turner's wheel or lathe;
small wheel, pulley;
block.
• ԳՒՌ.-Երև. ճախարակ, Ոզմ. ճախրակ, Ջղ. ճախրակ, ճարխակ, Ալշ. Մշ. Սեբ. ճախ-րագ, Մրղ. Սլմ. ճmրխmկ1, Ախց. ջ'ախարակ, Գոր. Ղրբ. չխա՛րակ, Մկ. Վն. չախրակ, Տիգ, ջmխրmգ, Ագլ. ճհա՛րակ, Զթ. ջխոmք (բայց և ջ'օհյը), էնկ. ջըխրըք (նախաձայնի պատ-ճառաւ կարող է լինել բուն հայ և ո՛չ թրք. տե՛ս Բիւր. 1898, էջ 865)։ Նոր բառեր են ճախրակմանիկ կամ ճախրակմանող «լծէ-լծէ թռչունը». միւս ձևերը տե՛ս նախր բառի տակ։
each, every, all, general, universal;
ընդ —, every where;
—ց ազանց, to all peoples.
• «բոլոր, ամէն» Սահմ. Խոր. սրա սեռ.-տր. հոլովաձևն է հանուրց. ածանցման մէջ մտնում է առաջին ձևով. ին.. հանրա-կան Յհ. իմ. եկեղ. Անյ. պորփ. հանրապէս Սկևռ. լմբ. հանրակայք Նար. տաղ. նոր գրա-կանի մէջ՝ հանրակառք, հանրակին հանոա-մատչելի, հանրագիտակ, հանրագիտական. հանրահաշիւ, հանրահաշուական. հանռա-զօրք, հնարաքուէ, հանրապետութիւն, հան-րապետական, հանրակացարան, հանրածա-նօթ ևն։ Ոսկեդարեան գործածութեամբ ու-նինք ընդհանուր (գրուած նաև ընթանուր, ընթհանուր) «ամէն տեղ» (և ո՛չ թէ ամէն ոք) Եզն.։
place, spot, ground;
public or market-place, market, exchange;
town-hall, town-house;
concourse of people, assembly, the public, crowd;
court, tribunal;
good cheer, feast;
արտաքին —ք դրանց, porch, portico, atrium, vestibule;
տիեզերական, ահեղ —, last judgment;
— մեհենից, gymnasium;
cf. Ըստ, ընթացք, թատր;
ի —ս, ի —ի անդ, —աւ, in the public places, in public, publicly, notoriously, evidently, frankly, plainly, openly;
— դնել, to consult, to deliberate;
— առնել, cf. Հրապարակեմ.
• Lag. Urgesch. 182 զնդ. frapere ձևի հետ։ Հիւնք. պրս. օ ︎ lārvara «ամառանոց, վերնատուն» բառից։ (Այս բառի մեկնութիւնը որոշ չէ. Horn, էջ 183 դնում է պհլ. frayār, զնդ. *fra-vārana-և կամ համարում է պրս. bar-var հոմանիշի արաբացեալ ձևը։ Սրան-ցից ո՛չ մէկը չի կարող տալ հյ. հրա պարակ)։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 հուր+պար ձևերից։ Վերի ուղիղ մեկ. նութիւնը տուաւ Meillet MSL 11, 398 և 17, 247։
dark, dull, obscure, sad, gloomy, horrid;
cf. Նսեմութիւն.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «աղօտ, մը-թին» Վրք. հց. Ոսկիփ. Երզն. մտթ. «մթու-թիւն, խաւար» Խոր. Շնորհ. յուդ. Սարև պտմ. ոբից նսեմանալ «մթնել, գիշեր դառ-նալ» Միք. գ. 6. Յհ. զ. 17. նսեմացուցանել Զքր. կթ. Ղևոնդ. Շար. նսեմական Յհ. կթ. ևն։-Այս բառի համար ՆՀԲ ո՛չ մի ընտիր վկայութիւն չի տալիս. բայց Միք. գ. 6, Յհ, զ. 17 գործածուած գտնելով՝ բառիս ոսկե-դարեան գոյութեան համար կասկած չի մը-նում։
and.
• փոխառեալ համարել պհլ. u, պազ. ս. պրս. u հոմանիշից, բայց ութուտասն ևն (մանաւանդ իբրու) ձևերի մէջ գո-յութիւնը հակառակ է փոխառութեան։ Ճիշտ չէ նոյնպէս կարծել (ինչպէս ա-սում է Meillet, Le renouvellement des conjonctions, տե՛ս Annuaire de I'Fco-le pratique des Hautes-Etudes, 1915, էջ 16) թէ ու յառաջացած է հայոց մէջ եւ ձևից, որովհետև այսպիսի մի ձալ-նափոխութիւն չի կարելի բացատրել և ո՛չ մի ձևով։
some one, some body, any one;
some, one, certain;
այր ոք, a man;
կին ոք, a woman;
ամենայն ոք, every one, every body;
իւրաքանչիւր ոք, each one, any one;
որ ոք, who, whoever, he that;
ո՞ոք, ո՞վ ոք, who ?
եթէ կայցէ՞ ոք այնչափ յանդուգն, is there any one bold enough ?
ոչ ոք, մի ոք, no one, no body, none;
ոչ սիրեմ ոք յարանցդ յայդցանէ, I love none of these men;
երթիջիր առ այր ոք, address yourself to some one else.
• (հոլովւում է սեռ. ուրուք, տր. ու-մեք, բց. յումեքէ. յոգնակին փոխ է առնում ոմն բառից. կան նաև յետին ումեքիւ, ոքք ևն խոտելի ձևերը. օր. Սիր. խբ. 22. Ոչ կարօ-տացաւ ումեքիւ խորհրդակցաւ) «մէկը, մի մարդ». որից ո՛ ոք, ո՛վ ոք, մի՛ ոք, ո՛չ ոք, ոմն ոք, ո և պէտ իսկ ոք, անոք, հոլովեալ՝ ոյր ուրուք, ում ումեք, յումմէ ումեքէ, մի՛ ուրուք, մի՛ ումեք, ո՛չ ումեք ևն. յետնաբար չեզոք կամ չէզոք Փիլ. այլաբ. Գնձ. Ասող. Պղատ. տիմ. գրուած է չէզոտք Տաթև. հարց. 365 (երկու անգամ). իբր ածական ոչոք «անպիտան մարդ» (օր. իշխանութիւն նոցա յանարժանսն և յոչոքսն անկաւ. Ուռհ. 303) նոր բառեր են չեզոքութիւն, չեզոքացում, չե զոքացնել։
• «ժլատ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բրս. մրկ, 81 «Բազումք ո՛չ վասն Աստուծոյ, այլ յա-ղագս ընչասիրութեանն և խոռ և ռիշտ բա-րուցն՝ յաղթեցին հեշտութեան մարմնոյ և փափուկ կենաց»։
lukewarm, tepid.
• ՆՀԲ (նոյնը նաև Թիրեաքեան, Բզմ. 1913, 340) լծ. թրք. ըլըք «գաղջ», ը-ւրճաք «բաւական գաղջ»։ (Սրանք, ինչ-պէս նաև գերմ. lau «գաղջ» պատահա-կան և այն՝ ո՛չ-ամբողջական նմանու-թիւն միայն ունին, որովհետև պակա-ռում է նրանց մէջ արմատական կ)։ Գերմանական ձևը հնագոյն *hläo ձևից է ծագում (ըստ Kluge, 294) և աաա-կանում է հնխ. k'ele-արմատին, որից և լտ. caleo «տաքանալ», հիսլ. hlvr «գոլ» ևն (Walde, 112)։-Հիւնք. հեղգ բառից։
the entire history of the Persian religion.
• «զրադաշտական մի աղանդ՝ ար-տաքոյ մոգական հինգ վարդապետութեանց և անսուրբ ու հերձուածական ըստ Պարսիդ»։ Մէկ անգամ ունի Եղիշ. «Այս հինգ կեղտք են, որ գրաւեալ ունին զամենայն օռէնս մա-գութեանն. բայց արտաքոյ սոցա է միւս ևս այլ վեցերորդ, զոր պետմոգն կոչեն»։ Բառս սովորաբար գրուած է նաև մոգպետ, որ ինչ-պէս յայտնի է՝ պաշտօնի անուն է և ո՛չ դա-ւանանքի. ուստի լաւագոյն է ուրիշ ձեռա-գիրների հետ ընդունիլ պետմոգ (Պատկ. Maтep. I. 26, Բազմ. 1895, 52)։
inspector, visitor.
• «հոգևոր տեսուչ». երկու ան-գամ գործածուած է Կանոն հարց հետևողաց իե և Մխ. դտ. հրտր. Բաստ. էջ 141 (այլ ձ. պերետոս). Մխիթարի բացատրութիւնից եռևռա է որ բառս այն ժամանակ էլ անսո-վոր էր. «Քորեպիսկոպոս երկու են. մի՝ ձեռնադրեալն և մի՝ ո՛չ. և պերետուտն է՝ որ այժմ է բուտ»։ Սրա նման է նաև Սմբ. դատ. 72՝ Փիրիսկոպոսութիւնն երկու ազգ են. մէկն ձեռնադրած է ու մէկայլն չէ. և բուտն՝ որ է յունարէն պերիտուտ։
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
• Հներից Շնորհ. մտթ. էջ 90 հանում է զգալ բառից. «Սգոյդ անուն յայտնի ունի զտեսութիւն ասացելոցս. սուգ ա-սի վասն զգալոյ զիրս՝ զոր երբեմն յան-զգայութեան գոլով ո՛չ զգայր»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. սուկ, սուք ձևերի հետ։ Brosset JAs 1834, 369 ևն սանս. cuč և վրաց. ծուխի «սուգ, տխրութիւն», ՆՀԲ պրս. ձևև հետ։ Windisch. էջ 7 սանս, cōka-Bottich. ZDMG 1850, 361 սանս. cōka, թերևս նաև զնդ. saoka «հաճոյք»։ Նոր-
locust;
grass-hopper;
մարախ քաղցր —, cf. Մատուտակ.
• , ռ հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «մորեխ» ՍԳր. Վեցօր. 174. ռամկական ձևով գրուած է մորեխ Լաստ. Վրդ. պտմ. մորեախ Կիր. պտմ. էջ 241. ուրիշ է գւռ. մարախ կամ մարուխ «մատուտակ», որ տե՛ս առան-ձին. ուստի ոմանք շփոթելով նախորդի հետ՝ կարծում են թէ Յովհաննէս Մկրտչի կերած մարախը ո՛չ թէ «մորեխ» էր, այլ «մատու-տակ».-«ոմանք ի Մշեցւոց կամ ի Տառօ-նացւոց համարին՝ թէ կերակուր սրբոյ Մր-կըրտչին յանապատի էր մատուտակ» (ՆՀԲ)։
cf. Լեգէոն.
• = Յն. λεγεών հոմանիշից, որ փոխառեալ է լտ. legio, սեռ. legionis բառից. (արմատը lego «հաւաքել»). նոյն լտ. բառից փոխա-ռեալ են նաև գոթ. laigaiōn, գերմ. Legion, ֆրանս. légion, ռուս. лeriонъ ևն, լտ. legio «լեգէոն» նշանակում է բուն «ընտրութիւն» (և ո՛չ թէ ծագում է lego «հաւաքել» բայից)։ Այսպէս է կոչուել լեգէոնը, որովհետև լեգէո-նի զինւորները ընտրութեամբ էին և կամ որովհետև նախապէս իւրաքանչիւր լեգէոնա-կան իրաւունք ունէր իրեն համար մի զինա-կից ընկեր ընտրելու (Ernout-Meillet 507)։ -Հիւբշ. 352։
sulphur, brimstone;
պտաել, օծանել ծծմբով, to dip in, or to mix with sulphur.
army, troops, warriors, cavalry;
officer;
—ք զօրուն, the officers of an army.
• , ի հլ. «գունդ, զօրք, բանակ» ՍԳր. Կոչ. Խոր. Յհ. կթ. որից սպայազօր Յհ. կթ. սպայակոյտ Յհ. կթ. սպայապետ Կորիւն. սպայասալար Լմբ. առ լև. (յետնաբար կազ-մուած հայերէնի մէջ՝ փխ. սպասալար բառի, որ զուտ իրանեան բարդութիւն է).-բառիս ընթերցման համար կարևոր է սըպայութիւն գրչութիւնը մի ոտանաւորի մէջ՝ Նոր վկ. էջ 509 (Ժէ դարից)։ Նոր գրականում սպայ իր իմաստը փոխելով դարձել է ո՛չ թէ «զօրք կամ բանակ», այլ «զօրքը վարող աստիճա-նաւորներից մին, օֆիցեր, officier», որից և ենթասպայ։
bolt, lock, padlock;
lever, bar;
traverse, cross piece of timber;
trabs, trabeculae (a meteor);
— փայտեղէն, mortar;
փակել նգօք, to bar, to bolt, to fasten with a padlock.
• Տէրվ. Altarm. 67 և Նախալ. 90 սանս. nah «կապել», nahana-«գամ, պահանգ, նիգ», լտ. necto «կապել» բառերի հետ հնխ. nagh «կապել» արմատից։ (Ըստ WIalde 512 սրանց արմատն է հնխ. neg'h-, որ պիտի տար հյ. *նեձ, նոյն իսկ ենթադրելով հնխ. (երկար ē-ով) nēg'h>*նիձ, բայց ո՛չ նիգ)։ Հիւնք. ննքել ռայիզ։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] 'ank, [arabic word] i'nāk «դուռը փակել», [arabic word] mi'nak «դռան նիգ կամ փականք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. էջ 106)։
free, loose, untied;
open, unsealed;
vast, spacious;
ample;
licentious, rash, dissolute, debauched, unbridled;
prosaic;
— բան, prose;
— համարձակ, boldly, frankly;
— —, freely.
• անկանել=գոթ. sigqan։-Հիւբշ. Arm Gram. 104, ընդունելով Meillet-ի մեկ-նութիւնը, արձակել համարում է սանս. srǰ, զնդ. harəz արմատի բնիկ հայ ձևը. բայց էջ 425 համարում է անստոյգ, որովհետև ո՛չ իբր բնիկ և ո՛չ էլ իբր փո-խառեալ կարող է, ասում է, կապուիլ վերի բառերի հետ։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերջին անգամ տուաւ Meillet MSL17 244։-Հիւնք. արծաթ բառից։ Schef-telowitz BН 28, 298 սանս. rahz «բա-ժանել», rahita «ազատ», պրս. raz։
short;
little;
short, brief, curt, concise, succinct, laconic;
— հասակաւ, short in stature;
—ոյ ճանապարհ, the shortest way;
ընդ —ոյ գնալ, to take the shortest or nearest way, to take a short cut;
ի —ոյ or — ի —ոյ, short, brief, abridged, summary;
in short, briefly, in a few words, laconically, succinctly, summarily;
ի —ոյ, in a short time, quickly;
ի —ոյ հատանել, to cut short, to state in few words.
• , ո հլ. «ո՛չ-երկար, համառօտ» Ղկ. ժթ. 3. Ոսկ. յհ. և մտթ. Կորիւն. որից կար-ճոլ «կարճ» Ել. ժգ. 17. Եփր. օրին. էջ 272. կարճ ի կարճոյ ՍԳր. Կոչ. ի կարճոյ Իմ. ժդ. 14. կարճել ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. Ագաթ. Եզն. կարճաբերձ Վեցօր. (որ Ս. Վ. Նազա-րէթեան, Պատկեր 1893, էջ 39 ըստ մի ըն-տիր ձեռագրի ուղղում է կարճամբարձ) կարճակեաց Եփր. թգ. 961. Վեցօր. կարճա-հաս Ագաթ. կարճամիտ Առակ. ժդ. 29. Ոսկ. «յուսահատ» Ես. լե. 4. Ա. թես. ե. 14. «կծծի» Ոսկ. յհ. բ. 90. կարճազգեստ Մծբ. կարճապատում Ագաթ. կարճապարանոց Վեցօր. կարճառօտ Բ. մակ. բ. 29, 33. Եւս քր. Սեբեր. կարճատել Երեմ. զ. 4. Ոսկ. բ. կոր. կարճունչ Ղևտ. իա. 17. կարճատես (նոր բառ) ևն։
scorpion;
scorpion;
thorny cudgel or stick;
իւղ կարճի, scorpion oil.
• (ըստ որում այս խեցեմորթի գլուխը շատ ուժեղ է և մարմնի մեծագոյն մա-սըն է կազմում)։ Boisacq 413 յիշում է այս մեկնութիւնը առանց դիտողութեան. Pokorny 1, 404 ձևական դժուարու-թիւններն ի նկատի ունենալով՝ շատ հաւանախան, բայց ո՛չ վերջնական է համարում։ Իմ տուած մեկնութեամբ բառիս այսպիսի ծագումը եթէ չի ջընջ-ւում, առնուազն Փոքր-Ասիա է փոխա-դըրւում։ Ըստ այսմ հյ. կարիճ բառի հետ կապ չունի կոր հոմանիշը, որ տե՛ս առանձին։ Իմ մեկնութիւնս ընռունում է նաև Meillet (նամակ 1930 դեկտ. 8)։
engine of war, machine.
• = Փոխառեալ բառեր են. հմմտ. յն. μάγ. γανον, μαγγανιϰὸν «պատերազմական մի մեքե-նայ, որով քար են նետում». սրանից են լտ. шanganum «մեքենայ», ասոր. [other alphabet] manganūn, [other alphabet] mangamīqā «մեքե-Նայ», արաբ. [arabic word] manianīn կամ [arabic word] manǰaliq «պատերազմական մեքե-նայ», [arabic word] manǰanūn «մեքենայ», թրք. [arabic word] mengene (գւռ. mangana) «մամուլ, ճնշիչ մեքենայ»։ Հայերէն մանգանայ, որ ճշդիւ նման է վերջին թրք. ձևին, անշուշտ փոխառեալ է արամերէնի միջոցով, ինչպէս ցոյց է տալիս -այ վերջաւորութիւնը, իսկ մանգղիոն ո՛չ մէկին չի համապատասխա-նում ճշտութեամբ։
shoot, sprout, twig, sucker, sprig;
offspring, scion, sons, descendants, posterity;
beam of light, gleam, ray;
branch, part, member of body;
cf. Ճառագայթ;
— արմատոյ, root-tips;
— անուոյ, spoke of wheel;
— օրհնութեան, blessed offspring;
— դառնութեան, accursed progeny.
• ՆՀԲ լծ. լտ. surculus «ընձիւղ» և վրաց. շառավա՛նդի։ Հիւնք. շաւիղ բա-ռից։-Վրաց. ունինք შარავანდი იարա-վանդի, მარავანდედი շարավանդեդի «ար-քայական պսակ, թագաւորութիւն» Օր. իը, 25, შარავანდედი շարավանդեդի «ճառագայթ», გამარავანდება գալարա-վանդեբա «պայծառ փայլուն լոյս արձա-կել», որոնք կարող են մեր շառաւիղ «ճառագայթ» բառի հետ համեմատուիլ, եթէ ա՛յս է մեր բառի հիմնական իմաս-տը և ո՛չ թէ «բողբոջ, ծիլ». այս պա-րագային հայերէնում կլինի -իղ մաս-նիկ, ինչպէս և վրացերէնում -անդի. եր-կուսի էլ արմատն է *շառաւ։
cup, glass, mug, goblet;
chalice;
bumper.
• Հներից Վարդան վրդ.՝ Սաղմոսաց մեկ-նութեան մէջ, գլ. ճժե., էջ 385 համա-րում է բառս յառաջացած բաժանել բա-ւից. «Բաժակ՝ աման գինւոյ, բաժանիչ ասի»։ (Այսպէս մտածելով է, որ Մխ. ե-րեմ. գրում է բաժանակ և ո՛չ իբր սխալ
• գրչի)։ ՆՀԲ բաժին բառից։ Böttich Rudimenta 49, 184 բաժակ բառի հետ է համեմատում ասոր. [syriac word] fuzg և [syriac word] bzguda բառերը։ Նոյն, ZDMG 1850, 351 սանս. bhāǰana և կա-պադովկ. ենթադրեալ βησιαϰή (Pollux 6 96) բառերի հետ։ Նոյն, Arica 14 պարսիկ βατιάϰη (Athen 11, 271 և սն. bhāǰana ձևերի հետ։ Lagarde, Urgesch. 361 զնդ. baǰina-։ Նոյն, Hagiogr. chald. 315. քաղդ. [hebrew word] ձևի հետ։ Նոյն, Arm. Stud. § 326 մերժելով իր այս մեկնու-թիւնները (ասոր. [syriac word] fuzg չկայ բնա-գիրներում. [syriac word] բառը պէտք է կարդալ [syriac word] bngudā, որ է արաբ. [arabic word] naǰūd. βησιαϰή պարսիկ է ըստ Pol-lux և ո՛չ թէ կապադովկեան, և ըստ Falkenberg պէտք է ուղղել βατιάϰη, որով բառս նոյնանում է պրս. [arabic word] bādya ձևի հետ, առանց գործ ունենա-լու հյ. բաժակ բառի հետ), պահում է միայն հրէարէն [hebrew word] bazīk, որ փոխ-առեալ է դնում պրս. bāǰa, bāža ձևից։ Այսպէսով ուղիղ մեկնոթիւնը տուած է յինում Lagarde։ Տէրվ. Նախալ. 95 հնխ. bhag «բաժանել» արմատի տակ է գնում։ Καρολίδης, Γλωσσ. συγϰρ. 79 մեր-ժում է եղել կապադովկ. յն. vutókko «դոյլ» բառին։-Հիւնք. բաժին բառից։
step;
sanctuary;
seat, bench, bar;
tribunal.
• , ի-ա հլ. «դատաւորական աթոռ, քա-րոզչական ամբիոն» ՍԳր. «խորանի տեղը՝ եկեղեցու մէջ» Խոր. Յհ. կթ. «գահոյք, բազ-մոց, նստարան» Յհ. կթ. Վրդն. ծն. որից բե-մական Յհ. կթ. Նար. Սարգ. բեմասացութիւն Խոր. Խոսր. պտրգ. գրուած է նաև բեմբ (հմմտ. պատշգամ և պատշգամբ) Ոսկ. յհ. ա. 12. Փարպ. Նար. Տօնակ. որից բեմբական խոսր. ձ. գրաբեմբ Զքր. սարկ. Գ. 12. նոր գրականում ընդունուած է միայն բեմ, որից շինուած են բեմադրել, բեմադրութիւն, բե-մայարդար. բայց կայ նաև բեմբասաց, բեմ-բասացութիւն, բայց ո՛չ բեմասաց, բեմասա-ցութիւև։
horse hair, mane.
• ՓՈԽ.-Վրաց. უამატი փաշատի «փոքր զամբիկ ձի. молодая кобылица» (Չուբի-նով, էջ 1298), ֆաշատի ցխենի «էգ ձի» (Erckert, Die spr. d. Kauk. Stammes § 346), մինգր. ֆաշատի «քուռակ»։ Այս բառերը ան-շուշտ փոխառեալ են հայերէնից, որովհետև հայերէնը ունի իր ստուգաբանութիւնը, իսկ վրացական ձևերը ո՛չ մի ստուգաբանութիւն չունին վրացերէնով։ Բայց վրացական ձևերն էլ ծագում են հյ. գւռ. *փաշատ ձևից, ըստ [other alphabet] րում հյ. բաշ բառի գւռ. ձևն է փաշ. աւելի սո-վորական է հատ>ատ կրճատումը, ինչ. ձեո-նատ, քթատ, պնչատ, ականջատ, կռնատ ևն.
hooded cloak
• ՆՀԲ լծ. աղաբողոն, ՋԲ համարում է «բառ այլազգական» և անշուշտ ուզում է հասկանալ թրք. [arabic word] yapunǰa, արևել. թրք. [arabic word] yapunǰi «անձրևի և ցուրտի դէմ պաշտպանուելու յատուկ մազեղէն մի տեսակ հաստ վերարկու»։ Այս բառը շատ տարածուած է Արևելքի ժողովուրդների մէջ, բայց ո՛չ ձևով բո-լորովին նոյն է մեր եբիճաղի հետ և ոչ էլ յարմարում է «կրօնաւորի վերարկու» նշանակութեան։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 դնում է թրք. եաբընճաք ձե-ւով, որ աւելի յարմար է, բայց բառա-րաններում չի գտնւում. չգիտէ նաև Будaговъ, II, էջ 320։
cf. Աշխէտ.
• = Պհլ. *raxš ձևից. այս բառը աւանդուած չէ ո՛չ մի իրանական լեզւում, բայց նրա գո-յութիւնը հաստատում է սանս. [other alphabet] rakš (rakšati, rakšyatē̄) «պահել, պաշտպա-նել, ազատել», [other alphabet] rakšana «պահ-պանութիւն, պաշտպանութիւն», [other alphabet] raksā նոյն նշ. [other alphabet] rakšitár «պաշտ-պան, պահապան». այս բառը հին պարսկե-րէնում պիտի ունենար *raxša-ձևը։ Նրա ցեղակիցներն են այլուստ յն. ἀλεζω «պաշտ-պանել, հեռացնել», ἀλϰή «ուժ, պաշտպա-նութիւն», անգլսք. ealgian «պաշտպանել», հնխ. aleq-արմատից (Walde, 56, Boisacq, 43)։-Աւելի հեռաւոր ցեղակիցների մասին տե՛ս անդ։
pledge, caution, guarantee;
յ—խի առնուլ, առնել, to take in pledge, cf. Երաշխաւորեմ, cf. Ընդումիմ;
to give caution, to become bail, to answer for, to become security for.
• = Պհլ. *raxš ձևից. այս բառը աւանդուած չէ ո՛չ մի իրանական լեզւում, բայց նրա գո-յութիւնը հաստատում է սանս. [other alphabet] rakš (rakšati, rakšyatē̄) «պահել, պաշտպա-նել, ազատել», [other alphabet] rakšana «պահ-պանութիւն, պաշտպանութիւն», [other alphabet] raksā նոյն նշ. [other alphabet] rakšitár «պաշտ-պան, պահապան». այս բառը հին պարսկե-րէնում պիտի ունենար *raxša-ձևը։ Նրա ցեղակիցներն են այլուստ յն. ἀλεζω «պաշտ-պանել, հեռացնել», ἀλϰή «ուժ, պաշտպա-նութիւն», անգլսք. ealgian «պաշտպանել», հնխ. aleq-արմատից (Walde, 56, Boisacq, 43)։-Աւելի հեռաւոր ցեղակիցների մասին տե՛ս անդ։
hatchet, small axe.
• ՆՀԲ «իբր ազգ ուռան կամ ուռան ագի՝ որպէս սրեալ և հատու կողմն». Հիւնք. առոյգ բառից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 հյ. ուռն, վուռ, վիռ, թրք. urmaq «զարնել»։ Պատահաբար նման են հնչում սանս. paracúh, լն. πέλεϰος «կացին», որոնք համարւում են ո՛չ թէ բնիկ, այլ փոխառեալ նոյն իսկ նախալեզուեան շրջանին. հմմտ. ասուր. pilakku (Delitzsch, Assyr. Hndw. 529), սումեր. balag, ասոր. [syriac word] nel-qā «կացին, տապար». նոյն բառը գըտ-նըւում է նաև Աւստրալիայում balgo balgu, balko, polgo ձևերով (M. Cohen ըստ Trombetti, BSL л 85, էջ 50)։
eunuch;
ձայն —նւոյ, shrill voice;
— առնել, —ս խզել, cf. Ներքինացուցանեմ;
անմորուս են —, eunuchs have no beard.
• ՆՀԲ, Ինճիճեան, Հնախ. Բ.. ՆՀԲ նեռ-քին բառից։ Տէրվ. Altarm. 35 ի մասնի-կով ներ=սանս. nar, զնդ. nar, պրս. nar «այր մարդ» + քին (իմա՛ կին) բա-ռերից։ Հիւբշ. ZDMG 30, 774-9 ծի-ծաղելի է գտնում այս մեկնութիւնը, բրովհետև այս պարագային պիտի ունե-նայինք *ներակնի. բառը գալիս է *ներ-քէնի նախաձևից։ Müller SWAW 88 (1877), 14 ներ «մէջ» բառից և ո՛չ թէ սանս. nara «այր»+կին։ Հիւնք. յն. ἀνενεργής «անկարող» բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը վերևի ձևով տուաւ Meillet REA հտ. 2, էջ 5։
peacock;
էգ —, peahen;
ձագ —ի, pea-chick;
— գոչէ, the peacock cries or screams;
նազել or սիգալ որպէս զ—, to plume oneself;
to boast.
• = Իբր Հայաստանում չգտնուող մի թռչու-նի անուն, անշուշտ օտար է. ծագում է, ինչ-պէս ցոյց են տալիս գաւառականները, *սի-նամարգ ձևից և փոխառեալ է իրանեանից. հմմտ. ռնռ. saēnō-mərəγo, պհլ. sen(o). murūk, sen-i-murūk, պազ. sīnmuru, պրս. ❇ [arabic word] sīmurγ «պասկուճ» (ըստ ԳԴ «թըռ-չուն ինչ անգոյ ըստ իրին և ասի զնմանէ թէ է յաղթանդամ և զարմանալի ըստ որ-պիսութեան».-մեր դաւառականների մէջ էլ սինամարգը առասպելական մի թռչուն է և ո՛չ «սիրամարգ»)։ Պարսկերէնից է փոխա-ռեալ ասոր. ❇ sīmūr «առապպե-լական մի թռչուն»։
false, untrue, lying, deceitful, fallacious;
falsehood, untruth, story, lie, fib;
falsely;
թեթեւ —, white lie;
innocent falsehood;
— երդումն, perjury, false oath;
— վկայ, false witness;
— քրիստոսք, false christs, antichrists;
ամենեւին —, absolutely false;
— խօսել, ասել, to tell untruths, to lie;
— առնել or ի — հանել, to contradict most flatly, to give the lie to, to shew the falsehood of, to deny, to gainsay, cf. Ստացուցանեմ;
ի — հանել զկայսրն, to deny the accusation made before the emperor;
եդաք — զյոյսն մեր, we trusted in lies.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. «ո՛չ-ճշմարիտ, կեղծ» ՍԳր. Եփր. ծն. Եղիշ. Փարպ. «ստութիւն» Սղ. ե. 7. «սուտ տեղը» Ես. իը. 15. Փարպ. որից ստել «սուտ խօ-սիլ» ՍԳր. սուտակ «ստախօս, ստող» Բուզ. գ. 5. սուտակասպաս «կեղծաւոր, շողոքորթ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. սուտակասպասութիւն Ոսկ. բ. կոր. և մ. ա. 10, գ. 8. Եւս. պտմ. (գրու-ած սուտապասութիւն Տիմոթ. կուզ. էջ 256). սուտերդմնութիւն Բուզ. սուտապատում կամ ստապատում Ագաթ. Կորիւն. սուտքրիստոս ՍԳր. ստաբան Ա. տիմ. դ. 2. ստագիր Վե-սօր. ստադատ Բուզ. ստախօս իմ. ա. 11 Եփր. ծն. անսուտ Տիտ. ա. 2. Ագաթ. հա-նաաազասուտ Տիտ. ա. 2. Ոսկ. տիտ. եր-դըմնասուտ Յճխ. չսուտ Մեկն. ղկ. բանսուտ Յհ. ևթ. կրկնութեամբ՝ սուտմուտ Կոչ. 325 և սաստկական նախամասնիկով՝ սափասուտ Եզն. (տե՛ս առանձին)։
throne;
seat, chair;
dignity;
precipice, high and very steep place;
անկանել ի —է, —է ի ժ կործանիլ, հտիլ ի —ից, ի —իցն վիժել, to be precipitated, to be thrown or to fall from one precipice to another;
ի —ից մղել, to precipitate.
• ՆՀԲ յիշում է պրս. կեահ, բայց ո՛չ իբրև լծորդ հայերէն բառին. այս պատ-ճառով առաջին մեկնիչն է Bottich. Arica 77, 271 ևն։
nourishment, food.
• «պերետուտ, եկեղեցական վերա-տեսուչ». ունին միայն Մխ. դտ. 141 և Սմբ. դատ. 72. առաջինը յն. պերետուտ բառը բացատրելով՝ գրում է. «որ այժմ է բուտ» (այսինքն թէ ժԲ դարուն կոչւում էր բուտ). երկրորդը հակառակ դիրքով «բուտն, որ է յունարէն պերետուտ»։ Այս բառը չորս ան-գամ էլ գործածուած ենք գտնում Բագարանի արձանագրութեան մէջ (է դար). «ԼԳ ամի Խոսրովայ արքայի երանելի տէր բուտ ա-ռուեղեան ձգեաց զհիմունս սուրբ եկեղեց-ւոյս... ԼԸ ամոյն կորուսին զբուտն և յետ երից ամաց մահուան բտին՝ կատարեաց սուրբ եկեղեցիս աննայ բտին ամուսին...» (տե՛ս Մառ ЗВО 7, 322-6)։ Այստեղ Մառը կասկածի մէջ է՝ թէ բուտ յատո՞ւկ անուն է թէ հասարակ. բայց ըստ իս յատուկ անուն է Առաւեղեան տոհմից մի իշխանի (տէր) և ո՛չ Աէ հռռևոռաեան ոմն, քանի որ քիչ յետոյ էլ ցոյց է տրւում թէ բուտը ամուսնացած էր։ Աաևայն նոյն իսկ իբրև յատուկ անուն ընդու-նեւով՝ բառը նոյն է նախորդի հետ. հմմտ.
• Բաստամեան, Մխ. դտ. 141 դնում է պարետ բառից, Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից, թրգմ. Տաշեան, էջ 94 պերետուտ բառից սղուած է համարում։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւաւ Տաշեան, Վարդապետութիւն Առաքելոց, Վիեննա 1896, էջ 53։-Karst, Դատստն. Il. էջ 52=յն. βουτιστης «immersor» (իբր մը-կըրտող). բայց այս բառը չունին ո՛չ Bailly և ոչ Sophocles։
notch of an arrow
• , ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. էջ 152 «Ո՛չ եթէ նե-տիւ կռուիմ, այլ գղզրկով պողեալ զբոլորս ցնդեմ»։ Բառիս ուղղականը պիտի լինի կա՛մ գղզիկ և կա՛մ գղզուկ, նշանակութիւնը (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) «նետի ծայրը, կոթը» կամ «նետի ծայրը՝ փետուրի վրայի ճեղքը, որ աղեղի լա-րին է անցնում»։
cf. Գղզիկ.
• , ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փարպ. էջ 152 «Ո՛չ եթէ նե-տիւ կռուիմ, այլ գղզրկով պողեալ զբոլորս ցնդեմ»։ Բառիս ուղղականը պիտի լինի կա՛մ գղզիկ և կա՛մ գղզուկ, նշանակութիւնը (ըստ ՆՀԲ և ՋԲ) «նետի ծայրը, կոթը» կամ «նետի ծայրը՝ փետուրի վրայի ճեղքը, որ աղեղի լա-րին է անցնում»։
arm, forearm;
power;
branch, bough;
beet, strawberry-spinach;
— առ — մարտնչել, կարկառել, to come to blows, to fight;
— առ — գնալ, to hold by the hand, to give each other the hand, to go arm in arm, together.
• Նախապէս Klaproth, Asia polygl. էջ 9Կ համեմատեզ պրս. bāzū և քրդ. bask բառերի հետ։-ԳԴ համեմատում է պրս. սառև հետ։-Պրս. և սանս. ձևերի հետ են համեմատում ՆՀԲ, Peterm. 17, Diefcnbach, Berl. Jahrb. 1843, 144, Windisch. 21, Gosche 34 ևն։ Յունա-րէնի համեմատութիւնը տալիս է նախ Bötticher ZDMG 1850, 351 ևն։ Pott ZKM 1850, 167 մեր ձևի հետ է հա-մեմատում քրդ. bāsk kaluin «ծևա-մորճ»։ Տէրվ. Նախալ. 95 հնխ. bhagh «աճիլ» արմատից։ Jensen ՀԱ 1904 183 գտնում է հաթ. p'ás'á «թև» բառը, որով հայերէն բազուկ համարում է բնիկ և ո՛չ թէ փոխառեալ։
obscene song.
• , ի-ա հլ. անստոյգ բառ. մէկ ան-գամ գործածուած է սեռ. լորստաց ձևով՝ Վե-ցօր. էջ 66 «Զի ձայնք երգչացն պէսպէս նուագովք գեղգեղեալք և բարբառք ւռոստա-զըն տեղի ապականութեան և աղտեղութեան յիշատակեն ի միտս նոցա»։ Այս բառը չունի ՆՀԲ. իսկ ՋԲ (իբր անստոյգ բառ) և ԱԲ մեկ-նում են «անհամեստ երգ, անամօթ՝ բաց երգ»։ Սեռ. լորստաց ձևից կարելի է ենթադրել ուղ. թէ՛ *լորուստ և թէ՛ *լորիստ. բուն ձևը ան-յայտ է։ Նշանակութիւնն էլ ըստ իս «երգիչ» է, և ո՛չ թէ «երգ». որով համազօր ձևեր են դառնում «ձայնք երգչացն և բարբառք լորըս-տացա»։
line, letter;
notch of an arrow;
նուագել զխազս, to solfa;
նուագումն խազից, solfeggio;
immoderately addicted to;
immature, unripe.
• . արմատ առանձին անցրոծածա-կան, որ «մոլեալ, մոլեգին ցանկացող» նշա-նակութեամբ գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. իգախազութիւն «իգամոլութիւն» Փիլ. ի-մաստ. գինեխազութիւն «գինեմոլութիւն կամ արբեցութիւն» Փիլ. մատակախազ «ճակա-բան» Եռեմ. ե. 8. այս վերջին բառը ուղեւոմ մեկնել Մխ. երեմ. առանձին գործածում է խազք բառը և հասկանում է «վազք, խանծք, որ է սովոր». (Չիք մատակախազք եղեն. ո՛չ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք կամ խանծք, որ է սո-վորք)։ -Տարբեր կազմութիւն ունի դատա-իազ, որ ամբողջապէս իրանեան փոխառու-թիւն է. տե՛ս նոյն բառը։
tremour, motion, agitation, vacillation;
wavering;
trembling;
— եւ տատան լինել, to wander up and down, to ramble, to rove, to stroll, to range;
յերերի կալ cf. Երերիմ.
• Տէրվ. Նախալ. 103 գոթ. reiran, սանս. lelāya ձևերի հետ՝ հնխ. ri «երերաւ» արմատից։ Bugge, Btrg. 13 մերժում է գոթ. reiron «դողալ», reiro «ռոռ» ձևե-րը և տալիս է ուղիղ մեկնութիւնը՝ իբր հնխ. tres արմատից, միայն թէ նախա-ձևո դնում է *tresri և ո՛չ թէ ևռևնուած tres արմատից։ Հիւբշ. 443 անապահով է համարում այս մեկնութիւնը, որով-հետև հայ բառի արմատն է եր։-Հիւնք, erro «թափառիլ» բայից։ Patrubány, ՀԱ, 1908, 85 հնխ. per-«զարնել» ար-մատից, որի ժառանգները տե՛ս հար--Karst, Յուշարձան, 406 սումեր. ra «եր-կու», 427 ալթայ. tiril «դողալ»։
assembly, assemblage, mob, band, corps, forces;
assembled, gathered together;
— նաւուց, squadron;
— առնել՝ դնել՝ կազմել՝ կարգել՝ սփռել, to assemble, to gather together;
to levy troops, to send a body of troops;
ի —ի, in war.
• = Իրանեան ձևով անցեալ դերբայն է նա-խորդ գումարել բայի. և անշուշտ ո՛չ թէ հա-յոց մէջ ի կազմուած, այլ բոլորովին պատ-րաստ ձևով փոխառեալ է պահլաւերէնիգ.-այսպէս՝ պհլ. պազենդ. gumārtak, gumar-dak. պրս. [arabic word] gumāšta։ Բառիս առա-ջին և նախնական նշանակութիւնն էր ուռեմն «հաւաքուած», որ յետոյ նախորդ բառին նման զանազան եղանակաւորումներ կրեց։ Բայց, ինչպէս նախորդի մէջ, նոյնպէս և այստեղ իրանեան բառերը առաջին նշանա-կութիւնը կորցրած՝ պահում են միայն երկ-րորդական նշանակութիւնները. այսպէս՝ պհլ. պազենդ. gumārtak, gumārdak «կուսա-կալ», պրս. gumāsta «յանձնեալ, պատուի-րեալ. 2. տեղապահ, տեղակալ, վերակացու իրողութեանց» (ԳԴ)։
story, floor.
• = Յն. δίστεγον «երկյարկանի կամ երկ-րորդ յարկ» բառն է, որ կազմուած է ὄίς «երկիցս» և στέγη «յարկ» բառերից. հա-յերէնի մէջ ստացել է ընդհանուր իմաստ. Պետօ չէ կարծել թէ փոխառութիւնը ևատա-րուած է Ս. Գրքի թարգմանութեան ժամա-նակ, որովհետև այն երկու վկայութեանց դէմ, ուր պատահում է այս բառը, յունարէն օրինակի մէջ գտնում ենք Նπερώω (Գծ. թ. 37) և τριστεγον (Գծ. ի. 9), բայց ո՛չ δίστεγος։ Փոխառութիւնը անշուշտ հին է, ինչպէս ցոյց է տալիս բառի տառադարձութիւնը. δίστεγον > *դիստեգոն, որից ձայնաւորների նմանու-թեամբ *դիստիգոն և առաջին ձայնաւորի անկումով *դստիգոն. անկանոն է միայն գ-ի տեղ կ։
cf. Ալի.
• ԳՒՌ.-Շատ տեղ պահուած է ալք ձևով. տե՛ս Բիւր. 1898, 296-7 և 1899, 70 Աբե-ղեան, Arm. Volksgl. 118, Աճառ. Գւռ. բառ. 53։ Ագլ. օլ. Ննխ. ալէհար ըլալ «յանկարծա-կան մի բանից սաստիկ վախենալ» (հաղոր-դեց Ա. Զամինեան, նամակ 1927 յունիս 13). բառը ցոյց է տալիս, որ արմատն է ալ և ո՛չ ալք։ Նոյն արմատից են նաև ալոց-գալոց Մշ. «փորձանք, պատահար», ալոց-գալոց լինել «յանկարծ կորչիլ, անհետանալ. 2. յանկար-ծական մի փորձանքի ժամանակ գլուխը կոր-ցընել», ալոց աշխարհ (կամ երկիր) Սեբ. «հեռավոր անծանօթ երկիր»։
dam, female.
• «ջրի աւազան կամ առու». նո-րագիւտ բառ, որ երեք անգամ գտնում եմ գործածուած Օրբել. Եւ չկայ յայս ջրոյս հա-շիւ ո՛չ Նորեցեաց... ոչ այլ մարդոյ, ոչ յարտ կտրել և ոչ ի մարգ և ոչ պարտիզի ջուր տալ՝ զատ ի մատակէդ ըմպելոյ մարդոյ և անաս-նոյ (էջ 186). Մարդ և անասուն ջուր ըմ-պեն ի մատակէդ (էջ 187). Մեծամեծ նզո-վիւք փակէ վասն ջրոյն, զի մի՛ ոք իշխես-ցէ կտրել զնա և կամ հարակաշ գոլ և բա-ժինս առնուլ, բայց միայն թէ ըմպեն ի մա-տակէն մարդ և անասուն (էջ 192)։-Մղր. մատակ «առու»։
fresh horse, relay, led-horse;
prancer;
courser.
• ինճիճեան, Հնախ. Ա. 197-200 պրս. նէզիճ «cheval de main, եէտէք» և յոյն ու հռովմայեցի մատենագիրների նի-ռեան կոչած ձիերի տեսակը (նոյնը նաև Նորայր, Կորիւն վրդ. էջ 338. բայց ոչ ԳԴ և ո՛չ Կամուս չգիտեն նման մի պրս. բառ)։ Lag. Urgesch. 355 առոյգ բառի հետ սանս. ōǰas «ոյժ» ձևի հետ։ Հիւնք. ընկոյզ բառից է հանում։ Արշէզ ՀԱ 1896, 268 ն մասնիկով զոյգ բառից։ Մառ, Яфeт. cбор. 1, 49 ջորի բառին է կցում՝ իբր ն-ժորգ։ Nyberg, Hilfsbuch 2, 134 դնում է<իրան. *nižaugah-ձե-ւից, իբր «արագ, ուժեղ (ձի)»։
at least.
dirty, filthy.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ფინთი փինթի «զզուելի, կեղտոտ, կեղտ, կղկղանք!» (Չուբինով 130։ համարում է հայերէնից փոխառութիւն), թրք. [arabic word] plnti «գձուձ, զազիր», որից [arabic word] ︎ pintilemek «գձձիլ, վատթարանալ». -ըստ Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 319 թրք. [arabic word] pinti նշանակում է «կեղտոտ. 2. ժը-լատ» և ո՛չ միայն չունի թուրքական ար-մատներով ստուգաբանութիւն, այլ և ցեդա-կից ուրիշ թաթարական լեզուների մէջ էլ չկայ։ (Ըստ Pedersen, Հայ. դը. լեռ. 2ՈՈ թուրքերէնը հայերէնից է փոխառեալ)։ Թուրքերէնի երկրորդ իմաստի համար հմմտ. Ջղ. փնթի փողաւոր «շատ հարուստ»։ -Թուրքերէնի միջոցով և կամ ուղղակի հա-յերենից է փոխառեալ նոր ասոր. p'int'ii «կեղտոտ, թափթփած»։
leech;
blood-sucker;
cf. Բզրուկ;
դնել —ս, to apply leeches.
• Նախ ԳԴ համեմատեց պրս. զէլիւկ, զէլիւք ձևերի հետ։ Տէրվ. Altarm. 36 տիզ, թեք, տէգ ևն բառերի հետ հնխ. štig «խթել, խայթել» արմատից. հմմտ. պրս. tīz «հատու, արագ», սանս. ti, ghra «հատու» ևն։ Դաւթեան, Արձա-գանք 1886, 495 տիզ բառից։ Հիւնք. պրս. պուզուրկ=հյ. վզուրկ «մեծ» բա-ռից։ Վերի մեկնութիւնս տե՛ս Բանաս. 1906, 106։-Պրս. բառի ծագման համար Curtius համեմատութեան է առնում լտ. birūdō, իռլ. gil=կորն. gel հոմանիշ-ները, բայց սրանք ո՛չ միայն իրանեան բառի, այլ նոյն իսկ իրար հետ կապ չունին (Walde 367 և 355)։ Böttich.
cf. Վաչէ.
• Տէրվ. Նախալ. 106, 124 սանս. vāha, յն. ὄχος, հսլ. vozú, լտ. vehiculum (աւև լացնել նաև լտ. vehis, յն. έχος, հիսլ. vagn, լիթ. vežimas, հիռլ. fon) հո-մանիշների հետ հնխ. vagha-«սայլ» բառից. արմատը vagh «երթալ»>հյ. վագել, վաջ, որից վաչ։ Հիւնք. լտ. vec-tura «սայլ»։ (Այս բառերը ըստ նոր լեզուաբանների ծագում են հնխ. veg'h «վարել, քշել, կառքը վարել» արմատից, որի վրայ տե՛ս վազ բառի ստուգաբ-նութեանց պատմութեան մէջ. հայերէն բառը ընդհանրապէս նման է հնչում, բայց մանրամասնութեանց մէջ ո՛չ իբր բնիկ կարող է յարմարուիլ և ոչ իբր փոխառեալ բառ)։
cupel, crucible;
cf. Հալոց.
• , ի հլ. «հալոց, բովք, մետաղ հալեցնելու վառարան» Կոչ. 244, 245։ Ոսկ. ես. 448 (սեռ. քուրայից), «բաղանիսի հնոց» Անկ. գիրք առաք. 295. «հողէ աման թրծե-լու փոտա» Իգնատ. ղկ. 431 (Քուրայ է ո՛չ միայն այնոցիկ որ զհրահալելի նիւս գոր-ծեն, այլ և այնոցիկ որ անօթս խեցեղէնս առնեն). ասւում է նաև քրայ Նար. էջ 63, 177. Սկևռ. աղ. Մագ. թղ. 128. Շնորհ. այբ. Անյ. Բրձր. Խոր. արծր. որից քրայա-կան «մետաղական» Ոսկ. ես. 263, քրէա-կան Ոսկ. ես. մ. բ. 18. Փիլիպ. է. Ագաթ «աքսորի արժանի» Յհ. կթ. Մաշկ. ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ფინთი փինթի «զզուելի, կեղտոտ, կեղտ, կղկղանք!» (Չուբինով 130։ համարում է հայերէնից փոխառութիւն), թրք. [arabic word] plnti «գձուձ, զազիր», որից [arabic word] ︎ pintilemek «գձձիլ, վատթարանալ». -ըստ Будaговъ, Cpaв. cлов. 1, 319 թրք. [arabic word] pinti նշանակում է «կեղտոտ. 2. ժը-լատ» և ո՛չ միայն չունի թուրքական ար-մատներով ստուգաբանութիւն, այլ և ցեդա-կից ուրիշ թաթարական լեզուների մէջ էլ չկայ։ (Ըստ Pedersen, Հայ. դը. լեռ. 2ՈՈ թուրքերէնը հայերէնից է փոխառեալ)։ Թուրքերէնի երկրորդ իմաստի համար հմմտ. Ջղ. փնթի փողաւոր «շատ հարուստ»։ -Թուրքերէնի միջոցով և կամ ուղղակի հա-յերենից է փոխառեալ նոր ասոր. p'int'ii «կեղտոտ, թափթփած»։