afflicted, sorrowful, deeply grieved, in pain, in affliction;
doleful, grievous, sad, vexatious, hard, mournful, painful.
· Calfa
Անկեալ գնէր ի մէջ ճանապարհին վշտագին։ Ետես զնա անդ անկեալ վշտագին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
flax;
tow, hards of flax, flaxen tow, stuffing;
oakum.
· Calfa
վասն որոյ լաւ եւս դնի ի հին թարգ.
anxiety, anguish, restlessness, embarrassment, perplexity, agitation, alarm, trouble;
crisis;
haste, precipitation;
—աւ, in haste, hastily, with all possible speed, in a hurry, hurriedly, precipitately;
anxiously, with anxiety;
— մտաց, grief, anxiety, mental torture, constraint, heaviness of heart, oppression;
— մահու, pangs or agony of death, death-struggle;
արկանել, մատնել ի —ս անհնարինս, to embarrass extremely, to place in a strait, in a scrape, embarrassment or perplexity;
արկանել զանձն ի —, to embarrass oneself;
կալ ի —ի, to be in trouble, anxiety or embarrassment;
հասանել ի յետին —, to be reduced to extremities;
եղիցի — հեթանոսաց, the nations shall be plunged in consternation;
եկն յանկարծակի դողումն եւ —, a sudden fear fell on them;
ամենայն — հասցէ ի վերայ նորա, every kind of grief shall fall upon him;
ըմբռնեալ յանլոյծ — հասանէր, he found himself embarrassed by that insuperable necessity;
— էր նմա յամենայն կողմանց, he was hemmed in by necessities;
— մեծ էր նմա, he had extreme difficulty, he turned on all sides;
հարից զամենայն երիվարս —աւ եւ զհեծեալս նորա յիմարութեամբ, I will turn the horses into stone and their riders will I stultify;
յետին — կալաւ զնա, he was brought to the last extremity;
փոյթ եւ — եղեւ ի ջուրս, the waters rivalled each other.
· Calfa
Զոգիսն աններելի տագնապովն ի մարմնոցն ի բաց պահանջիցիմք։ Տագնապաւ տարակուսի։ Առ ճեպ տագնապի ահին պտկուցման։ Տագնապաւ մեծաւ. (Նար.։)
donable;
giver, donor;
—ք, liabilities, debts.
· Calfa
Ես ոչինչ շահիմ առնելովս, տալեացդ են շնորհքն. տալեացն անդ պահին փոխարէնքն, եւ առնլեացն աստէն ծախինզ տուրքն. (Ոսկ. փիլիպ.։)
talent (weight);
talent, ability, parts, attainments;
— ոսկի, golden talent.
· Calfa
Քանքար եւ տաղանտ՝ հինգ հազար դահեկան։ Այլք ասեն լինել սովորաբար չաստուած թալէռ կամ ռիալ. եւ ըստ ատտիկեցւոց եւ բաբելացւոց, ռ։ Շիր. եւ Երզն. պարզապէս ասեն՝ ճիգ լիտր. որպէս եւ ի յն. լտ. բռ. գրի, ճիե լիպրա։
Եւ է տաղանդն յեթովպայեցւոց աշխարհին՝ երեքտասան լիտր. թուի գրելի՝ ճժդ։
heart;
heart, soul, mind, intellect, memory, intelligence;
courage, spirit, heart;
heart, inmost thought;
heart, centre;
առ սրտի, through anger;
սրտի դիւր, ease, pleasure, contentment, satisfaction;
բարութիւն, խստութիւն սրտի, kindness, hardness or obduracy of heart;
լքումն սրտի, faintheartedness, despondency;
ուղիղ, անկեղծ սրտիւ, sincerely, openheartedly, openly;
բոլորով սրտիւ, ի բոլոր սրտէ, յամենայն սրտէ, սրտի մտօք, with all one's heart or soul, heartily, with good will, willingly, voluntarily;
կրթել զ—, to form the mind or character;
հեռացուցանել յանձնէ զ—ս, to alienate good will;
գերել զ—, to captivate, to gain the heart or affection;
յինքն արկանել զ— ուրուք, to gain a person's good;
յափշտակել զ—ս, to charm or gain all hearts;
գորովել, ժառանգել զ—, to touch, to move, affect or stir, to possess the heart;
իջանել ի խորս սրտին, to descend into one's heart;
թափանցել ի խորս սրտին, to penetrate the inmost recesses of one's heart;
տալ, նուիրել զ— իւր, to give one's heart;
խոտարեցուցանել զ—, to pervert, to deprave the heart;
խօսել ընդ սրտի, to speak to the heart;
ասել ի սրտի իւրում, to say within oneself, to say in one's heart;
սրտի մտօք վաստակել, to labour heartily, to take to heart, to occupy oneself seriously with;
— ի բերան շրջել, to seek painfully for;
սրտի դիւր լինել, to be in a state of contentment or tranquillity, to feel pleased, comfortable, contented;
զեղուլ զ— իւր առաջի աստուծոյ, to open one's heart before God;
հայրական, մայրական, գողտր, զգայուն, խաղաղ or անդորր, խաղաղաւէտ, երախտագէտ, ազնուական, բարի, ազնիւ, վսեմախոհ, վեհ, անվեհեր —, paternal, maternal, tender, feeling or sensible, calm, pacific, thankful, noble, good, excellent, elevated (high-minded), great, intrepid or dauntless heart;
անզգայ, ապերախտ, խիստ, ապականեալ, վատ, անգութ, անողորմ, չար, լքեալ —, unfeeling or insensible, ungrateful, flinty or obdurate, spoilt or corrupt, craven or dastard, hard(hearted), unmerciful or pitiless, cutting, drooping, dejected or despondent heart;
խորհուրդք մեծամեծք ի սրտէ գան յառաջ, great thoughts take their rise in the heart;
—ն բաբախէ, թնդայ, the heart palpitates;
արկ ի — իմ, he placed in my heart, he inspired me;
անկցի գութ ի — քո, let your heart be touched;
նուաղեալ էր — նորա, his heart was weak;
հրճուէր ի սրտի, he rejoiced from the bottom of his heart;
եթէ ուրուք — առնուցու կերիցէ, let him eat it if he has the heart to, if he has courage enough;
— իմ գելանի, my heart is moved;
— ի բերանն էր, he struggled with death;
որ յաչաց հեռացաւ՝ ի սրտէ հեռացաւ, out of sight, out of mind.
· Calfa
Սրտիւ պահին հմակերք, եւ ցանկութեան հեշտութեամբ՝ բազմածինք կենդանեացն։ Այսպէս առ սրտին ընդ յառնել ազգակից է անասնոցա յարձակման։ Առնէ սիրտն զարիութիւն, եւ երկիւղն զգուշութիւն. (որպէս եւ ռմկ. սրդողիլ կամ սրտոտիլ, է իբր սրտադողիլ, սրտմտիլ)։
cf. Սկզբնաբանեմ.
· Calfa
Սկզբնաբան լինել սովորութիւն ունէին, եւ զհին լուրն յիշատակաւ արծարծէին։ Յիշատակարան գոլ կենաց վարուց հնոցն, սկզբնաբանեզով զգործս եւ զբան՝ սրովք վարեցանն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. իմաստն.։)
ՍԿԶԲՆԱԲԱՆ ԼԻՆԵԼ ՍԿԶԲՆԱԲԱՆԵՄ. ἁρχαιολογέω de rebus antiquis dissero եւ antiquo sermone utor. Հնախօսել. ճառել զնախնեաց, եւ ըստ հին ոճոյ.
to describe or treat of antiquities, or of ancient times.
· Calfa
Սկզբնաբան լինել սովորութիւն ունէին, եւ զհին լուրն յիշատակաւ արծարծէին։ Յիշատակարան գոլ կենաց վարուց հնոցն, սկզբնաբանեզով զգործս եւ զբան՝ սրովք վարեցանն. (Փիլ. լիւս. եւ Փիլ. իմաստն.։)
ՍԿԶԲՆԱԲԱՆ ԼԻՆԵԼ ՍԿԶԲՆԱԲԱՆԵՄ. ἁρχαιολογέω de rebus antiquis dissero եւ antiquo sermone utor. Հնախօսել. ճառել զնախնեաց, եւ ըստ հին ոճոյ.
cf. Նախահայր.
· Calfa
Նախահայրն ադամ. հին նահապետ. եւ Առաջինն յիմիք կարգի. հեղինակ. գտակ. սկզբնապատճառ, նախաշաւիղ. նախկին օրինակ.
cf. Սոփեստոս.
· Calfa
Խօսէաք ընդ սոփեստին փիլամոնի վասն օգտակար շնորհին. (այսպէս պատմեաց մեզ զայս սոփեստէսն. Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
murder, assassination.
· Calfa
Բարեխառնելով տէրն զհին կտակարանացն զխստութիւն սպանողութեան գրոյն ընդ նոր կտակիս հեզութեան. (Վրդն. ել.։)
end, term, consumption;
—, ի —, totally, entirely, quite, all, thoroughly;
մինչեւ ի —, to the last extremity, utterly;
մինչեւ ի — ազգին, արշակունեաց, till the extinction of the dynasty of the Arsacides;
մինչեւ ի — շնչոյն, to the last breath;
— եբարձ զայն ի միջոյ, he achieved its destruction;
ի սպառ, to the end;
finally, at length, at last;
fully, altogether, wholly, entirely, quite.
· Calfa
Փոքր ինչ նուազ՝ եւ սպա՛ռ իսկ ջնջէին. (Սամ. երէց. հին ձ։ Տե՛ս եւ Սպառսպուռ։)
to hope for, to expect, to wait for, to look for, to look forward to;
to observe, to watch, to spy;
to serve;
to be reserved for.
· Calfa
Նոցա սպասիցէք, մինչեւ զարգանայցեն։ Նստէր եւ սպասէր ըստ սովորութեանն ճանապարհին որդւոյն իւրոյ։ Ամենեքեան քեզ սպասեն, եւ դու տաս կերակուր նոցա ի ժամու։ Երանի ամենեցուն՝ ոյք սպասեն նմա։ Պատրաստ են, եւ սպասեն քում հրամանի.եւ այլն։
rank of general in chief.
· Calfa
Հինգերորդ իշխանն սպարապետութեան՝ զօրավար հայոց աշխարհին. (Ագաթ.։)
axle-tree, axle.
· Calfa
Յոյնք լիգոն ասեն սռնակին. եւ ի մեզ սռնակ՝ միտք, որ զհոգին եւ զմարմինն յիրեարս է կապեալ. (Լծ. եւագր. հին։)
cf. Ստեղծող.
· Calfa
Փորձեցաւ նոր ադամս որպէս զհինն, եւ յաղթեաց փորձողին որպէս զստեղծիչ ադամայ. (Շ. թղթ.։)
lower or inferior class.
· Calfa
ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ եղանակ բայի, է յետինն ի հինգ եղանակաց ըստ յունաց, ի մեզ նոյն ընդ ըղձականի, եւս եւ ընդ սահմանականի՝ յաւելուածով շաղկապի կամ միջարկութեան.
Խոնարհութիւնք (բայից) են հինգ. սահմանական, աներեւոյթ, հրամայական, ըղձական, ստորադասական. (Թր. քեր.։)
comma.
· Calfa
Կէտք երեք. կէտ աւարտեալ (։), միջակ (), ստորակէտ(,)։ Ստորակէտ է՝ տրամախոհին չեւ եւս յանգեցելոյ, այլ՝ եւս կարօտեցելոյ նշան։ Ի՞ւ առանձնանայ կէտ ի ստորակիտէ. ամանակաւն. զի ի կիտէն կարի յոյժ մեծ է բացատն, իսկ ի ստորակիտէն ամենեւին նուազ. (Թր. քեր.։)
submerge, to immerse, to send to the bottom, to ingulf.
· Calfa
Յամբարձմանէ բարձրութեան գերագունիցն կայից ստորասուզեալ ծանրութեամբ յանդնդային վհին խորխորատ. (Նար. ՟Ժ՟Ա։)
of tomorrow;
ի վաղորդեայն աւուրն, the day following;
ի վաղուեան գիշերին, tomorrow night.
· Calfa
Որ զվաղուեան աւուր դառնութեան լեղւոյն քաղցրացուցեր զճաշակ. (Շար.) այսինքն զհին ուրբաթ աւուր դրախտին. կամ զվաղու ի ուրբաթ աւուր (եթէ իցէ երգն վասն հինգ շաբաթի աւուր, որ այժմ երգի յուրբաթու)։
quickly, very fast, swiftly, rapidly.
· Calfa
զի իբրեւ վկայութիւնքն հին ի ներքս ոչ իցեն, տկար եւ վաղվաղ երեւեցուսցէ զհաւատս եկեղեցւոյ. (Կոչ. ՟Զ։)
selling or sold wretchedly;
— առնել, to sell;
— լինել, to be sold.
· Calfa
Պղատովն վաճառակուր եւս եղեւ։ Վաճառակուր եղեն իշխանութիւնք։ Տասն բիւրուց գրեաց վաճառակուր լինել։ Երեսուն եւ հինգ հազար հոգի գերեցին՝ վաճառակուր լինել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8. եւ եփես. ՟Զ։ Եւս. քր. ՟Բ։ Յհ. կթ.։)
place, spot, space, extent, part, ground;
field, plain, camp, country;
անհուն —ք, immense, vast spaces;
յայսմ —ի, here, in this place;
now;
յայնմ —ի, there, in that same or very place;
then;
մինչեւ ցայս —, thus far, to this place;
until now;
յոր —, in which place, wherever;
— մի, առ — մի, a short time, a moment, an instant, a little;
ընդ —, in vain, vainly;
ի —, below, under, beneath;
cf. Զէն;
cf. Վեր;
յայլում —ի, somewhere else, in another place;
ի վերուստ մինչեւ ի —, from top to bottom;
from head to foot;
գազանք —ի, wild beasts;
մեղր ի —է, wild honey;
ի —ի բնակել, to live in the open air, in camp;
—ս հատանել, to go along way;
զ—օք գալ, to go around, round about, to go here and there;
զ—օք ածել զաչս, to look round about;
ի մի — գալ, to assemble, to resort to one place;
ընդ — հարկանել, to abandon, to forsake, to cast off, to desert;
ի — հարկանել, արկանել, to disparage, to sneer at, to defame, to slander;
ի — շարժել, to beat down, to overthrow;
զաչս ի — արկեալ, looking down, with one's eyes cast or bent down;
ցո՞ր — նեղութեանց հասի ես, to what trouble have I brought myself!
ընդ վայր, in vain, uselessly;
ցայդ վայր, so far, as far as that, to that place, there;
ցոր վայր, where, whither;
ցո՞ր վայր, how far ?.
· Calfa
Վայրս ինչ ի գաղիղեացւոց աշխարհին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
network;
cage;
grate, gridiron;
grating;
window-blinds, persian;
lattice, trellis;
baluster, balustrade, railing;
balcony, terrace, belvedere;
cf. Զամբիղ.
· Calfa
ruin, destruction;
ածել —, to devastate, to desolate, to ruin, to lay waste.
· Calfa
cf. Վաչէ.
· Calfa
Տե՛ս զիա՛րդ վաչիւքն եւ սայլիւք (յն. մի բառ) սկիւթացւոց աշխարհին կեանքն վճարին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16.) ἀμαξάβιος in plaustris vivens, degens.
carriage-hood;
covered waggon.
· Calfa
Տե՛ս զիա՛րդ վաչիւքն եւ սայլիւք (յն. մի բառ) սկիւթացւոց աշխարհին կեանքն վճարին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16.) ἀμαξάβιος in plaustris vivens, degens.
ill-starred, luckless, unfortunate;
— առնել, to render unhappy, to oppress, cf. Թշուառացուցանեմ, cf. Վատթարեմ;
to discomfit, to overcome.
· Calfa
bad, wicked, low, vile, base, contemptible, ignoble, degenerate, unworthy, puny, sorry;
cowardly.
· Calfa
Զմարմին վատթար քան զհոգի լեալ (լինել)՝ ամենայն որ բարւոք խորհին՝ խոստովանեսցին. (անդ. ՟Թ։)
bad, wicked, malicious, perverse, froward;
infamous, unchaste;
wretched, miserable, unhappy.
· Calfa
tillage, ploughing, tilth, husbandry;
ploughed land;
culture;
use, employment;
down, below;
common;
—ս վարել, հարկանել, ցելուլ, կակղել, to plough, to furrow, to dig, to cultivate land;
ի — առնուլ, արկանել, to use, to make use of, to practise, to exercise;
ի — երկոց մտանել, to apply oneself to work, to labour;
ի — տալ, to lend, to loan.
· Calfa
Մարգարէն զբերան գազանին յաղօթս ի վար առնուլ։ Վեցերեւակ, զոր ի վար առեալ բոլորեցուն արարիչն՝ գործեաց զաշխարհս։ (Բերք երկրի) ի կերակուրս հեշտ վայելչութեամբ ի վար առեալ լինի։ Ի հինգերորդում յեղեանակին (ձեռնարկութեան) առնուլ ի վար ի նմանէ (այսինքն առեալ լինել)։ Տու՛ր մեզ ի վար զքոյին ձայնդ. աղաչեա՛, զի մեք առ քեզ հաւասարութեամբ ապրեսցուք։ Միտքն երբեմն ի վար տուեալ զինքն զգայութեանցն՝ ընդ ամենեսին սովորեալ է շրջիլ. (Փիլ.։)
curtain;
veil;
պատուհանաց, մահճաց, window-curtain;
bed-curtain;
— դրան, door-curtain;
թատրոնի, —, drop-scene;
— մետաքսեայ, silken curtain;
— ծալածոյ, զսպանակաւոր, roller-blind, spring-blind;
ձգել զ—, to draw the curtain, to draw down the blind;
բանալ զ—, to open or to draw back the curtain;
փակել զ—, to shut the curtain;
—աւ խօսել, to speak under a pretext.
· Calfa
Վարագոյր դրան խորանին, եւ դրան սրահին։ Դիցես զսեղանն արտաքոյ վարագուրին։ Ի ներքս քան զվարագոյրն։ Անջրպետեսցէ վարագոյրն։ Եւ ահա վարագոյր տաճարին ցելաւ յերկուս՝ ի վերուստ մինչեւ ի վայր.եւ այլն։
Եւ վարագոյր հին օրինին վերուստ ի վայր պատառէին։ Ընդ պատառիլ վարագուրին՝ զիմ պատառեա՛ ըզգիր պարտին. (Շար.։)
godfather.
· Calfa
Բայց չարութեամբ լցեալ թագուհին՝ եւ դոքսիա սանամայր նորին. (Գանձ.) (այսինքն մայր թէոդոսի փոքու, զոր կնքեաց ոսկեբերան)։
godmother.
· Calfa
Բայց չարութեամբ լցեալ թագուհին՝ եւ դոքսիա սանամայր նորին. (Գանձ.) (այսինքն մայր թէոդոսի փոքու, զոր կնքեաց ոսկեբերան)։
excessive, extreme, great, grievous, enormous;
intense, violent, vehement, impetuous, strong, lively, ardent, fiery;
rigid, rigorous, rude, severe, austere, insupportable;
— տգէտ, downright or perfectly ignorant person.
· Calfa
Սաստիկ արկին զպարաս հարկաց աշխարհին ի վերայ տան նորա. (Եղիշ. ՟Է։)
vehemently, vigorously, impetuously, strongly, with all one's force, power or strength;
greatly, excessively, extremely, grievously, violently, sharply, harshly, rigidly, severely, rigorously.
· Calfa
Սաստիկ արկին զպարաս հարկաց աշխարհին ի վերայ տան նորա. (Եղիշ. ՟Է։)
devilish, satanical, diabolical.
· Calfa
Սատանայական խրատ, կամ ուսմունք, կամք, ամոխք, որոգայթք, պատերազմունք. (Եղիշ. ՟Գ։ Յհ. իմ. երեւ.։ Մաքս. ի դիոն.։ Ոսկ. մ. ՟Բ. 13։ Բրս. հին ճշ.։ Ժմ.։)
ի սատանայական դիւապաշտ սպասաւորութենէն. (Ագաթ. ձ.) (հին տպ. սատանայապաշտ դիւական)։
cf. Սատրապետ.
· Calfa
Ամենայն սատրապետք (հին տպ. սատրապք), նախարարք եւ ազատք։ Զմեծամեծք նախարարսն սատրապետս հայոց։ Եւ ի մեծամեծաց, հայոց սատրապետս տասն։ Ետ ի ձեռս սատրապետացն հայոց. (Բուզ. ՟Դ. 3 = 5։)