to finish, to end, to terminate;
to abridge, to reduce.
κεφαλαιόω, ἑπικεφαλαιόω summatim attingo, in summam redigo, perficio Ի գլուխ հանել. բովանդակել. կատարել. եւ Ի կարճոյ քաղելով աւարտել. վերածել ի մի. յանգել. գլխել.
to have the pre-eminence, to be at the head;
to be finished;
to bud.
Առնուլ զգլխաւորութիւն, կամ զվերակացութիւն. մեծարիլ գոհերեցութեամբ.
to decapitate the idols, to destroy;
to turn about;
cf. Գլխաւորեմ.
Ի նոյն առ բանն գլխի վերստին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 28։)
the head downwards.
κατὰ κεφαλῆς inverso capite Գլուխն ի վայր գլոլվ, եւ ոտքն ի վեր. Գլխիվար, գլուխնիվար.
ruled.
Եւ են ոմանք գծածք եղականք, եւ ի վերայ բազմաց ասացեալք, հի՛բար, տոհմ, պար, ամբոխ. (Թր. քեր.։)
to strike out;
to erase, to mark with a flourish;
to write;
to cut, to scratch.
Ո՛չ կարաց զհետս իւր գծել ի վերայ վիմին. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
to kneel down, to sit squat.
Ի գուճս անկանիլ. ի վերայ ծնգաց նստել. ծունր կրկնել՝ դնել. կճիլ, ճկիլ, չոքիլ. տիզ չէօքմէք.
dome, cupola, vault, arched roof.
Զգմբեթին վերամբարձութիւն. (Նար. խչ.։)
in the shape of a dome, vaulted, convex.
Սուրբ գեղարդն ... գմբեթաձեւ ի վեր քարշեալ գլուխ նորա, որպէս նիզակի սուր առնեն. (Ոսկիփոր.։)
cf. Գմբեթաձեւ.
Զիա՞րդ ջուրն կացցէ ի վերայ գմբեթայարդ գլխոյն երկնց։ Տեսանեմք ի բաղանիսս, զի ի ներքս փորուածն գմբեթայարդ է. (Վեցօր. ՟Գ։)
to cause to walk or run.
Հաւատքն զմարդիկ ի ծովու ջուրցն վերայ թեթեւացեալս գնացուցանեն. (Կոչ. ՟Ե։)
globule, globe, bowl, spherical or round body;
pincushion;
apple;
— խաղու or խաղալիկ, ball, bowl;
ball (at tennis);
— մեղուաց, swarm of bees;
— հրացանից, ball;
bullet, large ball;
— ձեռնածուաց, juggler's cork-ball;
— որթոյ, bud, button.
Մեծն կիտոս ... գնդակօքն հերձեալ զչափաւորն (հոսանս) թողոյր ի վեր. (Անան. ի յովնան.։)
cf. Դասակից.
Գնդակից եղեն մարդիկ՝ վերին զօրութեանց։ Գնդակից լինել ընդ հրեշտակս, կամ հրեշտակապետաց, կամ քերովբէից, կամ ընդ քրիստոսի. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. 19. ՟Բ. 12։ եւ Ոսկ. կողոս. ՟Գ։)
to dig, to hollow;
to contain, to include.
Որ արար զերկինս, եւ մածոյց զնա ... զի գոգեացն ի վերուստ վասն լոյծ ջուրցն։ Երկինք իբրեւ զձեղուն ինչ գոդեալ գմբեթաձեւ ի վերուստ ձգեցան։ Ընդէ՞ր այնպէս գոգեալ գմբեթաձեւ են երկինք, եւ ոչ իբրեւ զհարթ ինչ ձեղուն. (Ոսկ. ես.։)
Զդէմս, (որպէս) զօդ եւ զերկին զվերաբեր բնութիւնսն գոգեալ պահպանագոյն ծածկեն. (Փիլ. իմաստն.։)
pour, exhalation, smoke, expiration.
Ի ներքուստն վերագնացութենէ գոլոշոյն։ Գոլոշովքն. եւ այլն. (Նիւս. կազմ.։)
Գոլորշիք ի սմանէ վերաբերեալ լինին։ Չոր, եւ խոնաւ գոլոշի. (Արիստ.։)
Ի գոլորշոյն՝ որ ի սրտէ երկրին ի վեր ցոլանայ. (Եզնիկ.։)
Նոյն օրինակ եւ ի ջրոյ եւ յերկրէ ի վեր գոլոշի, որպէս ի բաղանիսդ սովորեալ է լինել. (Փիլ. նխ. ՟բ.) կա՛մ կայ այլ բայ զօրութեամբ, եւ կամ Գոլոշի է բայ. իբր գոլորշանալ, ի վեր ցնդիլ։
to evaporate.
Յորժամ լցեալ պարունակքն լինին աճեամբն զոր գինի ի վեր գոլորշացեալ բերէ. (Բրս. արբեց.։)
to praise, to thank.
Գոհաբանեմք զքեզ յաղթական երգով։ Գոհաբանեմք եւ վերօրհնեմք. (Շար.։)
praise, thanks.
Անհատ բարբառով քեզ վերընծայել գոհաբանութիւն։ Ըստ պօղոսի գոհաբանութեան։ Ներքնապատեալքդ գոհաբանութիւնք։ Գոհաբանութիւն խնամոց. (Նար. ՟Ի՟Բ. ՟Ի՟Թ. ՟Լ՟Դ. եւ Նար. գանձ խչ.։)
to thank, to return thanks.
Ի վերայ ամենայնի այսորիկ գոհասցու՛ք զաստուծոյ մերմէ։ Մեծապէս գոհանամք զնմանէ։ Գոհացայց զքէն տէր բոլորով սրտիւ իմով։ Գոհանամ զքէն հա՛յր.եւ այլն։
Մի է խոստովանելն եւ գոհանալն, յայտ է թէ երախտեացն յիշատակումն վերստին, եւ ի վերայ նորա շնորհակալութիւն. (Լմբ. սղ.։)
robbery;
stealth.
Որ ոչ արբուցանէ զջուր գողման, հանգչի նա ի վերայ աղբերն կենաց. (Մծբ. ՟Է։)
Ի գողման վերայ անցեալ նստին գողք. (Փիլ. լին. ՟Ա. 44։)
Մատուսցէ զվասն գողման, նախ զգլուխսն, եւ ապա զհինգերորդ մասն ի վերայ. (Եփր. ել.։)
to be, to exist, to subsist.
Զի գոյ հաւատալ գրոյ ի վերայ ջրոյ՝ քան մեծութեան նոցա ի վերայ նոցին. (Սարգ. յկ. Բ։)
substance;
reality;
essence, being, creature.
Ո՞ր բան արժանապէս կարասցէ թարգմանել զի վերն քան զեղականացս Գոյացութիւն. (Աթ. ՟Ժ՟Բ։) յն. ֆի՛սիս φύσις
substantial.
Զանազանեալ է գոյացութիւն ի գոյեղէն. վասն զի գոյեղն եւ ի վերայ պատահման առնու։ Սահմանք ի գոյեղիցն բաղկանան ձայնից, եւ այլն. (Անյաղթ պորփ.։)
substantially.
Գոյեղինաբար ի վերայ դնէ զպատճառաւորացս՝ պատճառին. (Դիոն.։)
lamentation, complaint accompanied with groans and cries;
sad news;
— առնուլ, — ի բերան առնուլ, — դնել, to lament, to deplore;
— արկանել, առնել, տալ, to bring bad news, cf. Գուժեմ.
Լուաւ զգոյժն։ Լուիցէ գոյժ։ Ի հասանել գուժին։ Գոյժ եկն առ գաւիթ։ Ձայն գուժի եկեսցէ։ Վա՛յ ի վայի վերայ եկեսցէ, եւ գոյժ ի գուժի։ Լուան զգոյժ քո.եւ այլն։
to be proud of, puffed up, elated.
Կարօղք են գոռոզանալ ի վերայ երկրորդացն եւ երրորդացն բարեաց. (Փիլ. լին.։)
Փքացայ, վերացայ ... գոռոզացայ, բարձրացայ. (Նար. ՟Ե։)
rare, curious, difficult to find.
burdensome, onerous, heavy;
difficult, painful, vexatious.
δυσβάστακτος importabilis, δύσφορος molestus, gravis, δυσβίοτος vix tolerabilis (իբր կր). Դժուարաւ կրելի. անտանելի. որ դժար կըվերցըւի կամ կըքաշուի.
difficulty or trouble of seeing, of understanding;
obscurity.
Դժուարատեսութեամբն ընդ գեր ի վերոյն քան զամենայն սքանչանայցեմք։ Որքան ինչ մեք հասու եղաք՝ փոքր չափով չափեալ զդժուարատեսութիւնն. (Ածաբ. աղք. եւ Ածաբ. առ որս. ՟Է։)
to be angry, enraged, vexed, offended;
to have trouble or difficulty.
Յորոց ի վերայ յիրաւի աստուած դժուարեալ։ Յերեսաց նոցա դժուարեալք։ Ոչ դժուարելով ընդ թափառանսն։ Ո՞ ոք ոչ դժուարեալ լիցի յամենայն քաղաքէ վարիլ. (Փիլ.։)
Ջուր միշտ զառ ի վայրն սիրէ գնալ, իսկ զառ ի վերն դժուարի. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
difficult to understand, ohscure, unintelligible.
Այնմիկ՝ որ դժուարիմացն իցէ, բազում անգամ վերստին հասանելով գիտել. (Պղատ. ՟Ժ։)
corpse, dead body;
պաճուճել գեղովք զ—, to embalm;
առնել — անթուելի, to make great carnage;
դիակունք կռոց, destruction of idols.
Ողորմելի տեսլեամբ անկեալ դիակունս ի վերայ դիականց. (Ղեւոնդ.։)
heap of corpses.
ԴԻԱԿՈՅՏ ԴԻԱԿՈՒՏԵԱԼ. Դիակնացեալ եւ կուտեալ դի ի վերայ դիոց.
to gather;
to rise;
— հերաց, to bristle up, to stand.
διαδίδωμι, διαχύω diffundor որ եւ ԴԻԶԱՆԻԼ. Դէզ լինել ի վեր կոյս. բարձրանալ, ծառանալ, վերելս առնել զմիմեամբք. բարդիլ. կուտակիլ. ծաւալիլ.
Ելանէր դիզանայր բոցն ի վերոյ քան զհնոցն ի քառասուն եւ յինն կանդուն. (Դան. ՟Գ. 47։)
Խորք կոչէ զյաճախումն խորհրդոցն՝ որք դիզանան ի վերայ մտացն. (Լմբ. սղ.։)
to amass, to gather, to heap up, to pile, to accumulate, to sheaf;
to pile up;
to raise, to make straight.
ԴԻԶԱՆԵՄ որ եւ ԴԻԶԵԼ. Կուտել. բարդել. դնել ի վերայ միմեանց. շեղջել. դիզել.
Եդէզ զշերտսն ի վերայ սեղանոյն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 33։)
cf. Դիզանամ.
Դիզել, եւ դիզանալ. կուտակիլ. բարձրանալ. եւ Բազմանալ ի վերայ միմեանց. խռնիլ.
Եւ ի դիզանել ի վերայ նորա ժողովրդոցն. (Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 29։)
Զմիմեամբք դիզանէր ի միմեանց վերայ (ամբոխն). (Ագաթ.։)
Ամպք ի վերայ ամպոց դիզանին. (Շիր.։)
Մեղք նոցա մեծամեծք ի կշիռս դիզան։ Դիզան մեղք ի մեղաց վերայ. (Ոսկ. ծն. եւ Ոսկ. հռ.։)
cf. Դիզանեմ.
Կոհակս լեռնաձեւս յարուցանէ՝ դիզելով ի վերայ միմեանց. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ի վերայ անձանց ձերոց զայդչափ բազում մահապարտութիւնն դիզեալ կուտեցէք. (Փարպ.։)
Խոտ ի վերայ խոտոյ դիզու. (Իսիւք.։ եւ Վանակ. յոբ.։)
cf. Դիզեմ.
Կոհակս լեռնաձեւս յարուցանէ՝ դիզելով ի վերայ միմեանց. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ի վերայ անձանց ձերոց զայդչափ բազում մահապարտութիւնն դիզեալ կուտեցէք. (Փարպ.։)
Խոտ ի վերայ խոտոյ դիզու. (Իսիւք.։ եւ Վանակ. յոբ.։)
to run, to fall upon one, to run to, to rush, to dart;
to have recourse, to apply.
Անց ընդ գետն, եւ դիմեաց ի լեառն։ Դիմեաց ջուրն ի տեղի իւր։ Դիմեսցեն ի հեռաստանէ։ Դիմեցին ի վերայ գորգեայ։ Դիմեցին առ հասարակ ի վերայ նոցա։ Իբրեւ զարծուի դիմեսցէ։ Դիմեաց ջորեակ։ Դիմեաց ամենայն երամակն ի դարէ անտի ի ծով.եւ այլն։
to make run or to rush on.
Զուռուցիկ տիկսն (ի վերայ գետոց) ... ընդ պարիսպն դիմեցուցանէին. (Կաղանկտ.։)
gold stuff, brocade.
Նստաւ ի տախտի ի վերայ դիպակ անկողնի (կամ դիպական ընկողնի). (անդ. հոկտ. ՟Ի՟Ը։)
to cause to touch or strike.
Յայս միտս դիպեցոյց տէրն ի քառասներորդին զվերանալն. (Տօնակ.։)
watch-tower;
scuttle of a mast;
mark at which one aims in shooting;
summit or top of plants, flowers;
observer, guard;
aspect, sight, face;
writing;
telescope;
binocle, double opera-glass;
— տեղիք, box (at a theatre).
Դիտակս թողոյր ի վերայ բլրոց բարձրաւանդակաց. (Արծր. ՟Բ. 5։)
observatory;
watch-tower;
height, elevated place.
Ի վերուստ յարփւոյն իբր ի բարձր դիտանոցէ։ Իբրեւ ի դիտանոցէ տեսեալ ի հեռաստանէ. (Փիլ.։)
the chief shepherd, or overseer;
archbishop.
Պետ դիտաց. նախկին տեսուչ որպէս աստուած, եւ Փոխանորդ աստուծոյ՝ քահանայապետ, արքեպիսկոպոս, վերատեսուչ. առաջնորդ. նազըր.
Յարկ դիտապետին բանական հօտին (այսինքն քրիստոսի)։ Դիտապետք երկնաբնակք, վերատեսուչք անմոլարք. այցելուք ուղղադատք (առաքեալք)։ Տէր ստեփաննոս լերինդ մոկաց հզօր դիտապետ։ Իբր զեփրեմեան լերին հոգիընկալ հզօր դիտապետն (սամուէլ մարգարէ). (Նար.։)
observer;
bishop.
position, situation, posture;
state, place, figure, seat;
system;
theme;
application;
tomb, sepulchre;
— օճառի, bar, stick of soap;
— գրոց;
size of a book;
— եւ տար առնեմ, to scatter, to disperse.
Զըստ տեղւոյն դրին։ Ըստ միմեանց վերայ դրոյն. (Նիւս. կազմ.։)
keeper of the records;
librarian;
great officer.
ԴԻՒԱՆԱՊԱՆ ԴԻՒԱՆԱՊԵՏ. Պահապան եւ վերակացու արքունի դիւանին.
cf. Դիւանապան.
ԴԻՒԱՆԱՊԱՆ ԴԻՒԱՆԱՊԵՏ. Պահապան եւ վերակացու արքունի դիւանին.
idolatry.
Չարեաց ի չարիս վերացեալ դլին, ի պատկերամարտութենէ յանաստուածութիւն եւ ի դիւապաշտութիւն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)