self-existent;
natural.
ԻՆՔՆԱԳՈՅ. ըստ փիլիսոփայից՝ իբր Ըստ ինքեան կամ յնքեան ենթակայացեալ. որ եւ ԻՆՔՆԱՍՏՈՐԱԿԱՅ. որպիսզի է գոյացութիւն. ուր Պատահումն ի գոյացութեան եւեթ գոյ՝ այսինքն ենթակայանայ.
Սովորութիւն է արիստոտելի զբնութիւն ըստ ինքեան անուանել, որպէս ինքնագոյ ինքն յիքեան գոլով. (Դամասկ.։)
ԻՆՔՆԱԳՈՅ ըստ ՟Գ նշ. որպէս Գոյացութիւն ըստ ինքեան ենթակայացեալ.
own work, sole agency, own action, own composition.
Զի թէ տարաւ որդի՝ ստացուած գոլով ըստ ձեզ՝ զհօր ինքնագործութիւնն, տարցին եւ այլ ստացուածք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Որ ինչ եւ իցէ յաշխարհիս յայսմիկ՝ ի նմանէ կատարեալ լինի յաստուծոյ. սակայն ոչ ինքնագործութեամբ ըստ աշխատաւոր կենդանւոյս վաստակելով, այլ զօրութեամբ վարէ անաշխատ. (Արիստ. աշխ.։)
Շնորհեալ ազգին ամենայնի ըստ ամենայն տարւոյ (ի պասեքի՝) ինքնագործութիւն զենլի պատարագացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Սահման արդարութեանէ՝ առաքինութիւն բաշխման ըստ արժանաւորութեան, կամ ինքնագործունեութեան հոգւոյն մասանց. (Մաքս. ի դիոն.։)
fortuitous, casual.
absolute, supreme, sovereign.
αὑτοδύναμος per se potens. որ յինքենէ ունի զօրութիւն. ինքնին հզօր. ըստ ինքեան կարօղ.
of a luminous nature, bright, shining.
Իսկ ըստ յն. Ինքնալոյս. գ. ասի հոգին սուրբ, որպէս Ինքն իսկ լոյս։
autocrat, monarch, emperor;
self-depending, independent, absolute, free;
— կամք, free will.
Յո՛ր կողմ միտէն ըստ ինքնակալ ինքնիշխան մարդկայն կամացն շարժումն. (Նիւս. կազմ.։)
Զոր ասէ՝ ինքնաշարժ, փոխանակ անձնիշխան եւ ինքնակալ ասելոյ է իմանալի։ Ի հարկէ գալն մեզ յառաքինութիւն՝ ոչ ինքնակալս ցուցանէ զմեզ ըստ իւքեանց. (Մաքս. ի դիոն.։)
autocracy, monarchy, empire.
անձնիշխան գոլով մարդիկ՝ ի մէջ երկուց զօրութեանց արգելեալ կամք. եթէ խորհուրդացուցանեմք զինքնակալութիւն կամացս ի յաջակողմն, պատրաստական ձեռնտւ ըստ այնմ գործոց գտանեմք զաստուած. (Շ. ՟բ. յհ. ՟Ժ՟Ա։)
ԻՆՔՆԱԿԱԼՈՒԹԵԱՄԲ. իբր մ. ըստ յն. αὑτοκρατικῶς sicut imperator. Անձնիշխանաբար. եւ Ձեռներեցութեամբ մատակարարեալ. (Նիւս. կազմ.։)
voluntary, spontaneous, willing;
wilful, self-willed;
capricious;
voluntarily, willingly, spontaneously;
— կրօնք, superstition;
— անձնիշխանութիւն, free will
Իսկ (Կողոս. ՟Բ 25։) Ինքնակամ կրօնիւք. յն. ըստ կամի ճգնութեամբ. ἑθελοθρησκία.
perfect, complete, absolute.
αὑτοτελής per se vel absolute perfectus, sibi sufficiens. Ինքնին կան ինքեամբ եւ ըստ ինքեան ի բնէ կատարեալ ամենայնիւ, ապենիազ. ինքնաբաւ.
Հոգին (ըստ ինքեան) ոչ է լծեալ ընդ մարմնոյն, այլ՝ էութիւն ինքնակատար անմարմին է. (Նչ. եզեկ.։)
own, proper, natural, innate;
primary.
Աճումն շարժութիւն ինքնակի ըստ մեծութեան. (Ոսկիփոր.։)
cf. Ինքնահաճ.
Որ ինչ ըստ հաճոյից անձին գործիցի. ըստ մտի եւ ըստ կամի եղեալն. քէֆինէ.
self-admiration, self-conceit, presumption, vanity, arrogance.
Որ ըստ իւր ցանկութեանն ընտրեսցէ զգործն. ամբաստանութիւն զինքենէ բերէ՝ նախ առաջին զինքնահաճութիւն. (Բրս. հց.։)
self-devoted;
that produces naturally, natural;
favorable;
accident, fate, destiny;
— դիմագրաւել, to expose one's self, to devote one's self;
— տալ զօրինակն, to give an exemple easily imitated.
Կամ ինքիադէպ. ըստ պատահման եղեալ.
forward, hold, presumptuous.
Միթէ ինքնամու՞խ առ ի յաթոռ գահոյից զիս նըստել մատուցի. (Վրք. ոսկ.։)
to become a man, a free man;
to emancipate one's self;
to exist by itself.
Եթէ ի նուազութեան եղիցին հարկաւորացն ... յանկարծօրէն ակնկալեալք զառատութիւն եւ զառաւելութիւն պիտոյիցն ինքնացեալս գըտանիցեն։ Ոչ ինչ՝ որ զկնի լոյսնոյս է՝ ինքնանայ. այլ ամենայն ինդ փոքր եւ մեծ, զոր օրինակ ի սքանչմն, յարուեստագիտէն՝ այն որ ըստ երկնին է անտեսիլ բանին՝ ջլաձիգ լինել բնաւորեցաւ։ Կենդանեաց ազգք եւ տնկոց ինքնանան։ Յորոց ամենեցունց ինքնացեալ կայ նմայ ի նմին նմանութեան, ոչ յեղեղեալ. (Փիլ.։)
self-moving, automatic;
presumptuous;
forward.
αὑτοκίνητος qui per se vel ipse movetur, aut motu proprio, vel libere;
suapte natura mobilis. Որ ինքնին շարժի. ինքն զինքն շարժօղ. իւրեւ շարժուն, որպէս կենդանի, եւ ոչ որպէսհուր անզգայ. վասն որոյ ասի զշնչաւորաց, ըստ որում ունին ոգիզգայական շարժիչ ՛ն ներքուստ.
self-glorious, boastful.
Ամենայն անմեղ ինքնապանծ է ընդդէմ նախատողացն. ըստ որում եւ քրիստոս. եւ վկայքն իւր. (Լմբ. առակ.։)
cf. Ինքնանախատ.
unbounded, illimited, immense, infinite.
Կամ ըստ իմստասիրաց՝ Այն, որ կարօղ է անխտիր սահման յօրինակել եւ նքնեան որպէս այլոց.
subsistent, existing by itself.
Որ յինքեան կամ ըստ ինքեան, այլ ի գոյացութեան ենթակայանայ, վասն որոյ եւ Այլաստորակայ ասի.
Ոմանք տեսակք ինքնաստորակայք բան ոչ ունելով, բայց զգայութիւն ունն։ Ինքնաստորակայքն բաղկացուցանեն զայլաստորակայսն. իսկ ըստ պորփիւրի այլաստորակայքն բաղկացուցանեն զինքնաստորակայսն. (Անյաղթ պորփ.։)
one's own master, absolute, independent;
— եմք գործոց մերոց, we are masters of our own actions.
ԻՆՔՆԱՏԷՐ. Որ ունի տիրապէս իշխանութիւն ի վերայ իւրոց. ազատաբար տնտեսօղ. իշխան. ըստ յն. ինքնակալ αὑτοκράτωρ . ըստ լա. տէր. patronus, dominus.
Շրջին ըստ մտի իբրու զինքնատեարս։ Յամբարտաւանութիւնդ ձեր պարծիք իբրու թէ ինքնատեարք էք. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
cf. Խոնարհեցուցանեմ.
cf. ԽՈՆԱՐՀԵՑՈՒՑԱՆԵԼ (ըստ ամենայն նշ)
humility;
deference, submission, humiliation, abasement;
baseness, lowness, inclination, declination.
Ծառայել տեառն ամենայն խոնարհութեամբ։ Ամենայն խոնարհութեամբ եւ հեզութեամբ։ Մի՛ ինչ ըստ սնահարծութեամբ, այլ խոնարհութեամբ զմիմեանս լաւ համարել առաւել քան զանծինս։ Զքաղցրութիւն, զխոնարհութիւն, զհեզութիւն։ Նմենեքին ընդ միմեանս զխոնարհութիւն ունիցիք. զի աստուած ամբարտաւանից հակառակ կայ. եւ այլն։
ԽՈՆԱՐՀՈՒԹԻՒՆ. ըստ քարականաց՝ Լծորդութիւն, կամ պէսպէս փոփոխութիւն բայից.
abasement;
humiliation;
fall, decline;
conjugation.
Մերժելով ի մտաց զսնոտի պարծանս ամբարհաւաճութեան, փոխանակ որոյ զիջանելոյ ըստ չափաւոր խոնարհմանն։ Շարժիմ ի բարձր աստիճանէ կատարելութեանն յամենեւին ի ստորին եւ ի վերջին խոնարհումն. (Պիտ.։)
ԽՈՆԱՐՀՈՒՄՆ, ըստ քերականաց. κλίσις declinatio. Լծորդութիւն բայից պէսպէսփոփոխմամբ.
to recommend.
Զելս իրին յաստուած ապսպարէ. (Վրդն. ծն. ըստ Լեհ.։)
to rebel, to revolt, to mutiny, to conspire;
— ի հաւատոց, to apostatize, to abjure religion.
Ապստամբել ջանաս յինէն զժողովուրդսդ. (Ճ. ՟Ա.։) այլ ըստ հին օրինակի (Ճ. ՟Բ.) գրի, ամբարտաւանեցուցանել։
life, duration of life;
ոչ լինել ապրանաց, to be in a dying state, to be dying.
Լօղականն յիւրն լեղացեալ լինի ապրանս այսինքն ի ջուրն՝ ուր պրի եւ կեայ. (Արիստ. ՞՞։) (ոմանք գրեն ապարանս՝ ըստ հոմաձայնութեան յունին։)
cf. Յաջողակ.
Ի կողմանն աջոյ կայից հիւսիսոյ՝ ըստ առակողին ընթացից հետոց աջողակ հողմոյն. (Նար. խչ.։)
curtain, veil, net;
pretext;
nuptial couch;
gynaeceum;
bed-curtain;
pavilion, sail of a ship;
մտնկունք —ի, young persons that accompany the bridegroom, paranymphs;
— պարզել՝ վերացուցանել, to sail;
իջուցանել զ—, to strike sail.
Ձգմամբ չուանացն փոփոխել զառագաստն ըստ ընթացից օդոյն։ Ի յառագաստ նաւացն պշուցեալ հային։ Յօրինեալ կազմածովք, առագաստիւք եւ այլն. (Պիտ.։)
διάφραγμα (իբր միջնացանկ) intersepimentum, diaphragma, praecordia, membrum etc. Մաշկն մզնատեսակ՝ որ անջրպետէ զսիրտն եւ զթոքս ի լերդէ եւ ի փայծեղանէ. (ըստ յետնոց՝ Ստոծանի)
in the shape of a sail.
adage, proverb, saying, aphorism, sentence, apophthegm;
axiom, maxim, general proposition, rule, principle;
oracle.
λῆμμα. lemma, sumtum, propositio, apophthegma. Առեալ ի մէջ բան ինչ. որպէս առակ, վճիռ, զրոյց հասարակաց իբրեւ սկիզբն ըստ ինքեան ծանուցեալ, կամ որպէս առակ եղեալ սովորական. եւ ի սուրբ գիրս ՝ Պատգամ տեառն, սպառնալիք. յայտնութիւն. գուշակութիւն. տեսիլ.
to proverb, to speak proverbs;
to speak figuratively.
Թեթեւագոյն՝ ըստ աշխարհակիր կարգացն առակաբանեալ. (Ագաթ.։)
cf. Առակաբանեմ.
Զոր մեծին մովսեսի զլինելոցն առակախօսեալ։ Զոր եւ պաւղոս ըստ այլաբանութեանն առակախօսեալ ասաց, քանզի հագար ասէ լեառն սինեայ է. (Փարպ.։)
proverbial;
enigmatical.
to expose to public notice;
to conceal, to hide;
to dissemble, to play the hypocrite.
նախդիր. πρός. ad, ar- որ եւ Առ ի. ի. յ. ց. դէպ ի. մերձ ի, ընդ. դէպ ի, քովը. (լտ. եւս՝ ըստ նախնեաց՝ առ. որ եւ սովորաբար ասի ատ).
Զի տկար բնութիւնըս մարդկային՝ առ աստուծոյ մի՛ պարծեսցին. (Յիսուս որդի.։ ԱՌ. բցռ. խնդրով. Վասն. ի պէտս. ըստ.)
Սա առ նինեաւ, կամ առ շամիրամաւ թագաւորէ. (Եւս. քր. Ա։) Եւ ըստ յն. ոճոյ. ի բեռի՛. որպէս հյ. եանք. այսինքն Այն ոք եւ ընկերք նորա.
φραγίζω, ἑμφράττω. sepio, obstruo, obturo. Խնուլ զակն այսինքն զծակս՝ զանցս եւ զմուտս տեղեաց եւ իրաց։ ըստ յն. ցանկել.
ignominy;
private parts, nakedness.
Ոչ առականաց միայն պարտ էր, այլեւ տանջանաց ըստ օրինացն։ Ես զմահ եւս յանձին կալայ, որ քան զամենայն մահս առականա՛ց էր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։ ՟Բ. 18։)
who propounds enigmas;
who talks in proverbs.
Իբր զվիժած՝ անգրելի կոչման, ըստ առակարկուին (սողոմոնի). (Նար. ՟Ի։)
to allegorize, to make use of parables;
to confront, to compare, to resemble;
to expbse to public censure.
Առակեսցես զսիրտ քո ի հանճար. (Առակ. ՟Բ. 2.) իմա՛, յարմարեսցես՝ որպէս յարմարի առակ ինչ ըստ խորհրդածեալ իմաստից.
Որոց առակեալ իցեն ճանապարհք իւրեանց. (Սղ. ՟Լ՟Զ. 7.) իմա՛ ըստ յն. բացեալ եւ յաջողեալ, կամ ընդարձակեալ. բայց Լմբ. իմանայ՝ նշաւակեալ, նախատեալ ի բերան ամենեցուն։
simile, allegory, parable;
public censure.
Առակելն, եւ իլն, ըստ ՟Ա նշ. այսինքն Առակաբանութիւն.
Եւ ըստ ՟Բ նշ. այսինքն Խայտառակութիւն.
peculiar, singular, special;
insulated;
solitary, lonely, obscure;
specific;
— յատկութիւն, speciality;
particularly, especially, expressly;
singularly, specifically, narrowly;
apart, in reserve, secretly, aside, separately, solitarily.
Ամենայն այր առանձին գրեթէ ըստ դաւթայ զինքն զինեալ ի նահատակութիւն. (Յհ. կթ.։)
Զատանէ իւր հօտ առանձինն, եւ ոչ խառնէր զնոսա ի խաշինս լաբանու։ Արկին (հաց) իւրաքանչիւր առանձինն։ Կոծեսցի երկիր ըստ ազգս ազգաց առանձինն. ազգ տանն դաւթի առանձինն, եւ կանայք նոցա առանձինն։ Մեք առանձինն էաք։ Իբրեւ եղեւ առանձինն։ Խուսեաց ի տեղի անապատ առանձինն եւ այլն։ Որպէս զգինի ոք առանձինն ըմպիցէ, եւ դարձեալ զջուր առանձինն. եւ այլն։
peculiar, singular;
lonely, solitary;
own.
Վասն ամենեցուն հայցել առանձնակ ըստ կարգի. (Խոսր. պտրգ.։)
singularity;
propriety.
Սուրբ երրորդութեանն զերկրպագութիւնն մատուցանէին (եւ ի հնումն), թէեւ առանձնաւորութեանցն անծնօթ հանդիպէին։ Երրեակ ըստ առանձնաւորութեանն, որոշեալ դիմօք, եւ միաւորեալ աստուածութեամբն. (Խոսր. պտրգ.։)
Ես եւ հայր իմ մի եմք, ոչ ըստ դիմաց եւ առանձնաւորութեան զմին ասէր գոլ, այլ ըստ բնութեան։ Զերիս դէմսն եւ զերիս առանձնաւորութիւնսն, զհայր եւ զորդի եւ զսուրբ հոգի։ Հօր ծնօղ գոլ, որդւոյ՝ ծնունդ, իսկ հոգւոյ ելումն. եւ նոյն սա է առանձնաւորութիւն. զի որով իւիք նշանակեսցի դէմն, նոյն եւ առանձնաւորութիւն (այսինքն ծանօթական յատկութիւն) նմին եղիցի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Յերիսն ըստ անձնաւորութեան եւ դիմաց, եւ ի մին ըստ բնութեան եւ առանձնաւորութեան. (Շ. հրեշտ.։)
solitude, retreat.
to lose ones head, to rave, to talk nonsense;
to surpass, to go to extremes.
ԱՌԱՆՑԱՆԵՄ կամ ԻՄ Քաջիկ անցանել ըստ ժամանակ, ըստ չափ, ըստ տեղի. զանցանել. հնանալ. ծերանալ. զառամիլ. խռուիլ ալեօք. շատ անցնիլ, առնել քալել կամ անցնիլ.
axis;
pivot;
passage.
Զօրէն գաւազանաց իմն առանցիւք, եւ բազմօրինակ ըստ ձեւոյն մանուածովք. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
cf. Առաջակայ.
ԱՌԱՋԱԿԱՑ. ἑμπρόσθιος, προεστηκώς, προστάτης. anterior, praepositus, praefectus. cf. ԱՌԱՋԱԿԱՅ, ըստ ՟Ա նշ.
proposition, proposal, project, question;
establishment, introduction, motion;
arrangement;
theme;
problem;
discourse;
—ք, premises.
Շնորհօք նորին ամենայն ոք զընթացս առաջարկութեան ըստ բարւոյ մասին աւարտէ. (Խոսր.։)
Կամ ըստ տրամաբանից՝ Նախադասութիւն, յորմէ լինի հանել զեզրակացութիւն.
offering.
ԱՌԱՋԵԱՅՔ կամ ՅԱՌԱՋԵԱՅՔ. cf. ԱՌԱՋԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ. ըստ (՟Ա նշ.)
before, in presence of, in front of, opposite;
forward;
— իմ, before me, in my presence;
գնալ —, to go before, to precede;
— առնել, դնել, արկանել, to propose, to assert, to project, to offer, to represent, to produce to decree, to exhibit, cf. Յառաջարկել, cf. Յառաջադրել, cf. Առարկանել, cf. Մատուցանել;
to explain, to declare;
— կալ, to present one's self, to appear, to resist, to oppose, cf. Դիմադրել, cf. Տոկալ;
— կայ, which is or are in front, forward, before;
որ —ս կայ խրատ, the present maxim;
կամքն — կան ինձ, I have the will before me;
ինձ չարն — կայ, the ill is near me;
զոր ասել կայ մեզ —, what we have to say;
ամենեցուն մեզ յանդիման լինել կայ —, it is necessary for us all to appear before.
Նոյն ընդ վ. ըստ ամենայն առման. որպէս թէ խնդիրն ըայցէ զօրութեամբ. առջեւը, առաջը, առջեւէն, առաջ, դիմացը, դիմացէն. եւ այլն.
first;
prior, antecedent;
ancient, primitive, chief;
previous, original;
precocious;
in the first place;
—ք, ancestors, predecessors, the ancients;
cf. Նախնիք;
յառաջնմէ, յառանջնում, before, at first.