fig-insect, cynips, gall-insects.
Առնուն յոստոց արութիւնն իմն, որ անուանեալ կոչի փսենաս, որ է նմանութեւիւն սերման. (Վեցօր. ՟Է։)
ransom, price of redemption;
ransoming;
redeeming, deliverance;
— նամակի, prepayment, postage.
Զարմանային (հրեշտակք), զիա՛րդ ի փրկանսն գինք, եւ ո՛պէս ի գինսն փրկանք։ պատճառս իմն առցես զփոքրս աղերս մեծդ փրկանաց (այսինքն փրկանաւորութեան). (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։ Նար. ՟Գ։)
to spout or blow water from the nostrils.
ἁναφυσάω insufflo. Փռնգալով իմն փչել դլփին ձկան՝ ցնցղկելով զջուր ընդ ըռնգունս.
Շուրջ խայտայ դլփին, ի վեր փրքալով՝ իբրեւ ախորժելի իմն, եւ ի վեր առաքեալ. (Ածաբ. նոր կիր.։)
the thirty sixth letter of the alphabet, and the thirtieth of the consonants;
nine thousand, nine thousandth.
Գիմն ի մէջ կենի, քէի եւ խէի. զի քան զկենն թաւէ, եւ քան զքէն եւ զխէն ղերկ։
like a priest, sacerdotally.
Ո՛չ քահանայապէս ըստ ահարոնեան տկար օրինին մատետր։ Զուարթնոցն բան իմն ընծայեցեր մարդկօրէն փրկական քահանայապէս եւ քաւչապետաբար մաղթել. (Նար. ՟Ժ՟Դ. ՟Լ՟Դ։)
to ordain priest.
Ձեռին իմն երեւեալ ըստ օրինի քահանայապետին, եւ ըստ խորհրդոյն քահանայացուցանել զնա։ Ի մարմնական շահավաճառութեան պէտս քահանայացաք, եւ քահանայացուցաք. (Նիւս. ՛խսքանչ։ Լմբ. պտրգ.։)
Այսու զկարի իմն բարեբարսն նշանակէ, եւ զհնազանդսն հրամանին Աստուծոյ. (Տօնակ.։)
Այնու օծանիմք, յորժամ մկրտեցաքն, գեղեցիկ իմն բուրել հոտ հոգեւոր անուշութեանն. եւ եւս յառաջ բուրեցուցանել՝ մերոյ փութոյ գործ լինիցի. (Ոսկ. ՟ա. տիմ., ի դուրս շնչել։)
Զանտոհմս աշխարհի եւ զարհամարհեալս ընտրեաց Աստուած եւ զոչինչսն, զի զէսն իմն խափանեսցէ. իմա՛ զայնոսիկ, որք յաչս անձանց ինչ մի կարծին։ Այլ յասելն (Փիլ. իմաստն. )
Զանտոհմս աշխարհի եւ զարհամարհեալս ընտրեաց Աստուած եւ զոչինչսն, զի զէսն իմն խափանեսցէ. իմա՛ զայնոսիկ, որք յաչս անձանց ինչ մի կարծին։ Այլ յասելն (Փիլ. իմաստն. )
Զոր ընդդէմ իմն մարգարէանայ հայրն. սա, ասէ, հանգուսցէ զմեզ. որ եղեւ ո՛չ հանգիստ, այլ ջնջումն. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Զայսմ աշխարհիս բերումն ընդելուզմամբ իմն ի դուրս եկեալ տեսանելով. (Նիւս. կազմ.։)
Ինքնիշխանական իմն ճոխութիւն ասացելովքն երեւեցուցանէ. (Նիւս. կամ Ածաբ. ի հոգին սուրբ.։)
Զեօթներորդն (օր) ամենասուրբ իմն, եւ ամենատօն գոլ կարծեցեալք, առանձինն իմն պատուոյ արժանի առնեն. (Փիլ. տեսական.։)
Այլանդակ իմն օրինակաւ. անշնորհք կերպով.
Ի մէջ պատերազմի մարտկացն անգիտաբար մեռեալ։ Անգիտաբար իմն թաղեալ ի հովուաց. (Յհ. կթ.։)
Անսովոր. նոր. իմն.
Անընդելական իմն բուրեալ անուշից հոտ. (Ճ. ՟Գ.։)
անվրէպ ուղղութիւն. անսխալ իմն.
Յարմարումն իմն գոլով պատճառաց անվրիպութեանց. (Նիւս. բն.։)
ԱՌԿԱՅԾ եւ ԱՌԿԱՅԾԵԱԼ ԱՌԿԱՅԾԵԼԻ. Ի փոքր կայծ իմն վերացեալ. նուազեալ, նուաղեալ, մերձեալ ի շիջումն. պլպլացօղ, մարելու մօտ.
ԱՐՓԱՅԱԳՆԱՑ լինել. որ եւ ԱՐՓԵԳՆԱՑ կամ ԱՐՓԻԱԳՆԱՑ ԼԻՆԵԼ. Խաղալ գնալ իբրեւ ընդ արփի. եթերընթաց իմն լինել. իբրեւ ըդապարիկ ընդ օդս թռչել. խոյանալ.
cf. Քերովբիմ.
Զի՞նչ է քերովբիմն. թարգմանի՝ գիտութիւն բազում։ Քաղդէացւոց լեզուովն ասացեալ է քերովբիմ. (Փիլ. ել.։)
Սուրն բոցեղէն, եւ քրոբիմն։ Բոցեղէն սրոյն տեսիլ, եւ քերոբիմն. (Եփր. ծն.։)
Դէմք քերովբիմացն ի միմեանց կողմ հային։ Կառս Աստուածոյ զքերոբիմսն նկարագրէ։ զսերովբիմն, եւ զկնի զքերով բիմն մերձաւոր սերովբէից։ Բազմակամբք քերովբէիւք։ Անպատում աթոռ ասիուածութեանն ասէ զքերովբէսն։ Քերովբէից, եւ մարմնաւոր քերովբէ. (Փիլ.։ Առ որս.։ Սարգ.։ Անյաղթ բարձր.։ Խոսր.։ Շար.։)
cherub;
cherubim.
Զի՞նչ է քերովբիմն. թարգմանի՝ գիտութիւն բազում։ Քաղդէացւոց լեզուովն ասացեալ է քերովբիմ. (Փիլ. ել.։)
Սուրն բոցեղէն, եւ քրոբիմն։ Բոցեղէն սրոյն տեսիլ, եւ քերոբիմն. (Եփր. ծն.։)
Դէմք քերովբիմացն ի միմեանց կողմ հային։ Կառս Աստուածոյ զքերոբիմսն նկարագրէ։ զսերովբիմն, եւ զկնի զքերով բիմն մերձաւոր սերովբէից։ Բազմակամբք քերովբէիւք։ Անպատում աթոռ ասիուածութեանն ասէ զքերովբէսն։ Քերովբէից, եւ մարմնաւոր քերովբէ. (Փիլ.։ Առ որս.։ Սարգ.։ Անյաղթ բարձր.։ Խոսր.։ Շար.։)
sectarian.
Քէշտակարկատքն հեթանոսաց ի բժշկական արուեստսն տեղեկացեալ, օրէնս իմն հաստատեցին. (Կանոն.։)
Գոգցես խրոխտական իմն կարծեօքն եւ ձեւով մարմնոյն այսպէս ցուցանէր զինքն ամբարտաւանութեամբ լի փքացեալ. (Պիտ.։)
Որպէս ասեն իմաստունք. ՟Ժ՟Դ կլիմ անբնակ է մարդկան։ Յոթերորդ կլիմն, որ է երկրորդ բաժին երկրի. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. ծն.։)
Կլիմն, որ է բաժին. (Միխ. աս.։)
Միջին կլիմն ունի բարեխառնութիւն եւ հաւասարութիւն. (Ոսկիփոր.։)
Փոխանակ գրելոյ Կրճիմն.
միջին իմն երեսս իբրեւ զառակ ի կցանի հարեալ՝ յառաջ մատուցանէ, եւ բազում բանս յեռու. (Սեբեր. ՟Ե։)
Այլ ինչ հիմն քան զայն մի՛ խնդրեր, եւ մի՛ միտս ինչ հաւանեցուցիչս. (Ոսկ. ես.։)
θαυματουργέω miracula edo, mirifice ago. Հրաշալի օրինակաւ, կամ հրաշս եւ հրաշալիս իմն գործել. եւ Հրաշալի կացուցանել. հրաշակերտել.
Նաեւ մանրախոտքն դալարիք, իմն իմն եւ այլ եւ այլք եւ որիշ են նմանութեամբ ի միմենաց. որպէս լօռն, եւ վարսակն, եւ կնիւնն. (Ագաթ.։)
Յայն իմն միտել սովոր եմք։ Ի պճնելն յաճախ միտեցին. (Ոսկ. մ.։ ՟Ա. 4։ ՟Բ. 24։)
Ձի իբր օրինօք իմն բնաւորականօք յոխորտացեալ ցուցանի. (Պիտ.։)
Ձի իբր օրինօք իմն բնաւորականօք յոխորտացեալ ցուցանի. (Պիտ.։)
Եւ զդաշտն արեւելից իմն գոգցես իբր որսայսեալ ձիգ յարեգակն կոյս զերկայնութիւն պարզեալ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Մեծ իմն գովեստ կարծէին զբնակելն յԵրուսաղէմ, եւ զՀրէաստանեայ գոլն, որ է յուդայեան վիճակն. (Ոսկ. գծ.։)
Նա՛ աւանիկ հակառակ ձայնատու էր։ Նա՛ աւանիկ բամբասէ զնոսա։ Նա՛ աւանիկ ազնուականի իմն ցանկացեալ են. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 10։ Եբր. ՟Ը. 8։ ՟Ժ՟Ա. 16։)
Նա՛ աւանիկ յարգանս իմն յաճախէ. (Ոսկ. կողոս.։)
Նա՛ զի եւ չիք իսկ առ քեզ ցասումն սրտի։ Նա զի զաղջամղջին սեւութիւն գունոյն փոխարկել ի ձեան պայծառութիւն։ Նա զի եւ տապան իմն է մաքրական։ Ամենայն ինչ քեզ զօրելի է. նա՛ զի եւ ընդ անտկար կարելոյդ եւ կամելոդ է ախորժելի. (Նար.։)
Բազում իմն պերճանք էին ի ժամանակին՝ կանանցն. այնպէս զի եւ զարամբք ելանէին չարութիւնք նոցա։ Չար ցաւք մտին ի տունս արանց առ ի կանանց հապիտ պերճանաց. (Ոսկ. ես.։)
Եթէ քերովբիմն, եթէ սերովբիմն. (Եփր. աւետար.։)
տեասեալ զտիտանեանն զկայն վիթխարի եւ աշխոյժ, զգերամբարձեալն մարմնոյն տրամադրութեամբ՝ աստուածօրէն իմն պատուով պատուեցին, նեբրովթ կոչելով, բէղ, բահաղ, դիոս, որմըզդ, արամազդ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
տեասեալ զտիտանեանն զկայն վիթխարի եւ աշխոյժ, զգերամբարձեալն մարմնոյն տրամադրութեամբ՝ աստուածօրէն իմն պատուով պատուեցին, նեբրովթ կոչելով, բէղ, բահաղ, դիոս, որմըզդ, արամազդ. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Եւ այժմէն իսկ ի տօնսն կապերտակս իմն զերեսօքն պտտեն, եւ փադանս ի բերանս առ մոլութեանն. (Ոսկ. ես.։)
Դժոխըմբերագոյն իմն ... կարի յոյժ քասքնեցուցիչք առ ի լսել. (Պիտ.։)
stump, root;
stem, set, block, chump;
առ արմամբ խլել, to eradicate;
առ արմին դնել, to place near the root.
• Pictet 1, 304 Պլինիոսի armon ձևը կցում է մեր բառին։ Տէրվիշ. Altarm 8 արմուկն բառի հետ նոյն ծագումից։ Canini, Et. êtym. էջ 127 յն. ϰορμός «ծառի կոճղ»։ Thomaschek. Deutsche Litteraturh. 1883, էջ 1254 չեչէն. օրում «արմատ» բառի հետ։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 18 լիւկ. Ἀρμόασις և նման յատուկ անունների մէջ։ Scheftelowitz BВ 29, 25 հհիւս. oromr, հբգ. drum, անգլ. thrum, յն. τέρμα ևն բառերի հետ, որոնց իմաստն է «ծայր, եզր»։ Pat-rubány ՀԱ 1906, 57 sero «հոսիլ» ար-մատից է հանում։ Karst, Յուշարձան 104 սումեռ. erim, rim «հիմնարկու-թիւն»։-Մառ ИАН 1917, 444 ընդարմ և զարմանալ հանում է ահ, զարհ «վախ» արմատից։ Պատահական նմա-նութիւն ունին չեչէն. orum, arumeš «արմատ»։ արաբ. [arabic word] äruma «ար-մատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 391), ասոր. [syriac word] ︎ 'amrā «բոյս»։ Ուղիղ մեկնեց Persson. Beitr. 657։ Ernout-Meillet 810 լտ. ramus ձևի հետ։
sand, gravel;
powder;
— ցանել, to gravel;
խրել յ—ի, to run upon a sand, to stick fast in the sand;
շփել —ով, to scour with sand;
տեղի, փոս —ոյ, sand-pit;
ժամացոյց յ—ոյ, hour-glass.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև գրծ. աւ) «ծովի կամ գետի աւազ, լայնաբար՝ հող. փոշի» ՍԳր. Եզն. որից աւազածիր կամ աւա-զադիր Ագաթ. աւազակապ Ագաթ. աւազեղէն Սիր. իբ. 21. աւազին Ագաթ. աւազուտ Սիր. իե. 27. աւազել «աւազով շփել» Վրք. հց. ընդաւազել «աւազի տակ թաղել» Եղիշ. ե. էջ 83. Կաղկանտ. աւազահիմն Յհ. կթ. ևն. նոր բառեր են՝ աւազաքար, աւազաման, աւազային, աւազախառն, շաքարաւազ ևն։
weasel;
— սպիտակ, ermine.
• ՆՀԲ յիշում է պրս. [arabic word] as, որ ԳԴ մեկ-նում է «գագում, որ է մուշտակ իմն սպիտակ»։ Բազմ. 1844, էջ 335 սանս աքհու։ Մառ, Վրդ. առ. 1, էջ 217 ասոր. [arabic word] qaqusуata «կատու»։ Patru-bány ՀԱ 1908, 186 յն. ἀxίς «ծայր» բառից փոխառեալ. հմմտ. գերմ. Spitz-maus «աքիս» (բառացի «ծայրամուկ»)։ Մառ, Io nоводy pyccк. cлова caлo, էջ 116 իբրև յաբեթական բառ կցում է ասոր. [syriac word] qūza>հյ. կուզ «կատու», ռուս. кисa, кошкa «կատու» ևն բա-ռերին։
drake;
էգ —, duck;
ձագ —ու, duckling;
— ընտանի, tame duck;
— վայրենի, wild duck, teal;
գրգրայ —ն, the duck quacks.
• (ի, ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-ւութեան) «բադ անասունը, օրդագ» Արիստ. ստ. Տօնակ. գրուած նաև բատ, որ և պատ Զքր. սարկ. բ. 141. սրանից բադիճոն «մըր-տիմն» (ըստ ԳԲ)։
excrement, dung, faeces;
muck, manure;
— արկանել, to manure, to muck.
• . ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «աղտեղու-թիւն, կըղկըղանք» ՍԳր. Ագաթ. որից աղ-բանոց Ոսկ. աղբաբոյն որովայն «քաղիրթ կամ աղիք» Մանդ. աղբիք «աղբ թափելու տեղ» Եփր. յոբ (ներգ. յաղբիսն ձևով. հրտր. ՀԱ 1912, էջ 669) և աղբևք «աղբանոց» ՍԳր. (երկուսն էլ գործածուած միայն անեզաբար. յետնաբար ունինք նաև աղբիւս, աղբիւոք. աղբիս, աղբևս, աղբիսք ձևերը՝ որոնք յառաջ եկած են աղբևք կամ աղբիք բառերի հայցա-կանը (աղբևս, աղբիս) ուղղական դարձնելով (հմմտ. չորք-չորս) և նրանից էլ նոր յոգնա-կի կազմելով (աղբիւսք, աղբիսք), զաղբիս մեծացուցանել «ուտելիքով փորը տկռեցնել» Լաստ. յե. աղբախուղբ «աւելած ժեխ» Փիլ. էջ 199. աղբել թրքել (ոչխարի կամ մարդու) (չունին բառարանները) Ուռհ. 141, 295. «հո-ղը աղբով պարարտացնել» Վստկ. աղբեղէն «ոչինչ, անարժեք, Պլ. քաքէն բան» Ա. մակ, բ. 62. աղբագոյն (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք առաք. 102. աղբոց «արտաքնոց» Ճառընտ. աղբին «աղբով պարարտացրած (հող)» Վստկ. աղբահար «աղբանոց» (նոր բառ). ա-ռանց յօդակապի՝ աղբկուտոց Յայսմ. կըրկ-նութեամբ՝ աղբաղբուտ «աղբոտ» Ոսկիփ. թերևս նաև աղբաղբուկ կամ աղբղբուկ (գրուած նաև աղաբղբուկ) (ՀԲուս. § 48) անստոյգ բառ. Գաղիանոս գործածում և մեկնում է հետևեալ ձևով. «Եւիս-բու. աղբղբուկ» կամ «Ալշփոյ. աղբըղ-բրկի հունդ, ապամ կոմաճի», Ստ. Կամեն. հասկանում է «valeriana բոյսը». ՆՀԲ «աղտ պղնձոյ և այլոց իրաց... 2. անուն խոտու». ըստ ՋԲ «valeriana. 2. մետաղի կղկղանք?», ըստ ԱԲ «հանքերու աղտ, դիրտ. 2. բժշկա-կան արմատ մը ծաղիկն անուշահոտ, տճկ, քէտի օթու». Վրուրի Որմզդանայ Բուրաս-տանք, Ա. տող 27 աղբղբուկ «հաւու ծիրտ»։ Բառիս վրայ մի առանձին քննութիւն ունի Նորայր, Արևել. մամուլ 1879, էջ 60, Ման-կավրժ. թերթ 1879, յունիս, էջ 18, Հայկ. բա-ռաքնն. էջ 104 և Մասիս 1880 յուլ. 4, որոնց մէջ հերքելով «աղտ, դիրտ և ծիրտ» ենթա-դրական նշանակութիւնները, հիմնւում է Գա-ղիանոսի «իւիսբու, ալշփոյ» հոմանիշների վրայ. եւիսբու բառը հասկանում է յն. ի-վի՛սքօս, լտ. hibiscum, որ է ֆրանս. guima-uve, տուղտ, տճկ. կիւլհաթէմ։ (Բայց նկա-տում եմ, որ թէև յն. ἱβίσϰος բառը Bailly, Dict. gr. fr. 6-րդ տպ. էջ 956բ և A. Aεγ-οανδιον λες, νεοελλην. ϰαὶ γαλλιϰον, Pars, էջ 382 ա ռնում են ֆր. guimauve, որ է տուղտ, բայց նրա հոմանիշ լտ. hibiscum բառը Ouicherat, Dict lt.-fr. 47-րդ տպ. էջ 620 մաճին) և հյ. բաղբաք։ Նորայրին պատաս-խանում է Ուղուրիկեան, Մասիս 1880, յունիս 24, որ մերժում է տուղտը և հաստատում va-leriana officinalis. բոյսի անունն էլ (աղբ բառից) աղիքների ճճիները արտաքսելու յատկութիւնից առնուած է համարում։ Եւիս-բու ձևը առաջարկում է կարդալ ել իսրուն, որ է Պլինիոսի, Դիոսկորիդեայ, Գաղիանոսի և Մեսուէի ասարոնր. իրօք էլ այս բոյսը իր բարկ հոտի համար հներից ոմանք նմանեցրել էին valeriana-ին։ Ըստ Բենսէ, Ազգ. հանդ. ե. 19 Բուլանըխում աղբաղբուկը «sisymbrium Sophia» բոյսն է. ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 19բ Շիրակում և Սիփանում նշանակում է «ցանցառ, բարակ ոստերով, դեղին ծաղկով բարձր խոտ, որից տան աւե են շինում»։
obscure, dull, dim, cloudy, dark, hidden, without lustre;
tawny;
wan;
feeble, indistinct, small;
— լոյս, darkness visible, glimmer, faint light;
ընդ — տեսանել՝ ակնարկել, to catch a glimpse of, to see indistinctly, to blink.
• , ի հլ. «նսեմ, կէս մութ (լոյս), թոյլ. տկար (ձայնի համար)» Եփր. աւետ. Առ որս. «սուղ, կարճ (վանկ)» Թր. Երզն. և Նչ. քեր. որից ընդ աղօտ «մեղմով, կամացուկ, թեթև իմն» Ա պետ. ա. 12. Ոսկ. մ. բ. 5, 7. յհ. ա. 1. աղօտանալ Փիլ. Նար. աղօտաջահ Պիսիդ. ա-ղօտերևակ ԱԲ. աղօտաճաճանչ Յհ. իմ. ատ. աղօտագոյն Ոսկ. յն. Դիոն. Մաքս. ընդ աղօ-տատեսիլ Փիլ. աղօտալոյս, աղօտափայլ (նոր բառեր) ևն։
desert, uninhabited, deserted, uninhabitable, solitary, uncultivated, desolate.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ამაო ամառ «ի զուր, պա-րապ, սնոտի, սուտ, սխալ, անհիմն», ამა ամաոդ «ի զուր» (այս իմաստի հետ նոյն է Մագ. ամացի «ի զուր»). ამაოება ամառեբա ռունայնութիւն», ამაოხრებელი ամառխրեբե-լի «աւերիչ» (որ է «ամայի դարձնող»)։ Մառ Tekcm. и Paз. VI, физиол. 1904, էջ xxxI յիշում է վրաց. ამავოა ամավոյ ձևը։
pot, earthen vessel.
• = Պրս. [arabic word] balūk «է տեսակ իմն կըթ-ղայի՝ որով ըմպեն զգինի», [arabic word] barx «անօթք գինւոյ և գործիք բազմականի»։