Enriched dictionaries of Armenian

Your research : 3786 Results for է

Մոր, ի

s.

blackberry;
mulberry.

• «մի տեսակ թունաւոր միջատ է. ւռ. tarantula» Ամիրտ. որից մորահար «նոյն միջատից խայթուած» Վստկ. 165. սրա հետ նոյն են մուր «մի տեսակ վնասակար մի-ջատ» (տե՛ս Ալիշան, Հին հաւ. 155՝ առանց վկայութեան). մորմ Վրդ. առ. 332։

• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ ըստ Գ. Ասատուր (անձնական) վրաց. მორიელი մորիելի «կտրիճ»։

• «մի տեսակ ընտիր զգեստ», անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ ունի Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 138. Ետուն նմա ևս զանգապանս մար-գարտով և գումարտակ նոյնգունակ շուրջ զպարանոցաւն. ագուցին նմա արջնաթոյր մորս չորիւք. դրօշակօք (հրտր. Շահն. գրում է ստորս)։ Թերևս ուղղելի է սամոյր. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. էջ 24. սա-կայն կայ նաև մօռ, որ տես ֆօռտ բառի տակ։

Նուագ, աց

s.

music, song, air, tune, melody, strain;
sonnet;
cup, goblet, bowl, mug;
fashion, manner;
bout, time;
երեքսրբեան —, trisagium, agiology;
յօրինել —ս, to modulate, to sing;
հեշտացուցանել զ—ս, to make a sweet concert or harmony;
զյաղթութեան —ս երգել, to sing an epinicion, a triumphal song;
fashion, manner;
bout, time;
զառաջին —ն, յառաջնում —ի, the first time;
ի բազում —ս, ի —ս բազումս, յայլ եւ այլ —ս, more than once, several or many times, over and over again;
ի միումն —ի, once, at once;
all at once;
զմի — եւս, once more;
վասն միոյ —ի, առ մի —, for once;
զայս մի եւս —, more, once again;
յերկարագոյն —օք զբանիւք անկանել, to be prolix, to prolong the discourse;
յերկարագոյն —օք, long, a great while or time;
զվեց օրն մի մի —, once a day for six days;
լուր զայս վերջին —, hear for the last time;
cup, goblet, bowl, mug;
— ոսկի, golden cup or goblet.

• , ի-ա հլ. «երգ, երգի եղանակ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 19. Սեբեր. որից նուագել «նուագարան ածել կամ բերնով երգել» ՍԳր. նուագածու Դատ. ե. 11. նուագայարդար Եւս. քր. նուագարան ՍԳր. Եւս. քր. նուագաւոր Փիլ. Պիտ. քաղցրանուագ Վեցօր. Կոչ. սաղ։ մոսանուագ ՍԳր. Ագաթ. հոգենուագ Յհ. իմ. Արծր. բազմանուագ Սհկ. արմաւ. գեղեցկա-նուագ Յհ, իմ. ատ. նոր բառեր են նուագա-հանդէս, նուագախումբ, ցայգանւագ, նուա-գային, նուագայնութիւն ևն։

• = Միջին պհլ. nivāg «նուագ, երգ, եղա-նակ» բառից, որի ներկայացուցիչն է մանիք. պհլ. [arabic word] nvag (Salemann. ЗAH 8, 98). հին պհլ. ձևն է *nivāk, որից ծագում են պհլ. պ hunivākīh «երաժշտութիւն» (բուն «բարենուագութիւն»), [other alphabet] hunivākkar «երաժիշտ», պրս. [arabic word] navā «նուագ, եղանակ, երգ», navāsāz «նուագայարդար», [arabic word] avāyīdan «նուագել, բարձրաձայն հնչել»։

• ԳԴ համեմատեց նախ պրս. նէվա ձևի հետ։ ՆՀԲ նուագ «լծ. հյ. աւաչ, պոս. ավազ, նէվա, նէվայի, հէվա, հավա», նուագել «պրս. նիւվախդէն, նիւվազիյ-տէն»։ Lag. Urgesch. 421 պրս. nuvax-tan (արմատը nuvāz) «նուագել, փայ-փայել, գգուել»։ Justi, Dict. Kurde 376 և Kurd. Gr. 38, 75 պրս. nuvāz, քրդ. lavuž, lavəžk, lauk, lauže «երգ»։-Հիւնք. պրս. նէվա։-Հիւբշ. Arm. Gram. 2Ո7 մեռժում է պրս. navā ձևի համե-մատութիւնը, հայերէնի հետ ձայնական անյարմարութեան պատճառաւ։ Stachel-berg WZKM 17 (1903), 54-55 համե-մատում է պհլ. hunivākīh, hunivakkar ձևերի հետ։ Վերջապէս 1908-ին Sale-mann, Manich. Stud. դնելով մանիք պհլ. ձևը՝ հաստատում է նուագ բառի իրանեան ծագումը։

• ՆՀԲ լծ. արաբ. vaqt, լտ. vicis. vires յն. ἅπας։ Մորթման ZDMG 26, 489 ռևեռ nuki «սկիզբ»։ Հիւնք. էջ 147 կցում է նախորդի հետ՝ նշանակութեանց զար-գացման համար համեմատելով եղանակ բառը, որ նշանակում է թէ՛ «երգի եղա-նակ» և թէ «տարւայ եղանակ»։

• , ի-ա հլ. «գաւաթ, բաժակ, գի-նու բաժակ» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. ե. 32. Խոր. որից նուագաւորել «մատռուակել» Թէոդ. կուս.-ըստ ՋԲ նուագ նշանակում է նաև «խում, գինի»։

• = Պհլ. գւռ. մի ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նրա հետ հմմտ. պրս. [arabic word] ︎︎ nilāγ կամ nufā̄γ «մեծ կթղայ գինւոյ, որով ի վախճան բազմականի խրախճանութեան՝ լի ինի ըմպեն», օսս. նուազին «խմել»։

• ՆՀԲ հաւակ բառից։ Հիւնք. պրս. nāv։ «աման գոգաւոր ի ձև նաւու»։ Հիւբշ. Arm. Gram. 207 սխալմամբ կցել է նուագել բային։ Ուղիղ մեկնեց նախ Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 200. նոյնը յետոյ, Աճառ. Արրտ. 1910, 269։ Karst, Յու-շարձան 406 սումեր. nag, nak «խմել»։

• ՓՈԽ?-Վրաց. ნოვაგი նովագի «պաշարե-ղէն», ნოაგი նոագի «համեղ ուտելիք», სანო-ვაგო սանովագո «սնունդ, ուտելիք, կերու-խում», მენოვავე մենովագե «միասին խմող, բաժակի ընկեր»։

*Մանչ

cf. Մանուկ.

• «արու տղայ». մհյ. բառ՝ ոստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. 586 բ. գործածական է նոր լեզւում և գաւառականներում. հնից աւանդուած կայ մանչուկ, մանչոն «մանկիկ» ձևերով Մագ. թղ. 237, որոնց իմաստի և գործածութեան համար տես Աճառ. ՀԱ 1923, 254։

• = Բնեև հալ բառ՝ հնխ. mas-«տղայ» ար-մատից, որի ժառանգն է նաև լտ. նուազա-կան mas-culus «արու»։ Ուրիշ լեզուի մէջ չի գտնւում բառս։ Հայերէնի մէջ mas-պիտի տար մա, բայց արմատը չ աճականով աճե-լով դարձել է *մաչ, որից էլ ռնգականի յա-ւելմամբ՝ մանչ.-յետին շրջանի հայերէնի մէջ ռնգականից յետոյ յաճախ է լինում այս-պիսի յաւելում՝ մանաւանդ չ ձայնից առաջ. ինչ. կանանչ, ճանանչ, ամանչել, զոնքանչ, կարմունջ, մանճ, կամանց, մենծ, մենք, լինգ՝ փոխանակ կանաչ, ճանաչ, ամաչել, զոքանչ (նախ շրջուած զոնքաչ), կամուրջ, մաճ, կամաց, մեծ, մեք, նիգ։-Աճ.

• ՆՀԲ մանուկ բառի՞ց։ Պալասանեան, Ընդհ. տեսութիւն արևելեան նոր գրա-կան լեզուի, էջ 13 մանուկ բառի հետ՝ ևռում է սանս. mānuša, գոթ. man, ma-nisks, գերմ. mann, mensch բառերին։

• ՓՈԽ.-Պատահակա՞ն պէտք է համարել անդ. մոչի, Կար. միչի, մոչի «մանչ»։

Զմուռս, մռսոյ, ով

s.

myrrh.

• , ի-ա, ո հլ. «մի տեսակ անուշա-հոտ խունկ կամ իւղ» Սգր. «կնդրուկի ծառ» Կոչ. 404 (Չի բոյն շինէ իւր ի լիբան փայտէ և ի զմուռս փայտէ). ածանցման մէջ մըտ-նում է երեք ձևով. 1. ვր, ինչ. զմոսաբեր Նիւս. երգ., զմռսալիր Նար., զմռսալից Երգ. ը, զմռսել Մրկ. ժե. 23.-2. «մռն-, ինչ. զմոնաբեր Խոր. աշխ., զմռնախունև Գա-ղիան., զմռնենի Ել. լ. 23. Երգ. դ. 6.-3. «մռ-, ինչ. զմռել Եղիշ. թաղմ. Վրք. հց. Անկ. գիրք առաք. 56, 187(գրուած զմըռեաց), զմռալից Գնձ., զմռանալ Եփր. համաբ. 30, զմռաբեր Խոր. աշխ. 598. ըստ այսմ արմա-տը ունի երեք ձև՝ զմուռս, զմուռն, զմուռ. վերջինը գործածական է արդի գրականում՝ «կնքամոմ» նշանակութեամբ։ Սրանցից դուրս կայ նաև մուռ ձևը՝ Բժշ. Վստ. 100, 106, 206։

• = Յն. σμύρνα, σμὸῥῥα, μύիὸ, «զմուռս». նոյն են նաև լտ. myrrha, անգլ. myrrh, ֆրանս. գերմ. myrrhe, ռուս. мирра, cмир-нa, ռում. smirnā, գոթ. smyrn, վրաց. მური մուրի, որոնց բոլորի նախնական աղբիւրը ևեմականն է. հմմտ. եբր. [hebrew word] կամ [hebrew word] mōr, ասուր. murru, ասոր. [arabic word] mūra, արամ. mōra, արաբ. ❇ murr. բոլորն էլ նը-շանակում են «զմուռս, balsamodendrən myrrha» և գալիս են սեմական mar «դառն» արմատից։ Հայ ձևի մայրն է յունարէնը, ինչ-պէս ցոյց է տալիս նախաձայն σ, որ սեմա-կանների մէջ պակասում է և աւելացուած է յունաց մէջ՝ ժողովրդական ստուռառանաւ-թեամբ միացնելով բառը՝ σμύρον «սպեղանի ոծանելիք» բառի հետ (Boisacq, 652)։ Յատ-կապէս զմուռն ծագում է σμύρνα ձևիզ, զը-մուռ <σμόῤῥα ձևից (ս >ու ձայնափոխու-թեան համար հմմտ. մատուռն), իսկ զմուռս ձևը դժուարութիւն է հանում։-Հիւբշ. 393։

• Վերի զանազան ձևերի հետ համեմա-տեց նախ ՆՀԲ։-Lag. Arm. Stud. § 785 յն. ζμύρνα, Մ. Գ. Թիրեաքեան, Մասիս. ջում է կարդալ ըզմուռս և ո՛չ թէ զըմու-ռըս։-Հիւբշ. շատ գործածական «մուոս ձևը չկարողանալով մեկնել՝ բառը դնում է անծանօթ ծագումից։

• ԳՒՌ.-Մշ. զմուռ, զմուռս, Խրբ. զըմուռ. Երև. զմուռ, զմբուրթ (ըստ Ամատունի, Հա-յոց բառ ու բան, էջ 189), Տփ. զմբուր «կար-միր կնքամոմ», Ննխ. ձումուռ «մի տեսակ խունկ»։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ზუმბური զումբուրի «կնքա-մոմ» (կայ նաև ზმური զմուրի, მური մու-բի ըստ Մառ, Ипnoл. էջ 59), ზუმირი զու-միրի «անուշահոտ ձիւթ կամ ռետին», քրղ. [arabic word] zumur «կնքամոմ». Աւետարանի թարգ-մանութեան մէջ տառադարձուած է զմուռ Յովհ. ժթ. 39 «Սատ լըդըրան զմուռ» (Չմուռս իբրև լտերս հարիւր)։

Տոռն, ռին, ռան, ռունք, ռանց

s. fig.

rope, cord, string, twine;
tie, band, bond, link;
— շան, leash.

• , ն հլ. (-ռին, -ռունք, -ռամբ, -ռանց) «չուան, կապանք» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 8. Իգնատ. թղ. 131. Կոչ. 235. Սեբեր. 38. որից տոռնիլ «չուանով կապուիլ» Վրդն. սղ. էօ 40I. տոռնեալ «կապուած» Լատտ. Տաթև. ամ. 126, որ և տոռանեալ Սիմ. ապար. 43։

• BВ 28, 302 տորգ բառի հետ։ Karst, Յուշարձան 422 թթր. tar, ter, չաղաթ. օսմ. tar «նեղ», tartmak, termek «պրն-դել», չուվաշ. tort «քաշել»։ Թիրեաքե-ան, Բազմ. 1913, 342 հյ. տոռոմ բառի հետ եզում է թրք. թօռ «ցանց» բառին։ Petersson KZ 47, 258 սանս. darbha-«խոտի տրցակ, խոտ», drbháti «ոլորել, հիւսել», հբգ. zerben «դառնալ» ևն բառերի հետ՝ հնխ. derbh-, dorbh-«ո-լորել, գալարել» արմատից։ Յիշում է Pokorny 1, 808։ Պատահական նմանու-թիւն ունի լտ. torus «բարակ չուան», որից ֆր. toron (ծագումն անյալտ՝ Walde 786)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. doru-«փայտ» ձևից. հին ժամանակ սանդի կոթը կարծր փայտից էր լինում շինուած, և մինչև այժմ էլ սխտորգուշի կոթը միայն փայտից է շինւում. բառիս ցեղակից ձևերի վրայ տե՛ս տարգալ. յատկապէս հմմտ. յն. ὄόρῦ «նաւ, նիզակաբուն, ճոկան, մական», կրետ. ბօρά «գերան»՝ իրենց օ ձայնաւորի համար, և սանս. dru>i «փայտէ դոյլ», druna-«աղեղ», drδna-«տաշտ»՝ իրենց n ձայնի համար։-Աճ.

• Իմ այս մեկնութեան համաձայն է նաև Meillet (անձնական)։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ტორი տորի «հովուի գաւա-զան». այս բառը ի հարկէ փոխառեալ չէ հյ. տոռն «սանդի կոթ» ձևից, այլ ենթա-դրում է հնագոյն հյ. *տոր «գաւազան» բա-ռը, որ յետոյ կորել է մեր մէջ՝ փոխանա-կուելով իրան. գաւազան բառով, և որի ան-միջական ընկերն է տոռն «սանդի կոթ» (նախապէս ունէր ր, որ ն-ի պատճառով դարձաւ ռ)։

Ռունգն, ռնգան

s. pl.

nose;
cf. Ռնգունք.

• , ն հլ. (ռնգան, ռնգամբ) «քիթ» Շար. աւելի գործածական է յգ. ոնգունք (սեռ. ռնգանց կամ յետնաբար ռնգաց) «քիթ. կամ մանաւանդ՝ քթի ծակերը» ՍԳր. Փիլ. Եղիշ. Յհ. իմ. նմանութեամբ՝ «դռան փեղկ» Նար. խչ. 380. «ծխնի» ՀԲ. (գրուած է նաև ռընգունք, ըռնգունք, ըռընգունք, ռունգք)։ Որից արծռունգն Պորփ. Արծր. արծռնգնու-թիւն Պորփ. Մխ. ապար. ռնգավար լինել «այս ու այն կողմ հոտոտել» Փիլ. լիւս-ռնգեղջիւր «մեծ մի անասուն» Խոր. աշխ. Վանակ. հց. (թրգմ. յն. ῥινόxερος հոմանիշից, որ է ֆր. rhinocéros), շնռունգն «շան քթով» (իբր անարգական ածական) Ոսկ. մտթ. ղ. որից և Բրս. մրկ. 87. երկուսն էլ գրուած (դ յաւելուածով) շնդռունգն կամ շնդռունդն, որ Վարդանեան ՀԱ 1921, 360 ուղղում է այս-պէս. կարծում եմ սակայն որ դ յաւելուածը ո՛չ թէ սխալ գրչութեան արդիւնքն է, այլ nր> ndr ձայնաբանական օրէնքի։ Նոր բառեր են ռնգաձայն, ոնգախօս, ռնգական, ռնգային։

• -Թերևս բնիկ հայ բառ՝ հնխ. srungh-ձևից, որի հետ կցելի է նաև յն. ῥόγχος «խո-զի դունչ, շան մռութ, թռչունի կտուց»։ Սը-րանց հետ հմմտ. դարձեալ յն. ῥέγϰω, ῥεγχω «խորդալ, փռնչել», ἔέ́γϰος, ῥέγζις «խորդիւն». հիռլ. srennim (որ է *srenk-nā-mi) «խոր-դալ», հիռլ. srōn «քիթ», կիմր. ffroen, միջ. բրըտ. froan, նոր բրըտ. fron «քթի ծակե-րը» (<*sroknā?), որոնք հանւում են հնխ. srenk-«խորդալ» բնաձայն արմատից (Po-korny 2, 705, Boisacq 837, 845)։-Հիւբշ. էջ 486։ մրկ. 200, 387, որ և ըռոպպ Առաք. լծ. սահմ. 614-5։

• ՆՀԲ յն. ῥιν, ῥινες «քիթ»։ Windisch. 16 յն. ῥίν, ῥὸγχος,Gosche 24. փռիւգ. δροῦγγος «քիթ» և յն. ῥύγχος։ Lag. Urgesch. 674 սանս. nāsā, զնդ. դչnha, լտ. nasus «քիթ»։ Նոյն, Ges. Abhd. 263 միայն զնդ. ձևի հետ։ Այս բոլորը մերժում է Lag. Arm. Stud. § 1919։ Ս. Մուրատ-եան, Մասիս 1883 սեպ. 26=ՆՀԲ։ Mül-ler SWAW 136 (1897), էջ 34, Armen. VI, թիւ. 55 յն. ῥυγχος ձևի հետ։ Հիւնք. յն. ῥίς, ῥίν և լտ. ringor «ունչս առնել»։ Bloomfield, Amer. Journal of Philol. 12, 9-10 իրար է միացրել մասնիկի համար ռունգն, ակն, ունկն, արմուկն, մուկն, ոտն, ձեռն և ատամն բառերը. որոնք ութն էլ ներկայացնում են մարմ-նի զանազան մասերը և մասնիկով էլ իրար են յարմարուած։ Բառիս վրայ խօ-սում և վերի համեմատութիւնը պաշտ-պանում է Oshoff SA 2, 114-115։ Karst, Յուշարձան 419 թրք. burun «քիթ» բառի հետ։ Macler, Rev. ét. arm. 1, 270 շնռունգն բառը մեկնում է շէն+ դռուն «թռչուն»+դնէ կամ շուն+դռուն +դնէ (անիմանալի բաներ!)։

• = Արաբ. [arabic word] rub՝ «քառորդ», որ ծագում է ընդհանուր սեմական «չորս» արմատից. հմմտ. եբր. [hebrew word] arba', արամ. [hebrew word] arba, ասոր. [syriac word] arba', արաբ. [arabic word] ar-ba', եթովպ. [other alphabet] O arba', ասուր. arba'u, բոլորն էլ «չորս»։-Հիւբշ. 275

• ԳՒՌ-Նո՞յն է Ագլ. ռունգ «կտուրի եզեր-քը»։

Հեգեմոն

cf. Հեգեմոնիդէս.

• (սեռ. -ի), որ և հոգեմոն, հե-գեմոնիդէս «առաջնորդ, կուսակալ, դատա-ւոր». վերջինը ունի Բ. մակ. ժգ. 24՝ իբր յա-տուկ անուն. միւսները՝ Եփր. գծ. (ստէպ), Ճառընտ. Յայսմ. դեկ. 13. առանձին տե՛ս նաև եգումենոս։

• = Յն. ήγεμών, ήγεμονίδης «առաջնորդ, կուսակալ, կառավարիչ» (ήγέομαι «առաջ-նորդել» բայից). կրկին ձևերից առաջինը տուել է հեգեմոն, երկրորդը (որ գործածուած ճիշտ Բ. մակ. ժգ. 24) տառադարձուած է հեգեմոնիդէս. իսկ հոգեմոն թուի շփոթ գըր. ւութիւն՝ հոգի բառից։ Յունարէնից փոխառ-եալ են նաև ասոր. [syriac word] hegəmōna կամ ❇ higəmōna, մանիք. պհլ. [hebrew word] higmon (տե՛ս Salemann, Ma nichaische Stud. ЗАН 8, 83) և ն. յն. ἀϰούυενος «աբբայ, վանաց առաջնորդ», ήγουμὲνη «աբբայուհի» ձևից՝ հսլ. igume. nū, ռուս. игуменъ, ուկր. ihumen ևն (Ber-neker 422)։

• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։-Վար-դանեան ՀԱ 1922, 407 դնում է ասորե-րէնի միջոցով։

Վան

s.

repulse;
cf. Վանք.

• «վռնտելը, քշելը, դուրս վտարելը» Ոսկ. ամբակ. որից վանել «յաղթելով վռըն-տել, դուրս քշել» ՍԳր. «հետր կռուիլ» Վրք. հց. Լմբ. պտրգ. վանումն Փիլ. ել. վանիչ Շար. հնդկավան «հնդիկներին նուաճող» Պտմ. աղէքս. ճանճվան «ճանճ քշելու գոր-ծիք», վանողական (նոր բառեր)։

• = Պհլ. vānītan «նուաճել, ընկճել», vānī-tār «նուաճոր. ոնկճող». vānišnih «նուաճում, ընկճում», զնդ. van «հարուածել, նուաճել», սանս. van. vánati «յաղթահարել».-պարս-կերէնի մէջ կորած է այս բառը. տե՛ս Horn, էջ 298։ Այս բառերի միւս ցեղակիցնեոն են տանս. vána-vani-«տենչանք, փափագ», vánati «սիրել, փափագիլ, ցանկալ, ձեռք բե-րել, նուաճել», զնդ. vanaiti «շահիլ, նվա-ճել, ցանկալ», լտ. venus «սէր, սիրոյ կիր-քը», Venus «Սիրոյ աստուածուհին», vene-ror «կրօնական յարգանք ցոյց տալ, մեծա-րել», գոթ. wunan «հրճուիլ», հբգ. wunsken, գերմ. wunschen, անգսք. wyskan «փափա-գիլ», հիսլ. una «գոհանալ», osk «փափագ», հին սաքս. winnan «կռուիլ», անգսք. wrՖer-winna «հակառակորդ», հհիւս. vinna «աշ-խատանք», հբգ. winna «կռիւ» ևն։ Այս բո-լորի արմատն է հնխ. ven-, որի հիմնաևան նշանակութիւնն է «ջանալ, ջանք գործ դնել», որից մի կողմից «աշխատիլ, ձեռք բերել, նուաճեւ» և միւս կողմից «տիրել, ցանկալ» (Walde 818, Pokorny 1, 259)։ Հայ բառը փոխառեալ է իրանեանից. բնիկ ձևն է գուն «ջանք», որ ծագում է հնխ. von-կամ vōn-ձայնդարձից (տե՛ս Յաւել. գուն բառը). «նուաճել» իմաստը յատկապէս եռանևան» ների մէջ ենք զտնում։-Հիւբշ. 243, 4942

• Նախ Bottich. ZDMG 1850, էջ 362 և

• ւետոյ Arica 88, 434, Wurzelforsch. § 8, Lag. Urgesch. 440, Muller SWAW ❇8 586, Justi, Zendsp. 266, Հիւբշ. Arm. St. § 261, Տէրվ. Նախալ. 106 կցեցին սանս. և զնդ. van բառի հետ։ Bugge, Etr. u. Arm. էջ 9 գերմ. Wun-de «վերք» բառի հետ։ Հիւնք. լտ. ban-bire «վանել»։ Հիւբշ. 243 և 494 կասկա-ծում է բնի՞կ թէ փոխառեալ ընդունելու մէջ, որովհետև իրանեանից դուրս ուրիշ համեմատութիւններ չունի։

• , ի-ա հլ. (Բուզ. ե. 27. կայ վանիւք, յետնաբար նաև ու հլ.) «բնակութիւն, բնա-կարան» Մծբ. 374, 359 (հմմտ. ՀԱ 1911, 748), բայց յատկապէս անեզաբար վանք «հիւրանոց, իջևան, օթևան, բնակավայր» ՍԳր. Սեբեր. Եղիշ. «կրօնաւորների մենաս-տան» Բուզ. Խոր. Զենոբ. որից վանակից «բնակակից» Մծբ. վանական Ոսկ. մ. ա. 7 23. վանաւոր Ոսկ. յհ. ա. 5. վանապան «կարաւանապետ» Ա. թագ. ժէ. 22, լ. 24. վանատու Ոսկ. մ. գ. 26, Փիլիպ. կամ վա-նատուր Բ. մկ. զ. 2. Ագաթ. վանիկ «յարկ, բնակարան» Ոսկ. մ. բ. 25 (յգ. վանկունք Թղթ. բարուք. Ոսկ. մ. բ. 25, Փարպ.) վա-նեար Բուզ. վաներայք Բուզ. վանորայ Ոսկ. Փարպ. արգելավանք Ագաթ. իջաւան ՍԳբ. (որ և իջևան Խոր.) օթևան ՍԳր. Փարպ. շնավանք Մագ. վանահայր, վանամայր. վանքապատկան (նոր բառեր), վանուհի «կրօնաւորուհի» (նորագիւտ բառ) Անկ. գիրք Նոր կտ. 393-4, 410 (Սոքա վանուհիք էևն և ի պոռնկութիւն ընթացան. Վանուհիք էին դոքա, ի պոռնկութիւն ընթացան). տե՛ս նաև հտրիան։

• = Իռան. *wahana «բնակութիւն» ձևից հմմտ. սանս. [other alphabet] vasana «բնակութիւն, բնակիլը, մի տեղ օթևանիլը» ( [other alphabet] vas «բնակիլ» արմատից), որ պիտի տար իրան. *vahana, ինչպէս որ սանս. [other alphabet] vasana-«զգեստ, հագուստ» տալիս է զնդ. vanhana-«զգեստ» (սանս. [other alphabet] vas «հագնիլ»=զնդ. vah-«հագնիլ» արմատից)։ Իրանական բա-ռիս գոյութեան և հայերէնի մէջ ստառած ձևաւորման ապացոյց են 1) նոյն առմատե։ ā մասնիկով կազմւած հպրս. āwahana->հյ։ աան (Bartholomae, Altir. Wört. 333). 2) հյ. հարևան «դրացի», բուն «բնակակից», որ կազմուած է հար-<զնդ. haδa-«միասին» +վան բառերից. հմմտ. հարազատ. հարա-կաշ։ Որովհետև հար-ձևը առանձին գոյու-թիւն չունի հայերէնում, ուստի հարևան, ինչպէս և հարակաշ ու հարազատ, ամբող-ջապէս իրանեան բառեր են, և հետևաբար վան իրանեան բառ է,

• Brosset JAs. 1834., 369 ևն հյ. աւան, տանս. vani, վրաց. vani բառերի հեա-ՆՀԲ լծ. աւան, յորմէ և Վան քաղաք։ Böttich. Wurzelfor. 8 արմատը դնում է wan։ Lag. Urgesch. 22 vas «բնակիլ» արմատից։ Pictet 2, 240 սանս. vana ռանտառ»։ Մորթման, ZDMG 31, 421 ռանս vas «ոնակիլ», āvasana «քաղաք» բառերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 107 սանս. vas, զնդ. vanh, գոթ. visan, vas ձևերի հետ՝ հնխ. vas «բնակիլ» արմատի տակ։ Սրուանձտեանց, Համով հոտով 1884, 63 քաղաք համարելով օտար՝ բուն հայերէ-նը դնում է վան։ Հիւնք. վանել բայից։ Müller WZKM 9 (1895), 299 ասում է թէ սխալւում է Հիւբշման, երբ վան դնում է հպրս. wahana=սանս. vasana «բնակութիւն». պէտք է դնել սանս. va-na-«անտառ», իբր «վանականի տեղ»։ Ըստ այսմ ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշման, բայց ո՞րտեղ. չկայ Arm. Gram.։ ՀԱ 1897 նոյ. (կողի վրայ) պրս. ban «պարտէզ, արտորայ» բառից փոխառ-եալ. հմմտ. նաև գերմ. wohnen «բնա-կիլ»։ Մառ ЗВO 22, 67 իբր յաբեթա-կան բառ՝ կցում է հյ. աւան, բան «գործ», երկրորդ սիւնակի լեզւով hu-man «քաղաք», վրաց. ubani «գիւղ, հրապարակ», bani «կտուր», dabani, dabay «գիւղ» բառերին։ Իբրև իրան-եան փոխառութիւն է ընդունում Meillet REA 9 (1929), 133։ Պատահական նը-մանութիւն ունին չերքէզ. wunə «տուն», արաբ. [arabic word] va'm «ապաստարան» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 717), [arabic word] vank «բնակիլ, հաստատուիլ» (անդ. 121) և ափխազ. aγnə «տուն», որ -'apaя, Oбъ

• отнощ. aбхазcк. яз. էջ 21 միացնում է վրաց. vani «տուն» ևն բառերին։ Pictet,բ տպ. Բ. 310 տանս. vana «տուն», հբգ. wohnên «բնակիլ ևն» բա-ռերի հետ։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Սլմ. Տփ. վանք, Գոր. Ղրբ. վանք, ըվանք, Մրղ. վանք, ոււանք, Տիգ. վmնք, Մկ. Վն. վանք, Հճ. Հմշ. Յղ. վօնք, Զթ. վօնք, վոնք, Ագլ. վունք, Սվեդ. վիվւնք, Ասլ. վանք, վա*, թրքախօս հայե-րից՝ էնկ. վանք (Բիւր. 1898, 865)։

• ՓՈԽ.-Վռաց. ვანი վանի «տուն, բնակա-րան», სავანე սավանե «վանք, բնակարան». მევანე մեվանե «բնակիչ», უხავახო ուսավա-նո «անբնակ», დავანება դավանեբա «գաղ-թել, հաստատուիլ», დავანებული դավանե-բուլի «հաստատաբնակ»։-Ըստ Թուրեան, Բիւր. 1899, 799 Տարէնտէի թուրքերն էլ ու-նին հայերէնից փոխառեալ fenk «վանք», բայց ի հարկէ իբրև յատուկ անուն տեղւոյ, որովհետև թուրքերը վանք չունին։

• «բիւրեղ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից կազմուած են վանի «բիւ-րեղեայ» Եզեկ. ա. 22 (սեռ. ական վանի ձևով), Սասն. 67 (դուռն վանի «վանակնից շինուած դուռ»), Եփր. արմաւ. 56 (բց. յա-կանց վանեաց), վանագոյն «բիւրեղագոյն» Ոսկ. ես. 370. վանակն Վեցօր. գ. էջ 50, 51, Շիր. վանեայ «բիւրեղեայ» Ես. ծդ. 12. Ոսկ. ես։

• Պատև. Гnaгor. камии, էջ 30 վա-նակն մեկնում է Վանի (Վան քաղաքի) ակն։ Հիւնք. պրս. [arabic word] bānu «բարակ շիշ». (բառիս ծագումը անյայտ է)։ Կայ նաև արաբ. [arabic word] ︎ vaniya, [arabic word] ︎ vanat «մարգարիտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 953)։

• «բտում, բևեկնի», որից վանի խէժ «բտմի ծառի խէժը, արաբ. հապատ-ուլ-ոատրա» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 2861։

Բուստ

s.

coral.

• «քարի նման ծովային մի բոյս. մարջան, corail» Բժշ. գրուած նաև պիստ. արդի գրականում գործածական է միայն ա-ռաջին ձևը։

• = Պրս. [arabic word] bussad (որ և [arabic word] vissad) «բուստ». պարսկերէնից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] busuδ «բուստ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 721)։-Հիւբշ. 263։

Մաքառ, ի

s.

combat, fight;
wrestling;
contest, strife, litigation, quarrel, dispute.

• (սեռ. -ի) «կռիւ, վէճ, պայքար» Պղատ. տիմ. 168. որից մաքառիլ «կռուիլ» Ա. մակ. ժա. 46. Կոչ. Եւս. պտմ. մաքա-ռումն Եւս. պտմ. Յհ. կթ. մաքառող Մծբ. մաքառեցուցանել Պղատ. տիմ.։

• = Ասուր. maxaru «դէմ կանգնիլ, հակա-ռակիլ, մրցիլ, թշնամու դէմ դուրս գալ». Hāxiru «մրցակից, ոսոխ, հակառակորդ», որոնց արմատն է maxru «ճակատ, առջևը, յառաջամաս», maxrū «առաջին, սկիզբ, ըս-կիզբը լինել» (Muss-Arnolt. Ass. Handwb. 525, 529, 530, 531)։-Աճ.

• ՆՀԲ լծ. յն. μαχή «մարտ, կռիւ»։ Տէրվ. Altarm. 74 յն. μάχ-εεϑαι «ևռո-ուիլ», μάχαιρα «դանակ» կամ սանս. marǰ «քերել, քերթել»։ Karolides, Iλ ουγϰρ. 92 վերջինիս աւելացնում է նաև կապադովկ. μαρϰαόνω «կռուիլ»։ Հիւնք. յն. μάχομαι։ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1902, 398 ասուր. mahāru «դէմ, ընդ ա-ռաջ»։-Յոյն բառի ծագումը անստոյգ է. տրուած զանազան մեկնութիւնները տե՛ս Boisacq 616։

• ՓՈԽ.-Կապադովկ. μαρϰαόνω «կռուիլ» թւում է փոխառեալ հյ. գւռ. կոճատ *մաք ռիլ ձևից՝ շրջմամբ։

Յեսան, աց

s.

whetstone;
— ածելւոյ, զմելինի, hone;
— անուաձեւ, grindstone.

• ԳԴ համեմատեց պրս. էֆսան. ֆէսան, սան, ասեանէ ձևերի հետ։ Böttich. ZD-MG 1850, 354, Arica 74, 214, Lag, Urgesch. 515-6 կցում է սանս. cāna «յեսանաքար», զնդ. asāna «քար», պրս. āsyāna, յն. ἀϰὸνη «յեսան», լտ. cos «յե-սան», acuere «սրել», հսլ. osla «յե-սան» բառերին։ (Այս բառերը՝ թէև նշա-նակութեամբ համապատասխան են հա-ւերէնին, բայց ձայնապէս անյարմար. սրանց արմատն է հնխ. ak-«սուր», որից k'ōl-, k'əl-, k'ə-«սրել» (Pokorny 1, 454), որոնք տալիս են հյ. *աս, *սու ևն, իսկ յե-մասը մնում է առանց մեկ-նութեան)։ Մորթման ZDMG 26, 598 պհլ. sang «յեսան», պրս. sang «քառ». հպրս. āϑañgaina «քարեղէն», բևեռ. eçinini։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 211, ինչ-պէս նաև Arm. Gr. 477 մերժում է վերի համեմատութիւնները։ Տէրվ. Նախալ. 59 դնում է ak արմատի տակ՝ ասեղն ևն բառերի հետ։ Հիւնք. պրս. ֆէսան, էֆ-սան. Scheftelowitz BВ 28, 286 հիսլ. egg «սրել», հբգ. ecka, հին անգլ. ecg, Liden, Arm. Stud, էջ 56 հնխ. pek-արմատից. հմմտ. սանս. pāçī «քար» pāça, paçaka «նարդի քար», յն. πέσσος, ատտ. πεττό։ «նարդի քար կամ տախ-տակ», πεσσεόω, πεττεύω «նարդի խա-ղալ»։ (Այս յն. բառերը փոխառեալ են դրւում սեմականից, իբր արամ. pisā, hīssā «օպր, տախտակ», passin «նար-դի տախտակ», փիւն. päs «հարթ մա-կերես», իսկ Lidén բաժանելով սրան. ցից, համարում է բնիկ)։ Karst, Յու-շարձան 422 թթր. aš, eš qas «սրել»։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] sann «դանակը քարի վրայ սը-

• րել», որից [arabic word] misan «յեսան» (Կա-մուս. թրք. թրգմ. Գ. 651-2) և ասոր. [syriac word] pasyō̄nā «խարտոց, յեսան», որ պարսկերէնից է փոխառեալր

• ԳՒՌ.-Ոզմ. հեսան, Մկ. Մրղ. հէսան, Ախց. Կր. Սեբ. Սլմ. Վն. էսան, Հմշ. էսօն, էսնի քար, Խրբ. օսան, Ալշ. Մշ. Սս. լէսան։

Երախ

s.

mouth, muzzle.

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-ւութեան) «բերան» Ա. մակ. թ. 55. Ոսկ. ես, որից՝ խստերախ «անսանձ (ձի)» Սարգ. ա. պ. Լմբ. մատ. էջ 329, «խեռ, անհլու (մարդ)» Ագաթ. Եփր. աղ., բրտերախ Ոսկ. յղ. սգ., փափկերախ Պրպմ. Մեկն. ղև., փրփրերախ Յհ. իմ. պաւլ., երախանք «բերան կամ շըր-թունք» Մագ. թղ. 136, երախակալ «սուրի կոթ» Դատ. գ. 22, երախաձգութիւն «սանձով ձիու բերանը թօթուելը» Պիտ., երախճան «ա-նասունի սանձ» Նիւս. երգ., կարծրերախ Նար.։

• Canini, Et. etym. 171 նոյն արմա-տից՝ որից երգ=սանս. arka։ Հիւնք. յն. ἀάϰνη «սարդի ոստայն» բառիո. Schef-telowitz, BВ, 29, 67 փոխառեալ է պրս. [arabic word] rux «այտ» =պհլ. *rax բա-ռից, որ ըստ Andreas =սանս. srakva «բերան, երախ» բառն է։ Patrubáns, ՀԱ, 1908, 152 «գոցող» նախանշա-նաևութեամբ՝ կցում է արգել բառին. հմմտ. նաև գերմ. Rachen «երախ, կո-կորդ»։ (Յիշեալ գերմաներէն բառի աւե-լի հին ձևերն են հբգ. rahho, անգլսք. hraca, բայց այս բոլորի ծագումը ան-յայտ է՝ ըստ Kluge, 383։-Մեր բառին նման է հնչում նաև պրս. [arabic word] rax «պա-տառուածք, ճեղքուածք, բացուածք», բայց սրա ծագումն էլ անյայտ է)։ Ny-

• ԳՒՌ.-Ղրբ. ռէխ, ռըխ, Երև. Շմ. ըռէխ, Հւր. ըռաէխ. նոյն բառը գիտեն նաև Ագլ. Գնձ. Դվ. Լ. Ղզ. Ղրդ. յատկապէս գործած-ւում է «անասունի բերան» նշանակութեամբ, բայց նախատաբար նաև մարդոց համար։ (Այս ձևի աւելի հին գործածութիւնն ունի Զքր. սարկ. Բ. 69, 120 ռեխ, սեռ. ռխի, բց. ռխէ ձևերով)։-Նոր բառեր են՝ ռեխալի. ռե-խակալ (կամ ըոկալ), ռեխակալել, ռեխա-հարուստ, ռեխել, ռեխաւոր։

• «քահանայական հանդերձի պճըղ-նաւոր սպիտակ շապիկը». Լմբ. թգւրօրհ. (հրտ. Սիսուան). ունի միայն Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 246։

Կարկուտ, կտի

s.

hail.

• , ի հլ. «կարկուտ» ՍԳր. Մծբ. որից կարկտեայ Ոսկ. եբր. կարկտաբեր Եփր. պհ. կարկտախառն Եղիշ. յես. Շիր. կարկտածեծ Վստկ. էջ 116. կարկտածու Խոր. կարկտահար Լծ. Կոչ. կարկտահոս Արծր. քարէկարկուտ Նխ. յես։ (Անստոյգ բադեր են կարկտումն Վրդն. սղ. և կարկըտ-չել Փիլ. նխ. 63. այս բառերը ՋԲ չի լիշում. ՆՀԲ մեկնում է կարկտումն «փոխարկումն անձրևոյ ի կարկուտ կամ տեղատարափ կարկտի և կամ սարսռումն», կարկտչել «տեղալ կարկտի, կարկտել, մանաւանդ դո-ղալ ի ցրտոյ՝ որ յերեսաց կարկտի, կամ բաբախել ատամանց ընդ միմեանս»։ Առա-ջինը ըստ այլ ձեռ. կարդալու է կրկտմամբ, իսկ երկրորդը պէտք է ուղղել ըստ իս կար-կաչել «ատամները իրար զարնել, զոփալ». հմմտ. կարկաջումն, ատամնակարկաջ բա-ռերը՝ կարկաչ արմատի տակ։ Տե՛ս նաև վարը կրկիտ)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g2ag'rōdo-ձևից։ Սրա հետ հմմտ. հսլ. gradu, ռուս. градь, լհ. grad, չեխ. hrád, լտ. grando հոմանիշները և լիթ. gródas «սառած ցեխ»։ Այս բոլորի նա-խաձևն է g2rōd-, որ հայերէնի մէջ կրկնուելով տուել է նախ *կակրուտ, յետոյ շրջմամբ կարկուտ։ Թէև սրանց նման են հնչում, բայց սրանցից տարբեր խումբ են կազմում սանս. hrāduni-«կարկուտ», hradate «աղմկել», յն. [hebrew word] γάλαζα «կարկուտ» և դոր. ϰεχλάδειν «աղմկել» (Walde 351, Boisacq 1047, 1055. Berneker 344, Trautmann 99, Pokorny 1, 658, Ernout-Meillet 413)։-Հիւբշ. IF Anz. 10, 48?։

• նախ Klaproth. Asia poly. 101 հա-մեմատես սլ. gradú, լտ. grando բա-ռերի հետ։ ՀՀԲ և ՆՀԲ քարէ կուտ։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը վերի ձևով տուաւ նախ Տէրվ. Նախալ. 82, որից անկա-խաբար յետոյ Meillet MSL 10, 280։ Հիւնք. կարկատել բայից։ Bittner WZKM 14 (1900). 161 պրս. [arabic word] tagark հոմանիշի հետ։ Karst, Յու-շարձ. 420 թթր. kar «ձիւն, եղեամ, սառոյց» և հյ. սառն բառերի հետ։

• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Սլմ. Վն. Տփ. կարկուտ, Ալշ. Մշ. կարգուդ, Ոզմ. կարկօտ, Խրբ. Հմշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գարգուդ, Տիգ. գmրգուդ, Զթ. գայգուդ, գարգուդ, ճճ. գայգուդ, Սվեդ. զ'արգ'էօդ, Ասլ. գարգիւնդ (վերջինի-մէջ ն ձայնը յիշեցնում է պատահաբար լտ. n, բայց կապ չունի նրա հետ և յառաջացած է ժողովրդական ստուգաբանութեամբ կա-պելով կունդ=գունդ բառին)։ Նոր բառեր են կարկտագիր, կարկտաթակ, կարկտատար. կարկտել «կարկուտի պէս տեղալ (արցուն-քը)», կարկտահատ «կարկուտի հատիկ»։

• ՓՈԽ.-Կարո՞ղ է հայերէնից լինել գնչ. kukkudi «կարկուտ».-Paspati այս բառը համեմատում է յն. ϰόϰϰος «որդան», ϰόϰϰινος «կարմիր» ևն բառերի հետ, որոնք ո՛չ մի յա-րաբերութիւն չունին գնչու ձևի հետ։

Գաճ, ի

s.

gypsum, plaster;
պատել —իւ, to plaster.

• (ըստ հին և նոր տառա-դարձութեան. առաջինը ընդունուած է արև-մըտեան գրականում, երկրորդը՝ արևելեան գրականում) «բուռ, plätre, ալչի». ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ և ՓԲ. հին գրականութեան մէջ գործածուած չէ, բայց գիտէ Բառ. երեմ. էջ 61։

• = Պրս. [arabic word] kaǰ, gaǰ, աւելի հինն է [arabic word] gac, ինչպես ցոյց են տալիս պհլ. gač, պաղ. gaé. պարսկերէնից են փոխառեալ նաև արևել, թրք. [arabic word] gaj, քրդ. ❇ čiéz, çς gec, [arabic word] gāz, ն. ասոր. gāj, gač, վրաց. გაჯი գաջի, ավար. gač, ասոր. ❇ gas կամ ❇ gasa, արաբ. [arabic word] jass, jss, որոնք բոլոր նշանա-կում են «գաջ» (իսկ արաբ. jabsīn փոխա-ռեալ է յն. γύνος, γὸνινος հոմանիշից)։ Իրա-նեան փոխառութիւն է նաև ասուր. gassu «դաճ» (Aluss-Arnolt, Ass. eng. Nandwb, էջ 229 ա)։ Իրանեան ձևերի մայրը համար-ւում է զնդ. vīčiča-«կիր, գաջ, շաղախ» (Horn, § 890 և Bartholomae, 1437)։-Հիւբշ. 26 1.

• Ուղիղ մեկնեց նախ Müller, SWAW. 42, 254։ Վերի ձևով Հիւբշ. Pers, Stud. էջ 90։

• ԳՒՌ.-Տփ. գաշ, Ջղ. գ'աճ, Երև. գ'աջ, Մշ. գ'աջուկիր, Մրղ. գ։mջ, Սլմ. կ'mճ, Մկ կ'էճ, Ազլ. գ,եօճ։ Նոր բառեր են՝ գաճհանք, գաճել, գաճամալ, գաճամալել, գաճղակ։

Ամբաստան, աց

s.

accuser, informer, plaintiff, complainant, prosecutor.

• , ի-ա հլ. «դատախազ, մէկի դէմ դատ պահանջող, չարախօս. 2. պահան-ջուած դատը, չարախօսութիւն» ՍԳր. Ոսկ. որից ամբաստան լինել կամ ամբաստանել «դատարանը գանգատ տալ, չարախօսել» ՍԳր. Ոսկ. ամբաստանութիւն ՍԳր. Եղիշ. Նոր գրականում ամբաստանեալ «դատի կանչուած անձը», ամբաստանագիր, ամբաստանական, ամբաստանիչ ևն։ Կիր. էջ 18 ունի աւելի պարզ մի ձև՝ ամբաստ լինել «ամբաստանել», բայց թուի թէ շինծու է։ (Այլ է Սոկր. 36 ամ-բասացեալ. «Թուիմ ոմանց աստ ամբասա-ցեալ». յոյն բնագիրն ունի ἀπεχβάνεσβαι «ա-տելի լինել», որից յայտնի է՝ որ բառը պէտք է ուղղել բամբասացեալ)։

• ՆՀԲ փաստ բառից 2 Տէրվ. Altarm. 11 ամ-բաս-տ-ան, իբր բամ «խօտիմ» բա-ռից, ինչ. բամ-բաս-անք։ Հիւնք. ըմբոստ ռառեո։ Nvberg, Hilfsbuch 2, 27 կա-պում է պազենդ. anbasān «հակառա-կորդ» բառի հետ։ Պատահական նմա-նութիւն ունի պրս. [arabic word] postin «բամ-բասանք»։

Մուշկ, մշկոյ

s.

musk;
— երէ, moschifer.

• , ո հլ. «անուշահոտ կենդանական մի նիւթ. 2. հնդկական մկնանման մի անա-սուն՝ որից մուշկն է պատրաստւում. 3. որևի-ցէ անուշահոտ նիւթ» Խոր. աշխ. Պտմ. վր. Բրս. մրկ. 385. Գնձ. որից մշկահամ Վստկ. մշկապորտ Խոր. պտմ. հռիփս. մուշկերէ Խոր. աշխ. 615 մշկալից ԱԲ. հրամուշկ Խոր. աշխ. էջ 614. արդի գրականում՝ մշկահոտ-մշկաբոյր, մշկընկոյզ։

• = Պհլ. mušk, որ և mešk «մուշկ», պրս. [arabic word] mušk, mišk. բուն նշանակում է «մկնիկ» և ծագում է mūš «մուկ» բառից Իրանեան բառը փոխառութեամբ անցած է նաև ուրիշ շատ լեզուների. այսպէս՝ ա-րաբ. misk, քրդ. misk, məšk, թրք. misk, յն. μόσχος, լտ. muscus, moschus, գերմ. almisque, պորտ. almiscar, իտալ. musco, muschio, վրաց. მუმკი մուշկի ևն։-Հիւբշ. 196։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև ՆՀԲ, Windisch. 23 (կցում է լտ. mo-schus բառին), Böttich. Rudim. 45, 151 ևն։

• ԳՒՌ.-Կը. Տփ. մուշկ, Պլ. միսք, միսգ ևն. նոր փոխառութեամբ. -Զթ. մուշկ «Պէրիտ լեռան վրայ աճող մի տեսակ մշկահոտ բոյս է»։

Կաճ, իւ

s.

felt;
—ակուռ թաղիք, compact felt.

• , ի հլ. (գրուած նաև կայճ) «թաղիք» Խոր. Անյ. պորփ. որից կաճակուռ «թաղիքէ շինուած» Վրդն. պտմ. (տպ. Վենետ. էջ 45 կճաակուռ, հրտր. էմ. էջ 64 կճակուռ). կա-ճեաւ «թաղիքից շինուած» Խոր. (որ ՀՀԲ սխալմամբ մեկնում է «պատող»), կաճեդի-պակ Մխ. դատ. (ՆՀԲ առանձին առանձին գրում է կաճէ դիպակ, իսկ ԱԲ իբր մէկ բառ). այծենակաճ «այծի բրդից շինուած թաղիք» Անյ. պորփ։

• ՆՀԲ (որից և Հիւնք.) համեմատում ևն թրք. քէչէ հոմանիշի հետ։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 195 դնում է պրս. [arabic word] , տառադարձութեամբ kaǰ (այս-պէ՛ս և ո՛չ kač), առանց նշանակութիւ-նը որոշելու։ Բայց այսպիսի բառ չկայ. ԳԴ և Բուրհան գիտեն միայն [arabic word] ku︎ «թեփ ձկան»։

• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ պէտք է համարել թրք. [arabic word] keče «թաղիք». արև թրք. [arabic word] kiče «թաղիք», չաղաթ. [arabic word] ki-rā «գորգ». իսկ թուրքերէնի միջոցով վրաց. քեճա, նյն. ϰετοες, լեհ. kiecza, հունգ. kecse, խրվաթ. սերբ. kéča, čéča, գնչ. ke-č̌as, բոլորն էլ «թաղիք» կամ «եափունջիի նման վերարկու» (Berneker 498)։ Թաղե-զործութիւնը հայոց մէջ մշակուած արհեստ էր, ինչպէս որ է այժմ էլ. հմմտ. թաղիք, որ Արմատական բառարան-32 նոյնպէս անցած է զանազան օտար լեզու-Ների։

• «նուրբ» Հին բռ.=Բառ. երեմ. էջ 153. յիշում է միայն ՆՀԲ, կաճ «թաղիք» բառի տակ։-Տե՛ս և կաճիտ.

Մալուխ, լխոյ

s.

camel;
cable, hawser, rope;
*wedge;
դիւրին է մալխոյ մտանել ընդ ծակ ասղան, it is easier for a camel to go through the eye of a needle.

• , ո հլ. (յետնաբար յգ. գրծ. մալ-խօք) «հաստ չուան» Մտթ. ժթ. 24. Մրկ. ժ. 25. Ղկ. ժը. 25. Պտմ. աղէքս. Յայսմ. վրի-պակով գրուած է մամուլ Ճառընտ. (Մինչև ի կտրել զմամուլս առագաստին)։

• = Ասուռ. maxullānu «հաստ չուան», որի արմատական ձևն է xullānu «չուան» (Muss-Arnolt. Ass. engl։ Handwb. էջ 522ա և 315ա). հայերէնի մէջ x-l շրջուելով դար-ձել են լ-խ. իսկ վերջաձայն -nu-ի անկումը նոյն է ինչ որ gisrinnu>կշիռ։-Աճ.

• ՆՀԲ. ՋԲ և ԱԲ բառս դնում են նա։ մալխ ձևով. սակայն սա ենթադրուած է մալխոյ սեռականից և գոյութիւն չունի. ուղղականն է միայն մալուխ, ինչպէս ունին Երզն. մտթ. Յայսմ։-ՆՀԲ և սրան հետևելով ԱԲ մալուխ բառը հասկանում են նաև «ուղտ» իմաստով։ Այսպէս նաև հներից ոմանք, ինչ. Բրս. մրկ. 83, 84. Դիւրին է մալխոյ, այսինքն ուղտու. .. Տէրն ազաց թէ մալխոն (1), որ է ուղտ. Դրնղ. 458։ Բայց այս բանը թիւր-իմացութեան արդիւնք է։ Արդարև Մտթ. ժթ. 24, Մրկ. ժ. 25, Ղուկ. ժը. 25 «Դիւ-րին է մալխոյ մտանել ընդ ծակ աս-ղան» հատուածում մալուխ բառի դէմ յոյն բնագիրն ունի ϰάμηλος, որ նշա-նակում է «ուղտ», ինչպէս գտնում ենք Աւետարանի բոլոր նոր թարգմանու-թեանց մէջ։ Ուղտը ասեղի ծակից անց կացնելու համեմատութիւնը անշուշտ ա-րևելեան ընթացիկ մի պատկեր էր, որ գտնում ենք նաև Ղուրանի մէջ (է. 38)։ Յիսուսի օրինակով Մուհամմէդ էլ ասում է. «Ամբարիշտն՝ որ հպարտութեամբն իւրով համարեսցի սուտ զվարդապե-տութիւն մեր, գտցէ զդրունս երկնից փակեալս։ Մտցէ նա անդր՝ յորժամ ուղտ մի անցանիցէ ընդ ծակ ասղան միոյ»։ Բայց մեր հայրերը նոյն յն. բառի տեղ գտնելով ϰάμιλος «չուան» կամ իրենք այսպէս կարդալով՝ թարգմանել են մա-լուխ «չուան»։ Ըստ Boisacq (էջ 403 ծան.) յունաց մէջ էլ ձգտում եղած է Աւետառանի ϰάμηλος «ուղտ» բառը կարդալու ϰαμιλος «չուան», իբրև տե-ղին աւելի յարմար։-Սխալւում են ՆՀԲ և միւսները կարծելով որ հյ. մալուխ նշանակում է «ուղտ», թէև սրանով մել

• թարգմանութիւնը ուղիղ է դուրս բեր-ւում։ Թէ մեր հայրերը յիշեալ յոյն բա-ռը «չուան» են հասկացել՝ ապացուցւում է նրանով, որ նախ՝ մալուխ բառը այլ-ուր միշտ «չուան» նշանակութւինն ու-նի. այսպէս՝ Զնաւկնեարն մալխօք իբր ի կղզւոջ կապեալ հանգուցանէին. Պտմ. աղէքս.-Կտրել զմալուխս առագաստին. Յայսմ.-մինչև ի կտրել զմալուխս (գրուած զմամուլս) առագաստին. Ճա-ռընտ.։ Երկրորդ՝ հայ մեկնիչները գի-տեն որ այս հատուածում «ուղտ»-ի մա-սին ակնարկութիւն կայ, բայց այդ վե-րագրում են ուրիշ լեզուների. այսպէս Մեկն. ղկ.-«Յոյնն ուղտ ասէ մալխոյն, որ նշանակէ զթիւրս և զկորուսեալս վատթար գործովք»։ Երզն. մտթ. 412-«Ջուղտն մալուխ կոչէ արասացին և այլք զնաւատոռն (տպ. նաւատորմիլ) նաւու ասեն մալուխ»։ Այս վկայութիւն-ները ցոյց են տալիս՝ որ հյ. մալուխ «ուղտ» ձևով բառ գոյութիւն չունի։-ՆՀԲ ստուգաբանելով բառս գրում է՝ «փոխադրութեամբ տառից լինի խամուլ, խամլ, այն է յայլ լեզուս յն. ϰάμηλος լտ. camelus, եբր. gamal, արաբ. ja-mal»։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 46 զնդ. manōϑri «գլուխ»։ Հիւնք. թրք. մալախ «ռոմէշի ձագ»։

• ԳՒՌ.-Երև. մալուխ, Ալշ. Մշ. մալոխ «փայտի կեռ կտոր՝ որ լուծի փոկին են անց-կացնում, որպէսզի կապը չբացուի». Խտջ. մալօխ «փայտէ սեպ, որ գործածում են զա-նազան նպատակներով, ինչպէս չուանի կա-պը ամրացնելու, տրեխը ծակելու, էշ մխտե-լու ևն». վերջին առումից է մալխել «էշը խթանով խթել»։ (Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. 1788, էջ 107 ունի արդէն «սեպ կամ մալոխ, клинъ»)։

• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Թորթումի malux «պա-րան, չուան» (Շիրակ 1905, 425).-այս ի-մաստը՝ որ բառիս հին նշանակութիւնն է, հայոց մէջ պահուած չեմ գտել։

Ամեհի, հւոյ, հեաց

adj.

fierce, ferocious, savage, wild, unruly, untameable;
raging, furious.

• (-ւոյ, -եաց) «անզուսպ, կատաղի ձի, ալիք, կիրք). 2. անկիրթ (մանկութիւն)» Իմաստ. ժդ. 1. Ոսկ. «3. անմշակ, կորդ (հող)» Եփր. համաբ. 35. որից ամեհամուղ «ամեհին զսպող (սանձ)» Ոսկ. ամեհաբար Եփր. համաբ. 35. Մանդ. ամեհութիւն «վար-րենի բարք» Մագ. Սրգ. Լմբ. գրուած է ամա-հի Ոսկ. ա. տիմ. էջ 15, ամահութիւն Մառ. թղ. 27։-Տե՛ս և ումեկ բառի տակ։

• ՆՀԲ անահ բառից։ Peterm. 250 ան+ մեհ=մեղ, մեղը «կակղութիւն»։ Mülleι KZ 5, 107 զնդ. *āmāзa «հում ուտող»։ Lagarde, Ges. Abhd. 9 սանս. amitra և Arm. Stud. § 80 հպրս. hamiϑriva «ապստամբական»։ Շտակելբերգ, Древ. Bocт. III դնում է Միհրի անունից, ինչ-պէս է նաև մեհեան։ Ղափանցեան, ЗВO 23, 358 ունի մի առանձին քննութիւն բառիս վրայ, որով կրկնում է Lagarde-ի մեկնութիւնը, այն է հպրս. hami ϑriya «աաստամբ»։

Դենիմազդեզն

s.

Persian religion.

• (սխալմամբ գրուած նաև դենիմազդէն, դենիմազդէք) (պարսկական կամ մազդեզական կրօնը» Եղիշ. է. էջ 102, ր. էջ 126,

• -Պհլ. den-i-mazdēsn կամ den-i-māz։ desnān., որ է զնդ. daēnā māzdayasniš կամ daēnā mazdayasnanam «մազդեղական կամ մազդեզանց կրօնը». (կազմուած daēnā-«կրօն» և Mazdāb «Արմաղդ» բառերից)։-Հիւբշ. 139։

Աբբայ, ի, ից

s.

abba, abbot, superior;
ընդհանրական աբբայ —, abbot general;
աբբայ հայր, cf. Աբբահայր.

• , ի հլ. «հայր, Երկ-նաւոր Հայր» ՍԳր. Ոսկ. հռովմ. 173-4, Եփր. հռ. 32 (այս իմաստով գործ է ածուած հայր բառի հետ միասին). 2. «վանահայր, վանա-կան» Վրք. հց. երկրորդական ձևերն են ա-բաս, ու հլ. աբբաս Վրք. հց։ Այս աբաս (սեռ. աբասու) ձևը մի քանի անգամ գործածել է Կղկնտ. որ հրատարակիչները յատուկ անուն են ևարծել և գլխատառով են դրել. այսպես՝ Էմինի հրատ. էջ 163, 165, 167-9։ Աւս սա-ռից են ծագում աբբասուհի «կուսանաց վան-քի մայր կամ մեծաւորուհի» Ճառընտ. աբբա-հայր «վանահայր» կոչ. 369 (բայց այստեղ պետք է կարդալ աբբայ, հա՛յր. տե՛ս իմ Հայ նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 164)։

• = ւն. ἀββᾱ, άββας, որից նաև լտ. abba, abbas, ֆր. abhé, գերմ. Abt, վրաց. աբբա ևն. բոլորն էլ ծագում են սեմականից. հմմա-եբր. [hebrew word] āb, արամ. ab, ասոր. ❇ ābā, արաբ. [arabic word] ab, ❇ abu, ❇ abi, [arabic word] abā. ասուր. abu, որոնք նշանակում են «հայր»։-Հիւբշ. 338։

Ջաղացք, ցաց

s.

mill;
փոշի —ցաց, mill-dust.

• ԳՒՌ.-ր ձայնը պահում է Տփ. ջրաղացկ, բայց նաև ջաղացկ. նոյնը պահում են տե-ղափոխութեամբ՝ Խրբ. ջ'աղարջ՝, ջ'աղարց (սեռ. ջ'ախջ'ի, բց. ջ'ախջ՝ է), Տիգ. չmղmրց, Զթ. ճաղօյցք, ջ'աղորցք, Հճ. ջ'աղօյցք. -ր ձայնը կորցրել են՝ Ագլ. ջաղաց, Երև. Ջղ. ջ'աղաց, Գոր. Շմ. ճաղաց, Ախց. Կր. ջ'ա-ղացք (յգ. ջ'աղջ'ընէր), Հմշ. ճաղացք (սեռ. հաղցուց), Մկ. Վն. ճmղաց, Սվեդ. ջ'mղուցք. Ալշ. ջ'աղաջ՝, Մշ. ջ'աղաճ, Ննխ. ջաղաչք, Մրղ. Սլմ. ճmղmչ, Սեբ. ջ'աղաշգ, Սչ. ջ'ե-ղացք, Ղրբ. ճէ՛ղաց, Ասլ. քէղաշք, քէղաշ. վերջինիս մէջ նախաձայն ք՝ յաջորդ շ ձայնի տարանմանութեամբ է ձևացած՝ համաձայն Meillet-ի օրէնքի MSL 14, 288 և ՀԱ 1905, 254։-Նոր բառեր են ջաղացպան, ջաղացա-տեղ, ջաղացաքար, ջաղացբաղարջ։

Ովան

s.

sea-monster.

• (սեռ. ովանայ) «ծովային մի գա-զան է» Եւս. քր. ա. 14, 20-22, 47 (ունի միայն ԱԲ. իսկ ԳԲ մեկնում է «մէջքէն վար ձկան մորթով մը ծածկուած՝ բաբելացւոց էա աստուածը»)։ Նոյնը գիտէ Մագ. թղ. էջ 213 և 215 ովամայ և ովանայ ձևերով, և «Կարմիր ծովից դուրս եկող մի մեծ ձուկ» իմաստով (տե՛ս Աճառ. Հյ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 200). «Կէտք վեհ գոլով քան զփագրոս... և քան զդռակոնոռայն և կամ զովամայն, որ ի Կարմիր ծովէ արտաքս ելեալ.-Յիշատակեալ եմք զփագրոս և զովանայն և զդռակոնոռայն և զկէտն Յովնանու, ընդ նոսին և զլևիաթա-նայն»։ Նոյն է վերջապէս Մխ. այրիվ. էջ 43 «Ովան գազանն հրեշտակ էր, որ ուսուցանէր մարդկան զամենայն հնարս կենցաղավարու-թեան»։

Շոր, ից

s.

cloth;
vest, dress.

• (յետնաբար ի, ո հլ.) «հագուստ» Տա-թև. ձմ. ձդ. Յայսմ. յնվ. 2. Առաք. պտմ. 456. Մխ. ապար. Մին. համդ. 56. Սիմ. ա-պար. 160. որից կեղտաշոր «քուրջ, կեղտոտ շոր» (նորագիւտ բառ) Յայսմ. ապր. 16 շորեթափիլ «հագուստները վրայից ընկնիլ?» Ոսկիփ. Վրդն. առ. 60. շորեղէն Ես. պտմ. 42. ոտաց շոր կամ ոտնաշոր «կանացի վարտիք» Զքր. սարկ. Բ. 82, 88։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. շոր, Ախց. Երև-Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. ըօր, Շմ. շօր, Գոր. Հմշ. Ղրբ. Սեբ. շէօր, Ասլ. շէօ՞ր, Ագլ. Տփ. շուր, Մկ. Տիգ. շուր, Սլմ. շուէր, Մրղ. շուիր. սրժ րանք նշանակում են «1. լաթ, կտոր. 2. հա-ռուստ, զգեստ. 3. շորի կտոր, քուրջ, հին շոր».-Պլ. միայն «մանկիկի առականքը պատող շորերը»։-Նոր բառեր են շորաբա-լուլ, շորակտոր, շորահան, անշորահան, շո-րահին, շորահոտ, շորաձևանք, լորձևէք, շո-րացու, շորաւորիկ, շորհանելուկ, շորերաւօն, շորապահ, շորատուն, ոտաշոր, տակարոր.-շորեղէն հաւաքական բառ է և նշանակում է «շորերն ընդհանրապէս» (հմմտ. քարեղէն, արծաթեղէն, պղնձեղէն, երկաթեղէն, փայ-տեղէն), մինչդեռ շորեղէն Մ. Մաշտ. էջ 216բ նշանակում է «շորից շինուած»։

Տերեւ, ոյ, ոց

s.

leaf;
leaves;
— ծաղկանց, corolla, petal;
տատանիլ որպէս զ—, to quiver like an aspen leaf;
եւ — չանկանի թէ աստուած չկամի, no leaf falls but God's will drops it.

• Նախ Klaproth, Asia pol. 99 համե-մատեց ասոր. tarfo ձևի հետ։ Վերի ձե-վով դրին Müller SWAW 41, 13 և Spie-gel KZ 4, 462։ Բայց Müller, Armen. VI л 64 մերժելով այս՝ իբր բնիկ հայ կցում է սանս. darbhá-«խուրձ», հբդ. zurba «դալարիք», նբգ. zurba «ևեռա-հող, կիզակաւ» բառերին։ Հիւբշ. 317 մերժում է այս վերջինները՝ նշանակու-թեան տարբերութեան պատճառաւ և հաստատում է վերի մեկնութիւնը։ Հիւնք. պրս. տիրէվ «հունձք»։ Patrubány ՀԱ 1908, 155 հնխ. dreno-«փայտ, ծառ» ձևից. հմմտ. յն. δόρν, հսլ. drèyo ևն։ Այսպէս նաև Մառ ЗВО 1925, 667 ռուս. дepeвo ևն։ Պատահական նմա-նութիւն ունի վրաց. ❇ევრი տեվրի, ვევრანი տեվրանի «թանձր անտառ»։

• ԳՒՌ.-Մշ. տէրեվ, Սչ. դերև, դերեվ, տէ-րև «ծաղկի թերթ կամ ծառի տերև», Երև. Կր. տէրէվ, Խրբ. Ռ. դէրէվ, Ջղ. տիրեվ, Գոր. Ղրբ. Շմ. տիրէվ, Ագլ. Տփ. տի՛րիվ, Սվեդ. դիրիվ, Զթ. դիյիվ, դիրիվ «բանջարեղէնի տերև»։

Օծ

s.

unction;
anointing-oil.

• «քսելու իւղ» Վրք. հց. բ. 461. «օ-ծող» Մխ. ապար. «պարարտ» Սիւն. յոբ. 304. որից օծանել «իւղ կամ ձէթ քսել. 2. ՍԳր. օծել Եփր. աղ. օծելութիւն Եփր. թգ. կէօծ Յայսմ. նաև զ սաստկականով՝ զօծա-նել Փարպ. ոսկեզօծ ՍԳր. արծաթազօծ Ոսկ. մ. ա. 20. մոմազօծ Մաշտ. անագազօծել (նոր բառ)։

• =Բնիկ հալ բառ՝ հնխ. ng'-արմատից, որ ստորին ձայնդարձն է հնխ. eng'-ong'-«օծել, զօծել» արմատի. ցեղակիցներից ու-նինք սանս. anǰ, anákti «օծել, քսել, զար-դարել», añja-«օծանելիք», լտ. unguo «օ-ծել, քտել», unguen «ճարպ, սպեղանի», հբգ. anrho մոռ. anke. հպրուս. anctan «կա-րագ», և հայերէնի նման n ստորին ձայն-ռարձով հիռլ. imb, կիմր. ymen-en, կորն. amen-en, բրըտ. amann «կարագ» (Walde 851-ջ Pokorny I. 181, Trautmann 9, Ernout-Meillet 1083)։ Հայերէնի մէջ սպա-սելի էր *անծ-, ուր ն>ւ ձայնափոխութիւ-նը նոյն է՝ ինչ որ գտնում ենք հնխ. ang'hi >օձ բառի մէջ։ Ստորին ձայնդարձ է ցոյց տալիս նախ սանս. aktá-«օծեալ» <հնխ. ng*-to-։-Հիւբշ. 426?

• Այս համեմատութիւնները տալիս են Wmdisch. 13, Bottich. ZDMG 1850, 364. Arica 81, 352, Lag. Urgesch. 351, Հիւբշ. KZ 23, 26, Arm. Stud. § 65 Bopp, Gram. comp. 3, 205, Justi, Zend-sp. 16, Տէրվ. Նախալ. 60, Bugge KZ 32. 74, IF 1, 443 ևն։ Ձևի բացատրու-թեան մասին տե՛ս նաև Pedersen KZ 39. 409։

• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. օծել, Ախց. Երև. Կր. Ղրբ. Մրղ. օծէլ, Գոր. Շմ. օծիլ, Մկ. էօծիլ, Ալշ. Մշ. Սչ. օձել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. օձէլ, Խրբ. օձիլ, Ասլ. էօձէ՛լ, Զթ. Սվեդ. ուձիլ. սրանք գալիս են օծել ձևից.-Ջղ. օծնել, Տփ. օծնիլ, Մշ. օճնել. սրանք էլ գա-լիս են օծանել ձևից. բոլորն էլ կրօնական նշանակութեամբ են («օծել, միւռոն քսել, ձեռնադրել») և անշուշտ եկեղեցական լեզ-ուից փոխառեալ, որից նաև օծ Մրռ. «αձ-ման իւղ», օծուկ Վն. «մկրտուած, միւռդն-ուած. 2. հայ». -նախնական հարազատ նը-շանակութիւնը պահում են Ալմ. օզնել, Մրղ. օզնէլ, Սվ. օզնիլ «իւղը կամ թանաքը մի բանի վրայ տարածուիլ», Զթ. ուզնէլ «քսել, սրբել»։

Ցուլ, ցլուց

s. ast.

bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;

• , ու հլ. «անմալ եզ, բուղա» ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. «ցուլ կենդանակերպը» Շիր. Նոնն. «մի կնոջ ապօրինի սիրականը» Սմբ. դատ. 120, 121. որից ցլագլուխ Պտմ. աղէքս. ցլաձև Գնձ. ցլափիղ Սամ. անեց. 67. Շիր. քրոն. ցլիկ Յհ. կթ. ծովացու Եզն. իշացուլ Եզն. Ոսկ. մ. գ. 6. Եւս. քր. ձիա-ցուլ Եւս. քր. մարդացուլ Յայսմ. ցլամարա (նոր բառ)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skulu-ձևից, որ նշանակում էր նախ «մատաղ ցուլ» և յետոյ, ռարձաւ «ցուլ». արմատը պահում է միայն յն. σϰώλας «շնիկ, շան ձագ» (-օς մասնիկ է. հմմտ. μεῖρας), σϰόλιον «ծովի շուն» ἰՆλԼα (Հեսիւք.) «շնիկ», σϰύμνος «անասա--շանակութեան զարգացման համար հմմտ. հսլ. junīcī և լտ. ǰuvencus «անասունի ձագ», բայց յատկապէս «ցլիկ»։

• çr արմատից։ Muller SWAW 42, 2ss հմմտ. գոթ. stiur, սանս. sthūra։ Տէրվ. Altarm. 43, Մասիս 1881 մայ. 5, Երկ-ռառունտ 1884. 53, Նախալ. 114, 171 սանս. sthūra, զնդ. stára, գոթ. stiur, յն. ταῦρος, լտ. taurus, հսլ. turi, հյ. դուար հոմանիշների հետ։ Նոյնը նաև Bugge KZ 32, 45։ Հիւնք. լի, լցուցա-նել ձևից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 189, 191 ենթադրեալ *ուցն ձևի՞ց (տե՛ս եզն), իբր uqsōlo->ցուլ։-Scheftelovitz BВ 28, 289 սանս. çur «առիւծ, վա-րազ»։ Մառ, O полож. aбхaз. ափխ. աց, ИАН 1917, 315 ավար. օց, ափխ. ացը «ցուլ», իսկ ՀԱ 1921, 83 վրաց. սուլի «հոգի» բառի հետ (իբր «կենդա-նե»)։ Petersson Ar. u. Arm. Stud. 84 հյ. սողիլ, սողուն բառի հետ լիթ, šùlys «քառատրոփ», լեթթ. sulis «քայլ». մբգ. schel «ցատկող, վայրենի», հբգ. scelo «յովատակ» (հնխ. sk'ōl-)։ Ուղիղ մեկնեց Meillet BSL л 79 (1925), 20։

• ԳՒՌ.-Ալշ. ցուլ «բուղա», Մրղ. ցուլ «արու գոմէշ», Նբ. ցլեկ «եռամեայ կով», ոճով ասւում է Երև. ցուլ գ'ալ, Մշ. ցլի գ'ալ, Ալշ. ցլալ, ցուլ առնել ևն «կովի ցանկալը ցուլին»։

Սնդուկ

cf. Արկղ.

• = Արաբ. [arabic word] sanduq կամ sūnduq «առևղ, սնդուկ», որ իբրև քառատառ օտար ծագում պէտք է ունենայ։ Կարծում եմ որ փոխառեալ է յն. συνϑήϰη բառից, որ բուն նը-շանակում է «համադրութիւն (συν-τίϑημι «համադրել, միացնել, կազմաւորել» բայից), կարգաւորութիւն, պայման», բայց նաև «դագաղ». հմմտ. Պլ. սնդուկ, որ թէ հայոց թէ թուրքաց մէջ ունի նաև «դագաղ» նշա-նակութիւնը։ Արաբերէնից են փոխառեալ նաև պրս. sá̄ndūq, թրք. sandəq, գնչ. sen-duki, նյն. σανδύϰιον, εενδοῦϰι, σάνδυς, ռում. sinduk լեհ. sundak, ֆինն. sunduka, ռուս. сcундукъ, վրաց. ზანდუკი զանդուկի ևն։-Հիւբշ. էջ 277։

• ՆՀԲ ռմկ. սանտըգ։ Lag. Arm. Stud § Չ014 արաբերէնից է դնում։

• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. սնտուկ. Տփ. սնդուկ, զանդուկ (վերջինը վրացերէնից փոխառեալ), Ալշ. Երև. Հմշ. Մշ. Սեբ. Սչ. Տիգ. սնդուգ, Ննխ. Պլ. Ռ. սունդուգ, Հճ. սmնդուգ, Սվեդ. սնդէօգ, Զթ. սօնդօգ, սօնդոգ. նոր փոխա-ռութեամբ թուրքերէնից՝ Ղրբ. Ջղ. սանդուղ, Շմ. սանդուխ։-Կայ նաև սնդխտել Խ. Վն. «պահել», որ թրք. sandəx (գւռ.) ձևից է ձգլ։

Կուր, կրի, կրաւ

s.

skiff;
boat, barge, bark;
hod, tray;
cf. Կեր.

• , ի-ա հլ. «տաշտ» Դան. ժդ. 32. Եփր. դտ. 336. Եղիշ. դտ. 180. 181. «նա-ւակ, մակոյկ» Գծ. իէ. 30, 32, Ոսկ. ի մե-չիտ. Ագապ. 161. որից մանրակուր «մանր մակոյկ» Ոսկ. եփես. 780.-կուրը այն փոք-րիկ նաւն է, որ մեծ նաւերը ունենում են իրենց հետ. հմմտ. «Եւ կուր նաւին առա-ջի նոցա. և նստեալ ի կուր՝ գնացին ի նա-ւոն». Վրք. հց. Ա. 144։

• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 118 պրս. քիւր՝ որ անծանօթ է։ Հիւնք. կո-րիւն բառից։ Bugge KZ 32, 51 հիռլ. čurach «նաւակ» բառի հետ։ Schefte. lowitz BВ 28, 304 սանս. kundá-«կուժ, պտուկ» բառի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 78 յն. γωρντός «աղե-ղակալ»։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է դնում ալ-բան. korité «նաւակ»։ Lidén, Arm. Stud. էջ 117 հնխ. geu-«ծռիլ, կորա-նալ» արմատից. հմմտ. յն. γυρός «ծը-ռած, կլոր», γῦρος «կորութիւն». նոյն արմատից ուրիշ մասնիկով կազմուած ձևեր են՝ հբգ. kiol «նաւ», իռլ. guala «կաթսայ», յն. γαιλός «կաթ կթելու աման, կուժ, փեթակ» ևն։ Boisacq 142 և 160, Pokorny 1, 557 և 2, 575 դնում են Lidén-ի մեկնութիւնը՝ մեր-ժելով Bugge-ի և Pedersen-ի մեկնու-թիւնները։

• ԳՒՌ.-Կուրիկ Հմշ. «մի տեսակ աման է փայտեայ՝ որ իբր չափ է գործածւում».-կայ և թրքախօս հայոց մէջ կուր «փայ-տեայ աման» Ատն. (Արևելք 1888 նոյ. 8-9)։

• «մե տեսակ վնասակար միջատ է». գիտէ միայն Ալիշան, Հին հաւ. 155 (տար-բեր է կոր «կարիճ» բառից)։

Բով, ոյ, ուց

s.

furnace, forge, ooppel;
mine;
chimney, stove;
grief, affliction;
heat, ardour.

• , ո, ո՞ւ հլ. (յետնաբար կայ ի բովէ, բովաց) «մետաղ հալեցնելու փուռ» Առակ ժէ. 3. Ոսկ. ես. Եփր. ել. էջ 180. համաբ. էջ 255. «քուրայ, բութակ, փօթա» Իմ. գ. 6. Զաք. ժա. 13. «բուրվառ» Ասող. գ. իթ «կրակ» Բենիկ. «մետաղ հալեցնելու գործո-ղութիւնը Նեղոս. «մետաղի հանք» Ա. մակ. ր. 3. Խոր. Փիլ. նմանութեամբ «քննութիւն, փորձ» Ագաթ. Կորիւն. որից բովել (ունի մի-այն ՀՀԲ) «զհրահալս մաքրել. 2. ցորեն ևն խարկել, բոհրել» (իբր գաւառական բառ), որ և բովհրել «խարկել, աղանձել» Մխ. բժշ. 148։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. bhē̄-«խորովել առանձել, տաքացնել» արմատի bhō-ձևից (և կամ ս աճականով). հմմտ. հբգ. bāen, նբգ. bähen «հացը խորովել», հիսլ. baδ «շոգիով բաղանիք», հսաքս. bath, անգսք. beeϑ, հբգ. և նբգ. bad «բաղանիք», նորվ. bara «տաք ջրով մաքրել» (Pokorny 2, 187)։ Այս պարզ արմատը բացի հայկակա-նից ու գերմանականից ուրիշ տեղ պատա-հած չէ. աճած ձևով տե՛ս վերը բոկեղ։-Աճ

• Pictet 2, 257 եփել և խոհ ձևերի հետ՝ կապում է սանս. pač «եփել» բառին, համարելով «թերևս պարսկական ծա-գումից»։-Հիւնք. փուք բառից։ Schef-telowltz BВ 29, 37 լտ. focus «վառա-րան, կրակ», foveō «տաքացնել», fo-

• tus «ջեռուցում» բառերի հետ։ (Այս համեմատութիւնը սխալ է, որովհետև լտ. foveo ևն պատկանում են հնխ. dhog2h-արմատին. տե՛ս Walde 311)։ Petersson KZ, 47, էջ 279 լտ. fove4 «փոս, քարայր», յն. գολεός «որջ», գոթ. bauan «բնակիլ», հբգ. būan, ռեռմ bauen «կառուցանել», հհիւս. būϑ «բնա-կարան, վրան» բառերի հետ՝ հնխ. bhou-«փոս, խոռոչ» արմատից. հյ. ռով բառի նախնական իմաստը համա-րում է «փոս, որի մէջ դնում էին կրա-կը վառելու համար»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ջղ. բ'օվել, Տփ. բօվիլ, Երև. բ'օվէլ, Ղրբ. պօ՛վէլ, Շմ. պօվիլ, Սլմ. Վն. պէօվել, Մրղ. պէօվէլ, Մկ. պէօվիլ, Ննխ. բօհրէլ, բըհօրէլ, Պլ. Ռ. փօհրէլ, Ախց. բ'օֆ-րէլ, Հմշ. պօֆրուշ, Կր. բ'օրֆէլ։-Հմմտ. նաև բով Նբ. Խն., բովիկ Վն. «տաշտաձև մեծ ա-ման՝ որի մէջ աղանձ են բոհրում», բով Նբ. «երկաթէ բարակ թիթեղ՝ որի վրայ աղանձ են բովում. սաջ», բով անել, բովիկ անել Վն. «զորեն բոհրել, աղանձ շինել». նոր բառեր են բովուկ, բոհրուն, բոհրահոտ, բովուիլ, բովտուն, բովքար։

• ՓՈԽ-Գն, bov «փուռ (հացագործի, կրի ևն)»։ Paspati համեմատում է այս բառը հինդուստ. [arabic word] bap'h «շոգի» և սանս. pyuš «գոլ, տաքութիւն» բառերի հետ. բայց ակ-ներև է, որ ո՛չ ձևով և ո՛չ նշանակութեամբ կապ չունի նրանց հետ։

Ամուր

adj. s.

solid, stable, durable, tough, lasting;
hard, strong, firm, fast;
compact, massive, thick;
locked, fastened. —, ամրի, րաց, րոյ, ոց, fort, fortification, fortress;
grotto, cave, cavern.

• . ո. ի-ա հլ. «(իբր ած) զօրեղ, հաս-տատուն, պինդ. 2. (իբր գյ.) ամուր տեղ, բերդ. ամրոց» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. որիզ ամ-րախիտ առնել «ամուր տեղերում պահել» Ա. մկ. ա. 56 (ուղղելի ամրախիթ, հմմտ. ծա-կախիթ Ագաթ.). ամրանալ ՍԳր. Ոսկ. ամրա-ծածուկ Գ. մակ. դ. 6. Վեցօր. 185. Ոսկ. Կո-Արմատական բառարտն.-11 ղոս. Ես. ամրական «ամուր. 2. բերդ. 3. բեռ-դական» Ա. մկ. ժա. 18. Ոսկ. ես. Ագաթ. ամրակողմն ՍԳր. ամրաշէն Ոսկ. ամրապան «բերդապահ» Բ. մկ. ժե. 31. ամրապարիսպ Եփր. թգ. և յես. ամրոց ՍԳր. ամրութիւն ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. անամրութիւն (նորագիւտ բառ) Ուոհ. 139. մեծամուր «շատ ամուր» Եղիշ.։

• ՆՀԲ լծ. թրք. (իմա՛ արաբ.) մամուր «շէն», էմին «ապահով»։ Bö̈tticher ZDMG. 1850, 350 սանս. amura «ան-սխալ», որ չընդունեց ինքը Lagarde. Arm. Stud. § 86։ Justi, Zendsn. ռնո. և սանս. amavant «զօրեղ» բառի հետ ևաս-կածով։ Էմին, Քերակ. էջ 37 ան-ուր։ Հիւնք. էջ 114 որմ բառից, իսկ էջ 237 սրմն բառից։ Մառ ЗВО 5, 320 ամուլ բառի հետ զնդ. apuϑra «անորդի» ձեւին է կցում, իսկ ИАН 1916, 237 հաւատ, հաւան. հաւաստի բառերի հետ դնում է յաբեթական sam արմատից, որից նաև վրաց. մծամս «հաւատամ»։

• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Խրբ. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. ամուր Ոոմ. համուր, Մկ. հmմուր, Հմշ. օ-մուր, Ասլ. էմիւր, Հճ. ամույ, Սչ. ամբուր, Մշ. յամբուր. նոր բառեր են ամուրփոկ, ամուր-կեկ, ամրափորի «խնայող», ամրել (Ջղ. ամ-րել, ամբրել, Հնդ. ամբռել) «գոցել, փակել»։ Գաւառաևաններում ամուր բառը ստացել է զանազան նոր նշանակութիւններ. այսպէս՝ «1. բարձրաձայն. 2. ուժգին, ծանր. 3. հաս-տատուն, անսասան. 4. արագ. 5. փորը պինդ». և վերջապէս դարձել է գերադրականի նշան (Կիւրինում). ինչ. ամուր աղէկ «շատ լաւ, ամենալաւ», ամուր անուշ «շատ քաղցը»։

• ՓՈԽ.-Նոր ասոր. ämuirá «լաճախ» փոխառեալ է հյ. գւռ. ձևից. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ասոր. xeläná «ուժով. 2. յաճախ» և ասոր. kalən «յաճախ», որ թրք. [arabic word] qalən «հաստ, ամուր» բառից է փոխառեալ՝ նշանակութեան նոյնպիսի զար-գացումով։

Ծամ, աց, ոց

s.

hair, head of hair;
կեղծ —, wig, periwig, peruke.

• ՆՀԲ ուզում է անշուշտ կցել ծամել բային, երբ մեկնում է «հերք երկայն... մինչև ի ծամելիս»։-Brosset IAs 1834, 369 ևն վրաց. թմա «մազ» բառի հետ. (նոյնը Thomaschek, Deutsche Litteraturz. 1883, էջ 1254 վրաց. թմա և լազ. թոմա)։ Lag. Armen. St. § 1036 եբր. [hebrew word] sammim, [hebrew word] sam. mā «ծամ» բառերի հետ։ (Սակայն եր-

• կուսի էլ նշանակութիւնը անստոյգ է. ոստ Gesenius 1910, էջ 680-1 sam-mā աւելի հաւանաբար նշանակում է «քօղ», իսկ sammīm «թակարդ»)։ Տէրվ. տե՛ս ծամ, ծամել արմատի տակ։ Հիւնք. յն. ϰόμη «գէս» բառից։ Peder. sen, Հայ. դր. լեզ. 47 ծամել բառի հետ. Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. წამი ծամի «թարթիչ» (իմա՛ կոպի մազերը)։

• ՓՈԽ.-Հայերէն բառից փոխառեալ է թւում կապադովկ. ζ'ιαμες (ցա՛մէս) «կա-նանց և աղջկանց վարսերի հիւսքերը բռնող գեղեցիկ ժապաւեն՝ արծաթէ և ոսկէ դրամ. ներով»։ Այս բառը Karolides, Γλ. συγϰρ. 83 կցում է յն. ἰμας «փոկ», իռլ. siaman «ժա-պաւէն», անգսք. sima «կապ», սկանդ. sey-ni «թել» բառերին, իսկ հյ. ծամ բառի հետ կապակցութիւնը մերժում է։-Մերժումը արդարացնելու համար առանձին պատճառ-ներ չկան. որովհետև 1) ծամ բառը ռռւու-թիւն ունի Կը ճիւղի բարբառների մէջ (այս-պէս՝ Ալշ. Ապ. Ակն. Բլ. Բղ. Խլ. Խտջ. Մշ. Նբ. Վն.).-2) Մոկաց բարբառով նշանա-կում է արդէն «մազերի կապ, ծամկապ».-կասկածելի է միայն ծ>ց։

• . առմատ առանձին անգործածական, որից ծամել Յոբ. լ. 5, Յայտ. ժզ. 10. Ոսկ. մ. ա. Եփր. աւետ. «մտքով որոճալ» Ոսկ. յհ. ա. 10. ծամելի կամ ծամելիք «ծնօտ» Դատ. դ. 21, 22, ե. 26. Նիւս. բն. Մագ. ձաւմոն «ծամեւու մազտաք» ՋԲ. անծամ Յոբ. ի. 18. մեղմածամ «մեղմ ծամելով, որո-ճալով» Վեցօր. 192 (ձեռ. մեղմաժամ). ծա-մու «այնչափ թանձր՝ որ կարելի է ծամել» (նորագիւտ բառ) Վրդն. սղ. կր. էջ 229 (Ի ժամ խաչին ծարաւմանն վասն չարութեան՝ լեղեաւ թանձրացուցին զքացախն, մինչ ծա-մու էր). անծամելի, դժուարածամ-նոր գրականի մէջ գործածական բառեր։

• = Թուի բնիկ հայ բառ՝ հնխ. g'mbh-ար-մատից. հմմտ. սանս. [other alphabet] jāmbha-«երախ, ծնոտ, ատամ» [other alphabet] jámbhya-«կտրիչ ատամ կամ սեղանատամ», [other alphabet] jabh, [other alphabet] jāmbha «հախռել», [other alphabet] ǰambhayati «մանրել, ջարդել», զնդ. ham-zəmbayati «ջարդել», zəmbayndwəm «ջար-դում էք», γαμφαί, γαμφηλαί «անասունի ծնօտ. թռչունի կտուց», γομφίος «սեղա-նատամ», ալբան. demb, damp «ատամ», demp «ցաւում է», հսլ. zabu «ատամ», ze-ba «պատառել», լեհ. zab, ռուս. avбъ «ա-տամ», լիթ. žambas «գերանի եզր», žembiù «կտրտել», լեթթ. zùobs «ատամ», հհիւս. kambr «ատամնաւոր գործիք, սանտր», հբգ. champ, chamb, kamb, մբգ. kamb, kamm, kam, անգլ. comb, գերմ. Kamm «սանտր» (Boisacq 153, Trautmann 369, Walde 336, Kluge 238, Pokorny 1, 575)։ Հնխ. g'mbh (ամբողջական արմատը g'embh, g'ombh-) հայերէնի մէջ տուել է նախ *ծամբ, յետոյ թերևս *ծամմ-և ծամ-, ճիշտ ինչպէս ունինք գերմանականում։

• Lag. Urgecch. 465 սանս. jam «ու-տել, ծամել» արմատից, որ շատ անա-պահով է համարում նոյնը՝ Arm. Stud.

• § 1037։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայիս 1։ ծամել, ծասքել, ծանծաքել դնում է ծա «ուտել» հասարակաց արմատից։ Նոյն, Նախալ. 86 հյ. ծամել, ծամ, տամալիք, տուն դնում է հնխ. da «կապել, պնդել» արմատից, որից հանում է նաև սանս. dā, յն. δέω, δέμω «կապել», δαμναω «նուաճել», δόμος «տուն», լտ. doma-re «նուաճել», domus «տուն», գոթ. timrjan «շինել», gatamjan «նուաճել» ևն։ Հիւնք. ծամ «մազ» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bugge KZ 32. 1l։ Հիւբշ. IF Anz. 10, 48 յիշում է նոյնը, բայց սպասում է հայ. ծամբ։ Patrubány ՀԱ 1906, 345 բաղաձայնի կորուստը բացատրելու համար ենթա-դրում է հյ. *ծամբնեմ>*ծամնեմ> *ծամմեմ>ծամեմ։ Մառ ЗВО 22, 44 վրաց. ճամա «ուտել» բային ցեղակից է դնում։ Bugge-ի մեկնութիւնը ընդու-նում է Boisacq. իսկ Walde ևն չեն յի-շում։-Պատահական նմանութիւն ունի ավար. čamize «որոճալ, ծամծմել»։

• ԳՒՌ-Աշ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. ծամել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. ծամէլ, Ագլ. Մկ. Շմ. Ոզմ. Տփ. ծամիլ, Հճ. Սչ. ձամել, Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. ձամէլ, Մրղ. ծամըէլ, Զթ. Խրբ. ձամիլ, Ասլ. ձամէ՝լ, Հմշ. ձօմուշ։-Թրքախօս հայոց մէջ թրք. -le -mek բայա-կերտ մասնիկով աճած՝ ծամէլլէմէք «ծա-մել» Ատն. (Արևելք 1888, նոյ" 8-9)։-Նոր բառեր են անծամել, անծամելովի, ծամ-տաք, ծամուն, ծամուք, ծամոց, ծամծմել, ծամծմոտել, ծամծմորել, ծամլմորել, ծամ-ծըմացնել, ծամարան։

• ՓՈԽ.-Հալ-բոշայերէն ծամխը-կարիչ «մազտաք, ծամոն». խը, իչ յաւելուածների համար հմմտ. ծածկել, քերել, քարշել, կա-րել բառերը. -իսկ գնչ. čamkerava «ծամել» ծագում է ուղղակի սանս. čam «ուտել» ձևից։

Ծամ, աց, ուց

• Lag. Urgecch. 465 սանս. jam «ու-տել, ծամել» արմատից, որ շատ անա-պահով է համարում նոյնը՝ Arm. Stud.

Ամբարտակ, աց

s.

bank, dam, dike, mound;
beach, strand, bank of a river;
mole, pier;
tower.

• , ի-ա հլ. «աշտարակ, կոթող, թումբ» Խոր. Յհ. կթ. որ և համբարտակ «աշ-տարակ» Փիլ. Պիտ. Նար. «ամբարտաւանու-թիւն» Փիլ. նխ. բ. էջ 69 (թրգմ. լն. ἐπιτει-χισμός), համբարտակեալ «գոռոզաբար կանգ-նած» Փիլ. գրուած է նաև անբարդակ ԱԲ։

• = Պհլ. *anbārtak ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց նոյնը հաստատում է պրս. [arabic word] an-bārda«լցուած, լի. 2. ամբարտաւանութեամբ փքուած». ամբարտակ նշանակում է բուն «հող ու քար լցնելով կազմուած թումբ կամ բլուր». ծագման մանրամասնութիւնը տե՛ս ամբար բառի տակ։-Հիւբշ. 178։

• ՀՀԲ, ՆՀԲ և ՋԲ ամբառնալ բառիր (համ-բարձեալ ի յատակէ ի վեր)։ Lagarde, Urgesch. 272 իբր հպարտ-ակ, par «լըց-նել» արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 90 պրս. anbārda։ Հիւնք. Արտաւան յատուկ անունից։

Հին, հնոց

adj. adv.

old, worn, decayed;
ancient, antique;
-ք, the ancients;
antiquity;
ի հնումն, anciently, formerly, a longtime since, in days of yore;
ի — or ի հնոց ժամանակաց, ի հնոց ժամանակաց հետէ, ab antiquo;
— կտակարան, the old testament;
— մատեանք, ancient codes;
ի հնումն եւ ի նորումն, in ancient and modern law;
— լուսին, waning moon;
հին աւուրց, old aged in years, grown old;
— աւուրցն, Ancient of days, the Eternal, the Most High;
— աւուրց մանուկն, the Eternal Son;
— աւուրց զօրական, a veteran;
անտառ — աւուրց մայրեաց, a forest of ancient cedars;
— աւուրց ատելութիան, rancour, inveterate hate.

• , ո հլ. «հին, մաշած, հնացած, վա-ղեմի, հին ժամանակի» ՍԳր. .Եւս. քր. Եզն. որից ի հնումն Ոսկ. յհ. ա. 41. Յհ. իմ. ի հնմէ Ածաբ. Երզն. քեր. հնանալ ՍԳր. Եզն. հնացուցանել ՍԳր. հնական Ագաթ. հնութիւն ՍԳր. Ագաթ. Եւս. պտմ. հնամի Ագաթ. հնս-տի Վրք. հց. հնագոյն Նոնն. հնախօս Խոր. ևն. նոր բառեր են՝ հնակարկատ, հնավա-հառ, հնադարան, հնադարեան, հնահաւատ, ճնահաւաք, հնագլուխ, հնաբանութիւն, հնա-նէր, հնաւանդ, հինէակաբանութիւն, հնաձև, հնաւուրց, հնածէս ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. seno-ձևից. ցե-ղակիցներն են՝ սանս. [other alphabet] sána-«հին», sanaká «հնաւուրց, վաղեմի», զնդ. hanē «հին, ծեր», hana «ծեր կին», պհլ. hān, յն. ενος «հին», ενη «նոր լուսնի նախորդ օրը, որ է հին ամսի վերջին օրը», լտ. sen-ex, հյց. senem «ծեր», senior «երիցագոյն», se-natus «ծերակոյտ», գոթ. sin-eigs «երէց», šinista «երիցագոյն», լիթ. sēnas «հին». se. niai «ի հնուց, վաղուց», լեթթ. sens «ծեր», sen «վաղուց», հիռլ. sen, sinin, կիմր. կորն. hēn, բրըտ. hen «հին, ծեր» (Walde 698, Boisacq 257, Ernout-Meillet 882, Iraut-mann 256, Pokorny 2, 494)։ Հայերէնի մէջ նախաձայն s ընկնելով՝ հնխ. seno-տուել է նախ *ին, բայց պարթևական շրջանին ազ-դուելով իրանեան ձևերից՝ խաչաձեման օ-րէնքով ստացել է նրանցից՝ նախաձայն հ (ըստ Meillet MSL 21, 187). հմմտ. հում։-Հիւբշ. 467։

• Windisch 22 san արմատից, նաև լտ. senex։ Ուղիղ են մեկնում Böttich. Arica 17 (այստեղ յիշուած է նաև բա-բել. σινάγην, σεμνήν ըստ Հիսիւքո-սի). Lag. Urgesch. 445, Müller SW-AW 38, էջ 583, Justi, Zendsp. 319բ, Հիւբշ. KZ 23, 15, Տէրվ. Նախալ. 110 ևն։ Եազրճեան, Արևելք 1884 նդյ" 16 սանս. hā, hīna։ Müller WZKM 10, 276 հանի բառի հետ իրանեանից փոխառեալ է համարում, նախաձայն հ-ի պատճա-ռով։ Մերժում է Հիւբշ. 467, որովհետև փոխառութեան պարագային պիտի ու-նենայինք *հան ձևը։ Հիւնք. յն. οἰνος «գինի» բառից։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ. Կր. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. հին, Սվեդ. հէն, Ագլ. հայն, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. խին, Ոզմ. խէ՛ն.-նոր բառեր են հինծիսնակ, հինօրէնք, հինկեկ, հնամաշ, հինութ, հինումին, հինուստական, հինուց, հնօք, շորահին։

Տէր, տեառն, տերանց, տեարց

s. gr.

God, the Lord;
Sir, lord, master, Mister, Mr.;
possessor, owner, master;
Reverend, Rev.;
ով —, Lord! o Lord! good God! Heavens! goodness! good gracious!
— արքայ, Sire!
— իմ արքայ, o King! o Majesty!
— իմ, My Lord;
— թովմաս, Mr. Thomas;
Rev. Thomas;
— լինել, կալ, to be or become master of, to be lord over, to rule, to overcome, to master;
յամի տեառն, in the year of our Lord, Anno Domini;
յիս տէր, oh my lord! I pray you my lord! tell me my lord!
յի՛ս դարձ տէր, oh king hear us! — բայի, objective or accusative case;

• (հոլովւում է տեառն, տերամբ, տեարք, տերանց կամ տեարց) «տէր, մեծ, իշխան, գլխաւոր, յատկապէս նաև՝ Աստուած» ՍԳր. Ասկ. Եփր. ծն. ածանցման մէջ մտնում է չորս ձևով. ՏէՐ. ինչ. տէրութիւն ՍԳր. Եղիշ. տէրունի Ոսկ. մ. գ. 24. տէրունուստ Ոսկ. բ. կոր. տէրունատուր Բուզ. տէրունական Եզն. Ագաթ. Սեբեր. ևն. այս ձևերը՝ ըստ հնագոյն հայ գրչութեան՝ գրւում էին ե-ով. (յատկապէս տերութիւն ձևի վրայ տե՛ս Meillet Բանաս. 1900, 113 և MSI 11, 400, որոնց մէջ հեղինակը այն կարծիքն է յայտ-նում թէ նախաւոր ձևն է տիրութիւն. աւելի յետոյ ու ձայնի ազդեցութեամբ՝ ի դարձաւ ե, ճիշտ ինչպէս *լիզու>լեզու, *երիսուն (=լտ. triginta) >երեսուն, *սկիսուր> սկեսուր).-ՏԵՐ-, ինչ. տերունի, տերութիւն ևն ըստ հին գրչութեան. (կրկնագիր Ագա-թանգեղոսի մէջ գտնում ենք միշտ տերու-թիւն. հմմտ. Աճառ. ՀԱ 1913, 11 և 313). յատկապէս անտերունչ Երեմ. ռ. 31. եւս քր. անտերնչութիւն Եւս. քր.-ՏԻՐ-, ինչ. տիրել ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. (փխբ. նշանա-կում է «լուծանել զկուսութիւն» Մխ. դտ. էջ Չ7. նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. եբր. [hebrew word] bā̄'al և արաբ. [arabic word] ma-laka «տիրել. 2. կին առնել, ամուսնանալ»), տիրասէր Ոսկ. ես. տիրաբար Բ. մկ. ժգ. 23. Եւս. քր. տիրագէտ Ագաթ. տիրադրուժ Եզն. Կորիւն. Բուզ. երկտիրեան Սեբեր. տիրացու-թիւն, տիրացուական (նոր բառեր).-ՏԵԱՌՆ, ինչ. տեառնորդի Սեբեր. Եփր. ծն, տետոնա. բարբառ Կորիւն. տեառնագալուստ Ագաթ.։ Բառերի վերջում գտնում ենք միայն տէր ձևով. ինչ. տանուտէր ՍԳր. ամենատէր 26-2045 Ագաթ. Սեբեր. անտէր Փիլ. Նիւս. կազմ. պարտատէր Ես. իդ. 2. գաւառատէր Կանոն. ամենատէր Սեբեր. Ագաթ. բնատէր Բուզ. կոչնատէր Ղկ. ժդ. 12. Ոսկ. յհ. ա. 9. հրա-մանատէր Լաստ. ևն։

• = Ծագում է *տի-այր ձևից, աւելի հինը *տէայր (հմմտ. միայն>մէն), որ կազմուած է տէ-և այր «մարդ» բառերից. առաջինը՝ որ նշանակում է անշուշտ «մեծ», գտնում ենք նաև տիկին (<*տէ-կին) «մեծ ևին» և տիեզերք (<*տէ-եզերք) «մեծ եզերք» բա-ռերի մէջ. ծագումը անծանօթ։

• ՆՀԲ, հտ. Բ. էջ 512 գ լծ. լտ. tyran-nus, յն. τύραννος։ Peterm. 132, 250 տի=տ բացասականով՝ այր բառիզ, իբր «ո՛չ այր, այլ իշխանաւոր»։ Win-disch. I1 յն. τύρ-αννος (ϰοίρανος)։ Gos-che 27 յն. τύρ-αννος բառի հետ, որի արմատը դնում է τώρ-։ Այսպէս նաև Böttich. Rudim. 22։ Բագրատունի, Քեր. զարգ. 70 և Տարերք 49 տի-ալր, որ ընդունում է նաև Այտնեան, Քնն. ռեռ. 338 ծան.։ Lag. Urgesch. 705 հիռլ. tighearna «տէր»։ Spiegel KZ 4, 436 և 450 զնդ. Tistrya և պրս. Tīr յատուկ անունների հետ։ Էմին, Истор. Bap-данa 63 տի-այրս, ուր տի նոյն ընդ տիք։ Boрp, Gram. comp. 2, 418 տի «շատ, բազում» կցում է սանս. iti «այսպէս», áti «վրայ» ևն բառերին։ Müller SWAW 64, 453 և 88, 16 մերժում է տ համարել բացասական մասնիկ, և տէր կցում է զնդ. բժ dātarə «ստեղծող» բա-ռին։ Մորթման ZDMG 26, 608 բևեռ. tiuripauti=տէր+պետ, էջ 618 tirigan -տtր. յն. τύραννος։ Հիւբշ. KZ 23, 401 *տէ-այր։ Մարկոս Աղաբէգեան, Թուղթ, Պօլիս 1878, էջ 22 տուրա բառից (ին'չ լեզւով)։ Կոստանեան, Հալ. հեթ. ևո. 36 տիրացու. հանում է Տիր՝ գիտութեան աստուծու անունից։ Տէրվ. Մասիս 188։ մաւ. 6 տի-այր։ Canini, Et. étym. 86 յն. τιραννω և 211 իռլ. tuir «տէր, թա-գաւոր». Եազրճեան, Մասիս 1885, էջ 1007 դնում է տի-այր և տի համարում

• է սանս. տէվա «տանուտէր, տան մեծ». Մառ. Гpaм. др. aрм. 112 տի+այր. իսկ ЗВО 5, 286=ՀԱ 1892, 164 տի դնում է կրճատուած՝ paiti «տէր» ռա-ռից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 16 Րίρυνς քաղաքի անուան մէջ է գտնում։ Jensen, Hitt. u. Arm. և ՀԱ 1904, 273 տէ-այր, ուր տէ=հաթ. tiis, tii, ti, t=dēi «իշ-խան», որից նաև Tiidwr=Տիրատուր յատուկ անունը (աւանդուած եգիպ-տական արձանագրութեանց մէջ)։-Meillet MSL 10, 138 մեկնելով տի-այր, տի ձևի մէջ ուզում է գտնել տուն բա-ռը. հմմտ. յն. ὄεσπστης, δέσποινα, լտ. dominus. հբգ. chuning, հսլ. gosnodi ևն, որոնք նշանակում են «տէր», բայց բուն «տանուտէր»։ Նոյն, MSL 11, 19 և 18, 249 մեկնում է տի-այր, բայց տի համարում է անծանօթ բառ։ Հիւնք. պրս. Թիյր=Տրէ բառից, իսկ տեռ. տեառն <հյ. լեառն կամ յն, τύραννος ձևից։ Patrubány SA 1, 4 մեր բառին է կցում կասկածով վօգուլ. ater, oter «տէր»։ Bugge, Lyk, Stud, 2, 6 և 16 տի=լիւկ. te, mte «մեջը». յն. ἔνδον «ընտանիքը», իբր «տան մէջ եղածները»։ Patrubány ՀԱ 1904, 334 յն.7εύς, սանս. dyāuš «Աստուածային» ևն ձևերի հետ։ Աճառ. ՀԱ 1908, էջ 122 տի «մեծ» ի-մաստով համեմատում է վրաց. dia «շատ», լազ. didi «մեծ», dido «շատ, բազում, աւելի» և հյ. տիք «հասակ» (իբր «մեծութիւն») բառերի հետ։ Ադոնց. Армен. Юстин. 405 տի կցում է դիք, deus ևն բառերին՝ համարելով նախ «աստուած», յետոյ «տէր»։ Karst Յու-շարձան 407 սումեր. tan «բարձր». di-dim «նուաճել», du «գագաթ», 412 սումեր. tik «գագաթ, ճակատ, բարձ-րութիւն», քրդ. tik «բարձր»։ Pedersen, Kel. gram. I. 66 տի հասկանում է «երկիր» և կցում է կիմր. daiar «եր-կիր», կորն. doar, բրըտ. douar բառև-րին։ Schmidt KZ 50 (1923), 237 ըն-դունում է այս մեկնութիւնը և նրանց

• է աւելացնում նաև ալբան. δe «եռ-կիր»։-Տէր, պարոն և աղա բառերի իբրև պատուանուն գործածելու մասին 1856. 305-8 և 1858 ապրիլ, Արշալ. արրտ. թ. 574, 579, Մեղու 1858, թ. 11, 1859 թ. 2, 1860 թ. 86, Բիւր. 1899, էջ 457։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տէր, Մրղ. տէր, տէ՛յր, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. ռէր (Սչ. միայն տանը տերը ձևի մէջ. ուրիշ տեղ չկայ). Հճ. դէյ, Զթ. դէյ, դէր, Սվեղ. ռիր, Ղրբ. տար, տա՛րը, Ագլ. տայր.-Մժ. mդի «քահանայ», Ակն դէրդըրնաք «տէրտէր-ներ», դիւրիւթիւն «հոգատարութիւն, խը-նամք»։-Նոր բառեր են անտիրական, անտի-րու, անտէրտէր, տիրացու (հմռ. տացու), տերաթաղ, տէրակին, տէրէցտէր անել, տէր-ողորմեա «համրիչ», տէրտէրակին, տէրտէ-րացու, տիրաձայն, տիրամեռ, տիրատր, տի-րուկ, տիրունի։-էնկիւրիի թրքախօս հայե-րըն ունին deratsu «տիրացու» (Բիւր. 1898, 865), ուր ձայնաբանական տեսակէտով հե-տարռօրական է ց ձայնի ts դառնալը՝ փխ. s.-Արմաւիրի չէրքէզախօս հայերը գիտեն d'ender «տէրտէր», diracu, diranču «տի-րացու»։-Կարևոր ձև է տէրնդաս (Հճ. դէյէն ռէզ, որ գործածւում է «կաղանդ, նոր տարի» նշանակութեամբ), որ է միջ. հյ. տէրընդայս «տեառնընդառաջի տօնը». այս երկու հոմա-նեշների վկայութեան և ստուգաբանութեան համար հմմտ. Յայսմ. փետր. 14 (Եկին ի տեսանել զեկեալն ի տաճարն և միմեանց ձայն տուեալ ասէին։ Տէր ընդ առաջ. և այլք պատասխանեալ ասէին. Տէր ընդ այս) և Տաթև. ձմ. ժգ (Տեառնընդառաջ և տէր-ընդայս, զոր ծեքելով ասեմք տէրընդէս). տե՛ս և Նորայր, Բառ. ֆր. chandeleur.

• ՓՈԽ.-Վրաց. ტერება տերեբա «տէր կե-նալ, հոգ տանիլ, խնամել, տիրութիւն անել», ტერტერა տերտերա «հայ քահանայ, տէր-տես», თანუტერი տանուտերի «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, էջ 1299). ყანოჯრობა տանոտրոբա (ուղղել տանուտրոբա) «ժամա-նակ տանուտէրութեան», სატანჯრო սատան-տրո «տանուտէր» (Մառ ИАН 1911, 220), թրք. գւռ. Կր. ander «անտէր», ինչ. ander qala «անտեր մնայ» (Բիւր. 1898, 626). Կս. andər «անտէր, խեղճ» (Բիւր. 1898, 712) (օր. vay andər adam, vay վա՛յ դժբախտ մարդ, վա՛յ), Սեբ. ander կամ ander-qala-səja «անտէր մնայ» (Կ. Գաբիկեան, անձնա-կան), Թորթումի թրք. գւռ. անտէր «անճա-րակ» (Շիրակ 1905, էջ 425), նաև թրք. derder cičeyi «վիգն, խոլորձ, vicia tenuifo-lia Roth.» (տե՛ս Տիրացուեան, Contributo § 260). լազ. anderi «անտէր» (տե՛ս Արրտ. 1911, 416), քրդ. (Տէրսիմի բարբառով) անտէր «անտէր» (Հայաստան 1917, թ. 90), Սղերդի արաբախօս քրիստոնէից բարբառով anter «անտէր» (Բիւր. 1899, 116)։ Ամբող-ջութեան համար յիշենք Լիկիացոց Դէրմէ-բուս «Աստուած» բառը, որ Յոյս 1876 յունվ. էջ 23 փոխառեալ է դնում հյ. Տէր մեր ձևից՝ յն. os մասնիկով. ուտ. տիրացու «տիրա-ցու», տmրmնmտիւրmն «տեառնընդառաջի տօնը»։-Ուրիշ է բոշ. tərusul «եկեղեցի, հոգևորական», որ Finck դնում է սանս. trisulam բառից։

Կուռ

s. adj. adv.

condensing, thickening;
condensed, compact, firm, solid, hard;
beaten, trodden, frequented;
massive, large, heavy;
carved, sculptured, hammered;
pure, refined;
vehemently, forcibly;
unceasingly, unremittingly, incessantly;
— վառեալ, armed with a cuirass, armed cap-a-pie, from head to foot;
— զմիմեամբ, — զմիմեանց զհետ, — զմիմեանց զկնի ou կնի, continually, one after the other;
blow after blow.

• «ծեծած. ռործած, բանած (մետաղի համար)» ՍԳր. «կոխուած, բանուկ (ճամ-բայ)» Փիլ. այլաբ. Յհ. կթ. «հոծ, սեղմ, խիտ» Ոսկ. ա. տիմ. ը. «խիտ» Նիւս. բն. «լաւ, բոլորովին, ի սպառ (զինուած)» Խոր. ղև. Յհ. կթ. այս արմատից են կռել «ծե-ծել, կոփել, մետաղը ծեծելով բանիլ, դարբ-նել» Ես. խա. 7. Ոսկ. մ. բ. 25. Երդ մեաաս (Խոր.), Ագաթ. Կոչ. «հաստատել, դնել (դա-շինք)» ՍԳր. Ագաթ. «թխմել, ճխտել, մէջը խրել» Յասմ. ապր. 16 (Բանային զբերանն և կեղտաշորս ի ներս կռէին.-այս իմաս-տը չունին բառարանները, բաւր տե՛ս տա-կը գւռ). կուռք (ո հլ.) «կռեալ կոփեալ ար-ձան աստուածների» ՍԳր. կռապաշտ կամ կռապարիշտ ՍԳր. կռատուն (նոր բառ). կռածոյ ՍԳր. կռած Ամբ. բ. 19. կռան «մուրճ (իբր գործիք կռելու)» Վեցօր. գ. էջ 48. Փարպ. կռանագործ Ագաթ. կռանակուռ Եղիշ. յես. 172. կռանել Պրպմ. անկուր «ան-կոխ (ճամբայ)» Փիլ. Լմբ. յայտ. էջ 11. եր-կաթակուռ Պիտ. Յհ. կթ. երդմնակուռ ժղ. հռոմկլ. թևակուռ Ագաթ. պատկերակուռ Ոսկ. մ. գ. 7. մարմարակուռ Ոսկ. մ. բ. 25. իւրեանցակուռ Բուղ. խաւարակուռ Զենոբ. կաճակուռ Վրդ. պտմ. կարծրակուռ Մագ. ոսկիակուռ Կոչ. 20. քարկուռ կամ քարա-կուռ նորագիւտ Բ. մնաց. իդ. 12. Մծբ. որ և քարկռի Ա. մակ. ժգ. 27. կուռվիզ «ամուր՝ ուժեղ վիզ ունեցող» (չունի ԱԲ) Մխ. այրիվ. էջ 39։

• = Խալդեան կամ կովկասեան փոխառու-թիւն է, ըստ որում գտնւում է բոլոր կով-կասեան լեզուների մէջ՝ զանազան ձևերով և նշանակութիւններով. հմմտ. վրաց. კრვა կրվա, յურა կուրա «զարնել, բաղխել, ծեծել, ծափ զարնել, կապել, կցել, կաշկանդել, կոճկել, կպցնել», გა-კურა գա-կ ւրա «ուժ-գին բաղխել, երթալ, փախչիլ», გარდა-კურ. գարդա-կուրա «բաղխել, կրկնակի՝ ուժգնա-կի բաղխել, միասին կցել, կապել», და-კრვა դա-կրվա «կցել, փակցնել, միացնել, ծե-ծել, զարնել», და-კრვა მათრახისა դա-կըր-վա մաթրախիսա «մտրակել». aამო-კვერვა ռամո-կվերվա «մուրճով զարնել, ծեծել, դարբնել», კრული կրուլի «կապեալ, բան-տարկեալ», კრულება կրուլեբա «շղթայ», კვერი կվերի «մուրճ, կռան», թուշ. კვერ կվեր, մինգր. კვეკრა կվեկրա, սվան. კვართხ կվարթխ, ավար. koarta, kurt'a, արչ. k'urta, անդ. kurt'a, կայ. koarda, դիդ. kvandiru «կռան, մուրճ»։-Աճ.

• Հներից Տաթև. ամ. 280 կուռք բառը մեկնում է «նախ զի կուրութիւն է մը-տաց, երկրորդ՝ զի կռեալ է և գործեալ»։ ՆՀԲ թրք. կիւռ «յորդ»։ Հիւնք. յն. ϰουρίζω «ծառը կնտել»։ Scheftelovitz BВ 28, 304 հսլ. kruchu, հբգ. hrosa «կե-ղև», հիռլ. cruaid «կարծր, ամուր», յն. ϰούος «սառոյց» ևն։ Karst, Յուշարձան 420 կռիւ, կառուցանել բառերի հետ՝ իբր թթր. qur-maq «լարել, կառուցա-նել, շինել», Մառ ЗВО 22, 78 երե-րորդ սիւնակի kurpi «ձեռք կամ աս-տուած» (?) բառի հետ։

• ԳՒՌ.-Խրբ. Ք. գուռ «կուռ, խիտ, ամուր՝ աինդ կպած (հագուստ)», Երև. Վն. կռան «մեծ մուրճ», Ոզմ. կռան «ջաղացքի մասե-րից մէկն է», Պլ. Ռ. գուշդ ու գուռ, Սեբ. զուռուգուշտ «բոլորովին յազեցած», -շատ տեղ գործածական է կուռք (որ փոխառեալ է գրականից) և երկրորդաբար նշանակում է «անշարժ, արձանացեալ»։ Նոր բառեր են կռել Ասլ. Ննխ. Չն. «ճխտել, թխմել, կուռ կերպով լցնել», Ակն. «չափից աւելի լըց-նել», Ննխ. «մերձաւորիլ», և թերևս կռոր Երև. =կռօ Ղրբ. «պինդ, չկտորուող (ընկոյզ ևն)»։

• ՓՈԽ.-Տ. վրդ. Պալեան, Բիւր. 1898, 712 հյ. անկուռ ձևից է դնում Կեսարիոյ թրք. և թրքախօս հայոց ու յունաց բարբառով en-gir «որթատունկերը յօտուելէն ետքը կոճղէն ծլած նոր, բայց տկար ծիլերը»։-Բայց այս-պիսի հայերէն բառ ծանօթ չէս

Ուղտ, ուց

s.

camel;
մատակ —, she-camel;
տաճիկ —, dromedary;
զ—ու զձայն ածել, to bellow like a camel.

• , ու հլ. (սեռ. ուղտու կամ ըղտու) «ծանօթ կենդանին. թրք. deve) ՍԳր. Բուզ. զ. 10. Եւագր. Վեցօր. 158 (սեռ. ուղտոց). «ԲԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի ա-նուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայլոց ռառ աւ բան, 536). որից ուղտապան (ասւում է նաև ոոտապան, մհյ՝ յղտապան Վրդ. առ. 199) Վրք. հց. ուղտերամակ Ես. կ. 6. Երեմ. խթ. 29. 32. ուղտենի Վանակ. յոբ. ուղտաքաղ Մագ. ուղտափուշ կամ ըղտափուշ Բժշ. ուղ-տինձ Շիր. քրոն. կամ ընձուղտ Խոր. աշխ..

• = Ասուր. udru, uduru «երկսապատ ուղտ» բառից, որ գործածուած է միայն յգ. [other alphabet] u-du-rī (կամ նաև udurē, udre) ձևով։ Ասուրական արձանագրութեանց մէջ յիշուած է եռոև դրսից բերուած և Ասորեստանում մեծացրած անասուն։ Առաջին անգամ այս անասունս բերել է Թագլաթպալասար Ա (1108-1080 ն. Ք.)։ Յիշատակուած են նաև Եփրատի ա-փին Hindān քաղաքից, Guzan կամ Gulzan երկրից, Mēsu երկրից և Մարաստանից բեր-ուած ուղտեր (Delitzsch, Assyrisches Hand. worterbuch. էջ 30 և Strassmaier, Alphabe-tisches Verzeich. d. Assyr. u. Akkad. Wor-ter. էջ 339)։ Ըստ այսմ ասորեստանեան բա-ռը ծագում է իրան. uštra «ուղտ» բառից

• (հմմտ. պրս. [arabic word] uštur, [arabic word] sutur. հպրս. uša-, պհլ. uštr (Stackelberg WZKM 17 (1903), էջ 50), զնդ. [arabic word] ustra. սանս. [other alphabet] uštra-, բոհեմ. ušra). որի ստուգաբանութիւնը տե՛ս Pokorny 1 24a և 308։ Բայց թերևս կար ասուր. աւելի յար-մարաւոր մի ձև՝ յառաջացած uštra-ից (իբր *ultra)։ Նկատելի է որ ասուրերէնում ա-տամնականի մօտ գտնուած § դառնում էև հմմտ. maltītu փխ. maštītu «խմիչք» (De-litzsch անդ, էջ 695), Kaldu փխ. Kasdu (եբր. [hebrew word] kasdīm) «Քաղդէացի»։ Ա-ռաջին պարագային պէտք է ենթադրել udru >*udr>*urd>ուղտ ձևափոխութիւնը, իսկ երկրորդին՝ պարզապէս r-ի անկումով՝ *ult>ուղտ։ Աւելի յարմարաւոր ձև է ասուր. uldu «ուոտ», որ տե՛ս Muss-Arnolt. Ass Handwb. 42բ։

• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 հյ. ոխոտ բառից (ուղտը ոխակալ է)։ Klaproth. Mémoires 1, 436 գրում է սխալմամբ ուզտ և կցում է սանս. ouzza ձևի հետ! Peterm. 29 սանս. uštra։ Pott, Kurd Studien ZKM 4, 12 կարդում է նուն. պէս ուզտ և կցում է սանս. բառին։ Böttich. ZDMG 1850, 359, Arica 65, 59 սանս. ոնռ. պրս. աֆղան. ձևերի հետ։ Lag. Urgesch. 755 համարում է թէ š ձայնը ընկած և tr դարձած է ղտ։ Pic-tet 1, 385 նոյնպէս ուզտ ձևով է։ Müller SWAW 38, 574, Justi, Zenasp. 71 ևն սանս. և զնդ. ձևերի հետ։ Lag Arm Stud. § 1760 փոխառութիւն է համա-րում մի անծանօթ լեզուից և համեմա-տում է ռոթ. ulbandus, ս. գերմ. olvend բառերի հետ։ Boрp, Gram. Comp. 1, 399 սանս. uštra ձևից՝ r դառնալով ղ Տէրվ. Երկրագունտ 1884, 100-1Ո1 սանս. uštra ևն։ Հիւնք. ուխտ բառից։ Riabinin MSL 10, 15 դրաւ առաջին անգամ ասուր. udru բառից (նոյնը կրկնում է Scheftelowitz BВ 29. 69)։ Meillet, Esquisse 109 համարում է իրան. uštra բառի ասուրական ձևից փոխառեալ։ (Այս առթիւ Autran, Su-mer. et ind. II1 ասում է թէ š>Լ ձայ-

• նափոխութիւնը կայ հենց սումերերե-նում. հմմտ. šad>lad, ši>lim)։ Մառ, Cpeд. nepeдвиж. էջ 25 իրար է կցում հյ. ուղտ, պրս. šutur և թրք. deye։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արառ. [arabic word] 'ulūda «մեծ ուղտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 650) և չին. ❇ βī bö4-t'o2 «ուոտ»։

• ԳՒՌ.-Մկ. Վն. ուղտ, Զթ. ուղդ, Երև. Ջղ. Տփ. ուխտ, Ագլ. օխտ, Գոր. Ղրբ. օղտ։ Նոր բառեր են ուղտաբեռն, ուղտանբաբաշ, ուղ-տամէջ, ուղտաքայլ։

Հող, ոյ, ով

s. fig.

earth, clay, dust;
ground, land, soil;
land, territory, dominions;
tomb;
նախնական, երկրորդական, երրորդական, անցողական, ողողական —ք, primitive or primordial, secondary, tertiary, transport, alluvial soil or rock;
— թափչի, fuller's earth;
—ի գլուխ լինել, — արկանել զգլխով, to throw dust or ashes on one's head;
ի — իջանել or ննջել, to be buried;
—ոյ եւ պատանաց չլինել արժանի, to be unworthy of burial, of funeral honours;
to be left unburied, without a tomb;
տալ —ոյ զմարմին, to inter, to bury, to entomb.

• , ո հլ. «հող, գետին», լայնառաս նաև «գերեզման, կալուած, արտ» ՍԳը. Բուս. Եզն. որից հողաբեր Ագաթ. ճողաբլուր Ես. իե. 2, հողագործ ՍԳր. հողաթաւալ Ա-գաթ. հողաթափ ՍԳր. հողախառն Բ. մկ. ղ. 41. հոոածին Իմ. է. 1. Երեմ. խթ. 33. հո-ղակալ Կոչ. հողամաղ «թռչունը» ՍԳր. «փո-շու շամանդաղ» Եզն. հողեղէն ՍԳր. Եզն թանձրահող Պիտ. փիլ. Շիր. անօսրահող Նոնն. 15. թեթևահող Փիլ. այլաբ. ևն։ Նոր բառեր են հողատէր, հողատիրութիւն, հողա-տիրական, հողազուրկ, սակաւահող, կաւա-հող, սևահող, աւազահող, հողաբաժանութիւն ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pol-ձևից. սրա մերձաւոր ցեղակիցն է հսլ. polje «դաշտ, արտ». բուն նշանակում է «բացավայր» և նոյն է հյ. հոլ. «բաց, մերկ» բառի հետ. աւելի ընդարձակ տե՛ս անդ։

• Schrōder, Thesaur. 45 եբր. [hebrew word] xōl «աւազ» բառից է դնում հյ. խօլ, որով անշուշտ ուզում է հասկանալ հող։ (Այս բառի հետ Մառ. Ocн. Taблицы, էջ 5 միացնում է ասոր. ❇ xāla «աւազ», մանդ. [hebrew word] hīllīa «փոշի» և վրաց. sila «աւազ», որոնց արմատը դնում է սեմ. qllէ յիշում)։ Klap-roth, As. polygl. 100 պրս. xak «հող»

• բառի հետ։ ՆՀԲ լծ. յն. հիւլէ և χόος χῶμα «հող», սանս. կօ, արաբ. (եմա-պրս.) xak «հող»։ Peterm. 26, 38 լտ. solum։ Böttich. Arica 79, 312 սանս. oula, ռուս. polū, գերմ. Feld։ Lag. Ur-gesch. 801 հսլ. pole, անգսք. folde, fild։ Տէրվ. Մասիս 1881 մայ" 5 լտ. pulvis «փոշի» և սանս. purisa։ Karo-lides, Րλ. συγϰρ. 102 կպդվկ. χαίζι «դաշտ», յն. χαμαί, γαμελός, լտ. hu-mue.-Meillet MSL 8, 154 համեմա-տում է հսլ. polye և ռուս. полт «տախ-տակամած, յատակ» բառերի հետ։ Tho-maschek, Die alten Thrak. II, 18 լիթ. pilis «բերդ», piltas «լցեալ», յն. πόλιշ «քաղաք», թրակ. πόλτυν «փայ-տեայ տուն» բառերի հետ։ Հիւնք. հիւղէ բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 61 չի ընդունում հսլ. polje և ռուս. полe, ինչ-պէս նաև լտ. pulvis և ամէնից աւելի յարմար է գտնում լտ. solum «յատակ, հիմք, երկիր, ոտքի տակը»։ (Սրա հետ միացւում են հիռլ. fol, գոթ. sulja, հբգ. sola, անգսք. solu «ոտքի տակը». հմմտ. նաև ֆրանս. sol, իտալ. suolo, սպան. suelo «հող, գետին». նախաձևն է հնխ. suol-, sul-ըստ Walde 723, որոնք սակայն չեն կարող տալ հյ. հող ձևը)։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. hól «հոռ»։ Մառ. ИАН 1917, 330 ավար. xur «դաշտ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Կր. Մշ. հող, Երև. Խրբ. Շմ. հօղ, Սչ. հօղ, ֆըղ, Ագլ. Տփ. հուղ, Ասլ. հէօ՛ղ, Զթ. հիւղ, Կր. Հճ. ֆող, Ախց. Երև. Ննխ. ֆօղ, Ակն. ֆէօղ, ֆէղ, Սեբ. ֆէղ, Գոր. վէղ, Ղրբ. վըէղ, Ջղ. Սլմ. Վն. խող (սեռ. Վն. խուղու), Պլ. Ռ. խօղ, Մկ. Ոզմ. Տիգ. Տփ. խուղ, Մրղ. խուէղ, Սվեդ. խիւղ, Հմշ. խէօղ։ Նոր բառեր են անհող, հողաբան, հողագուղձ, հողածածկ, հողահամ, հողահանել, հողա-հարկ, հողահոտ, հողափարտակ, հողդար, հողդրամ, հողել, հողլաթ, հողկալ, հողշոր, հողկիկ, հողմաղ, հողշաղ, հողգլուխ, հողոտ. հողոտիլ, հողոց, հողսորիկ, հողսրիլ, հող-վար, հողվարք, հողվրդի (Հճ. հօղվէդի), հողտապան, հողք (որ և միջ. հյ. հողք «գե-րեզման» Սմբ. պտմ. 130)։

• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Զիլէի հողլաթ (Յուշար-ձան էջ 327). մեր բառից (իբր հին փոխա-ռութիւն) կարող է լինել նաև քրդ. խօլ «հող, երկիր, գետին»։

Խիլայ

cf. Խլայ.

• (ըստ ՆՀԲ ի հլ. բայց առանց վկայութեան) «ազնիւ և ծանրագին զզեստ, որ սովորաբար թագաւորը կամ իշ-խանն է պարգև տալիս, կանանց բարակ շղարշ» Երգ. ե. 7. Նիա. և Վրդն. երգ. Փիլ Գնձ. գրուած է նաև ղիլայ Երզն. քեր. լիշ. Կոստ. եոզն. 99. խլղաթ Առաք. պտմ. 25. վրիպակով՝ խիշայ Արձ. 1275 թ. (Վիմ. տար. 149)՝ ըստ սրբագրութեան Թ. Աւդալբէգեա-նի, Տեղեկ. ինստիտ. բ. էջ 52. այս բառից են խլատեռ «կանանց բարակ քօղ» Ոսկ. ես. 37. խլայել կամ խիլայել «մի զգեստ նուէր տալով պատուասիրել և մեծարել» Մխ. այ-րիվ. էջ 10. Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 291, 310. Վրդն. պտմ. Ադամ. 130. որ և խիլաթել Պղնձ. 6, 55. Փոնց. 81. խլաթել «խալաթով պատուել» Մեծոփ. 20։

• = Ասոր. [arabic word] xil'ā ձևից, որ թէև աւան-դուած չէ, սակայն հմտ. արաբ. [arabic word] xi l'at, որից փոխառեալ են նաև քրդ. xelat «վերարկու», xalāt «նուէր», զազա. xalat «իբրև պարգև տրուած թանկագին շոր», թրք. xalat, ռուս. xалатъ, լեհ. chalat, chylat «գիշերը կամ սենեակում հագնելու վերար-կու» (Berneker 383)։

• Առաջին անգամ Sէ Martin, Mémoi-res s. l'Arm. II, էջ 257 դրաւ արաբերէ-նից։ Նոյնը նաև ԳԴ և ՆՀԲ (վերջինս պատմուճան բառի տակ կցում է նաև յն. γλαῖνη «վերարկու»)։ Lag. Arm. Stud. § 988 հիմնուելով ՆՀԲ-ի վրայ՝ դնում է ասոր. xil'a ձևից, բայց մեր-ժում է, որովհետև ասորի ձևը չէ աւան-դուած։ Հիւբշ. չէ իսկ յիշում այս մեկ-նութիւնը։ Petersson, KZ 47, 282. հյ. խուղ բառի հետ միասին կռում է սանս. khola-«սաղաւարտ, գդակ», ռուս. chata «հիւղ, հիւղակ» ևն ձևերին։

• ԳՒՌ.-Ալշ. խալաթ «իբրև նուէր տրուած թանկագին զգեստ կամ շալ», Մշ. խալըտել «մի թանկագին նուէր տալ», Սչ. հալաթ «սենեակի մէջ հագնելու բարակ և երկար ոգեստ».-այս բառերը նոր փոխառութիւն-ներ են։

• ՓՈԽ.-Վրազ. ხლა խլա «սուգի ժամա-նակ գլուխը կապելու սև թաշկինակ»։ Ուտ. խիլm «նորածնի ծնօղների կողմից կնքահօր ուղարկուած նուէրը»։

Խլայ, ից

s.

robe of honour.

Պայքար, աց

s.

debate, dispute, quarrel, strife, controversy;
գալ, մատչիլ, մտանել ի — ընդ ումեք, to open a question or controversy, to debate, to dispute.

• , ի-ա հլ. «կռիւ, վէճ» Բուզ. Եզն Եղիշ. «իրար հետ դատուիլը» Կանոն, էջ 64. որից պայքարել Մծբ. կամ պայքարիլ Եղիշ. Յհ. կթ. յետին ձևեր են փայքար Արձ. 901 թուից (Վիմ. տար. էջ 5), Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 131, փայկար Ոսկ. եփես. 876, փայ-քարիլ կամ փակարիլ Եղիշ. ը. էջ 123.-Բուզ. էջ 60 ցանկում գրուած է երկու անգամ փայքար, որոնցից մէկը էջ 98 վերնագրում դարձել է յանդիմանութիւն և միւսը պայ-քար։

• = Նպհլ. paykār ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] paikār կամ paigār «կռիւ, մարտ, պատե-րազմ», պազ. պհլ. [other alphabet] l patkār «վէճ. կռիւ, հակառակութիւն, պայքար», զնդ. *pai-tikāra (Horn § 360), որ կազմուած է paiti-մասնիկով kar «գործել» արմատից. հմմտ. զնդ. [other alphabet] paiti. akəra-naot «հակառակը գործեց, հակառակուեց» (Bartholomae, Altir. Wört. 447 բառիս ե-մաստը անյայտ է թողնում)։-Հիւբշ. 220։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. յետոյ ՆՀԲ Böttich. ZDMG 1850, 360, Arica 80. 343, Spiegel, Huzw. Gram. 187, Տէրվ. Altarm. 70 ևն։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ბაეკრობა պաեքրոբա «վէճ» Միք. զ. 2. საბაეკრო սապաեքրո «մենամարտի տեղ», მემაეკრე մեպտեքրև «կռուող»։

Երր

s.

cariosity, cancer, rottenness, mouldiness.

• «փտութիւն, ապականութիւն, նեխու-թիւն» Ոսկ. ես., «որդ» Յոբ. ժե. 14, իա. 26 իե. 6. նոյն նաև Եփր. վկ. արև. էջ 54 «Եւ զարիւնն ձեր, որ ներկեաւ և չոգաւ, և ոչ երրն երուաց (*)՝ որ է անկողին նորա, կարէ լուա-նալ և սրբել զսպանումնն ձեր»։ (Բառիս վրայ տե՛ս և երու)։

• ՆՀԲ եռալ բառից կամ լծ. թրք. frin «թարախ» (տե՛ս թարախ բառի տակ)։ Հիւնք. կրկնում է նոյները։ Գ. Փառնակ, Անահիտ, 1906, 233 մեզանից փոխա-ռեալ է դնում ալբան. err «մթութիւն»։

Ջաղբ, ից

s.

suddenshower, heavy shower.

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «տեղատարափ անձրև» Յհ. կթ. 326. Տաթև. ամ. 227. որից ջաղբագոյն շիթք՝ նոյն նշ. Արիստ. աշխ.։ Գրուած կամ տպուած է ջաղջ Տաթև. ձմ. լե. «Ջաղջ անձրևն հեղեղէ զսերմանիսն»։

• Հիւնք. հանում է խիղբ բառից։ Աճառ. ՀԱ 1908, 124 յիշում է եակուտ. čalbax «ճահիճ, մօր, տիղմ», արևել. թրք. [arabic word] č̌alpa կամ [arabic word] čalpuq «անձրևից ցեխոտուած տեղ», [arabic word] čalad «ցեխ, կաւ, տիղմ», տորոնք պատահական նմա-նութիւն միայն ունին։ Petersson տե՛ս ջոլիր։

Աղբիւր, բեր, բերաւ, բիւրք, բերք, բերաց, բերց, բերբք, բերօք

s.

fountain, source, spring, brook;
origin.

• , ր հլ. «ջրի աղբիւր» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. հնագոյն ձևն է աղբևր, որից յետնա-

• Windisch. 18 լտ. alveus «գետի տաշ-տր», հհիւս. alf, elք և յն. *Aλεεῖος «գետի անուն և գետի աստուած»։ Lag. urg. Arm. 808 սկանդինավեան alք։ Wuller KZ 5, 10x նոյն է դնում հյ. աղբ, աղբիւր, զնդ. awra, պրս. [arabic word] abr «ամպ», յն. ἀφρός «փրփուռ. կեղտ», որով աղբիւր համարում է իբր «փրփրուն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ H. Bbel, BvS 8, 368։ Ալիշան, Հին հաւ. 53 եղբայր բառի հետ, իբր թէ աղբիւր «եղբայր Հրոյ»։ Հիւնք. յն. Ἀλφεῖος գետի անունից։ Տե՛ս Pokorny 2, 1o8, Boisacq 1o37. Ernout-Meillet 338, Walde 225, 286 Berneker 88։

Կարկուրայ, ի

s.

ship, vessel;
boat;
caracore.

• , ի հլ. «նաւակ» Իսիւք. յոբ 142, որ և կարկուրեայ «նաւակ» Եփր. ել. էջ 164 (դրուած է սեռ. կարկուրէից ձևով, որից ՆՀԲ հետևցնում է ուղ. կարկուրէ. բայց աւելի լաւ է անշուշտ դնել համաձայն նախորդին *կարկուրեայ)։

• = Ասոր. ❇ qarqūra «նաւակ» բառից փոխառեալ. սրա հետ նոյն են արաբ [arabic word] qurqūr «նաւակ» և յն. ϰέρϰουρος (Հերոդոտոս 7, 97) «Կիպրացոց յատուկ մի տեսակ թեթև նաւ, երկար յետևով». (վերջի-նըս փոխառեալ է նոյնպէս սեմականից, բայց ձևափոխուած՝ յն. ϰερϰος «պոչ» և ουρά «պոչ» բառերի նմանութեամբ (Boi-sacq 441)։-Հիւբշ. 307։

• ՆՀԲ «լծ. լն. գարա՛վիօն, որ և անուն խեցեմորթի, թրք. գարավիտէս»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տսաւ Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), էջ 131։ Նորայր, Բառ. ֆր. 199ա յիշում է մալայերէն քօրա-քօրա և ֆրանս. caracore հոմանիշները։

Մեղծ, ի

s. adj. fig.

soot, smut;
adj. fig. prodigal, libertine, licentious.

• . անստոյգ բառ. ՀՀԲ և ՋԲ մեևնամ են «ձանձախարիթ, մուր». ՆՀԲ չունի. իսկ ԱԲ մեկնում է «անառակ». որից յոլովա-մեղծ «մրոտ» Նար. խը, էջ 121 (տպ. լոլո-վամեղձ. այսպէս նաև տպ. Պօլիս 1850, էլ 137. իսկ Աւետիքեան, Մեկն. Նար. Վենետ. 1859, էջ 241 ունի յոլովամեղծ)։

• Scheftelowitz BВ 29, 16 հհեւս. myrkr «մութ», հսաքս. mirki «խա-ւար» բառերի հետ՝ հնխ. merkg*e ձևից։ Մերժում է Charpentier BВ 1905. I66 և միացնում է գալլ. marga «կրախառն կաւային հող, արտի աղբ» և թերևս յն. ἄμόργη «ձիթապտուղի չեչ» բառերին. Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 135 հնխ. smel-«խարկել, այրել» արմատից հմմտ. հոլլ. smeulen «անբոց այրիլ». անգլ. smoulder, մ. անգլ. smolder «ծուխը», լիթ. smilkyti «ծխել», ռուս-cмалить «բոցավառիլ», լեհ. smalic «սև ծուխ արձակելով վառիլ, մրով սե-ւացնել» ևն։ Pokorny, 2, 275 հակառա-կելով Scheftelowitz-ի համեմատու-թեան, գտնում է որ հյ. մեղծ իր ղ-ով պատկանում է հնխ. mel-«սև» արմա-տին, ինչպէս է նաև մուղջ. (հմմտ սանս. maliná-, յն. μέλας, լեթթ. melns ևն, որոնք նշանակում են «սև»)։

Ագահ, ի, աց

adj.

avaricious, stingy, grasping, sordid;
դժոխային —, very greedy or insatiable avaricious.

• , ի-ա հլ. «ժլատ, անյագ» ՍԳր. որից ագահութիւն ՍԳր. ագահել ՍԳր. ագահագոյն Առակ. իգ. 2. որկորագահ Յայսմ։-Ագահ և հրկրամոլ հոմանիշների տարբերութեան վրայ խօսում է Տաթև. ամ. 252։

• ՀՀԲ մեենում է «ահ գայ»։ Peterm. 25 լտ. avarus ձևին է կցում։ Հիւնք. լտ. acuo «սրանալ, բարկ և խայթիչ լինել», acus «ասեղի ծայր, սրածայր», aculeus «խայթոց» բառերից։

• ԳՒՌ.-Մշ. ագահ, Ղրբ. Տփ. ա՛գահ, Ալշ. Կր. Ջղ. ագ'ահ, Շմ. ակահ, Հմշ. Ռ. Սչ. ա-քահ, Ակն. աքայհ, Խրբ.ագ'գ'այ, Ննխ. ա-քաֆ, Զթ. ագ'օհ, ագ'ոհ, Հճ. ագ'գ'օհ, Պլ. ան-քահ, անքա, Ասլ. անքա. թրքախօս հայոց մէջ՝ Ատն. անքահ, Անև. անքա։

• ՓՈԽ -Անգահ գաւառական ձևից փոխա-ռեալ է թւում վրաց. անգարի, անգաարի «շա-համոլ, ընչաքաղց», անգաարեբա «ընչաքաղ-ցութիւն». մեր հ ձայնի դէմ ր ենք գտնում նաև վրաց. զորվա «զոհել» և բարի «բահ» (հին *զորհել, *բարհ) բառերի մեջ, ըստ Մառ. Иռოიռ. 61 կալ և վրաց. անգահրի ձևը։

Խափշիկ

adj. s.

adj. s. negro, blackamoor.

• «եթովպացի, հնդիկ» Վրք. հց. (գրուած է նաև խաբշիկ. արդի լեզուն գիտէ միայն խափշիկ «սևամորթ» նշանակու-թեամբ). հմմտ. նաև հաբաշի։

• = Պհլ. xabasik հոմանիշից. հմմտ. ա-րաբ. պրս. [arabic word] habašī «եթովպացի» (յունական ձևաւորմամբ Աբիսսինիա բառն է). բառիս պահլաւական ծագման ապացոյց 1 -իկ վերջաւորութիւնը (հմմտ. հնդիկ, խու-ժիկ, պարսիկ). հայերէնում միջին ա ընկնե-լով՝ բառը դարձաւ նախ խաբշիկ, ուրբ ձայ-նը յաջորդական շ-ի մօտ փ-ի վերածուելով՝ ձևացաւ խափշիկ։-Հիւբշ. 159։

• ՆՀԲ ռմկ. հապէշ, որ իրօք նոյն բառն է։ Müller SWAW 42, 253 արաբ. ha-bašī, որ չի ընդունում Lag. Arm. Stud § 983։ Lag. Gr. Agath. 152 համեմա-տում է Հեսիւքիոսի ϰαμφιϰίζειν բա-ռի հետ։

Համակդեն, ից

adj.

well versed in the Persian religion;
coreligionary.

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «զրադաշտական աստուածա-բան, այսինքն կրօնի ամբողջ վարդապետու-թիւնը լաւ ուսած» Եղիշ. ը. էջ 112, 123. Արծր. «հաւատակից, կրօնակից» Եղիշ.։

• = Պհլ. *hamākden «համակ դենը՝ ամբողջ կրօնը գիտցող» բառից, որ աւանդուած չէ իրանեան գրականութեան մէջ. բայց կայ պհլ. [syriac word] hamāk dēn, մանիք. պհլ. hāmāg dm [hebrew word] (Salemann, Manichāische Stud. ЗАН 8, 81) «ամբողջ կրօնական վարդապետութիւնը, համակ դե-նը»։-Հիւբշ. 177։

• Թովմա Արծրունի (հրտր. Պատկ. էջ 28) մեկնում է «Անուանէին զինքեանս համակդենս, այսինքն ամենագէտ ի հա-ւատ կրակի»։ Հին բռ. մեկնում է «ամե-նահաւատ կամ բոլորից ուսուցիչ»։ ՆՀԲ Արծրունու բացատրութիւնից հանելով մեևնում է պրս. [arabic word] hamadān «ա-մենառէտ»։ Lag. Sуmmicta 48, 28 պրս. hamadīn։ Վերի մեկնութիւնը տու-աւ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 244։ րագրութիւնը տե՛ս Seidel, հրտր. Մխիթ. Հեր. § 325։

• = Արաբ. [arabic word] hamāma «աղաւնիճ», որ ծագում է նոյն բառի «աղաւնի» նշանակու-թիւնից. իմաստի զարգացման համար հմմտ. թրք. ❇ ❇ ❇ gūgeréin otə=յն. περιστερεων և հյ. աղաւնիճ կամ աղաւ-նարօտ։ Արաբերէնից են փոխառեալ նաև ասոր. [syriac word] xamamā, յն. ἂμωμον, լտ. amomum։-Հիւբշ. 269։

Text recognition (OCR/HTR)

Automated text and document analysis

Models, tools, datasets

Our commitments

Armenian-French-English Dictionary

Log in to your account

Access OCR/HTR Demo

Contact Sales

français

Your research : 3786 Results for է

s.

s.

s.

s. fig.

s. pl.

s.

s.

s.

s.

s.

s.

s.

s.

s.

s.

s.

adj.

s.

s.

s.

s.

s.

s.

s.

s. ast.

s.

s.

adj. s.

s.

s.

adj. adv.

s. gr.

s. adj. adv.

s.

s. fig.

s.

s.

s.

s.

s.

s.

s. adj. fig.

adj.

adj. s.

adj.

Entries' title containing է : 1827 Results

Definitions containing the research է : 1136 Results