրաստակամ, պատրաստակամութիւն (նոր բառեր) ևն։
hide, skin, leather.
· Calfa
(-շւոյ, -շեաց) «մորթ» Ղևտ. ը. 17. թ. 11. Կանոն, որից կաշանալ «կաշի գառնալ» Ոսկ. մ. ա. 5. կաշիլ կամ կաշե-1332 191. կաշեայ Խոր. հաստակաշի Վե-ցօր. 193. եօթնակաշեան Պտմ. աղէքս. նոր րառեր են կաշեղէն, կաշեգործ, կաշեգործու-թիւն, կաշեկազմ, կիսակաշի, կաշեպատ. կաշեգործարան ևն։
tavern, public-house;
eating-house;
brothel.
· Calfa
«հանրատուն» Կանոն. 245 (ներգ. ի կապելոջ). Մաշկ. Սարգ. ա. պետ. է. էջ 292. որ և կապեղայ Մխ. դտ. կապե-լիոն Վրք. հց. կապեղիոն, կապլիոն Վրք. հց. կապեղէ ԱԲ. կապիղայ Սոկր. 446. որից կապեղանոց, կապելանոց Ոսկ. եբր. 493. բ. տիմ. և ես. 419 կապեղուհի «պանդոկապա-նուհի» Վրք. հց։
money, effects, property, goods;
provisions, victuals;
cattle.
· Calfa
, ի հլ. «տաւար, արջառ, նախիր» Մանդ. Կանոն. Մխ. դտ։ Վստկ. 13. «ուտե-լիք, պաշար» Սիր. լա. 26. Ոսկ. մ. ա. 8, բ. 10. «ինչք, ստացուածք, ապրանք, դրամ» Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. եբր. ժա. փիլիպ. թ. ժե. յետնաբար գրուած պախրայ Ասոր. դատ. 56. Տաթև ամ. 12. որից պախրէիկ «մի քիչ դրամ» Ոսկ. մ. ա. 3։ Նշանակութեանց զար-գացման համար հմմտ. լտ. pecu «տաւար» և pecunia «ինչք, ապրանք, դրամ, արծաթ», արաբ. māl «եզ, տաւար. 2. ապրանք, հա-րըստութիւն, ինչք», Ղրբ. ապրանք «ինչք. 2. տաւար» ևն։
guard, guardian, inspector, superintendent, overseer;
sentry, sentinel;
—ք, guard, guards, garrison;
cf. Հմայեակ;
— այգեստանի, vineyard-keeper;
cf. Հրեշտակ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «պահող» ՍԳր. Եւս. քր. «պահպանութիւն» Սղ. լը. 2. ճխ. 3. ա. մկ. (ստէպ). Եղիշ. «հմայեակ» Կանոն. որից պահապանապետ Պղատ. օրին. Պտմ. աղէքս. տահապանութիւն Ճառընտ. կամ առանց լօ-դակապի՝ պահպան Գ. մկ. գ. 16. Փիլ. պահ-պանապետ Եսթ. բ. 20. պահպանակ Խոր. Կանոն. պահպանութիւն ՍԳր. Բուզ. պահ-աանել Փիլ. ևն։ Բառիս հին ձևն է *պարհա-պան։
condition, nature, state, quality, circumstance;
condition, term, measure, rule, limitation, close;
part, article, proposition, transaction;
stipulation, agreement, treaty, bargain, compact, pact;
— անհրաժեշտ, condition, sine qua non;
— ժամանակի, appointment, assignation;
— կենաց, condition, state, circumstance;
— նամակ, original draft of a treaty or contract;
հայցուածոյ —աւ, in an interrogatory manner;
—աւ, upon condition, on terms;
— դնել, to place or impose conditions, to make a contract, to contract, to bind oneself by contract;
cf. Ժամանակակէտ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «դաշն, դաշինք, ոճ, ձև, կերպ» ՍԳր. Եւս. քր. Կիւրղ. ծն. Ոսկ. մ. ա. 19 և յհ. ա. 27. որից պայմանաւոր Ա-գաթ. Վեցօր. պայմանել Խոր. Վրք. հց. տա-րապայման Բուզ. անպայման Ագաթ. յետ. նաբար գրուած է ըստ մհյ. պոման Զքր. կթ. Ուխտ. Բ. 86. Մխ. դտ. Մեսր. եր. Մարթին. Անսիզք 9, 13, 15, 47. պոմանել Կանոն. բարդութեամբ՝ պոմնթուխթ «պայմանա-թուղթ» Անտիզք 75։ Նոր բառեր են պայմա-նագիր, պայմանաժամ, պայմանադրու-թիւն, պայմանական, պայմանատրուիլ, նա-խապայման։ -Նոր գրականում (արևելեան բարբառ) անպայման ստացել է «անպատ-ճառ, անշուշտ» իմաստը (ազդեցութեամբ ռուս. бeзуcловнo ձևի), մինչդեռ հին նշա-նաևութիւնն է «չափից դուրս, չափազանց» (անպայման սքանչելի Ագաթ.), իսկ արև-
պ. փէյման. σύγκρισις conjectura, conditio σύνταξις coordinatio τάξις ordo τρόπος modus ἔξεις vires προθεσμία ἠμέρα կամ ὤρα praestitutum tempus, statuta hora եւ այլն. Ուխտ. դաշն. սակ. խոստումն. կարգ. օրէնք. կանոն եւ եղանակ եւ չափ իրաց եւ բանից. հանգամանք. եւ ժամադրեալ սահման. ոճ. ձեւ. ահտ, շարթ.
debate, dispute, quarrel, strife, controversy;
գալ, մատչիլ, մտանել ի — ընդ ումեք, to open a question or controversy, to debate, to dispute.
· Calfa
, ի-ա հլ. «կռիւ, վէճ» Բուզ. Եզն Եղիշ. «իրար հետ դատուիլը» Կանոն, էջ 64. որից պայքարել Մծբ. կամ պայքարիլ Եղիշ. Յհ. կթ. յետին ձևեր են փայքար Արձ. 901 թուից (Վիմ. տար. էջ 5), Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 131, փայկար Ոսկ. եփես. 876, փայ-քարիլ կամ փակարիլ Եղիշ. ը. էջ 123.-Բուզ. էջ 60 ցանկում գրուած է երկու անգամ փայքար, որոնցից մէկը էջ 98 վերնագրում դարձել է յանդիմանութիւն և միւսը պայ-քար։
psalm-singer, clerk.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «սաղմոսասաց, փոխ-առաց դպիր» Կանոն. Յհ. իմ. ատ. էջ 22, որից սաղմոսողոգութիւն Եւագր. 74, Լմբ. մատ. էջ 139, Վրք. հց. Բ. 554։
Թէ՛ կէս սարկաւագաց, եւ թէ՛ սաղմոսողոգ։ Չէ՛ պարտ գրակարդացի կամ սաղմոսողոգի կտաւ զուսովք սրկանել։ Ոչ է պարտ աւելի զոմանս քան զկանոնեալ սաղմոսողոգսն ի բեմն հանել. (Կանոն.։)
inspector, visitor.
· Calfa
«հոգևոր տեսուչ». երկու ան-գամ գործածուած է Կանոն հարց հետևողաց իե և Մխ. դտ. հրտր. Բաստ. էջ 141 (այլ ձ. պերետոս). Մխիթարի բացատրութիւնից եռևռա է որ բառս այն ժամանակ էլ անսո-վոր էր. «Քորեպիսկոպոս երկու են. մի՝ ձեռնադրեալն և մի՝ ո՛չ. և պերետուտն է՝ որ այժմ է բուտ»։ Սրա նման է նաև Սմբ. դատ. 72՝ Փիրիսկոպոսութիւնն երկու ազգ են. մէկն ձեռնադրած է ու մէկայլն չէ. և բուտն՝ որ է յունարէն պերիտուտ։
crown, diadem;
crown, prize, premium, reward;
circle, coping, top, crowning, brim, frame, edge, cornice, parapet, battlement;
coronation, achievement, accomplishment;
nuptials, espousals, marriage, nuptial blessing;
— դպրաց, tonsure, shaven crown;
— ծաղկեայ, wreath, garland, chaplet;
— ի փշոյ, crown of thorns;
սրբոց, halo, gory, nimbus;
— կուսին, chaplet, beads, string of beads;
— արեգական, halo around the sun;
— տարւոյ, the course of the year;
— պարծանաց, փառաց, crown of honour, of glory;
հիւսել —, to weave a garland or chaplet;
— դնել ումեք, to marry.
· Calfa
, ի-ա հլ. «պսակ, թագ, գլխի վրայ դրուած զարդ» ՍԳր.. «հարսի ու փեսի գլու-խը դրուած մանեակը» Ես. կա. 10. Գէ. ես. «շրջանակ» ՍԳր. «արևի շուրջը բակ» Ոսկ ես. «ամուսնութեան խորհուրդը կամ օրհ-նութիւնը» Յհ. իմաստ. Վրք. հց. Կանոն. «ե-կեղեցականների գլխի կուլակը» Մարթին, «տարեշրջան» Սղ. կդ. 12. որից պսակել ՍԳր. պսակակալ Դատ. ը. 26. Ես. գ. 19. պսակահամբար Ագաթ. պսակահաս Կորիւն. պսակաւոր Իմ. դ. 2. Գ. մկ. բ. 14. քարա-պսակ «բարձրաւանդակ, քերծ» Նորագիւտ բ. մնաց. իե. 12. նորապսակ ժղ. հռոմկլ. կըրկ-նապսակ Վանակ. յոբ. մարգարտապսակ Մամիկ. բռնապսակ Մխ. դտ. խաչապսակ նար. խչ. լուսապսակ Շար. Գնձ. ևն։
multitude, crowd, quantity;
company of mourners or weepers;
repeated bursts of weeping, wailing.
· Calfa
, ի հլ. «մեռելի վրայ լացողների խումբ» Նար. կր. 174. Օրբել. ողբ. Ածաբ. մկրտ. «բազմութեամբ լաց, ողբ» Մխ. երեմ որից ջայլել «մեռելը խմբուելով ողբալ» Բուզ. 125. ջայլական (որ և ջալական) «ող-բական» Երզն. քեր. ջայլանք «ողբ, կոծ» Հին բռ. անշուշտ այստեղ է պատկանում նաև ջաղել «ողբալ», որ գիտէ միայն ՓԲ յաւել. (եթէ ստոյգ է, մի գեղեցիկ օրինակ է յլ=ղ լծորդութեան. ինչ. նշոյլ և նշող, թոյլ և թող. յոյլ և յողալ)։ -Ջայլ աւելի ընդհանրանա-լով նշանակել է «խումբ մարդկանց» Կանոն. (Քահանային զմեղս՝ եթէ ոք (ի] հրապա-րակի ջայլի ձաղեսցէ, ոգւոյն ոլորէ դատաս-տան), «կենդանիներ» ԱԲ. որից ջայլական «ջոկ, խումբ» Լծ. նար. ջայլիլ «պար առնուլ» Արիստ. գրչ. ջայլիք «հօտ (ոչխարների)» Մագ. թղ. 219, «մարդկանց խումբ» Մագ. թղ. 148։-Բոլորովին ուրիշ է ջայլակոծել «գանակոծել, ծեծել» Բռ. ստեփ. լեհ. որ ծա-գում է ջալ «փայտ» բառից. տե՛ս այս բառը և հմմտ. ջալ «ջոկ կամ հօտ», որ է ջայլ։
conjurer, sorcerer, wizard;
divineress, sorceress, witch, enchantress;
vixen, scold.
· Calfa
(ի-ա հլ. յետնաբար) «կախարդ (այր կամ կին)» Ոսկ. մ. բ. 4. Կանոն. Նար. 146. Նար. լծ. սխալ գրուած ջամուկ Լաստ. իգ (տ. Նորայր, Հայկ. բառաք. էջ 19)։
cf. Վտանկ.
· Calfa
(ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ -ի՝ ոսկեդարեան վկայութեանց մէջ, յետ-նաբար ի, ի-ա հլ.) «փորձանք, աղէտ, նե-ղութիւն» ՍԳր. Ագաթ. «յանցանք, ատտռ-հաս» Արիստ. աշխ. Կանոն. որից վտանգել Դտ. ժզ. 16. Ագաթ. վտանգիլ ՍԳր. վտան-գագործ Ոսկ. գաղ. վտանգակից Ոսկ. բ. տիմ. վտանգութիւն Ոսկ. ես. անվտանգ Յհ, կթ. Մագ. բազմավտանգ Նար. գրուած է նաև վտանկ։-Բառիս մի նոր առումն է «հիւանդ, տկար». հմմտ. Անկ. գիրք Նոր կտ. 229-230. «Աղքատ եմ յոյժ և տնանկ ռոլով և վտանկ մարմնով... Տեսանես զիս որ այսպէս վտանկ եմ և ոչ կարեմ կանզ-նել... Ոչ տեսեալ որ զայսպիսի վտանկս կա-րող իցէ մարդ դեղով ողջացուցանել». (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, Բ. 234)։
throne, seat, bench.
· Calfa
, ի հլ) «գահ, աթոռ, թագաւորական գահոյք» Բուզ. դ. 16, 54. Վրք. հց. Օրբել. Կանոն. Գնձ. «մահճակալ» Անկ. գիրք հին կտ. 164, 177. Վստկ. 80. «բազմոց» Կանոն. 37. որից տախտաձև «գահի ձևով» Արծր.։
Cerberus.
· Calfa
«երեքգլխանի շուն, որ ըստ ա-ռասպելին՝ դժոխքի պահապանն էր» Կանոն. գրուած նաև սիգղ Սիւն. սիկղ Գիրք թղ. 231. սինկող Ալիշան, Հին հաւ. 175։
cf. Սանական.
· Calfa
, ու հլ. «իբր զաւակ ձեռքի տակ սնուցած ու մեծացրած տղայ» Բուղ. Մծբ. Ագաթ. Եղիշ. «կնքահօր կնքած մանուկը» Կանոն. Շնորհ. ընդհ. որից սանական «որ-դեգրեալ, որդիացեալ» Ագաթ. սանակից կա-նոն. սանահայր, սանամայր Գնձ. Մեձ--
kettle, boiler, caldron, saucepan, stewpanchem. still, cucurbite;
— պապենի, Papin's digestor, athanor, digesting-furnace.
· Calfa
, ու հլ. «իբր զաւակ ձեռքի տակ սնուցած ու մեծացրած տղայ» Բուղ. Մծբ. Ագաթ. Եղիշ. «կնքահօր կնքած մանուկը» Կանոն. Շնորհ. ընդհ. որից սանական «որ-դեգրեալ, որդիացեալ» Ագաթ. սանակից կա-նոն. սանահայր, սանամայր Գնձ. Մեձ--
bit, curb, bridle, rein, snaffle;
check, curb;
— զօրութենաչափ, dynamometrical brake, friction-brake;
—ս դնել, to put a check upon, to curb, to put a term to;
—ս արկանել, cf. Սանձեմ.
· Calfa
, ի, ի-ա, ու հլ. «երասանակ» ՍԳր. Վեցօր. 123. Բուզ. Եփր. պհ. որից սանձել Ագաթ. սանձահարել Յկ. ա. 26, գ. 2. Եզն. Կիւրղ. ղկ. սանձակոտոր Եւս. պտմ. սան-ձաբեկ Կանոն. անսանձ Փիլ. ոսկեսանձ π. եզր. գ. 6. Ոսկ. մ. ա. 20. դժուարասանձ Նիւս. կուս. ինքնասանձ Պրոկղ. յյտն.։
Զձին սանձաւ թամբաւ առ եւ անց։ Ձի թամբովք եւ սանձիւք։ Հեծաւ ի վերայ նորա առանց անձուց. (Բուզ. ՟Զ. 8։ կանոն։ Պտմ. աղեքս.։)
whip, rod;
whipping, thrashing.
· Calfa
(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «ծեծի գաւազան կամ մտրակ, ծեծ» Կանոն. Ոսկիփ.։ (ՆՀԲ դնում է նաև տակճինակ և տակինակ գրչութիւնները. սրանցից առաջինը կարող է ստոյգ լինել, բայց երկրորդը ՆՀԲ-ի հնարածն է թւում ևզելու համար թրք. degenek բառին. եր-կուսն էլ չկան վկայութեանց մէջ. չունի նաև ՋԲ)։-
cabbage;
— ընդաւոր, cauliflower;
— խոպոպի, savoy cabbage;
— վայրի, colewort, rapeseed;
—ի տակ, — stalk, — stump.
· Calfa
(ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան)» «մի տեսակ բանջարե-ղէն, քալամ, լահանա, լտ. brassica olera-čea» Կիր. (տպ. 1865, էջ 28), Եփր. երաշտ. 205. Կանոն. Մխ. առակ. Բժշ. Վրք. հց Վստկ. 66, 162, որից կաղամբավաճառ Բուզ գ. 21. կաղամբակուրծ «կաղամբի միջուկը» ԱԲ. կաղամբապուր, ծաղկակաղամբ (նոր բառեր)։
cf. Քանոն.
· Calfa
«մահճակալի կամ գահոյքի սիւները» Յուդթ. ժգ. 8 (Մատեան առ քա-նուն գահոյիցն τω ϰανόνι τῆς ϰλίνης), «հիւս-նի կամ ատաղձագործի քանոն, գիծ քաշե-լու տափարակ և ուղիղ տախտակ. փխբ. ուղղութիւն, կարգ, օրէնք, կանոն» Փիլ. Ճառընտ. (սեռ. քաննոյ, գրծ. քաննով). ո-րից քաննակ «տախտակ» Ոսկ. յհ. բ. 8. քանընեցեալ «ուղիղ, կարգաւորեալ» Փիլ. նև. առում է նաև քանոն, ի-ա հլ. «ռա-ռագեղի ճաղերը» Վեցօր. 198. յետնաբար քանոն, քանովն «գիծ քաշելու քանոն» Սարգ. Անյ. բարձր. Արծր. ևն։
-Թէև յն. ϰανών բառն է, բայց որովհետև այս ձևը տալիս է հյ. կանոն (տե՛ս անդ), ուստի պէտք է ենթադրել կա՛մ ասոր. կա՛մ պհլ. մի ձևի միջնորդութեամբ. (կայ ասոր. բացի ❇ qanūnā>կանոն ձևից նաև [syriac word] kanūntā>քանուն)։-Աճ.
ՆՀԲ «բառ յն. քանօն, որ ըստ մեզ կանոն»։
brave, gallant, valiant, courageous, intrepid, valorous, manful, stout, bold, daring;
good, honest, worthy;
clever, excelling in, of good abilities, fit for;
noble, distinguished, eminent;
hero;
tutelar genius;
cf. Մղձաւանջ;
good, well, right, suitably, very, much, very much;
— արանց, emperor, Caesar, Augustus;
— ի բաց, very far;
very, much, much more;
կարի —, կարի իսկ —, very well, as well as can be;
— է, that will do, that is settled;
well, very well !
— լեր ! courage ! be of good cheer ! cf. Կարի;
cf. Վաղ.
· Calfa
, ի-ա հլ. «լաւ, ընտիր» (հմմտ. յոս-կոյ քաջէ Նորագիւտ ա. մն. իը. 18, ոսկւով քաջաւ Նորագիւտ բ. մն. գ. 4). «ազնիւ, ա. ռաքինի, պատուական. 3. արի, կտրիճ, 4. դիւցազն, հսկայ. 5. աւելի, շատ, մեծա-պէս» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. Կոչ. 6. «ոգի, դև, փէրի» Եղիշ. հրց. 50. Խոր. Շնորհ. վիպ. Կանոն. որից քաջ արանց «թագաւոր, կայսր» Գծ. իե. 21, 25. Ագաթ. Արծր. բազ-մաթեւ ածանցներ (ԱԲ ունի աւելի քան 300), որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյն-ները. ինչ. քաջաբան Եփր. թգ. tաջաբոյս Ագաթ. քաջալերել ՍԳր. քաջալերիչ Ագաթ. Կռրիւն. Եփր. ա. թես. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17, Դատ. ժդ. 16 (Նորայր, Բառ. ֆր. ibis այս ձևը դնում է քաջ «ոգի» բառից, իբր հոմանիշ արտասազդահաւ բառի, որ ծագում է Արտաւազդ Բ-ի անունից, իբր քաջքերից շղթայուած թագաւորի թռչունը). քաջահը-մուտ Ոսկ. մ. բ. 8. քաջաձայն Ոսկ. փիլիպ. քաջանուն Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. մ. ա. 10. քաջասրտիլ Եփր. թգ. Եւագր. ևն։
above, upon, on, over;
on high, high, high up;
վեր ի վայր, ի վեր եւ ի վայր, up and down, high and down, upside down;
topsy turvy;
frequently;
ի վեր եւ ի խոնարհ, up and down, always, incessantly, at every moment, ever;
ի վեր անդր, above, up there;
ի վեր քան զամենայն, above all;
վեր ի վայր կործանել, to turn upside down, to turn topsy turvy, to upset, to overset;
վեր ի վայր շրջել, to turn over, to overthrow, to overturn;
to disorder, to disturb;
ի վեր մատչել, to go higher up, to ascend;
ի վեր ունել, to bear up, to support, to sustain, to prop;
ի վեր հանել, բերել, to elevate, to raise on high;
to discover, to manifest, to unmask, to unveil, to denounce, to disclose, to reveal;
ակն ի վեր տալ, to lift up one's eyes, to look up, to raise one's head;
ձի ի վեր առնուլ, to ride, to mount on horseback;
ի վեր գալ տնկոյն, to peep out heads, to pullulate and grow, to sprout, to bud;
ի վեր կացուցանել զսպանեալն, to raise from the dead, to bring to life again;
ի վեր քան զբան, ineffable;
inexplicable;
ի վեր է այս քան զկար զօրութեան իմոյ, that is beyond my power;
ի վեր քան զպայման մերասեր բնութեան, above humanity;
որպէս ի վեր անդր ասացաք, as we have already said;
վեր ի վերոյ, apparent, superficial, feigned, affected;
երկիր պագին նմա —, they feigned to worship him;
superficially, apparently, affectedly;
— ունելով գիտութիւն, without a thorough knowledge of, having a smattering of.
· Calfa
«վերևը, վերի ծայրը». այս իմաս-տով ունի Յհ. բ. 7. «Լցին զնոսա մինչև ի վեր». սովորաբար գործածւում է նախդիրով. ինչ. ի վեր «դէպի վեր» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. «այն ժամանակից մինչև այժմ» Շնորհ. ա. պետ. Կանոն. «աւելի բարձր, գերադասելի» Եզն, և ի վեր «աւելի այն կողմ» ՍԳր. ի վեր քան «աւելի վեր» ՍԳր. Եզն. ի վեր և ի խոնարհ «անդադար, միշտ» Ոսկ. ես. վեր ի վայո «տաևնուվրայ» Ոսկ. բ. տիմ. «միշտ, ան-դադար» Ոսկ. մտթ. և յհ. վեր ի վերոյ «երե-սանց, հարևանցի» Եղիշ. Պիտ. «դրսից, երե-սից» Գ. մկ. գ. 1. ի վերայ ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. ի վերոյ Ել. լզ. 19. լթ. 30. Ծն. ա. 7. Կորիւն. ի վերոյ քան ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 4. ի վերուստ ՍԳր. Եւս. քր. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. մաս-նիկների յաւելումով՝ վերստին ՍԳր.. Եղիշ. փիլ. վերստեայք Եւս. պտմ. 720. վերին ՍԳր Եզն. բարդութեանց մէջ՝ զառիվեր ՍԳր. զա-ռիվերակ Նորագիւտ բ. մնաց. ի. 16. Եփր. թգ. էջ 449. խաչվերաց Խոսր. Յայսմ. նախ-ավերակ Շիր. գլխիվեր Վրդն. պտմ. ծառա-վերաց Տօնակ. բարդութեանց սկիզբը վեր-ունի կրկին գործածութիւն. ոսկեդարեան նը-շանակութիւնն է «վերը, վրան, բարձրր», հմմտ. վերակացու ՍԳր. Կոչ. վերարկու ՍԳր. վերագոյն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. Եփր. հռ. եբր. և տիտ. վերամբարձ Եզեկ. գ. 15. Ագան Ոսև. ես. վերանալ ՍԳր. Եզն. Եփր. թգ. ևն. իսկ յետին յունաբան հեղինակների մօտ դարձել է մասնիկ՝ «վերստին, կրկին, նորից, դարձեալ» նշանակութեամբ, իբր համապա-տասխան յն. άυα-նախդիրին. հմմտ. վերա-բանութիւն=ἀναλογία, վերագրել = ἀναγράγω. վերածել =ἀνάγω վերծանել=αναγιγνιαϰω ևն։ Նոր բառեր են վերնամաշկ, վերաբանալ, վե-րաբացում, վերաբերմունք, վերաբնակիչ, վերակազմութիւն, վերակազմեալ, վերակեն-դանութիւն, վերահաստատել, վերահսկել, վերահսկիչ, վերամշակել, վերամշակութիւն, վերանորոգել, վերանորոգիչ, վերաշինութիւն, վերաշինել, վերաշինական, վերապահութիւն, ոնվերապահ, անվերապահօրէն, վերապատ-ուելի, վերաստուգել, վերաստուգութիւն, վե-բաստուգիչ, վերացական, վերազականու-թիւն, վերաքննել, վերաքննութիւն, վերաքըն-նելի, վերաքննիչ վերելակ ևն։
Klaproth, As. pol. 106 ի վերայ= գերմ. uber, 101 վեր=իռլ. orϑa։ ԳԴ մեկնում է վեր, ի վերայ=պրս. bar, վե-րին=barin, վերնատուն=varϑān։ ՆՀԲ լծ. հյ. գեր, պրս. պէր, ֆէր, զէպէր, ւն-ύπὲր, լտ. super։ Peterm. 35 պրս. bar։ Wind. 7, 19, 41 հյ. գեր, սանս. unari յն. ὸπὲρ, գոթ. ufar, գերմ. uber։ Gosche 26 փռիւգ. ὄρου, սանս. upari, պրս. bar, abar։ Böttich. Arica 38 և Lag. Ur-gesch. 227 var արմատից (վերջինը՝ էջ 224 նաև վերին=սանս. varuna)։ Mül-ler SWAW 38, 586 վերանալ=յն. aεἰ-οειν< αfερ-ε-ειν, Մասեաց աղաւ. 1863, 144 կարծում է թէ ի վեր «հետէ, այն ժամանակից սկսած» նշանակութեամբ՝ թրք. պէրի, պէրու «ի վեր, հետէ» բառն է, ինչպէս որ Խրիմի և Նոր-Նախիջևանի հայերն էլ ունին վէրի փխ. տճկ. beri, այսպէս «Երկու օրէն վէրի. Անկից վէ-րի. Զինքը տեսածէս վէրի»։ (Այս մեկ-նութիւնը յայտնապէս սխալ է, որով-հետև նոյն ձևը հների մէջ էլ գտնում ենք գործածուած. հմմտ. Շնորհ. ա-պետ. ծե. Կանոն)։ Justi, Zendsp. 62 սանս. upari, պրս. bar, փռիւգ. ὄροῦ ձևերի հետ՝ զնդ. upairi բառի տակ։ Pictet 2, 298 վերարկու կցում է սանս. varutra, անգլ. wearing ևն բառերին։ Այվազեան, Ուղղագր. էջ 44 լծ. վեն։ Fick KZ 7, 365 մերժում է պհլ. a par, awar, որոնք պիտի տային հյ. վար, և մեր բառը իբր բնիկ հանում է հնխ. varsu ձևից, որի ժառանգներն են՝ սանս. váršman «բարձրութիւն, վերը, վերի-նը», váršīyas «բարձրագոյն, վերնա-գոյն», váršištha-«ամենաբարձրը, ա-մենավերինը», լիթ. virszùs «վերինը». հսլ. vruchü «գագաթ», հիռլ. ferr «լա-ւագոյն», փռիւգ. fόρου, ὄροῦ։ Հիւբշ. KZ 23, 34 և 48 յն. άfερ, αείρω «բարձրաց. նել», փռիւգ. ὄρου։ Lag. Arm. Stud. § 2124 պրս. bar, abar, war, զնդ. upai-ri, սանս. upari։ Մորթման ZDMG 26, 531 բևեռ. uri, euri «ի վերայ» և 526 vara «վրայ»։-Հիւբշ. ZDMG 36
box, case, chest;
cf. Խնկաման. book-case;
small square;
— սահուն, movable, running or drop-box;
չքնաղագիւտք ի յակունս՝ պահին ի —ս մանունս, precious things are packed in small parcels.
· Calfa
, ո հլ. «փոքրիկ պահարան, մանա-ւանդ խունկի աման» ՍԳր. Գնձ. Տաղ. «ար-կղիկ, գզրոց» Յայսմ. Տօնաց. «գրքի պատ-եան» Վրք. հց. «աղիւսակի իւրաքանչիւր խորշը» Տոմար. Կանոն. որից հաղորդատուփ Կանոն. ոսկետուփ Վրք. հց. Օրբել. մասնա-տուփ, քուէտուփ (նոր բառեր)։
ՏՈՒՓ. πλινθίς laterculus. Խորշ աղիւսակաց գծագրելոց ի տումարս եւ ի ժամանակական կանոնս, եւ յաստիճանս ազգականութեան. խանէ.
sister;
nun.
· Calfa
(հոլովւում է քեռ, քերբ, քորք, քերց, իսկ յետնաբար ռամկահոլով՝ սեռ-տր. քուեր, քըւեր, քօր, քոր, քրոջ, քուրոջ, գրծ. քուերբ, յգ. քեռիք, քըւրց, քուերց) «քոյր» ՍԳր. Եփր. մակաբ. ածանցման մէջ մտնում է հինգ ձևով. ՔՈՅՐ, ինչ. քոյրաթիւ Եփր. ծն. քոյրագիր «քոյր համարուած աղ-ջիկ կամ կին» Կանոն. (Շողակաթ, էջ 45). քոյրգիր Ոսկիփ. քոյրատեաց ԱԲ. մօրաքոյր Ղևտ. ժը. 13. հօրաքոյր Ղևտ. ժը. 12, ի. 19. Եւս. քր. ՔԵՌ-. ինչ. քեռորդի Գծ. իգ. 16, Խոր. բ. 16. Յհ. կթ. քեռայր Խոր. քեռոր-դեակ Կոչ. հօրաքեռորդի Ճառընտ. Մեսր. եր. ՔՈՒՐ-. ինչ. քուրական Եզն. քուրասի-րութիւն ԱԲ. ՔՈՐ-. ինչ. քորորդի Վրդն. պտմ. (ստէպ). ՔՈՒԵՐ-. ինչ. քուերորդի «քրոջ որդին» Լմբ. սղ. և պտրգ. Տօնակ. Մխ. դտ. մօրքուերորդի Երզն. մտթ. 605։
chorepiscopus, rural bishop, suffragan.
· Calfa
, ի-ա հլ. «փոխ-առաջ-նորդ, առաջնորդական փոխանորդ, գաւառ-ների և գիւղի կրօնական տեսուչ» Եղիշ. Զե-նոբ. Կանոն. (սխալմամբ գրուած քորիսկո-պոս Յհ. կթ. 377), որից քորեպիսկոպոսու-թիւն Բուզ. գ. 14. քորեպիսկոպոսաջոկ ԱԲ.
Հներից ուղիղ է մեկնում Կանոն. «Քորեպիսկոպոսդ տեսուչ գաւառաց և գիւղից ասի ըստ հոռոմոց»։ Նորերից ուղիղ են մեկնում ՀՀԲ և ՆՀԲ։
marriage-portion, dowry, endowment;
gift, present.
· Calfa
(յետնաբար ի հլ.) «հարսի բաժինք» Ծն. լդ. 12. Ոսկ. Բ. կոր. Մծբ. «ընծայ, պարգև» Մծբ. Մխ. դտ. Կանոն. Երզն. քեր. գրուած է նաև ուժիտ, ոժիտ, որից օժտա-բեր Ագաթ. օժտել «նուիրել» Յայսմ. Ան-սիզք 63 (մհյ. օճտել «պարգևել» Կոստ. երզն. 177), օժտութիւն Յհ. կթ.-բոլորովին այլ բառ է ռյժտել Սիր. իթ. 2 (Որ ոյժտեաց ձեռամբ իւրով, պահեսցէ զպատուիրանս. յն. ό ἐπ ι σχύων τη χειρί αύτοῦ զօրանալ զօրացնել)։
law;
precepts;
faith, religion;
constitution;
rule, regulation;
right;
principle, maxim;
usage, uses, custom;
institution;
condition, fashion, mode;
district, canton, province;
— աւետեաց, guerdon or gift to a bringer of good news;
—ք քահանայապետականք, decretals;
հմուտ քահանայապետական օրինաց, decretalist, canonist;
—ք կանանց, menses, menstrua, catamenia;
—ք, or Գիրք Բ. օրինաց, or Երկրորդումն օրինաց, Deuteronomy;
—ք ազգաց, the law of nations;
—ք մտաց, principles;
— պատուոյ, decoration, insignia, badge;
—ք անօրէնք, corrupt practice, abuses;
—ք հզօրադունին, the law of might, the good old rule;
հակառակ or ընդդէմ օրինաց, against all rule, illegally;
աստուածային՝ յաւիտենական՝ բնական՝ քաղաքական՝ զինուորական՝ հին՝ նոր՝ աւետարանական՝ գրաւոր օրէնք, divine, eternal, natural, ancient, new, evangelical, written, civil, military law;
according to law, legally, legitimately, lawfully;
duly, suitably, regularly, properly;
խնդրել —ս, to come to Communion;
տալ —ս, to administer the Sacraments, to communicate;
արժանի լինել օրինաց, to be worthy of receving the Sacrament;
—ս դնել, հաստատել cf. Օրինադրեմ;
—ս դնել, to dictate or lay down laws;
to give laws to, to prescribe laws;
—ս տալ, to give laws;
պահել զ—ս, to keep, to obey the laws;
ընդ օրէնս համարել, to lay down or state as a principle;
խոտորել յօրինաց, to swerve, to depart or deviate from the laws;
զանցանել օրինօք, to transgress, to violate the law;
բառնալ՝ ջնջել զօրէնս, to abolish, to repeal, to abrogate a law;
բազում օրինօք հակառակիլ, to resist or oppose in many ways;
լինել ի կանանց օրինի or ի կանանց —ս, to have the menses;
ի կանաց օրինաց պակասել, to cease to be after the manner of women;
եթէ — իցէ ասել, if it may be said;
— է, it may be, it is allowed, one may;
— էր նմա, he was allowed to;
— էր քեզ, you might;
օրէ՞ն իցէ, իցէ՞ —, is it allowed to ? չէ —, it is not permitted to;
յետ օրինացն կցորդութեան, after the Holy Communion;
—ս իւր կալեալ էր, he holded as a maxim or principle;
—ս կարծեցին անձանց, they believed themselves permitted to.
· Calfa
, ի-ա հլ. (մանաւանդ անեզական) «օրէնք, կարգ ու կանոն, հին աւանդութիւն իրաւունք, օրինագիրք» ՍԳր. «սովորութիւն» ՍԳր. «Հաղորդութիւն» Եւթաղ. 134. Բուզ. Եղիշ. (այս առման մասին տե՛ս Վարդա-նեան, Եւթաղ. էջ 134 ծան.) «գաւառ կամ նահանգ» ՍԳր. Եւս. քր. (վերջին նշանակու-թիւնը սխալմամբ յառաջացած յն. νόμος «օ-րէնք» և νομός «գաւառ» բառերի նմանու-թիւնից), «կանանց ամսական հոսումը» ՍԳր. (հետևողութեամբ ասորերէնի, ուր [syriac word] ūrxā «օրէնք, բարք, կրօն, ամսական հո-ռում»)։ Ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով. 1. Օրէն. ինչ. անօրէն Ա. կոր. թ. 21. Առակ. ա. 18. Ոսկ. մ. բ. 26. զօրէն «կեր-պով, ձևով» ՍԳր. Բուզ. տնօրէն Աբ. Սարգ. ինքնօրէն Եւս. քր. առանց սղման՝ օրէնա-դիր Փիլ. օրէնազանցութիւն Կանոն. նաև -օրէն «-ապէտ մակբայակերտ մասնիկր. 2. Օրէնս, որ բառի հայցական ձևն է. ինչ. օրէնսդիր ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. օրէնսդրիչ Եւս. պտմ. Եփր. ծն. օրէնսուսոյց Գծ. ե. 34. Ագաթ. օրէնսատու Ճառընտ. Յ. Սրին-. ինչ. օրինապահ Ագաթ. օրինատր ՍԳր. Ոսկ. տիտ. Եփր. եփես. և Փիլիպ. օրինապատում Եփր. թգ. Ագաթ. օրինական ՍԳր. Կորիւն. Ագաթ. անօրինական, ապօրինի (նոր բա-ռեր). 4. յնախդիրով՝ յօրէն, յօրին-. ինչ. յօրինել ՍԳր. Ագաթ. Եզն. յօրինիչ Սեբեր. Եզն. 15. սեղանայօրէն Ոսկ. մ. գ. 17. թա-գայօրէն Նար. խչ. գեղայօրէն Նար. պճնա-յօրէն Նար. կուս.։
= Պհլ. *awδen ձևից, որ է զնդ. *awi-δaуana-, կազմուած awi-մասնիկով dāy >պհլ. dītan>պրս. [arabic word] dīdan «դիտել, տեսնել» բայից։ Նոյն բայից ā մասնիկով էլ ունինք պհլ. *āδēn, որից պրս. āδin, āyīn «սովորութիւն, կանոն. կարգ, կերպ, եղա-նակ. զարդ», āyīna «հայելի» և փոխառու-թեամբ հյ. -արէն մասնիկը, իբր իրան. *ā-δayana-։ Այս բառերի հետ զուգահեռ կազ-մութիւն ունին պհլ. [arabic word] aδvέn և [other alphabet] āδvεnak «կերպ, եղանակ», որոնց անորոշ ընթերցումը ճշտւում է այժմ Սար-ի-Մէշհէ-դի արձանագրութեան *dwyn ձևով և թուր-ֆանի պհլ. *ywyng ձևով էլ կապւում է ბ>y ձայնափոխութեան։ Ենթադրում են ի-րան. *aδi-vaina-«հայեացք», որ կազմուած է aδi-նախդիրով նախորդին հոմանիշ va-ina (որ է պհլ. vēn, պրս. [arabic word] bīn) «տես-նել» բայից։-Հիւբշ. 510-511 և. IF Anz. 8, 48։
ՕՐԷՆ մանաւանդ ՕՐԷՆՔ. (արմատ բառիցս, Տնօրէն, Զօրէն, Յօրինել, եւ այլն) νόμος lex. Կարգ եւ կանոն սահմանեա յաստուծոյ կամ ի մարդկանէ. կրօնք. հաւատք. դեն. աւանդութիւն. իրաւունք. պատուիրանք. արարողութիւնք եւ Մատեանք օրինաց.
ՕՐԻՆՕՔ. մ. ԸՍՏ ՕՐԻՆԱՑ ԸՍՏ ՕՐԻՆԻ. εὑτακτῶς, νομίμως ordinate, legitime, rite. Օրինաւորապէս. ըստ կանոնի.
in a different manner, otherwise, differently;
as an infidel, as a pagan, as a heathen.
· Calfa
the state of a demoniac or of a person possessed with a devil;
madness, frenzy, fury, franticness.
· Calfa
that abandons her husband.
· Calfa
Մի՛ այրաթողաց կանանց առանց կանոնական հրամանին դիցէ ոք պսակ. (Շ. ընդհ.։)
impartiality, disinterestedness, uprightness, justness, sincerity;
strictness, rigour, austerity, severity.
· Calfa
to cast, to throw, to shoot;
to put away, to reject;
to reduce to, to bring to;
to sow, to scatter, to spread;
to pour out, to shed;
to mix;
ի մէջ — զանձն, to intermeddle, to intrude, to enter;
— ի մէջ ի ներքս, to thrust in, to introduce, to mix;
— ի միտս, to insinuate;
— զանձն ընդ, ի ներքոյ, to undergo;
— զիւրեւ, զանձամբ, to endorse, to put on one's back;
to put on, to dress one's self;
— աղիւս, to make brieks;
— զկալ, to winnow corn;
— ողորմութիւն, to pity;
ընդ յեսան, ընդ սրոց —, to whet, to sharpen;
— ընդ սղոցաւ, to saw;
— ջուր, to pour water;
գութս —, to pity;
խունկ —, to cense, to perfume with incense;
ի խնդիր —, to seek, to trouble one's self to find;
ձայն —, to cry, to scream, to shriek;
վարձս, սակ —, to bargain, to make an agreement, to contract;
վիճակ —, to cast or draw lots;
ի կիր, ի վար, ի գործ —, to use, to employ, to make use of;
ձեռն —, to undertake;
— ընդ տարակուսանօք, to make doubtful, to doubt;
— ի մոռացօնս, to forget;
— զանձն ի վատնգ, to place one's self in danger;
— ի յուսահատութիւն, to reduce to despair.
· Calfa
root;
stump;
trunk, stem;
source, origin, cause;
—ս առնուլ, արձակել, to take root.
· Calfa
that consigns, deposits;
that teaches;
that gives.
· Calfa
Միաբանել ընդ ուղղափառութեանն աւանդիչս. (Յհ. իմ. կանոն.։)
unfailing, punctual, exact, regular, correct, sure, certain;
without fail, punctually, precisely, exactly, correctly.
· Calfa