of the royal family, of the court;
citizen, freeman;
nobleman, noble, lord, courtier.
Ազատ ոք յոստան քաղաքէ կամ ի զարմէ. այսինքն ոմն յարքունի եւ յազատ քաղաքէ եւ ի տոհմէ. եւ Արքունական. ազատական. տե՛ս եւ ՈՍՏԱՆ, իբր Ոստանեայ.
Զազատ եւ զազատորդի, եւ յարքունի տանէ զոստանիկ մարդիկ։ Բազում եւ այլ ազատ մարդիկ, զոր ոստանիկս անուանէին՝ յարքունի տանէ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Դ։)
Եւ այլք յոստանկաց, եւ սեպուհք ոմանք։ Նախարարք եւ սեպուհք, ոստանիկք եւ ռամիկք։ Ոստանկաց, եւ ռամկաց։ Յոստանիկ մարդկանէ։ Զայր ոստանիկ. (Փարպ.։)
foot;
foot of a mountain;
foot, inches;
foot (measure in prosody);
պատուանդան ոտից, foot-stool;
կռուան ոտին, foot-hold;
ոտից ցաւ, the gout, podagra;
հատանող կոշտից ոտից, pedicure, corn-cutter;
լուացումն ոտից, foot-hath, pediluvy;
— —, — առ —, foot by foot, step by step, inch by inch, by little and little, by degrees, gradually;
առ —, յոտս, առ ոտս, at the feet;
near, at, to;
յոտաց, standing, upright;
յոտից, on foot, walking;
— ընդ ոտին, foot to foot;
յոտից ցգլուխ or մինչեւ ցգլուխ, from head to foot, from top to toe;
յոտին քում, at your coming;
յ— կալ, to rise, to stand up;
կալ ի վերայ ոտից, to stand upon one's legs;
յոտին կալ, to be standing, on foot;
to support or maintain oneself;
յոտին ունել, to uphold, to support, to sustain;
յ— կանգնիլ, to rise, to get up;
— or առ — հարկանել, կոխել ընդ — հարկանել, to foot, to tread under foot, to trample upon;
to despise;
զ— յոտանէ փոխել, to take a step, to walk;
զոտս ամբառնալ, — առնուլ, to start, to depart, to set out, to go away;
զոտս արձակեալ հարկանել, to kick, to foot;
զոտս ամբարձեալ փախչել, to scamper away, to be off;
անկանել յոտս ուրուք, to fall prostrate at the feet of;
— զոտամբ արկանել, to cross the knees;
զոտն հարկանել առ բարկութեան, to stamp on the ground, to trample with anger or rage;
զոտս ի բոյս հարկանել, to wander about the fields or among the mountains;
զամենեսին յոտին կացուցանել, to surpass all competitors;
to surprise, to astonish;
առ ոտս ուրուք խրատիլ, to be brought up at the feet of;
առ ոտս կալ, to be present;
զոտս հատանել, to take away, to destroy, to extirpate, to exterminate.
Յոտն կացին անտի արքն, եւ գնացին. (Եփր. ծն.։)
Եթէ արքունի հրովարտակք ուստեք յանկարծակի հասանիցեն, յոտն ի մատն յառնեն, յակճիռս կայցեն լսել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 19։)
to suppliant;
cf. Ոտնհար լինիմ.
Ոտնհարէին զմարդիկ, եւ խայթէին զնոսա։ Ոտնհարիցեն, եւ զգեղեցիկսն զրպարտիցեն։ Չար բարքն եւ դժնեայ խնդայր եւ ոտնհարէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Առ որս. ՟Ժ՟Դ։ Փիլ. լին. ՟Բ. 71։)
who, which, what, that;
որ միանգամ, որ ոք, who, whoever, whosoever;
որք միանգամ, all they who;
որ ինչ, what;
which;
all that;
whatever;
այրն որ գայ, the man who is coming;
զոր դու գտեր, what you have found;
եւ որ չար եւս է, որ չար քան զամենայն է, and what is worst of all;
այրն զոր եմ սիրեմ, the man whom I love;
չգիտէ զոր գործէն, he does not know what he is doing;
յորմէ, whence, therefore;
որ եւ իցէ, whoever, whosoever;
any thing whatever, aught;
որ զինչ եւ իցէ, whatever or whatsoever it may be;
be that as it may;
ընտրեա զոր եւ կամիս, choose which you please;
որոյ աղագաւ, for this reason;
որ բարիս գործէ, գտցէ զբարիս, who acts well will be rewarded;
որ խնդրէ՝ առնու, he who asks will receive;
ժողովեցին որ շատ եւ որ սակաւ, some have gathered much, some little;
հանապազօր մեղանչեմք՝ որ խորհհրդով, որ բանիւ, we continually sin either in thought or word.
Որ գործ զանձն եւ զարեաց աշխարհ վատանուն առնէ։ Որ մատեանքն ի մծբնայ էին փոխեալ անդր։ Որ վարք՝ օրէնք ամենայն հայաստանեայց տուաւ։ Զոր փրկութիւն։ Զոր բանս իբրեւ լսէր սպարապետն։ Զոր կատարումն ոչ ունէր օրէնն։ Զոր զկերպարանս անցիցն։ Յոր կերպարան օրինակութեան։ Յոր խունկ հաճութեան։ Յոր աղաչանս նայեցեալ. (Փարպ.։ Խոր.։ Մագ.։ Պիտ.։ Բուզ.։ Նար. ստէպ։)
Վկայեն մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս։ Գունդ կազմէին՝ որ զնոսա շկօթակ արասցեն։ Ցուցանէր եւ զերկպառակութիւն զօրացն, որ բազում ազգք բաժանեցան ի սիրոյ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Զի՞նչ մեղաք, որ այսպէս կորնչիմք։ Գիտեմ որ պսակեցան, եւ զարքայութիւնն ժառանգեցին։ Գիտեմ որ կամիք լսել։ Զի՞նչ եղեւ քեզ, որ այդպէս աշխարես։ Ակնունիմ առ աստուած, որ եւ մի բան ի հրամանաց քոց ոչ խափանեսցի։ Է ճշմարիտ՝ որ ունայնութիւն է կենցաղս։ Զսէր եւ զերկիւղ բնութիւն արա՛ քեզ, որ ընդ վայր չաշխատիս. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Ժ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։ Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ի՟Զ։)
that;
որ զի, that, in order that, so that;
since, as;
կարծեմ որ գայ, I believe that he will come;
որ թէպէտեւ նոքա վեհք են, although they are superior.
Որ գործ զանձն եւ զարեաց աշխարհ վատանուն առնէ։ Որ մատեանքն ի մծբնայ էին փոխեալ անդր։ Որ վարք՝ օրէնք ամենայն հայաստանեայց տուաւ։ Զոր փրկութիւն։ Զոր բանս իբրեւ լսէր սպարապետն։ Զոր կատարումն ոչ ունէր օրէնն։ Զոր զկերպարանս անցիցն։ Յոր կերպարան օրինակութեան։ Յոր խունկ հաճութեան։ Յոր աղաչանս նայեցեալ. (Փարպ.։ Խոր.։ Մագ.։ Պիտ.։ Բուզ.։ Նար. ստէպ։)
Վկայեն մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղգացեալ եմք յարքունի վաստակս։ Գունդ կազմէին՝ որ զնոսա շկօթակ արասցեն։ Ցուցանէր եւ զերկպառակութիւն զօրացն, որ բազում ազգք բաժանեցան ի սիրոյ թագաւորին. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
Զի՞նչ մեղաք, որ այսպէս կորնչիմք։ Գիտեմ որ պսակեցան, եւ զարքայութիւնն ժառանգեցին։ Գիտեմ որ կամիք լսել։ Զի՞նչ եղեւ քեզ, որ այդպէս աշխարես։ Ակնունիմ առ աստուած, որ եւ մի բան ի հրամանաց քոց ոչ խափանեսցի։ Է ճշմարիտ՝ որ ունայնութիւն է կենցաղս։ Զսէր եւ զերկիւղ բնութիւն արա՛ քեզ, որ ընդ վայր չաշխատիս. (Ճ. ՟Բ. եւ Ճ. ՟Ժ.։ Լաստ. ՟Ժ՟Զ։ Վրք. հց. ՟Ը. ՟Ի՟Զ։)
cf. Որպէս.
Ստացական է, ո՛րգոն, գաւթեան երիվարն, արքունի պատմուճանն։ Պարզ, ո՛րգոն, գիտեմ. բարդ, ո՛րգոն, ըստգիտեմ. (Թր. քեր.։)
cochineal;
kermes;
scarlet.
Եթէ ձանձախարիթ՝ մեղօքն իցէք ... ապա թէ որդանք, եւ արք արեանց եւ այլն. (Ածաբ. յայտն.։)
fond of one's son, loving one's children.
Որպէս հարք գթածք առնեն, եւ մարք որդեսէրք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Հարք որդեսէրք. (Խոսր.։)
orthodoxical.
Որթոդոքսական վերնադիտօղ քրիստոսազգեստ նախահարքն գումարեալք ի նիկիապոլիս. (Թէոդոր. մայրագ.։)
distinct, separate;
different, other;
separately, apart;
— —, separately;
distinctly.
Վարք սրբոցն որիշ են ի պղծոց. (Մեկն. ծն.։)
oesophagus, gullet, throat;
gluttony;
զկնի —ոյ երթալ, to give oneself up to gluttony.
Թէ քո՝ շարայի որկորն է, ասեն, մեր շիրակայ ամբարքն չեն. (Խոր. ՟Ա. 11։)
attention, application, care, heed, heedfulness.
Յայսմ վայրի ե՛ղբարք մտադրութեամբ վաստակեսցուք, զօրէն առաքինի մշակաց ի խոր հերկեսցուք. (Եղիշ. մատն. տն.։)
thought, meditation, consideration, reflection, idea, imagination, fancy;
ըստ իմում մտածութեան, as far as I can judge, according to my idea.
διανόησις, διάνοια, ὐπόνοια , ἑνθύμημα, ἕννοια, λογισμός cogitatio, ratiocinatio, consideratio, consilium, intellectus, sensus φρόνησις prudentia . Մտածելն. մտախոհութիւն. խոկումն. խորհուրդ. տեսութիւն կամ յածումն մտաց. քննութիւն. հոգ. որոճումն. տրամախոհութիւն. կարծիք. իմաստ. խոհականութիւն. հաւաքաբանութիւն. հանճար. հնարք. ճարտարութիւն. շրջահայեցութիւն. եւ այլն.
cf. Մօտակաց.
Գուցէ կաշառս բազումս տայցեն մօտակացացդ արքայի. (Կիւրղ. թագ.։)
Մօտակաց եղբարք. (Ճ. ՟Բ.։)
assisting, present, neighbouring, near, close to.
Գուցէ կաշառս բազումս տայցեն մօտակացացդ արքայի. (Կիւրղ. թագ.։)
Մօտակաց եղբարք. (Ճ. ՟Բ.։)
near, next, neighbouring, assistant;
present;
cf. Մօտասեր.
Բայց յերից պատանեաց սննդակցաց արքայի, եւ ի մօտաւոր մերձաւորաց. (Խոր. ՟Գ. 43։)
the twenty first letter of the alphabet, and the sixteenth of the consonants;
three hundred, three hundredth.
Ըստ առաջնոյն ի սկիզբն բառից հնչէ կիսաձայն հ, կամ ը...հ. զոր օրինակ՝ յագ. յածիմ. յամեմ. յանկարծ. յետ. յիսուս. յուզիմ, եւ այլն. այլ ի վերջն մնայ անձայն. զոր օրինակ՝ գայ. տայ. արքայ. գոյ. երեկոյ, եւ այլն։ Բաց ի քանի մի բառից՝ յորոց ի վերջն հնչէ որպէս ե, թերատ. զոր օրինակ, վայ՝, հայ՝. ըստ ոմանց նաեւ բայ՝, մակբայ՝, խոյ՝։
Իսկ ըստ երկրորդին ի մէջ բառից հնչէ որպէս ե՛, կամ որպէս արաբ. եէ՛. լատ. երկայն ի, j. յասելն մեր այո՛. այս, այդ, այն. գայի, գայիր, գայր. արքայից, արքայութիւն. գոյք, գոյից, եւ այլն։
cf. Յագեցումն.
Յագեցութեանն նշխարք անդ երկոտասան սակառի։ Հացիւք սակաւուք յանապատի կերակրեալ մինչեւ ի յագեցումն. (Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. աղք.։)
satiety, surfeit, repletion;
պատառիլ ի յագեցմանէ, to burst with eating.
Յագեցութեանն նշխարք անդ երկոտասան սակառի։ Հացիւք սակաւուք յանապատի կերակրեալ մինչեւ ի յագեցումն. (Ածաբ. պենտեկ. եւ Ածաբ. աղք.։)
cf. Յախճապակի.
Եւ ստորակայ՝ ախճապակք, յարեալ (կամ յեռեալ) ի նա կճեայք. (Տաղ յհ. եղբ. հեթմոյ արքայի.։)
vagrant, wandering.
(Նաւավարք) իբրեւ զկենդանի յածունս ի տապանի՝ նային բբջջին եւ այլն. (Պիտ.։)
of Jacob or James.
Զիա՞րդ, ասեն եղբարք նորա անուանին յակովբեանք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
cf. Յախուռն.
Առ ոչինչ համարեալ զյահռնաբար գործսն՝ զոր գործեաց, փութացաւ ետ ողջոյն արքայի. (Արծր. ՟Ա. 7։)
great, large, huge, enormous, gigantic, vast, immense;
strong;
powerful, mighty, victorious;
much, many, abundant, considerable.
Երկոքեան արքն յաղթք էին. (Բուզ. ՟Ե. 43։)
of an immoderate height or size, gigantic, colossal.
cf. Յամառ.
Անմիտք, չարք եւ յամառկոտք։ Չէին այնչափ յամառոտք. (Մծբ. ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
cf. Յամառ.
Անմիտք, չարք եւ յամառկոտք։ Չէին այնչափ յամառոտք. (Մծբ. ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 12։)
immodesty, lasciviousness, lust, lewdness, obscenity.
Բազումք սպրդեցին գալ յայսպիսի յայրատութիւնս, արք տգէտք եւ յանդգունք գրեցին յինքեանց ճառս ընդունայնս. (Փարպ.։)
to be attached or affectioned to, to get fond of, to conceive an affection or liking for;
to repose, to cease.
Հանապազ առ նմա լինելով նախարարքն՝ յանգչիցին խօսիւք, տուրեւառիւք, խրախճանութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 55։)
before, in the presence of, in the face or sight of, hard by, against, opposite, over against, in the view of, in the face, publicly, in public;
դէմ —, face to face;
front to front;
— իմ, before me, in my presence;
— եկեղեցւոյ, in face of the church;
— ամենայն աշխարհի, in the face of the whole world;
— ամենեցուն, publicly, before all people;
ասել —, to say to one's face;
— առնել, կացուցանել, ածել, to present, to offer, to introduce, to represent, to exhibit, to set before the eyes to show, to remonstrate;
— առնել, to reprove, to reproach, to blame;
— լինել, կալ, to present oneself, to appear, to make one's appearance before, to show oneself;
— մատչել, կալ, to appear before.
Յանդիման եղեւ նմա, կամ արքային։ Յանդիման լինել քեզ (աղօթիւք)։ Կայսեր եւս քեզ պա՛րտ է յանդիման լինել, եւ այլն։
ՅԱՆԴԻՄԱՆ, ի. գ. Որպէս Յանդիմանութիւն. (եթէ չիցէ այսպէս գրելի) Ես բնաւորեալ եմ ի խրատուէ ոչ խուսափել, եւ յանդիմանէ ոչ հրաժարել, մանաւանդ զթագաւորականն, եւ զարքունի. (Մագ. ՟Ե։)
present, assisting, in the presence of;
assistant.
Նաբուզարդան դահճապետ յանդիմանակաց արքային Բաբելոնի։ Հինգ այր ի յանդիմանակացաց արքայի. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 8. 19։)
careful person, provider, protector, manager, director.
Յանձանձիչս կալ իրացն արքունի։ Լինէր յանձանձիչ իշխանութեանն։ Ոստիկան յանձանձիչ։ Քաղաքին յանձանձիչս. (Եւս. քր. ՟Ա։)
daughter or sister of king Hormisdas.
Իբր Դուստր կամ քոյր որմզդի արքայի.
snare, trap, net, springe;
ambush, ambuscade;
cf. Լարեմ;
անկանել յ—, to fall into a snare;
cf. Ըմբռնիմ;
լարել զ— եւ ի նոյն հարկանիլ, շաղիլ, to fall into one's own snares;
— դնել ումեք բանիւք, to convict a person by his own words.
Հնարք որոգայթից։ Որոգայթս իմն ծածուկս ընդ մէջ աստիճանացն. (Խոր. ՟Ա. 26։ ՟Բ. 36։)
to seek, to search, to inquire after or into, to make search, to ferret, to investigate, to rummage;
to louse;
— զերկիր, զքաղաք, to explore, to spy out.
Զորոնօղն իշոյ արքայ կացուցանէր. (Մագ.։)
pampering one's belly, addicted to intemperance, gluttonous, guzzling;
— լինել, to pamper oneself, to be a greedy-gut, to be given to over feeding, to gormandizing or to gluttony.
Օրէնս ետ զաւետարանն, զոր որովայնապարարքն խորտակեն. (Տօնակ.։)
thundering;
frequently thundering;
suddenly rumbling.
Որոտընդոստ ահագնագոչ շիփորայիւք։ Յորոտընդոստ յարութեանն։ (Բոյսք) որոտընդոստք՝ անձրեւաբախք՝ ցօղահարք. (Ագաթ.։)
cf. Որչափոյք.
Եթէ դուք՝ որ չարքդ էք, գիտէք պարգեւս բարիս տալ որդւոց ձերոց, ո՞րչափ եւս առաւել հայրն ձեր, եւ այլն։ Եթէ զտանուտէրն բեեղզեբուղ կոչեցին, ո՛րչափ եւս առաւել զընտանիս նորա։ Խաւարն ո՞րչափ եւս.եւ այլն։
as, the same as, like, almost, according to, conformably, how;
when;
how ! what ! indeed !
— զի, in order that, that, to the end that, so that;
because, for;
— թէ, as if, as though;
— զիարդ եւ իցէ, at all events, no matter what happens;
— զիարդ եւ կամք իցեն, however they may wish, in whatever way one may wish it;
մարդոյ — խոտոյ են աւուրք իւր, the days of man are like grass;
որպէս, որպէս զի, — առանց քննելոյ են դատաստանք նորա, how unsearchable are His judgments !
—, մեռա՜ւ ուրեմն, what! he is dead!.
Արդարքն որպէս զարմաւենիս ծաղկեսցին։ Համարեցաք որպէս զոչխար ի սպանումն.եւ այլն։
Դիւահարք երկու չարաչարք յոյժ, որպէս զի չէր հնար ումեք անցանել ընդ այն ճանապարհ։ Բժշկեաց զնա, որպէս զի համրն եւ կոյրն խօսիցի եւ տեսանիցէ։ Որպէս զի լինել նմա հինգերորդ յաբրահամէ։ Տաց քեզ, որպէս զի ոչ եղեւ նման քեզ ի թագաւորս.եւ այլն։
Այսպէս է արքայութիւն աստուծոյ, որպէս՝ զի այր մի արկանիցէ սերմանիս յերկիր։ Որպէս զի թէ՝ որ տնկեաց զունկն, ինքն ո՞չ լուիցէ։ Որպէս զի նշաւակ եղէ ես բազմաց. եւ այլն։
den, lair, kennel, burrow, hole;
— աղուեսու, fox-hole.
φωλεός fovea, lustrum. Դադարք գազանաց եւ էրէոց. կաղաղ. մորի. բայոց. գազանի բուն. ին.
Ո՛ղջ լեր արքայդ խորագոյն մայրեաց, որ ոչ իշխես ելանել յորջիցդ. եթէ կամիս, ե՛լ ի դարանէդ, եւ տե՛ս զի աստ. (Պտմ. վր.։)
to chase, to hunt, to go a hunting or shooting, to shoot;
to try or endeavour to win or to seduce, to wrap up or involve in snares, to surprise, to entrap;
— հաւս, to fowl;
cf. Ձուկն;
աղուէս —, to hunt a fox;
— զհոգիս, to prey upon souls;
— զոք, to catch or entrap a person, to insnare;
to captivate, to win;
to entice, to attract, to allure, to flatter;
— զսիրտ ուրուք, to gain a person's heart;
— զոք բանիւ, to win a person with fair speech;
— ինչ բանս ի բերանոյ ուրուք, to entangle a person in his own words;
— զյաջողութիւն աւուրց, to watch the propitious moment or favourable occasion;
— փառս կամ պատիւս, to go in search of honour or glory.
Իբրեւ զկարթ երեւեցուցեալ զխաչն, եւ զմարմին իւր առնէր կերակուր տիեզարաց, զի այնու որսասցի յարքունական սեղանն. (Ագաթ.։)
cf. Որսական;
—ն, the chase, the hunting art.
Որսորդական հնարք չարին. (Սարկ. քհ.։)
cf. Ութերեակ.
Եօթն՝ կենցաղս չարչարանք է մեզ իւրաքանչիւր. (մինչեւ ժամանեսցուք յութեակն, որ է արքայութեանն հանգիստ. Տօնակ.։)
eight, octonary;
eighth;
the number eight;
eight days.
Եօթն՝ կենցաղս չարչարանք է մեզ իւրաքանչիւր. (մինչեւ ժամանեսցուք յութեակն, որ է արքայութեանն հանգիստ. Տօնակ.։)
eighteenth.
Յամի ութուտասներորդի յովսափատայ արքայի, եւ այլն, ստէպ։ (Միայն ՟Բ.)
eighty.
Մովսէս էր ամաց ութսնից, եւ ահարոն էր ամաց ութսուն եւ երից։ Դադարեաց երկիրն ամս ութսուն։ Եղբարք նորա ութսուն։ Ութսուն ամ.եւ այլն։
strong, great;
violent, impetuous, vehement;
—, —ս, strongly, vigorously, violently, vehemently;
—ս գանել, to beat violently, unmercifully;
— առնուլ, to take by force;
—ս ակնարկել, to eye disdainfully, to regard ferociously;
—ս ընթանալ, to be swift-footed, to run swiftly.
Են իմ երկու զուարակք ուժգինք եւ չարք. (Ճ. ՟Ա.։)
to gather strength, to get strong, to grow stronger, to be strengthened;
to become prevalent, to predominate, to prevail over, to domineer.
Բազում անգամ արք վատթարանան շնութեամբ, եւ կանայք ուժգնանան ողջախոհութեամբ։ Ի վերայ ծովու ուժգնանայ սրտմտութիւն քո։ Ուժգնանայ չարութիւն ամբարտաւանիցն. (Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ամբակ. եւ այլն։)
to get strong.
Ուժովացաւ կողմ արքայի. (Վրդն. պտմ.։)
kid;
fawn.
Յորժամ կայցեն ոչխարքն ընդ աջմէ, եւ ուլքն ընդ ահեկէ. (Եփր. գալստ.։)