usher, sheriff's officer, sergeant, lictor;
nuncio;
deputy;
cf. Նուիրանոց.
• , ի-ա հլ. «պալատական յատուկ պաշտօնեայ՝ որ արքունիք կանչուած անձե-րին առաջնորդում էր թագաւորի առաջ. 2 թագաւորի կամ իշխանի առաջից գնացող պաշտօնաւոր՝ որ նրա գալուստն է յալտա-րարում և ճանապարհ բաց անում» Գծ. ժզ. 35, 38. Ոսկ. ես. 439 (Առաջի իշխանաց յոր-ժամ սպասաւորն երթայցէ, կարապետք և նուիրակք և քարոզք մեծաձայն առաջի կար-դայցեն). Վեցօր. 86 (Աստի անտի նուիրակք հպարտացեալք ամբարհաւաճեալք ստիպեն ճեպեն, զխառնաղանճ ամբոխն ի բաց պար-զեն). Եփր. բ. 284. Լաբուբ. 30. Բուզ. 221. Գիրք թղ. 90. Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 156 (Չե-կաց ուրուք նոցա նուիրակ առ դուրս և ոչ կոչեցան պատուականք յարանց ի տաճարս նոցա). Մամիկ. էջ 25 (Վահան կոչեաց ըզ-նուիրակն և ասէ. Ե՛րթ կոչեա՛ զայս անուն իշխան). Անկ. գիրք նոր կտ. 58 (նոյնը մի քիչ ցած կոչւում է հրաւիրակ). «նոյն պաշ-տօնը կատարող եկեղեցական՝ կաթուղիկոսի մօտ» Օրբել. (Կաթողիկոսն Անանիա կոչէր նուիրակօք զՅակոբ և զՍահակ. Յուղարկէ նուիրակ... զՍտեփաննոս վարդապետ... հրա-ւիրական նամակօք) հրտր. Էմինի, էջ 201 և 321. «պտղի և եկեղեցական տուրքերը հա-ւաքելու համար կաթուղիկոսի կողմից ուրիշ երկիր կամ քաղաք ուղարկուած կրօնաւոր» (նոր բառ). որից նուիրակապետ Բուզ. 128 Պիոն 389. Յայսմ. Ճառընտ. (սխալ գրչու-թեամբ նուիրապետ Ուռհ. Ճառընտ. նուիրա-պետական Դիոն. երկն.)։
• = Պհլ. *nivēδak ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. զնդ. nivaēδayemi «ծանուցանեմ» և պրս. [arabic word] nuvīd «աւետիք, լուր». կազ-մուած են ni-մասնիկով vid=զնդ. vaed-«գիտել, ճանաչել, հասկանալ» արմատից.-ըստ այսմ նուիրակ բուն նշանակում է «ծա-նուցիչ, ազդարարող, յայտարարող», որ և ճշտիւ համապատասխանում է բառի իսկա-ևան նշանակութեան։ Նոյն vid-vaēd «գի-տել» արմատից paiti->pat-և fra-մասնիկ. ներով կազմուած ձևեր են զնդ. paiti-vaēδay-emi «ծանուզանեմ», fravaēδ-«նկատել», որոնց պհլ. ձևից փոխառեալ են հյ. պատ-ուէր, պատուիրել, հրաւէր, հրաւիրակ, հրա-ւիրել։ Այս բոլորի նախնական և հիմնական ռառափարն է «իմացնել, գիտցնել, ծանու-ցանել». այսպէս պատուիրել ո՛չ թէ «խրա-տել» է, այլ անելիքը նախապէս իմացնել, հրաւէրը ո՛չ թէ «կոչ» է, այլ «հանդէսը ծա-նըւցանել» և հրաւիրակը այն անձն է՝ որ հանդէսի մասին յայտարարում կամ ծանու-ցում է հրաւիրեալ անձին։ Նոյն իսկ նուիրել (որ այս արմատից է դարձեալ. տե՛ս նուէր), բուն իմաստով «աստուածներին մի բան ձօ-նել», ո՛չ թէ «պարգևել» իմաստով է, այլ «քուրմի կողմից ծանուցում տալ ժողովուր-դին՝ ընծայ բերուած իրի մասին» և նուիրա-գործել (կամ սրբագործել)՝ նշանակում է «սրբազնագործեալ անձի կամ իրի մասին» բարձրից ցած (ni-) ժողովրդին յայտարարել կամ ծանուցանել»։ Այնուհետև աստուածնե-րին միայն յատուկ նուէրը, իր սրբազան ի-մաստը կորցնելով, դարձել է հասարակ ըն-ծայ ամէն մարդու համար, ինչպէս եղել է նաև ձօն բառը։-Աճ.
• ՆՀԲ արաբ. և պրս. նէֆէր, նէֆէրաթ (իմա՛ արաբ. [arabic word] nafar «անձ, անհատ, զինւոր»), իբր «զինուոր սոսկական՝ հրա-մանակատար ևն»։ Պատկ. Maтep. дла арм։ cлов. II 20 ընդունում է արաբ. ռառի համեմատութիւնը և հասկանում է «գլխավոր կոմիսար»։ Ակինեան ՀԱ 1910, 9 տալով բառիս համար բազմա-թիւ վկայութիւններ, մեկնում է «արքայի անձնապահ, բարապան»։ Վերի ձևով մեկնեց ու բացատրեց Աճառ. ՀԱ 1910, 119։ Թիրեաքեան, ՀԱ 1912, 426 -ակ մասնիկով նուէր բառից, որ կցում է պրս. nūbār կամ naubar «նախախայ-րիք» բառին։
• ԳՒՌ.-Մշ. նվիրագ «վանքի կողմից պտղի հաւաքող կրօնաւորո»։
Հրաման առեա նուիրակացն՝ եւ ոչ ի դուրսն մօտել տային (զուրացեալսն)։ Որ ոք ասէր ցնուիրակսն, թէ յապստամբացն գնդէն եմ, եւ վաղվաղակի թողուին ի ներքս. (Փարպ.։)
Իսկ վահան կոչեաց զնուիրակն, եւ ասէ, երթ կոչեա՛ զայս անուն իշխան։ Զնուիրակն եւ զդպիրն արկանել ետ ի բանտ. (Մամիկ.։)
Գրիգոր՝ որ վասն առաւելութեան, եւ վասն առոյգ եւ ուժեղ հասակի՝ քաջաց նուիրակ կոչեցաւ. (Ուռպ.։)
Սկաւառակք եւ բուրվառք եւ նուիրակք եւ ճաշակք։ Բուրուառքն՝ խնկոցն ամանք, եւ նուիրակքն՝ գինւոյն, որ նուիրի. (Փիլ. ել. ՟Բ. 71։)
nenuphar, water-lily.
• (որ և նոնուֆար, նոնոփար, նոնոֆար, նունաֆար, նինոֆար, նիլուֆար լիլուֆար, լիլուփար) «ջրային շուշան, լտ. nуmphaea» Մխ. բժշ. Վրդն. երգ. Բժշ. Վստկ էջ 174. Կոստ. երզն. 112. հայերէն հոմանիշն է հարսնամատն ՀԲուս. § 1655։
• ՀՀԲ բառ այլազգական։ ԳԴ պրս. նիյ-րուֆէր։ ՆՀԲ ռմկ. նիլուֆէր, նիյլուպէր, էօլիւֆէր։ Բոյսի ծագման և բառի մեկ-նութեան վրայ տե՛ս Teza, թրգմ. Բազմ, 18. 212։ Վերջին անգամ Seidel, Մխ. հեր. § 48։
almond;
դառն —, bitter -;
իւղ նշոյ, almond-oil;
կիթ նշոյ, milk of almonds;
— շաքարապատ, sugar-plums;
բլիթ ի նշոյ, crisp almond, almond-paste.
• (յետնաբար սեռ. նշի) «նուշ, բա-դամ» Ագաթ. Երզն. մտթ. «վայրի կաղին» Գաղիան. որից նշի ժղ. ժբ. 5. կամ նշենի Ոսկիփ. նշուտ Վրդն. ծն. նշաձէթ Մխ. բժշ. նշատերև Ոսկ. մ. բ. 24։
• ՆՀԲ լտ. nux «ընկոյզ» և վրաց. նուշի «տե՛ս ընկոյզ և նշի բառերի տակ)։ Lag. Arm. Stud. § 1654 եբր. [hebrew word] mz, արամ lūzā, արաբ. ❇lauz, եթովպ. [hebrew word] lawz «նուշ, նշենի»։ Canini, Et. étym. 29 և Հիւնք. լտ. nux, nucis «ընկոյզ» բառի հետ։ (Այս մեկնութիւնը սխալ է, որովհետև լտ. яux, ինչպէս նաև գերմ. Nuss, հբգ. hnuz, հիսլ. hnot, անգսք. hnutu, միռլ. cnū, կիմր. cnewon հոմա-նիշները ծագում են *knu, knud նախա-ձևից, որ չի կարող տալ հյ. նուշ. տե՛ս Pokorny 1, 391, Vendryes MSI 21 41)։ Մառ, Яз. и Лит. I. 235 վրաց. նուշի և արաբ. luz, լտ. nux ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Հճ. Մկ. Մշ. Ջղ. Վն. Տիգ. Տփ. նուշ, Մրղ. Սլմ. նիզ, Սվեդ. նէօշ «նուշ», իսկ Երև. նուշ գործածւում է իբր ած. «անուշ, քաղցր» իմաստով՝ միայն կորիզի համար (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան. 506)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ნუმი նուշի, թուշ. მუϑ նուշ. ուտ. nuš «նուշ», որից վրաց. նուշիս զեթի «նշաձէթ»։
ԴԱՌՆ ՆՈՒՇ. ըստ Գաղիանոսի ՝ պտուղ վայրի տնկոց. βάλανος glans. վայրի կաղին. բալամուտ . Այլ բուն դառն նուշ՝ է կրկին. մին է թուփ՝ որ բերէ մանր նուշ ի բնէ դառն. եւ միւսն ծառ որպէս զտունկ քաղցր նշի, այլ պտուղ նորա դառն, աճըպատէմ։
pomegranate;
նռան ծաղիկ, flower of wild-tree.
• , ն հլ. (նռան, նռունք, նռանց, յետ-նաբար նաև նռնունք) «նուռ պտուղր. puniი» oranatum L» ՍԳր. որից նռնենի «նռան-ծառ» ՍԳր. Վեցօր. 92. «նռան ծառի փայտ» Յայսմ. նռնաձև ՍԳր. Փիլ. քհ.։
• Հներից Մագ. թղ. 131 բաժանելով պրս. anār հոմանիշից՝ ստուգաբանում է հյ. կուռն «խիտ» բառով. «Պարսկական է անունն անար, ի հրապաշտութեանն պատուեալ յատրուշանին յորջորջեալ,
• յորմէ անարն կոչեցեալ սակս որակու-թեանն հրակերտ, կարմրահատ և հրա-հատ։ (Ուրեմն Մագ. պրս. anār «նուռ» բառը համարում է nār «կրակ» բառից, որ սակայն արաբերէն է և նրա հետ գործ չունի)։ Իսկ ստուգաբանեալ նուռ-նըդ ներմակագրեալն նուռն կուռն, յոգ-նախումբ և միահամուռն ի միասին բաղկացութեան բազմահատեայ հարըս-տութեամբ իբրու կուռն փոխադրեար նոյն ներառասութեան (ուզում է ասել ն տառը ներս է առնուած)։ Զի կուռն իբ-րու բազում գտեալ այս ի գիր՝ փիւրն ի պէ, և կենն ի գիմ կամ ի քէ, հիւնն ի խէ յոչն ուղղախօսելոյ»։-Նորերից ԳԴ. ՆՀԲ. Lag. Urgesch. 819, Btrg. bktr. Lex. 21 կցում են պրս. [arabic word] nār բառին։ (Այս բառը՝ որի հինն է պրս. [arabic word] anar, պհլ. anār, և որից փոխառեալ են քրդ. enār, henār, hinar, զազա. hənār արևել. թրք. [arabic word] anar, օսմ. nar, բուլգ. սերբ. nar, գնչ. k'inar հոմանիշները, իսկապէս գործ չունի հայերէնի հետ. որովհետև ձայնական օրէնքները թոյլ չեն տալիս ո՛չ հայերէնը իրանականից փոխառեալ դնելու և ոչ էլ երկուսը միա-սին ցեղակից համարելու (ըստ Հիւբշ. Arm. Gram. 207).
• ԳՒՌ.-Ջղ. նուռն, Ագլ. Գոր. Ղրբ. Շմ նօ՜ռնը, Տփ. նո՛ւրը, Ալշ. Ախց. Երև. Զթ. Կր. Խրբ. Մկ. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տիգ. նուռ, Հճ. նուր, Սվեդ. նօռ, Ասլ. նիւռի (սեռ. նիւռիի), Ննխ. (թուրքերէնից նոր փոխառու-թեամբ) նառ։ Նոր բառեր են նռահատ, նըո-նահատ, նռնի, նոնիկ։
ῤοά, ῤοιά (եբր. ռիմօն ). malum punicum, malagranatum. (պ. ենառ, նառ. որպէս թէ հուր, հրագոյն). Պտուղ գնդաձեւ՝ թագ ի գլուխ, կարմրակեղեւ, եւ կարմրահատ՝ կուռն մարգարտաշար հատիւք. անոյշ, կամ թթուաշ, օգտակար որպէս զդեղ զովարար.
Ի նռանէ եւ ի թզոյ։ Իբրեւ զկեղեւ նռան այտք քո։ Նուազեաց թուզ եւ նուռն, եւ արմաւ զեւ խնձոր (պտուղ հանդերձ ծառով). (Թուոց. ՟Ժ՟Գ. 24։ Երգ. ՟Դ. 3։ Յովէլ. ՟Ա. 12։)
Վարդ վառելով այտիցն՝ նմանեալ խայծեալ նըռանց. (Տաղ.։)
ՆՌԱՆ ԾԱՂԻԿ. առ Գաղիանոսի ՝ ըստ յն. βαλαῦστιον որ է ծաղիկն վայրի նռան. կամ անպտուղ ծաղիկ բարդ։
Իսկ ի Բժշկարանի ՝ ՎԱՅՐԻ ՆՈՒՌՆ, մեկնի նաղիշդ. որպէս պղպեղ ինչ յեթովպիա։
subtile, fine, slender, tenuous, lank, thin, slim;
narrow;
subtile;
finespun, subtile, difficult, abstruse, obscure, profound;
subtilely;
— ձայն, shrill voice;
— մտօք, subtle, acute, shrewd, perspicacious.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ռ հլ.) «բարակ, թեթև, անգայտ» Իմ. է. 12, 23. Եզն. «նեղ (փողոց, ճանապարհ)» Շիր Խոսր. Սարգ. յուդ. «tenuis» (բաղաձայնի տեսակ, որ և լերկ, որ է «պարզ խուլ») Թր. քեր. «խո-րին՝ դժուարիմաց ոճով» Ոսկ. յհ. ա. 26. որից նրբել Ոսկ. ա. տիմ. նրբափողոց Վեցօր. 135=նրբուղի Վրդ. երգ. Տօնակ. նրբագոյն Եզն. Կորիւն. նրբահայեաց Եւագր. նրբաւարտ Ոսկ. փիլիպ. նրբաձայն Ել. դ. 10. զ. 30, Ոսկ. մ. գ. 3 (ըստ ՀԱ 1913, 301).-նոր բա-ռեր են նրբամիտ, նրբանկատ, նրբանկատու-թիւն, նրբիմաստ, նրբանցք, նրբագեղ ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. snōbhri ձևից, որ կազմուած է -ri մասնիկով՝ պարզական snē̄bh արմատի միջին ձայնդարձից. հմմտ. դան. snoever «նեղ (ճանապարհ, դուռ, զգեստ), նուրբ, բարակ (օրիորդ)», snoever sti «նրբափողոց», հշվէդ. snoevr «նեղ», նշվէդ. snāf «նեղ, սեղմ», նորվեգ. snoeyr գնեղ, նրբին, ճկուն, սեղմ, ճղճիմ», հիսլ. snoefr «նեղ (զգեստ)». այս բոլորը ղալիս են հնխ. snē̄bhri, snōbhri ձևերից և կատարե-լապէս համաձայն են մեր բառի հետ. կան և սրանց առանց s-ի ձևերը. ինչ. հշվէդ. noēver, հիսլ. nγfr, որոնց հետ միացնում են նաև գերմ. nuofer, nuober «առոյգ, թարմ» (Pokorny 2, 698)։ Ձևի համար հմմտ. հյ. սուրբ =սանս. çubhra-։
• Klaproth, As. pol. 100 օսս. nareg։ Lag. Urgesch. 295 և Muller ՏWAW 46. 465 պրս. narm «մեղմ»։ Այս մեկ-նութիւնը մերժում է Lag. Arm. Stud. § 1656։ Հիւնք. յն. νεβρός «ձագ, կոր-իւն»։ Patrubány SA 2, 31 և 288 յն. νέφος «ամպ, մութ», լտ. imber «տա-րափ» բառերի հետ։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 64-65.-Karst, Յուշարձան 415 մոնղոլ. narin, թունգուզ. narxōn, թրք. օսմ. narin «նուրբ»։ Persson IF 35, 206-208 դը-նում է հնխ. snerp, snerb «քաշուիլ, ամ-փոփուիլ, կծկուիլ» արմատից, իբր հբգ. snerfan, մբգ. snerfen, գերմ. schnurfen, šchnurfeln, որ և զնդ. narəp «լուսնի-պակասիլը». սրանց պարզականն է հնխ. šner-, որից ունինք անգսք. nearu «նեղ». շվէդ. nōr «մանկիկ», լեթթ. nārs, nāre «ճարմանդ», գերմ. schnurren «սեղ-մուիլ, կուչ գալ», այլ աճականով՝ հնխ. snerk-, snerg-, որից հգերմ. snerhan, յն. νάρϰη, հյ. ներգևիլ։ Pokorny 2, 698 ընդունում է ուղիղ մեկնութիւնը, իսկ 2, 701, առանց անդրադառնալու նախոր-դին, ընդունում է Persson-ի այս մեկ-նութիւնը (միայն սխալմամբ հյ. նուրբ բառի տեղ գրում է սներբ!)։ Այս երկու մեկնութիւններից նախընտրելի էր բնա-. կանաբար առաջինը՝ ըստ նշանակու-
• ԳՒՌ.-Սվեդ. նէօրփ «նեղ (ճանապարհ, ժապաւէն ևն)»։
Սիք նուրբ։ Նուազ, այսինքն նուրբ ասի ի վերայ նորա, զամենայն ծանրութեամբ եւ հեռակցութեամբ զանց արարեալ, եւ յամենայն անարգելաբար մտեալ. (Դիոն. ածայ.։)
Զքղոյ զյոյժ նրբոյ հրամայեաց տապար սրեալ ի վերայ կախել. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
Անձուկ ասի դարձեալ, վասն զի նուրբ է։ Նուրբ է ճանապարհն եւ դիւրագայթ։ Նեղ եւ նուրբ է ճաապարհն. (Խոսր.։ Սարգ. յուդ. ՟Դ։)
Նուրբ ձայնիւ վարեսցի իբրեւ անօսրագոյն հաւու. (Ածաբ. ժղ.։)
Վասն ահին նուրբ ձայնիւ վարին հաւք. (Տօնակ.։)
Նուրբ (այսինքն բարակ) եւ կայտառ մտօք վարեալք՝ զօրինացն դիտումն ի Քրիստոսի խորհուրդն փոխադրեսցուք. (Մեկն. ղեւտ.։)
Բնութիւն հրեշտակաց ի վեր է քան զհողմ եւ քան զհուր, նուրբ եւ արագ քան զմիտս։ Նուրբ է տարր լուսոյ, այլ զի ակամբ զննի, մարմնաւոր է. (Եզնիկ.։)
ՆՈՒՐԲ. մ. Խորին ոճով. բարակ կերպով.
aid, assistance, succour, help, favour, subsidy, support, relief, resource, means;
ի —, in support of, on behalf or in favour of;
— մատուցանել, to aid, to succour, to help;
to care, to take care;
— լինել, cf. Նպաստեմ.
• = Հպրս. *ni-upastā «նպաստ» բառից, որ ևազմուած է ni-և upa-մասնիկներով՝ sta-«կենալ, կալ» արմատից. իրանական գրա-կանության մէջ աւանդուած չէ *ni-upasta ձևը, բայց ունինք զնդ. [other alphabet] ︎ upastā «օգնու-թիւն, նպաստ, օգուտ» [arabic word] upastābara «նպաստամատոյց, օգտակար. նպաստաբեր» (Bartholomae, Altir. Wört. 398 կարդում է upaštābara և թողնում առանց բացատրութեան. իմաստը ան-յայտ). հպրս. upastā «օգնութիւն, նպաստ». հին պարսկական բևեռագրութեանց մէջ յաճախակի գործածուած մի բանաձև է [other alphabet] Auramazdā-maiy upastām abara «Արամազդ ինձ նպաստ եռեռ». հմմտ. նաև ապաստան, որ պատկանում է նոյն ար-մատին։-Հիւբշ.
• ՆՀԲ լծ. ապաստան և հուպ աստ. իսկ պրս. նէվաստէն, նէվաշտէն «ջանալ ճգնիլ»։ Եւրոպա 1849, 200 հպրս. upas-tā «նպաստ» բառի հետ։ Müller ՏWAW 66, 275 հպրս. upastā, զնդ. upasta՝ ա-հած ni-մասնիկով։ Lag. Ges. Abhd. 228 յն. ὄταστόν «ընկերանալ»։ Նոյն Arm. Stud. § 1657 չի ընդունում Mül-ler-ի մեկնութիւնը՝ առարկելով թէ ni-և upa-միասին չէին կարող կցուիլ և թէ niu չի՛ կարող տալ ն։ Հիւնք. ապաստան բառից։ Müller-ից անկախաբար վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. Բազմ. 1897,
• 170. նոյնը խօսեց նաև Արևելագիտաց ԺԱ համաժողովին՝ Պարիզ (ՀԱ 1897, 310 և 316), ուր և նախագահ Հիւբշ. տուաւ իր հաւանութիւնը (անձնական)։
Յորժամ զայս եւս նպաստ ինքեան առնուցու, հաստատուն է սահման վիճակի. (Իսիւք.։)
(լծ. ապաստան, եւ հուպ աստ). σύμβλημα (հանգանակ). commissio χρεία (պէտք). opus ἑπιτήδευμα studium, diligentia. եւ բայիւ παρέχω (լծ. պարգեւել). adhibeo, praesto συμβάλλω confero եւ այլն. Օգնութիւն՝ մասամբ իւիք յանձնէ իւրմէ ինչ մի հանգանակելով, կամ ճգնելով. ձեռնտուութիւն. գործակցութիւն. սատար. օգուտ. շահ. պէտք, եւ ջան. փոյթ. հայթայթանք. պիտանութիւն. կամ սատար՝ որպէս օգնական, ձեռնտու, գործակից. քովէն՝ քսակէն՝ իր կողմանէն օգնութիւն մը ընելը .... (իսկ պ. նէվաստեն, նէվաշէն, ջանալ ճգնիլ).
Աղօթից նպաստիւ սուրբ հայրապետին Յովհաննու. (Յհ. կթ.։)
Ոչ կամեցաւ, եթէ մարդկային ինչ իրք նպաստ աստուածայնոցն լինիցին։ Չէր ինչ նպաստ Յովսէփ ի տէրունական ծնունդն. (Իգն.։)
Ածէ ի մէջ զՅովսէփ, որ որով կրեաց զվիշտսն, նպաստ եղեւ ի հաւատս բանիցն ասացելոց։ Թէպէտեւ յղութեանն ոչինչ եղեր նպաստ, սակայն զտեղի հօր լնուս մանկանն. (Ոսկ. մտթ.։)
Ասի եւ հյց. խնդրելով, որպէս Մատուցանել կամ հայթայթել իբր նպաստ. ի ներքս բերել. յաւելուլ. առնել կամ կրել. ըստ յն. ներածել, առբերել. εἱσάγω infero, induco, adhibeo, refero παρέχω, παρασχεῖν praebeo.
Ինչս եւ փոյթ եւ վերակացութիւն՝ զամենայն ինչ նպաստ լիցուք յընկերացն օգուտ։ Պատճառ եւեթ խնդրէ այն հուր, զի սակաւիկ մի անդր կայծակունս նպաստ լինիցիս, եւ զողջոյն իսկ զբոց բարերարութեան բորբոքես. Եւ եթէ հաւատոցն պէտք իցեն՝ ասեն, զի՞նչ պիտոյ իցեն պահք. զի ընդ հաւատոցն եւ այն եւս ոչ սակաւ նպաստ լինի զօրութիւն (այսինքն զզօրութիւն)։ Տե՛ս զՊօղոսի այնչափ ուղղութիւնս։ յանձնէ նպաստ լինէր, եւ զամենայն շնորհացն համարէր։ Զշնորհսն ունէր յօգնականութիւն, եւ չհամարէր բաւական, այլ՝ ազգի ազդի նեղութիւնս նպաստ լինէր. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Ոչ ոք զոր սիրէ՝ նպաստ վաշխի տայցէ. ընթերցի՛ր կամ իմա՛, պարտ բաշխի. յն. ընկենուցու, կամ մերժեսցէ։
aim, butt, level, end;
premium, prize;
object, goal, end, scope, view, purpose, design, intent;
կէտ —ի, aim;
ուղղել ի —ն, to take aim at, to aim, to level at, to point;
հարկանել ի —ն, to hit the mark;
to attain one's end;
առնուլ կամ յափշտակել զ—ն, to obtain the premium, to win the prize.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «նշան առնելու տեղ, նետի նշաւակ» Ողբ. գ. 22. Իմ. ե. 12, 22. «մտա-դրած բանը» Լմբ. Բրս. հց. «նախագաղա-փար, օրինակ» Նար. կուս. Լմբ. յայտ. «յաղ-թանակ, յաղթութեան մրցանակ» Ագաթ. Մծբ. որից նպատակեալ Զքր. կթ. նպատա-խաւոր. աննպատակ, աննպնտակայարմար, բարենպատակ, նպատակայարմար, նպա-տակակէտ ևն։
• Lae. Ges. Abhd. 66 սանս. ni-pāta-։ Այս բառը նշանակում է «ընկնել, առաջն ընկնել, ծնրադրել, վրան վազել, յար-ձակիլ» ևն. այս իմաստները համաձայն չեն մեր բառի իմաստին, թէև երկու ձևերը իրար հաապատասխան են ձայ-նապէս։ Այս պատճառով Lag. Arm. Stud. § 1659 և Հիւբշ. 207 մերժում են Մեր բառն իրանեան փոխառութեան երևոյթն ունի և ենթադրում է պհլ. *ni, pātak ձևը, որ սակայն այլուստ չի ա-պացուցւում։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 292 զնդ. nivat «արձակել, նետ» + պրս. gāh «տեղ»։
Կայր սուրբ վկայն ի մէջ ապիրատ եւ տիրասպան ազգաց իբրեւ զնպատակ աղեղնաւորաց. (Ճ. ՟Բ.։)
Ամենեցունցն կայ առաջի պսակն, եւ նպատակն յայտնի է։ Բազմաց ճգնելով՝ սակաւք առնուն զնպատակն. եւ բազմաց ընթացեալ՝ սակաւք կարեն հասանել ի կէտ նշանին. (Իսիւք.։)
cf. Նպարակ.
• «պարէն, ուտելիք» Պիտ. որ և նպա-րակ՝ նոյն նշ. Երեմ. խ. 5. Եւս. պտմ. 158. (երկուսն էլ ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան). որից նպարակաւոր Ծն. խե. 23. նպարակել Փարպ. կը. նպարակեալ Վկ
Նպարակ կանխէին կազմէին իւրեանց առ աւուրց վաղուի. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
dark, dull, obscure, sad, gloomy, horrid;
cf. Նսեմութիւն.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «աղօտ, մը-թին» Վրք. հց. Ոսկիփ. Երզն. մտթ. «մթու-թիւն, խաւար» Խոր. Շնորհ. յուդ. Սարև պտմ. ոբից նսեմանալ «մթնել, գիշեր դառ-նալ» Միք. գ. 6. Յհ. զ. 17. նսեմացուցանել Զքր. կթ. Ղևոնդ. Շար. նսեմական Յհ. կթ. ևն։-Այս բառի համար ՆՀԲ ո՛չ մի ընտիր վկայութիւն չի տալիս. բայց Միք. գ. 6, Յհ, զ. 17 գործածուած գտնելով՝ բառիս ոսկե-դարեան գոյութեան համար կասկած չի մը-նում։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'ema-ձևից, որի վրայ աւելացել է ni-նախամասնիկը. ժա-ռանգներից հմմտ. սանս. [other alphabet] çyāmá̄-«սև, մթնագոյն», որ և [other alphabet] çyāma-ka-«նոյն նշ.», լիթ. šêmas, šēmas «գորշ մոխրագոյն կամ գորշ կապտագոյն» (եզան համար ասուած), թերևս նաև ւտ. cīmer «մլուկ, փայտոջիլ» (իբր *cīmoqs «*գորշա-տեսիլ»), յն. Kίμων (յատուկ անուն, իբր «Սևակ»)։ Նոյն արմատին է պատեանում նաև սեաւ բառը, որի համազօրներո տե՛ս անդ (Trautmann 306, Boisacq 456, Walde 160)։-Աճ.
• ՆՀԲ իբր արմատ նշմարի, նշմարելոյ. նաև պրս. nas, nasar «հովանի, շուաք»։ Lag. Urgesch. 1018 սանս. niç «գի-շեր» բառի հետ։ Müller SWAW 66, 275 և Տէրվ. Նախալ. 39 ծան. իբր ni-մաս. նիկով *սեմ ձևից, որի հետ հմմտ. սանս. çyāma, զնդ. syāva, պրս. siyāh «սեաւ, մութ»։ Հիւնք. պրս. նիզէմ, նիզմ, նիժմ (իմա [arabic word] nazam, [arabic word] nazam) «գի-շերային մթութիւն, խաւար»։ Մէնէվիշ-եան, Արդի լեզուագ. էջ 60 ուգրօ-ֆինն, sam «սևանալ», samia «պղտոռ». surea «մթին, մութ» բառերի հետ։ Գազանճեան, Արև. մամուլ 1902, 77 նի+սեաւ։ Mül-ler-ի համեմատութիւնը սանս. բառի
• հետ՝ ուշադրութեան չէր առնուած մինչև տյժմ, քանի չէր հաստատուած կապակ-ցութիւնը սանս. բառի և միւս հնդևրո-պական ձևերի միջև. այժմ որ այս կա-պակցութւինը հաստատուած է, նոյն հի-ման վրայ հայերէն բառը դառնում է բնիկ (ե ձայնաւորի պատճառաւ) և կապ-ւում է միւսների հետ։
Նսեմաւ եւ միգիւ ի վիհն յաւիտենական խաւարին տանջեսցին. (Շ. յուդ. ՟Ժ՟Ե։)
Նսեմաւ ի վերայ դիականացն բանակէին. (Խոր. ՟Բ. 43։)
tribulation, difficulty, labour.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ գոր-ծածում է Յհ. իմ. ատ. էջ 15. «Յորմէ ռ։ փոփոխեսցի նախահարցն հաստատեալ սահ-մանք. այս ինքն՝ ոչ տէրունականն աւուր զապաշխարութեանն ի վերայ ածել զնսիր, և ոչ նմանօրէն սմա զծոմականսն դատարկա-ցուցանել և փափկացուցանել զաւուրս»։-Ըստ Հին բռ. նշանակում է «գործ», որով-հետև ունի սրանից նսիրել «գործել»։ ՆՀԲ մեկնում է «գործ ծանր, աշխատութիւն», ՋԲ «աշխատութիւն, տառապանք, ծանրութիւն ևամ սուգ», ԱԲ «ծանր աշխատանք կամ մը-թութիւն, տրտմութիւն».
• Ըստ ՆՀԲ «Թուի որպէս պրս. նէսէր, սալէ «ստուեր, հովանի» կամ հյ. նժար, որպէս ծանրութիւն»։-Այվազեան, Ուղ-ղագր. էջ 44 լծ. նսիհ (ինչպէս ունի և Peterm. 260)։
Զապաշխարութեան ի վերայ ածել զնսիր. (Յհ. իմ. ատ.։)
Թուի որպէս պրս. նէսէր, սայէ. Ստուեր, հովանի. կամ հյ. Նժար. որպէս ծանրութիւն. զի նշանակէ՝ Գործ ծանր. աշխատութիւն.
lake, small lake.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Ոսկ. ղկ. (տպ. Ոսկ. պօղ. Բ. էջ 627). «Ե՛լ յինէն, տե՛ր, զի մի՛ արքս հանդերձ նաւաւս ընկղմեսցուք. քանզի նոյն ինքն և նքողակ։ մտանել ի նաւս բռնադատի (ամենայն ձը-կամբք)»։ ՆՀԲ մեկնում է «ծովակ, լճակ, եթէ չկայցէ սխալ գրչի», ԱԲ «ծովակ, լճակ. 2 ձկները»։ Առաջին իմաստը աւելի է յարմար։
Իբր Ծովակ. լճակ. (եթէ չկայցէ սխալ գրչի)
sieve, riddle.
• «մաղ» Վեցօր. ը. 181 (աւան-դուած է միայն մէկ անգամ՝ սեռ. նքուրի ձևով). հմմտ. նաև նգոյր։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. neik-«ցորենը տեփրելով մաքրել» արմատից (-ոյր մաս-նիկով). հմմտ. լիթ. nēkóti, լեթթ. nēkāt կիմր. nithio, բրըտ. niza, բոլորն էլ «ցորեն տեփրել», լեթթ. lekscha «տեփրելու թի» (նախաձայնի փոփոխութեամբ). նոյն. են դարձեալ յն. λιϰμός «տեփուր», λιϰμά́ω «տեփ-րել», λιϰμητήρ «տեփրող», λϊϰνον «տեփուր, ուռիէ կողով», որոնց բոլորի մէջ նախաձայն ՝ ււռաջաղել է տարանմանութեամբ. հմմտ. νεῖϰλον νίϰλον. νίϰειν, ἰxμαν ևն հոմանիշ ձե-ւերը, որ աւանդում է Հեսիքիոս։ Հայերէնի պարզ արմատն է *նիք-։ (Pokorny 2, 321, Boisacq 581)։-Աճ.
• Հիւնք. յն. λίϰνον «կողով, մաղ» բա-ռից։ Հ. Գ. Նահապետեան, Բզմ. 1908. 18 ուզում է սրբագրել խոյր?
minium, red lead, ruddle, vermilion.
• , ի հլ. «մի տեսակ ազնիւ կարմիր ներկ. լտ. minium, rubrica» Երեմ. իբ. 14, ուրիշ վկայութիւն չկայ։
Շինեցիր քեզ տուն պատշաճօղ, վերնատուն հովանոց, յօրինեալ պատուհանիւք, տախտակամայրս ի մայրից, ծեփեալ նօթիւ. (Երեմ. ՟Ի՟Բ. 14։)
fasting, hungry, famished, starved.
• (-թւոյ, -թեաց) «անօթի, քաղցած, սոված» ՍԳր. որից նօթութիւն Եւագր. Նիւս. բն. ասւում է նաև անօթի Ոսկ. ա. թես. թ. Վրք. հց. Ճառընտ. որից անօթութիւն Ճա-ռընտ. անօթեց, ի յանօթեց, անօթուց «անո-թի փորանց, քաղցած փորով» Վստկ. Մխ. Բժշ. բուն արմատն է նօթ, որից -ի մասնի-կով՝ նօթի. հմմտ. բարի։
• ՆՀԲ յիշում է պրս. naštā «անօթի, քաղցած»։ Հիւնք. հիւանդ բառից։ Bug. ge, Btrg. 22 իբր բնիկ հայ՝ կցելով յն, νήφω (νάφω) «ժուժկալել, մանաւանդ ի գինւոյ», νήπτης, νγπτιϰός «ժուժկալ», »ηνις «ժուժկալութիւն» բառերին՝ հանում
• է հնխ. naphtio-ձևից։ Հիւբշ. 479 անա-պահով է համարում այս մեկնութիւնը, որովհետև կարող է լինել՝ որ յն. νήφω կապ ունենայ գերմ. nüchtern «անօ-թուց» բառի հետ և երկուսը միասին ծագին հնխ. nag2hō ձևից։ Իրօք էլ Pe-dersen, Հյ. դր. լեզ. 28 երեք ձևերը իրար է միացնում, որ կրկնում է նաև Boisaq 670։ Բայց Kluge 352 ցոյց է տալիս, որ գերմ. nüchtern<հբգ. nuohturn ծա-գում է լտ. nocturnus «գիշերային» բա-ռից։ Ըստ այսմ Pokorny 2, 317 պա-հում է միայն յն. νήφω =հյ. նօթի, որոնջ դնում է հնխ. nāg2h-(nābh-?) արմա-տի տակ։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. նօ՛թըէ, Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Շմ. Սեբ. Տփ. անօթի, Վն. անօթի, անութի, Հճ. Պլ. Ռ. անութի, Մրղ. անօթը՛, Գոր. ընօ՛-թի, Սվեդ. mնօթա, Հմշ. օնօթի, օնէթի, Մկ. mնութը, Ասլ. էնէօթի, Ալշ. Մշ. անօտի, Զթ. անըթը՝։ Նոր բառեր են անօթենալ, անօթեց-նել, անօթիմեռ, անօթիփորանց, անօթու, ա-նօթանց։
νηστής jejunus ἅσιτος qui cibum non cepit. որ եւ իբր ռմկ. անօթի. պ. նաշթա. Անսուաղ. անճաշակ. անհաց. նքողեալ. նքթեալ. քաղցեալ. սովեալ. ծոմաջան.
notary.
• , ի-ա հլ. «գրագիր» Մարթին. Տօնաց. Յայսմ. որից նոտարացի Կիր. պտմ. նօտարել կամ նօտրել «արագ գրել» Յիշատ. Մեծոփ. բառիս հարազատ ձևն է նոտար, որ յետոյ սխալ գրչութեամբ դար-ձաւ նօտար. ինչպէս ընդունուած է այժմ մեր գրականում. և սրանից էլ կրճատմամբ նօտր «մի տեսակ ընթացիկ գիր» Յիշատ. պտմ. Վրդն. նօտրագիր (նոր բառ)։
• = Ան. νοτάοιος, որ փոխառեալ է լտ. no tarius «քարտուղար, նօտար, գրագիր» բա-ռից. սրանից են նաև վրաց. ნოტარი նոտարի, ֆրանս. notaire ևն։ Լատին բառի հին ի-մաստն է «սղագրող» և ծագում է noto «նշա-նակել», nota «նշան» բառից, որ կապ չունի լտ. nōsco «ճանաչել» բառի հետ (վերջինս տես ծան, ճան-աչել), այլ ծագում է հնխ. ono-«նշանակել» արմատից (Walde 524)։-Հիւբշ. 368։
ՆՕՏԱՐ կամ ՆՈՏԱՐ. Բառ լտ. նօդա՛ռիուս. յորմէ եւ յն. նոդա՛ռիօս . νοτάριος կամ γραμματεύς, ὐπογραφεύς . (որպէս եւ σημαίνων signator. նշանակիչ գրով) Նշանագիր. գրիչ. դպիր արքունի կամ եկեղեցական. գրագիր.
back, shoulder, load;
hand-barrow, sedan.
• , ի-ա հլ. «մախաղ, պարկ, տոպ-րակ» Դ. թագ. դ. 39. Կիւրղ. թգ. «պատգա-րակ» Բ. մկ. թ. 8. «բեռ» Վստկ. Վրդն. պտմ. էջ 157. «կռնակ, թիկունք» Երզն. մտթ. «տող ընդ մէջ սրբագրութիւն կամ յաւելուած» ԱԲ. «պարտականութիւն» Անսիզք 9. որից շալա-կամատն «բեռան մէկ աչքը» Կիւրղ. թգ. (ԳԲ դարձրել է շալակամասն). շալակել «մէջքով՝ կռնակով վերցնել» Վրդն. ծն. Վրք. հց. բ. 124. շալական «բեռնատար (ձի կամ ջորի), Վստկ. 204.
• = Բառիս հետ նոյն են արաբ. [arabic word] šal-laq «մուրացկանի տոպրակ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 937) և պրս. [arabic word] sālāq «փը-սիաթ, խսիր» (ԳԴ, էջ 343), բայց այս եր-կուսն էլ բնիկ չեն. հայերէն բառը շատ հին լինելով՝ չի կարող արաբերէնից փոխառեալ լինել. ուստի պէտք է ենթադրել որ րոլորն էլ ասորական կամ պահլաւական աղբիւրից են։ -Հիւբշ. 272։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Հմշ. Մշ. Ջղ. Տփ. շալակ, Ալշ. Երև. Խրբ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. շա-լագ, Ասլ. շալագ, շալայ, Հճ. շալօգ, Զթ. շա-լօգ, շալոգ, Ագլ. շm՛լmկ, Սլմ. շmլmկ', շլmկ', Տիգ. լmլmգ, Շմ. շmլmգ՝, Գոր. Ղրբ. շէ՛լmկ, շէ՛լակ, Մկ. Վն. շլmկ, Մրղ. շիլmկ', Սվեդ շmլիւգ, Ատն. շէլէգ, բոլորն էլ «կռնակ կամ շալակաբեռ»։ Նոր բառեր են շալակտար, շալակճուարան, ոսկեշալակ, քաքաշալակ, շալկւոր, շալկուորիլ, շալկնտել։
(լծ. ռմկ. շլլիք, շըլինք. եւ ար. սէլաք, սէլէֆ, եւ այլն). Երկու կողմն պարանոցի կամ ուլան. իրանք. ողն. ուսք. թիկունք. եւ Արկեալն զուսովք՝ պարկ, մախաղ, եւ ամենայն ինչ բառնալի.
Քաղեաց ի նմանէ ազոխ լի շալակաւ. յն. ձորձով ἰμάτιον vestis. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 39։)
Ոչ այնքան ունէին որովայնք նոցա, որչափ էին ի շալակս նոցա (սակառիք հացի). (Երզն. մտթ.։)
Մի շալակ ալիւր, մի տրամ հաց համեմ խառնես (իխմորն), լաւ համով լինի. (Վստկ.։)
profit, interest, fruit, gain, lucre;
advantage, good, benefit, utility, emolument;
interest, usury;
— օգտի or օգտութեան, utility;
սէր —ու, love of lucre;
ի — օգտի իւրեանց, for their advantage;
for the benefit of them;
ոչ առ ի — ինչ օգտի բարբառիմ, be sure I speak disinterestedly;
ի —ս հարկանիլ, —ու զհետ լինել, կրթիլ, մտանել, to become avaricious, to be greedy of gain;
— բերել, to be profitable, to profit, to produce gains;
բառնալ զ— ուրուք, to clip a person's profits or gains;
ի — ածել, to invest, to put out at interest, cf. Շահեցուցանեմ;
some dance;
—ս առնել, to dance;
shah;
— պարսից, Shah or king of Persia.
• , ի հլ. (ՆՀԲ դնում է նաև ու հլ. բայս առանց վկայութեան) «օգուտ, վաստակ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. դ. «դրամագլխի և կամ փոխ տուած դրամի տոկոսը» Կանոն առաք. 316 (Որ փոխ տայ և առնու վաշխ և տոկո-սիս և շահի շահս ագահութեան). որից շա-հիլ ՍԳր. Եզն. Եփր. ծն. շահաւոր Եզն. Ոսկ կողոս. շահաբեր Առակ. լա. 14. շաճազաւակ Ագաթ. շահավաճառ ՍԳր. շահաւէտ Ոսկ. մ. բ. 3. գ. 11. Սեբեր. շահաւետիլ Ազաթ. Կո-ոիւն. անշահ Երեմ. բ. 8. Ոսկ. մ. բ. 3. Ա-գաթ. բազմաշահ Ոսկ. եբր. Եփր. պհ. Վե-ցօր. հոգեշահ Ոսկ. յհ. ա. 20. Եփր. պհ. մե-ծաշահ Վեցօր. բարեշահութիւն Պիտ. դան-գաշահութիւն Սարկ. քհ. վաճառաշահ Եզեկ. իէ. 3. Ոսկ. մ. բ. 21. վաճառաշահիկ Պիտ-շահեստ «շահ» Վրք. հց. բ. 537. գրուած է շայել Եփր. ծն. էջ 99. հմմտ. նաև շայեկան։ Նոր բառեր են շահագրգռել, լահադիտութիւն, շահագրգռութիւն, շահադիտական, լահաբա-ժին, շահասիրական, անշահասէր, անշահա-խնդրութիւն են.
• «խաղ, պար». մէկ անգամ ունի Մծբ. 241. «Խաղացին վերտեցին և շահս արարին առաջի որթագլխոյն»։ Զգօնի վկայութեպն մէջ ասորի բնագրում (հրտր. Graffin, էջ 747) գտնում ենք ըստ համեմատութեան Վևեննա յի միաբան Պ. էսապալեանի (անձնական) «տօն կատարեցին»=շահս արարին։
κέρδος (լծ. թ. քեար ). ἑπικερδές lucrum πορεία, πορισμός, εὑπορία quaestus ἑγασία opus, et opes եւ այլն. Օգուտ. արդիւնք վաստակոց. արգասիք. պտուղ քաղեալ. յաւելուած ստացուածոյ. օգտակարութիւն. պիտանութիւն. դարման. դիւրութիւն. շահ, վաստակ սուտ. (իբր ստացումն)
Ինձ կեանք Քրիստոս է, եւ մեռանել՝ շահ։ Որ ինչ ինձ շահն էր, զայն վնաս համարիմ վասն Քրիստոսի։ Յայսմ գործոյ է շահ մեծ։ Շահս բազումս տայր։ Հատաւ յոյս շահի նոցա։ Տայր ճարտարացն լինել ոչ սակաւ շահ։ Տօնավաճառ շահից։ Ցանկութիւն շահից։ Մեծատունն հանդերձ շահիւքն իւրովք թարշամեսցի.եւ այլն։
Ձիթենին մատուցմամբ իւրոցն շահից խնամարկեալ զստացողսն դարամնէ։ Ոչ եթէ վայրապար ինչ առանց շահի։ Վարել փափաքանօք աւելորդաց ծովայինն շահից. (Պիտ.։)
Թէպէտ եւ ցաւոցն հաղորդակից եղեր, այլ ի շահիցն հեռացեալ վրիպիս. (Ոսկ. ապաշխ.։)
Որպէս ակնս լուսաւորելովն գործէ մեզ զշահն, նոյնպէս ոգիքն հաւանելով օրինացն. (Գէ. ես.։)
Քանքարաթաքոյց ծառայն ի գործ արկանել եւ ի շահ ածել վատացաւ. (Ոսկ. եփես. ՟Դ։)
Խաղացին վերստին, եւ շա՛հս արարին առաջի որթագլխոյն. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
cf. Շահապետ.
• = Սասանեան պհլ. *šahrap ձևից, որի հինն էր արշակունեան պհլ. *šatiap. այս բառը գալիս է հպրս. *xšaϑrapā «գաւառա-պետ» բառից, որ կազմուած է հպրս. xšaϑ. ra=զնդ. xšaϑra «թագաւորութիւն, երկիր, գաւառ» և զնդ. հպրս. pā «պահել, պահպա-նեւ» բառերից. հմմտ. սանս. kšatrapa-ձևըր Հպրս. *xšaϑrapā-ձևի մօտ կային նաև xšaϑ. rapāvā (որ աւանդուած է բևեռագիր արձա-նագրութեանց մէջ) և ենթադրեալ *xšaϑrapa-na-. առաջինից է տառադարձուած յն. ἐkατ-ὄάπης (KZ 33, 215), երրորդից են եբր. [hebrew word] axasdarpənīm Եզր. ը. 36, Եսթ. գ. 12, ը. 9, թ. 3 և արամ. [other alphabet] axašdarpənīn, axašdarpənayyā Դան. գ. 2, 3, 27, զ. 2-8։ Պհլ. ձևից է տառադարձուած յն. οατράπης, σατράπαι, որի միջոցով են հյ սատրապ, լտ. satrapes և ասոր. [syriac word] [other alphabet] satrāpā։-Հիւբշ. 208, 513։
• Աւետիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի 18Ո6. հտ. Ա. էջ 554 համարում է պրս.։ ՆՀԲ արաբ. [arabic word] sāhib «տէր» բառի հետ։ Ուռիղ մեկնեց նախ Lag. Urgesch 1118, Ges. Abhnd. 68։ Նոյն, Arm. Stud. § 1667 «քաղաքապետ» նշանա-կութիւնը պրս. šahr. «քաղաք» բառից կարծելով՝ ենթադրում է թէ նախապէս երկու տարբեր բառեր լահապ ձևի մէջ միացած են։ Այս բանը չի ընդունում Հիւբշ. 208։ Բազմ. 1895, 148 դնում է շահապետ բառից կրճատուած։
• Վերի մեկնութիւնը տպուած է նախ Արրտ. 1910, 179։
արաբ. սահըպ, սահապ. οἱκονόμος procurator, dispensator ὀ ἑπι τῆς πατριῆς qui est super familiam, parentelam ἑθνάρχης praepositus gentis. որ եւ ՇԱՀԱՊԵՏ. Տէր. իշխան. պետ. ստացօղ. նախարար. նահապետ. վերակացու. հազարապետ. ոստիկան. փոխարքայ. ազգապետ.
Շահապ եգիպտացւոց. շահապն նախարարապետ՝ որ կարգեալ կայր ի վերայ աշխարհին եգիպտացւոց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Իշխանն՝ շահապ զարեւանդ եւ հեր գաւառի։ Զշահապն շահապիվանի. (Ագաթ.։)
Ի վերայ մանկանց եկեղեցւոյ կացին առ մեօք շահապք եւ պարետք. (Սարկ. քհ.։)
vice-roy;
governor;
prefect;
mayor;
chamberlain;
guardian;
— դաշտաց, dryad;
— անտառաց, sylvan, satyr.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «պետ, իշխան, պահա-պան». այսպէս ունինք՝ շահապետ արքայի Ոսկ. բ. կոր. Գէ. ես., շահապետ այգեաց (ձի-թենեաց և ամենայն ծառոց) Ոսկ. ես. 274 շահապետ գերեզմանաց Ագաթ., լահապետ վայրաց Եզն. (վերջին երկուսը յատկապէս նշանակում են «մի ոգի, պարիկ»). յետնա-բար շահապետ քաղաքի «քաղաքապետ» Վրդ. առ. 50։
• ՆՀԲ իբր նահապետ և նոյն ընդ շա-հապ։ Lag. Urgesch. 1118 զնդ. xšaϑra-paiti և Ges. Abhd. 68 սանս. kšatrapati sōiϑranaiti, xšaϑropaiti։ Բազմ. 1895, 148 զնդ. xšaϑrapaiti ձևից, հինը շահ-րապետ։ Հիւբշ. 208 դժուար կարող է լի-նել հպրս. *xšaϑrapati-, սանս. kšatrá-nati,-որ է «երկրապետ»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 10 պհլ. շատուրիար, պրս. šahriyār բառերի հետ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի արաբ. ❇ šahām «խոխ, բոբոխ, մանուկներին վախեցնելու էակ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 493)։
Նհանգք ինչ իցեն գետոց, եւ եւ շահապետք վայրաց։ Ինքն կերպարանի կա՛մ ի վիշապի կերպարանս, կա՛մ ի նհանգի իմն, եւ ի շահապետի։ Զոր շահապետ վայրաց կոչեն. (Եզնիկ.։)
seat of Government, capital, metropolis.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մեծ կամ թագաւորական քաղաք, նահանգի կամ գա-ւառի կենտրոնական քաղաքը» Եղիշ. գ. էջ 59, Փարպ. Արծր. Լաստ. Մամիկ.։
• ՀՀԲ «տեղի կամ բնակարան շահաց»։ ՆՀԲ պրս. շահիսթան։ Այսպէս նաև էմին, Ист. Bарданa, էջ 50։ Lag. Arm. Stud. § 1670 և Պատկ. Aрм. гeorp. 75 միա-ժամանաև մերժում են դնել պրս. šahis-tān և ընդունում են վերի ձևով։ Ուղիղ է նաև Բազմ. 1895, 148։
ՇԱՀԱՍՏԱՆ կամ ՇԱՀՍՏԱՆ. Քաղաք երեւելի կամ ոստանիկ, թագաւորական. իբր արքայանիստ կամ արքայավայել. ամրոց արքունի. (պ. շահիսթան ). որպէս առ յոյնս աթէնք կոչիւր ἅστυ , եւ թ. ասիթանէ ՝ կոստանդինուպօլիս. եւ լտ. urbs Հռովմ.
Փախստական անկան ի մեծ շահաստան (ի դավրէժ). (Եղիշ. ՟Գ։)
Գանձակ շահաստան։ Շահաստան բռնավիժի (դավրիժու)։ Նիւշապուհ շահաստան։ Դղեակ շահաստանի. (Փարպ.։)
woody, wild forest.
• «անտառ», որից շահարազի «ան-տառաբնակ», մէկ անգամ ունի Մարթին. ἐԿոչեցաւ սիլուանոս, որ է շահարացի, վասն զի ի շահար և ի մայրիս սնաւ»։
• . ՆՀԲ յիշում է պրս. սայէ, սայվան «հո-վանի», սայէտար «հովանաւոր», շախ շ. «ոստ, շառաւիղ»։ Նորայր, Բառ. ֆր. 1186 ր արաբ. sahra «դաշտ»։
ՇԱՀԱՐ եւ ՇԱՀԱՐԱՑԻ. Բառ ռմկ. իբր Անտառ, եւ Բնակիչ անտառի. (պ. սայէ, սայվան, է հովանի. եւ սայէտար, հովանաւոր. իսկ շախ ՝ ոստ, շառաւիղ).
Կոչեցաւ սիլուանոս, որ է շահարացի. վասն զի ի շահար եւ ի մայրիս սնաւ. (Մարթին.։)
malabathrum;
filbert, nut, chestnut.
• = Պրս. [arabic word] šahbalūt, որ և šāh. ballūd, šahbalut «շագանակ», բայց գալիս է šāh «արքայ» և balūt «կաղին» բառերից և ստուգաբանօրէն նշանակում է «արքայա-կան կաղին» (այսպէս է նաև արաբ. [arabic word] balūt-ul-melik հոմանիշը). սրանից ևն նաև օրռ. šabelut և արևելեան թուրքե-րէնի միջոցով Ղրբ. շմբա՛լութ «շագանակ»։-Հիւբշ. 272։
• ՀՀԲ բառ այլազգական։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, նոյնը նաև ՀԲուս. § 2242 վերջին անգամ Seidel, Մխ. հեր. § 136։
Իսկ ի բառս Գաղիանոսի ՝ Շապալութ, շահպալութ, կամ շամբլութ, որպէս μαλαβάρον , որ է նարդոսահոտ տերեւ ծառոյ, որ ոյ իւղովն օծանէին կանայք զհերս։
cf. Ցօղ;
night-damp, evening-dew.
• , ի հլ. «ցօղ, խոնաւութիւն, շիթ, կա-թիլ» Երգ. ե. 2. Յոբ. լը. 28. Վստկ. 215. որից շաղալից «ցօղալից» ԱԲ. շաղել «ջրով թրջել, թրմել, շաղախել» Մաշտ. Կիլիկ. Զքր. կթ. (իմաստի զարգացման համար տե՛ս և հմմտ. թրել). արմատի երկրորդ ձևն է *շող, որից շողիք «լորձունք, թուք» Վստկ, ընդ-հանուր իմաստն է «թացութիւն»։ Հմմտ. նաև ջաղախ։
• ԳԴ պրս. žal, žāla «ցօղ»։ ՆՀԲ պրս. ժալ, ժալէ, որպէս և թրք. չըղ, չըյ «ցօղ»։ Տէրվ. Նախալ. 72 հյ. սառ, ցուրտ, պրս. žāla. sard, զնդ. sarəda, լիթ. szalti «սառեւ». szalna, szarma «շաղ, եղեամ, ձևերի հետ՝ հնխ. çar «սառիլ» արմա-տից։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 215 կպդովկ, šavi, սանս. savam «ջուր», sunomi «քամել», ումբր. savitu «անձրև» ևն։ Հիւնք. պրս. žāl։ Justi, Dict. Kurde 261 և Kurd. Gram. 251 հալ. շաղել ռա-ռի հետ դնում է քրդ. šelen «շաղուել, հեղուկի մէջ թաթախել ևն», որ բայի անորոշ ձևն է. արմատը šel։ Սագրզեան
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ասլ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ռ. Սլմ. Վն. Տփ. շաղ, Զթ. շօղ, շող, Ագլ. շէհ «ցօղ».-2. Երև. Պլ. շաղէլ, Գոր. Ղրբ. Տփ. լա՛ղիլ «անձրևը բարակ ցօղել», Ալշ. Հճ. Ջղ. Մղ. շաղել, Զթ. Խրբ. շաղիլ, Տիգ. շmղէլ «ալիւր կամ ցեխ շաղախել, շաղուել». որ և Ակն. շէղիլ.-այս երկու իմաստները զանազանելու համար կազմուած է յետոյ, շաղվել «խմորը շաղախել», որից ունինք Ախց. Կր. Ննխ. Պլ. Սեբ. շաղվէլ, Հմշ. շաղ-վուշ, Ռ. շաղվէլ, շավղէլ, Ակն. շէղվիլ. (հին գործածութիւնը ունի Քուչ. 63).-ցօղի պատ-կերով է շաղ տալ Ախց. Երև. Տփ. «ցանել ցրուել»։-Նոր բառեր են շաղիկ, շաղաթա-թախ, ըաղակալել, շաղակոլոլ, շաղամէջ, շաղայրեց, շաղատար, շաղափուք, շաղոտիլ, շաղուիլ։
• ՓՈԽ.-Կապադովկ. յն. šaγi, šāvi «ցօղ, շաղ»։ (Չուր է աշխատում Karolides, Iλ ουγϰρ. 62, 98, 215 կցել սանս. savam «ջուր» և մինչև անգամ փռիւգ. Ջαβαζιος «Աստուած» բառին1)։
• «կապ, զօդ, կցում, կապակցութիւն». այս նշանակութեամբ առանձին գործածուած գտնում եմ մէկ անգամ Այրիվ. 8ա. վկայու-թիւնը տե՛ս տարփ (Յաւելուածում), որից կազմուած են շաղել «պատատել, փաթա-թուել, կապուել» ՍԳր. Սեբեր. 209. Արծր. Բրս. հց. Նիւս. բն. շաղապատիլ «պատիլ, փաթաթուիլ, միանալ» Կոչ. Ոսկ. ա. կոր. Լաբուբ. 42. Փիլ. «թակարթի մէջ բռնուիլ» Յոբ. ժը. 8. շաղաշարիլ «կապուիլ, միանալ» Ճառոնտ. «խառնակիլ, զուգաւորիլ» ։ Նոնն. Երզն. մտթ. 118. շաղամանութիւն «յարակ. ցութիւն» Փիլ. լին. շաղկապ Նար. Նիւս. բն Արշ. կամ շաղակապ Սանահն. շաղկապական Ոսկ. յհ. բ. 36. այստեղ է պատկանում նաև շաղիպատուկ «բաղեղ, պատատուկ» Գա-ղիան. (ունի միայն ՀԲուս. § 2263)։
• Հիւնք. յն. συν-ձևից։ Pedersen, Հայ դր. լեզ. 102 անապահով է գտնում կցել հաղ «կից» բառին։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 28 սանս. çulba-«կապ» և հյ. շեղ, շղթայ բառերի հետ հնխ. kul--արմատիռ։
Գլուխ իմ լցաւ ցօղով, եւ վարսք իմ ի շաղից գիշերոյ (կամ տարափով գիշերոյ). (Երգ. ՟Ե. 2։)
Ո՞ է հայր անձրեւի, եւ ո՞վ է՝ որ ծնաւ զշաւիղս ցօղոյ. որպէս ընթեռնու եւ Նար. ոմանք ընթեռնուն՝ զշաղս ցօղոյ. ուր յն. βόλος jactus, tractus. արկուած, ձգուած.
Ի վերայ շաղին զոչխարսն արածել։ Ի շաղն պառկեցնել. (Վստկ. ՟Յ՟Ի՟Է։)
cement, mortar;
lute;
slime, mire, mud;
caltrop;
star-thistle;
soiled, sullied;
foul, dirty.
• . ո հլ. «ցեխ, շաղուած հող և կիր» Ծն. ժա. 3. «պիղծ, կեղտոտ» Կոչ. 31. 118 (նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. ռուս. гpязныи «ցեխոտ. 2. կեղ-տոտ»). որից լաղախել «ծեփել, ցեխի մէջ թաթախել, կեղտոտել, պղծել» ՍԳր. Եփր. թգ. Ոսկ. եփես. շաղախանալ «պղծուիլ, ապա-կանուիլ» Բրս. ծն. շաղախուտ «տղմուտ» Վստկ. կրաշաղախ Օրբել. կպրաշաղախ Ա. գաթ. շաղախաբեր (գրուած շաղաղաբեր) Ուռհ. խառնաշաղախ «անկանոն զօրք» Ուրհ, 344 (չունի ԱԲ). ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 762բ կայ նաև մհյ. շոխ, շողախ «աման-ների բերանը ցեխելու ծեփ»։
• = Ծագում է շաղ «թրջել, թացութիւն» ար-մատից, որից շաղել «շաղախել». այս եր-կուսը երբեմն իրար հետ այնքան են միա-նում, որ անկարելի է լինում զանազանել. հմմտ. հներից՝ «Մոխիր հնոցի քացախով շաղախեալ արկին ընդ քիթս նորա» (Ճա-ռընտ.) միջին հյ. շաղղել (իմա՛ շաղաղել) «շաղուել» Վստկ. 157, որ յայտնի չէ թէ շա-ղել բայի՞ց է կազմուած -աղ մասնիկով, թէ շաղախել բայից՝ խ>ղ ձայնափոխութեամբ. նոյնը նաև յաջորդ գաւառականներում։
• ԳՒՌ.-Գոր. Կր. Ղրբ. Մկ. շաղախ, Մրղ. շաղախէլ, Մկ. շmղmխիլ, Խրբ. շխախ «շա-ղախ, ծեփ, ցեխ», շխիլ «շաղախել, ծեփել», Երև. շա՛ղաղ «ալիւրի, ցեխի շաղախ», Ջղ. Վն. շաղաղել «շաղուել», Սլմ. շաղըղել «ցեխ կամ խմոր շաղուել», Ագլ. շղա՛ղիլ և Տփ. շաղըղիլ «խմորը շաղուել» (նաև Տփ. լաղխիլ «ցեխը շաղախել»), Շմ. շղաղիլ «ապականել, բնական պէտքը հոգալ», Ատն. շավախ «խը-մորի համար ջրով զանգուած ալիւր», Մշ, շաղ «շաղախ»։
• «փուշ, տատասկ». մէկ անգամ ունի Վրդն. սղ. լգ։
great talker, babbler, chatterer, tattler;
talebearer, scold;
—ք, immodest dance, tarantella.
• ՆՀԲ լծ. հյ. շար և ագռաւ, յն. ϰράγον լտ. crocitans, իբրև կռկռացող։ Տէրվ, Altarm. 73 շա-դնում է մասնիկ, ար-մատը ղակ, իբր յն. λάσϰω, ἐλαϰον, λέλαϰα «երգել, խօսիլ», լտ. loquor, locūtus «խօսիլ», հսլ. peкю, peшти «ասել, խօ-սիլ»։ Հիւնք. Կաղիկրատ յոյնի անունից է դնում, բայց նաև -կրատ վերջաւորու-թիւնը կցում է յն. ἀριστοϰρατία, δημοϰρα-τία ևն ձևերի վերջամասի հետ։
Ունայնաբան շաղակրատ։ Պատրեալ հաւանեցայք շաղակրատիդ։ Բանորսօղք, խաբեբայք, շաղակրատք։ Իբրեւ երկն եւ ծնունդ շաղակրատ մտաց ընդ վայրաճառիս. (Նար. ՟Ծ՟Զ։ Ճ. ՟Գ.։ Փարպ. Նար. մծբ.։)
turnip;
— վայրի, rape.
• «ուտելի կոճղէզաւոր մի բոյս է. շալղամ» Մխ. առկ. Գաղիան. բժշ. ասւում է նաև շողգամ Վստկ. 66. Բժշ. շախգամ, ռողգամբ ՀԲուս. § 2258. (իսկ Բառ. երեմ. յաւել. 570 գրում է շակքամ)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ջղ. շախկամ, Մշ. շախգ'ամ, Մկ. շախկ'mմ, Սլմ Վն. շmխկ'mմ, Ակն. շօխգամ, Խրբ. շօխգ'ամ, Տիգ. շօխքmմ, Զթ. լուխգ'օմ, շուխգ'ոմ, Սեբ. ժօխբանք։ Նոր բառեր են շաղգամակեր, շաղ-գամահամ, շաղգմուկ։
raw flesh;
carrion, carcass, dead body.
• , ռ հլ. «հում միս, մարմին, դիակ» Ել. իա. 34. Ոսկ. եփես. Բ. Եզն. Վեցօր. 192. որից շաղղակեր «գիշակեր, մսակեր» Սեբեր. շաղղակերութիւն Ոսկ. ես. շաղղայեղց Վեցօր. 193. շաղղագործութիւն Ածաբ. յայտ. նեխա-շաղիղ Յհ. իմ. պաւլ. գրուած է նաև շաղակ Ոսկ. ես. 120, որից շաղաղակերութիւն Ոսկ. ես.-Նոր բառ է շաղղանալ «շատ լաց լինե-լուց աչքը փճանալ» Անկ. գիրք հին կտ. 220 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 233)։ Բառ. երեմ. էջ 241 սխալ գրչութեամբ ունի շալիշ։
• Հիւնք. պրս. lāšá «դիակ» բառից (-իղ մասնիկով)։ Müller WZKM 10, 277 իբր ոնիկ հայ՝ կցում է սանս. cárira-«մարմ-նի կարծր տարրը, ոսկորները, մարմին» բառին։ Հիւբշ. Arm. Gram. 479 սանս. բառը դնելով հնխ. k'allo-ձևից, ձալ-նապէս անհամաձայն է գտնում հայերէ-նի հետ։ Նոյնը աւելի ընդարձակ Boisacq MSL 17, 113 և Dict. etym. 433։ Պա-տահական նմանութիւն ունի վրաց. შალა-ლი շալալի «թարախ», որ Ղափանցեան Տեղեկ. ինստիտ. 2, 85 հյ. շարաւ բա-ռից է հանում։
Է՞ր վասն այնչափ անդեայք եւ խաչինք, եւ այնքան շաղիղ պատառեալ. ուր սակաւ ինչ պետք են որովայնի։ Զի արեամբ եւ շաղովն նորա լցցին եւ յանդեսցին։ (Ոսկ. եփես. ՟Բ. Ոսկ. ապաշխ. ՟Է։)
Ոչ զմարմին կրթելով, եւ ոչ պարարելով զշաղիղն. (Նիւս. կուս.։)
Ոչ շաղղով եւ արեամբ ուռուցեալ (այսինքն ապականացու մարմնով) առնեն մարմինքն, այլ նորոգեալք յարութիւնն ապականացուք զանապականութիւն ժառանգեն. (Եզնիկ.։)
Տուեալ է Աստուծոյ անգեղն առաւել զսրատեսութիւն, այնքան՝ զի ազդեալ ի հեռուստ վասն անկածի իրիք շաղղաց գիշի, եւ այլն. (Ոսկիփոր.։ Վրիպակ կարծի դրուիս.)
Արեամբ եւ շաղաղով. (Ոսկ. ես.։)
bastard parsley or fool's parsley.
• «անուտելի մի բանջար է». Վրդն. ծն.։
• ՀԲուս. § 2262 կարդալով շաղինգղ՝ նոյն է կարծում իշաշինգղ «իշկոյ վա-րունգ կամ վայրի վարունգ» բառի հետ-
chatterbox;
prattling, tattling, cackling;
foolish, absurd;
silly, insipid, mawkish.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «յիմար յիմար խօսող» Ոսկ. եբր. իա. «յիմարական, անմիտ» Եփր. աղ. և ծն. Պարապմ. որից շաղփաղփել «ցնդա-բանել» Ոսկ. մ. ա. 2. շաղփաղփութիւն Ղկ իդ. 11. Ոսկ. մտթ. Փարպ. շաղփաղփումն Ոսկ. յհ. ա. 32. շաղփաղփական Ոսկ. ես.
• ՆՀԲ լծ. հյ. ցոփ, զաղփաղփուն, թրք. շագա շէլլաֆ, ճիլվէ, սաֆուր սուֆուր. սալլանմագ, սէլհէֆֆ ևն։ Տէրվ. Altarm 23 և Նախալ. 101 շ մասնիկով ղափ ար-մատից, որ կցում է սանս. rap, lap, յն. ὄλοφύς, լտ. lamentum, հյ. ողբ ևն բառե-րի հետ (տե՛ս շաղաւ-ա-շուրթն)։ Հիւնք. զաղփաղփուն բառից։ Պատահական նը-մանութիւն ունի արաբ. [arabic word] salfa' «չարալեզու, կռւարար, պոռպռան կին» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 602)։
musk-melon.
• = Արաբ. [arabic word] šammām կամ [arabic word] šammāma՝ նոյն նշ. որից փոխառեալ են նաև պրս. šamāma, քրդ. šemamuk. šimamok ուտ. ևս շամամ։ Արաբ. բառը ծագում է ս։ šamm «հոտոտել, բուրել» արմատեծ և այսպէս է կոչուած իր անուշ հոտի պատ-ճառով։-Հիւբշ. 272։
• ՆԻՌ.-Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Վն. Տփ. շամամ, Ալշ. շmմամ, Մրղ. Ննխ. Շմ. Սլմ. Տիգ. շա-մամա, Մշ. շամամուգ, Ագլ. շա՛մում։
Բառ ոմկ. շամամա. ար. շէմմամ, շէմմամէթ. այսինքն՝ Անուշահոտ սեխ կամ մեղրապոպ փոքրիկ՝ բոլոշի՝ բազմագունի խայտ, անոշ հոտով քան համով.
ետես ի վաչառի անփորձ ոք զշամամն. եւ հարցեալ՝ որ մօտն կային. ասեն թէ ձու է սիրամարգի. (Մխ. առակ. կ։)
fog, haze, mist;
obscurity;
atom, corpuscle;
cosmical matter;
— աչաց, suffusion, cataract.
• (յետնաբար ի-ա հլ. գրծ. շա-մանդաղաւ Սարգ. բ. պետ. բ. էջ 488 (բ. տպ. «մէգ, մշուշ» Իմ. դ. 2. Փիլ. Եւագր. 204 Պտմ. աղէքս. 168. «մթին, նսեմ» Տօնակ. «հոգ, մտատանջութիւն» Ոսկ. հռովմ. 80, «աչքին պատած փառ» Յայսմ. մրտ. 21. որից շամանդաղութիւն Թէոդ. խչ. շամանդաղաձև Ոնյ. բարձր. շամանդաղատեսիլ Անան. եկեղ, շամանդաղիլ Մագ. անշամանդաղ Նար. 6. -նոր գրականում շամանդաղ ստացել է «corpuscule, հիւլէ, մասնիկ» գիտական նը-շանակութիւնը (տե՛ս Քաջունի, Ա. 565)։
• Հիւնք. թերևս պրս. [arabic word] samand «մոխիր, մոխրագոյն» բառից՝ -ար մաս. նիկով. (այս նշանակութիւնը սխալ է. պրս. samand նշանակում է «ձի, մոխ-րագոյն ձի»)։
Բազում զսովաւ յառաջագոյն շամանդաղ ի զգայութեանցս հեղեալ։ Զաւելորդ շամանդաղն մաքրելով։ Ոգւոցս աչօք ընդ աղօտ տեսանելով. քանզի զսրատեսն սոցա՝ այլանդակ իրացն շամանդաղ ստուերացուցեալ ծմակեցոյց. (Փիլ.։)
Տեսանել զնոսա ոչ էր դիւրաւ վասն շամանդաղին. (Պտմ. աղեքս.։)
Եղեւ թանձրամած շամանդաղ ի վերայ բլրոյն, եւ ոչ կարացաք տեսանել ինչ. (Հ. յունիս. ՟Լ.։)
cane-brake, cane-field, fen.
• (յետնաբար ի հլ.) «եղեգնուտ տեղ» Եւս. քր. Խոր. Նար. Վրք. հց. Վրդ. առկ. 193 որից շամբակ «փոքրիկ եղէգնուտ» Վրք. հց բ. 167. շամբուտ Պիտ. կամ շամբոտ Մար-թին. եղեգնաշամբ Շնորհ. վիպ.։
• Հիւնք. ամպ բառից։ Patrubánv IF 14, 56 սանս. šamya, զնդ. simā, յն. ϰάμας «եղէգ, գաւազան»։ Lidén IF 44, 191 իսլ. hvonn «angélique բոյսը», լտ. гombretum և լիթ. szveñdrai. Պատա-հական նմանութիւն ունի ասուր. šamu, šammu «բոյս, խոտ, տունկ» (Muss-Arnolt. Ass. Handwb. 1050)։ մոշամբնարե «շամբերում բնակող զազան». թրք. գւռ. Ղրբ. šam «եղէգնուտ». յայտնի առած է «Դօնգուզուն մեյլի շամդա իդի, ի՛թ-դա վուրդը շամա սալդը-Խոզի միտքն էր դէպի շամբը, Շունն էլ տուեց քշեց շամբը» (այսինքն Ուզածը յանակնկալս կատարուեց)։
• ԳՒՌ.-Մշ. Ջղ. շամբ, Ղրբ. շmմբ, Կր. շամփ, Ագլ. շումբ (վերջին երկուսը իբր յա-տուկ անուն)։
καλαμών, δονακεῖον arundinetum, calametum ἔλος , (որ եւ եղտիւր). palus, (-udis). Եղէգն, եւ եղեգնուտ վայր, ի ցամաքի եւ ի ջուրս. գամըշ, Գամըշլըգ, սազ, սազլըգ, նէյ, նէյիսթան. տե՛ս եւ ԽԱՐՁ.
Յեզեր շամբին կոգայովտի։ Դիպեցաւ ի շամբս կինճս որսալ հրով։ Զեղերբ մօրին շամբք, եւ բազմութիւն եղեգանց. (Խոր. ՟Գ. 37. 55. 59։)
end of a fishing net.
• «ուռկանի չորս ծայրերը» (չունի ՆՀԲ). մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Եղիշ. տիբ. էջ 342. «Եւ եթէ յիշէք՝ ես յա-ռաջագոյն ասացի, թէ երկնային ուռկանին չորք ողոցք (այլ ձ. ողցք) են և զչորեսին ան-կիւնս երկրիս ի ներքս արգելեալ փակէ». (իր նախկին ասածն է «Երկու են լարք ուռկանին և չորք ծագ լարացն», անդ՝ էջ 338, որից մի քիչ ցածր «Մովն աշխարհս է, ուռկանն քպ-րոզութիւն Տեառն, ծագք ուռկանին չորք աւե-տարանք»)։
• Բառիս համար գրում է ՆՀԲ. «Թերևս առեալ ի գրոց Եւս. քր. (ա. 358 և բ. 35), ուր դնի ողոց, իբր յն. άυϑις, այսին-քըն «դարձեալ». գուցէ ընթերցեալ որ-աէս յն. δλως, որ է «բոլորովին, ամբողջ»։
Ըստ Հին բռ. մեկնի՝ Ոմանց. եւ ողոցն տալ, Տագնապել. կամ շտապել. որ են անստոյգ. թերեւս առեալ ի գրոց Եւս. քր. ուր դնի ողոց, իբր յն. ա՛ւթիս, այսինքն դարձեալ. գուցէ ընթերցեալ որպէս յն. օ՛լօս, որ է բոլորովին, ամբողջ։
crime, guilt, criminal attempt, misdeed, villainy, felony, ribaldry, vile wickedness;
wicked, guilty, criminal;
— եղեռան, crime;
—ք ապիրատութեան, excess;
ածել յ—ս, to carry to excess.
• «մեծ չարագործութիւն, եղեռն» Ոսկ. բ. տիմ. և մ. բ. 23. Ագաթ. «չար, եղեռնա-կան» Վրք. հց. գրուած է նաև օճիր, ոճիռ, օճիռ։ (Փոխանակ ասելու ոճրագործ՝ գրուած է օճերագործ Մագ. թղ. 178). ներկայ գրա-կանում ընդունուած է միայն ոճիր. որից ոճ-րագործութիւն Անան. եկեղ. Կանոն. Սարգ. ոճրապարարտ (նոր բառ)։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. էօզիւր «յանցանք»։ Տէրվ. Altarm. 47 ուղիղը համարում է աւճիր, իբր սանս. avačar-ana «վար-մունք, գործածութիւն»։ Մառ ЗВО 5, 317 զնդ. añra «չար»։ Հիւնք. օճառ բա-ռից։
ՈՃԻՐ. ἕργον δεινόν actus dirus, scelus, malum grave δράμα facinus. գրի եւ ՕՃԻՐ, ՈՃԻՌ, ՕՃԻՌ. Չար ինչ մեծ. դժնեայ իրք. եղեռն. ապիրատութիւն. վնաս. յանցանք, եւ արկածք. ... (լծ. եւ էօղիւր ).
Խնայէ յիւրսն, թէպէտեւ ոճիրս ինչ գործեցին։ Եւ զայսպիսի ոճիրս գործելոյ բազում իսկ են վկայք։ Բազում ոճիրս սպանութեան առնէ. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։ եւ Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Բազում ոճիրս գործեալ էր նովաւ սատանայ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Աշխարհի մեծ ոճիրս վնասուց ի նոցանէ (ի դիցն) ընդոստուցանեն։ Ի վերայ եբեր ոճիր վրիժուց. (Ագաթ.։ Պիտ.։)
Ի վերայ մեռելոց գործէին ոճիրս (կամ օճիրս) ըստ հեթանոսական սովորութեանց. (Խոր. ՟Գ. 20։)
Բազում չար ոճիրք (կամ օճիռք) զնա նեղեցին։ Եւ գրեթէ այն իսկ ոճիրք (կամ օճիրք) հակառակութեան գտան պատճառք հինիցն եկելոց ի վերայ մեր. (Յհ. կթ.։)
Զերիքովի մանկացն ոճիր, որք պատժեցան յարջէ՝ ծանի՛ր. (Կրպտ. ոտ.։)
Ի սովորութենէ ոճիր (կամ օճիռ) գործոյս այսորիկ գնացի առ նա։ Ոչ եւս գործեցից զանօրէն գործս զայս եւ զոճիր. (Վրք. հց. ՟Դ։ եւ Ճ. ՟Ժ.։)
some, certain, some one, one;
այր —, a man;
կին — անուն մարգարիտա, a woman named Margaret;
ոմն քաղցեալ եւ ոմն արբեալ, one is dying of hunger while another is drunk;
ոմանք մեծատունք եւ ոմանք աղքատք, some are rich and others poor;
ցրուեցան ոմն յայս եւ ոմն յայն կոյս, they are scattered here and there;
զոմանս տեսի անցանել ընդ գետն, ոմանք ի լուղ, եւ ոմանք ի նաւակի, I saw several crossing the river, some swimming, others in a boat.
• «մէկը, մի մարդ». հոլովւում է ուրումն կամ որումն, ումեմն կամ ուրեմն, հմամբ, ոմանք, ոմանց, ոմամբք. (կայ նաև եզ. սեռ. ոման Պղատ. տիմ.), որից ոմն ոք, մի ոմն, նաև հոլովեալ ձևերով՝ ո՜յք ոմանք, ո՞յց ոմանց (իբր յոգնակի ձև ո՞ոք բառից)։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -մն ածան-սիչով ո անորոշ դերանունից. հմմտ. իմն (որ է ի-մն). աւելի ընդարձակ տե՛ս ռ. Meillet REA 5 (1925), էջ 2 դնում է հնխ. som-n ձևից, որի ժառանգները տե՛ս մի
• Windischi 38 ո յարաբերականից+մն = մի, մէկ, մէն թուականից։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 67 կապադովկ. ἀἰμισε «ոմանք», յուն. ἀμόϑεν «ուստեքէ», ἀμῶς «մի կեր-պով» և հյ. միւս։ Հիւնք. ն յօդով մի ռառից։ Meillet ՀԱ 1897, 316 և MSI, 10, 267 ոման-ք, ոման-ց հոլովաձևերից հետևցնում է թէ բառը կազմուած չէ ո+մն, այլ արմատն է ոման, որի հետ հմմտ. գոթ. sums «ոմն» կամ նաև գոթ. sama «ինքն», յն. άμο-ևն. նշանակու-թեան կողմից գոթ. sums ճիշտ համա-ձայն է մեր բառին. ինչ. wasuh ֆan sums siuks Lazarus=էր ոմն հիւանդ Ղազարոս (Յհ. ժա. 1)։ Այս մեկնութիւ-նը առանց պատճառաբանութեան մեր-ժում է Բազմ. 1897, 591։ Zanolli, Յուշարձան 276 -մն մասը մեկնում է հնխ. -mo-+-no-մասնիկներից, ինչ. յն. [arabic word]
• ԳՒՌ.-Ջղ. մի վոմն։
Որումն կառօք տեսեալ՝ իբրեւ զօրավար պայծառագոյն, եւ որումն իբրեւ զայր մի ի դատողական աթոռ դատաւոր. (Ագաթ.։)
Սուրբ հոգին առ ինչունակ է, զի որումն հոգի է. վասն զի ի դէմս հօր եւ որդւոյ ասի հոգի. (Քեր. քերթ.։)
Զտեղի ոմն խոնարհ, եւ զոմն վերագոյն ասել՝ ո՛չ է առն խոհեմականի. (Պղատ. տիմ.։)
Որպէս երկաթ ոմն հոգիքն քաղցելոցն հրատեսակ լինելով՝ կակղագոյն լինել եւ նորագոյն. (Պղատ. օրին. ՟Բ։)
(Մարդն ստեղծաւ) մարմին վասն ամբառնալոյն, եւ հոգի վասն շնորհին. ոմն զի չարչարեսցի, եւ ոմն՝ զի մնասցէ. (Ածաբ. ծն.։)
Եւ էր տեսանել զթաբոր՝ նոր զոմն սինա. (Խոր. վրդվռ.։)
Յետ հնոյն աւանդութեան նորս կտակարան քարոզի. ոմն ասաց զլինելոցն, իսկ ոմն կատարեաց. նա պատկերօք, սա մերձ գոլով. (Դիոն. եկեղ.։)
Որպէս ոմն յումեմն մեկնոցի հուր ծրարելով. (Խոսրովիկ.։)
Անսովոր է եւ ասելն.
ՈՄԱՆ. Անլուր հոլով, որպէս Ուրումն, իրիք.
force, strength, power, vigour, energy, virtue, valour;
effort;
weight;
յուժոյ, strongly, vigorously;
— տալ, to force, to make efforts;
to give power, to authorize, to favour;
— առնուլ, to gather strength;
նոր — առնուլ, to gain new strength, to recover one's strength;
յուժի լինել, to be in full vigour, in the prime of strength;
անկանել յուժոյ, to feel one's strength failing, to lose strength, to become weakened or enervated;
cf. Թափեմ.
• , ո հլ. (յետնաբար ի հլ.) «զօրութիւն, կարողութիւն, ուժ» ՍԳր. Ագաթ. Եփր. ծն. («Ճշդագոյն մատենագրական ոճոյն մէջ զօ-րութիւն նոյնանշանին հետ համեմատելով՝ հազիւ գուցէ հարիւրին մէկ գործածութիւն ունի, և քիչ տեղ առանց անոր կը բանի՝ կամ թէ նոյնը չկրկնելու կը ծառայէ»։ Այտնեան, Քնն. քեր. էջ 66). ռամկաձև գրուած է ուժ, որ արդի գրականի մէջ նախորդից աւելի գործածական ձև դարձաւ։ Որից յուժոյ «զօ-րեղ կերպով» Ոսկ. ես. ի յուժ ձգել «նեղը գցել, նեղել» Յիշատ. 1531 թ. (Դիւան ժ, էջ 24), ուժգին ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. Փարպ, ուժգնագոյն Ոսկ. յհ. բ. 22. Եւս. քր. ուժեղ Փարպ. ուժել «տոկալ, դիմանալ» Եփր. են. 92. «զօրել» Պտրգ. 227. Լմբ. ներբ. հոգեգլ. 298. Տեսիլ դան. 123, 124. Անկ. գիրք Հին կտ. 242-3. վատուժ Մխ. դտ. Յայսմ. վա-տուժել Կեղծ-Շապհ. 30. ուժնդի «ուժգին» Յհ. իմ. միաշ. էջ 101. հաստոյժ Ոսկ. մ. բ. 24. շատոյժ Ոսկիփ. հուժկու (գրուած նաև հաւժկու, հօժկու, հժկուն) «շատ ուժեղ» Կիւրղ. ծն. Սեբեր. Բուզ. (հուժգոյ ձևով՝ Սամ. անեց. 46). (մասնիկի համար հմմտ. յաղթ-կու Նեմես. բն. էջ 37, 91, 98, 136, Փիլ. 135). ուժանակ «դինամիտ», անուժութիւն, ուժասպառ (նոր բառեր). այստեղ են պատ-կանում նաև յոյժ և ժոյժ, որոնց վրայ տե՛ս առանձին։
• ՆՀԲ «լծ. առոյգ, իշխ-, յն. իսխի՛ս և լտ. վիս, վի՛կօռ ևն, թրք. կիւճ, խըզ, հըզ, եբր. օզ ևն». իսկ միազօր բառի տակ լծ. յն. ուսի՛ա։ Առաջին անռամ Windisch. 25 համեմատում է սանս. ձևի հետ, որից յետոյ Böttich. ZDMG 1850,
• 359, Lag. Urgesch. зss, Müller sWаW 42, 256 և 44, 567, Justi, Zendsp. I0 աւելացնում են միւս իրանեան ձևերը։ Riggs, Քերակ. (1856), էջ 60 եբր. oz։ Մորթման ZDMG 26, 537 բևեռ. uzuni «ոյժ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 228 փոխ-առեալ ընդունելու կասկածում է. սա-կայն ասում է թէ բնիկ լինելու պարա-գային սպասելի էր *ոյկ կամ *ոյճ։ Տէրվ, Նախալ. 105 և 204 ծան. հնխ. *vag «ա-ճիլ» արմատի տակ է դնում՝ սանս. vaǰ, ukš, զնդ. vaǰ, vaxš, յն. Եγεις «առողջ». αύհω «աճիլ», լտ. vigere, հյ. օգնել, զօ-րաւիգն, օճան ևն ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. ἰσ «ոյժ, կորով»։ Սանտալճեան, L'idiome 10 խալդ. usgini։ Գ. Փառնակ, Անա-հիտ 1904, 26 հուժկու Բուզ. Գ. ժա. և Դ. ժե. գտնելով «հասուն այր» իմաս-տով՝ հանում է բաբել. us «առնանդամ» բառից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 իբր բնիկ հայ կցում է հյ. ուզել, յն. εδχομα, ևն բառերին։ Քիւփէլեան, Բզմ. 1910 153 ոգ արմատից, որից նաև ագի, հոգ, ոգորել ևն։ Պատահական նմանութիւն ունին սեմական լեզուներից՝ եբր. jš 'ōz «ուժ», ասոր. ❇'az, 'uza «ոյժ», ինչպէս նաև արաբ. [arabic word] 'azz «ուժեղ» ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Խրբ. Կր. Մշ, Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տիգ. Տփ. ուժ, Ասլ. իւժ, Գոր. Ղրբ. օժ, Մրղ. վըժ, Մկ. ոժ, Սլմ. Վն. վոժ (վերջին երկուսը ենթադրում են *ոժ ձևը և ո՛չ ուժ<ոյժ, ինչպէս ունին միւսները)։-Կրնակ ժ ունի Ջղ ուժժի «բըռ-նի»։-Նոր բառեր են ուժել, ուժով, ուժով-նալ, ուժտուն, ուժտնւոր, ուժտունվար, ուժ-ւոր, ուժօք։
ἱσχύς, κράτος, δυναστεία , ῤώμη, τόνος robur, vis, vires, potentia, fortitudo, vigor, tenor. գրի եւ որպէս ռմկ. ՈՒԺ. արմատ բառիցս՝ Յոյժ. ժոյժ. ուժեղ. ուժել, եւ այլն. (լծ. առոյգ. իշխ՛՛. յն. իսխի՛ս. եւ լտ. վի՛ս, վի՛կօռ, եւ այլն. թ. կիւճ, խըզ, հըզ. եբր. օզ եւն) Զօրութիւն, կար, կարողութիւն, կորովութիւն, ամրութիւն, առոգութիւն, հզօրեղութիւն, ուժգնութիւն. սաստկութիւն, բռնութիւն կամ բուռն զօրութիւն, ձկտումն. ուժ.
Ոյժ իւր զմի ջով իւրով։ Զօրաւոր էր ուժով։ Արք զօրաւորք ուժով։ Զայն առ ուժի գործէիր. Ի՞ւ է ոյժ նոցա, եւ կամ զօրութիւն։ Զի ոչ յաւիտեան է առն ոյժ եւ զօրութիւն։ Ի ձեռս քո զօրութիւն ուժոյ. եւ այլն։
Մեծաւ ուժով եկեալ դիմեալ։ Զայն ամենայն ոյժ պնդութեան տեսեալ։ Ո՛չ իմով զօրութեամբ, այլ ուժով շնորհի տեառն իմոյ։ Նա տայ ինձ ոյժ եւ զօրութիւն։ Որչափ յուժի կայր՝ մարթացեալ ըստ հրամանացն պատմեսցուք. (Ագաթ.։)
Ամենայն ուժով իւրեանց ընդդէմ կացեալ։ Մինչդեռ կայր յուժի մարմնոյն սակաւիկ մի. (Եղիշ.։)
Ուժով ոչ զոք իւր ունելով զոյգ։ Հարիւր եւ քսան փղաց ոյժ ասեն ունել. (Խոր.։)
Յարեաց տեառնէն, եւ ի նորին ուժոյ զարհուրեալ։ Ամենայն արեաց ուժովս կռուէի. (Փարպ.։)
Ուժիւք։ Իմոյ աստուածային ուժիս զօրութեամբ։ Ո՛չ է յինքեան ուժի կամ զօրութեան գործ. (Նար. յովէդ.։)
Կամի՞ս տեսանել զոյժ համբերութեանն, յորում էր յովբ. (Իսիւք.։)
Թողու զմիջագետս ի տիտոս, եւ առնէ զնա յոյժ։ Դիմանային պատերազմաւ, յորժամ վասն հաւատոյ ոյժ հասանէր. (Վրդն. պտմ.։)
ՅՈ՛ՒԺՈՅ. մ. Ուժով. յոյժ.
cold;
apart, aside;
—ք, hiatus, gap, chasm;
coldness.
• «պաղ, ցուրտ, զով, հով» Ոսկ. մ. -ա. էջ 12. Ճառընտ. Հին բռ. «զատ, հեռու, մէջերը սառնութիւն մտած» Եփր. ել. էջ 163. որից ուծանալ «սառելով բաժանուիլ մէկից, անսիրելութեամբ իրարից հեռանալ», Յոբ. լթ. 16. ուծացուցանել «սիրտը սառցնել» Եղիշ. դ. էջ 72. Ճառընտ. ուծակեր «չոր. սառն բաներ ուտող, տաք կերակուր չուտող» Մանդ. էջ 129. ուծութիւն (չունի ՆՀԲ) «սիր-տը սառչիլը, չսիրելը» Ոսկ. փիլիպ. 360-
• -Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. oug'-արմատից. սրա հետ հմմտ. լիթ. áusz-tu, áusz-au áusz-ti «ցրտիլ, սառչիլ», լեթթ. auksts «սառն, հով, զուրտ», aukstums «ցրտու-թիւն», հիռլ. ocht, uacht «ցրտութիւն», միռլ. ūar, կիմր. oer, կորն. oir «ցուրտ, սառն», նիռլ. գաէլ. fu-achd «ցրտութիւն», լտր autumnus>auctumnus «աշուն» (այն է «ցուրտ եղանակ»). այս բոլորը երևան են հանում հնխ. eug'-, oug'-, aug'-արմատ-ները, որոնց պարզականն է uē, aqē «փչել» (Walde 867, Pokorny 1, 222)։ Բառիս մա-սին Meillet, Dict. etym. It. 1080 տալիս է ուրիշ մեկնութիւն։ Դարձեալ դրւում է հնխ. eloug-արմատից, բայց ցեղակից դնելով յն. ὸγρός «խոնաւ, թաց», ὸγρότης «խոնաւու-թիւն, կակղութիւն», լտ. vvidus (udus) «խոնաւ», ūvor «խոնաւութիւն», vvesco «թեթևակի խոնաւանալ», ūvens «թեթևակի խոնաւացած», umeo «խոնաւանալ», umor «թացութիւն, հեղուկ», հհիւս. vokr «խոնաւ» vokua «խոնաւութիւն», իռլ. fual (հնխ. wogw -lo-) «մէզ», հոլլ. wak «խոնաւ, թաց» (Boisacq 997, Ernout-Meillet 1080, Walde 864 Pokorny 1, 248)։ Բայց «թաց» նշա-նակութիւնը բոլորովին նոյն չէ «ցուրտ» գա-ղափարի հետ. բացի սրանից Pokorny ար-մատը դնում է weg-2, ug2-, և ոչ թէ ug'-։
• Böttich. Arica 28, 86 պրս. yax «սա-ռոյց», օսս. ix «կարկուտ», yexan «մըր-սիլ», զնդ. aoxtəm բառերի հետ։ Հիւնք. 68 բուծանել բայից։ Patrubány Հ1 1906, էջ 344 լտ. pungere «խայթել» ռառի հետ. հմմտ. լիթ. gélti «խայ-թել», որից gelmenis «ցուրտ»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud 21, որ ընդունում է նաև Pedersen, Kelt. Gram. 1, 103։ Թիրեաքեան, Բզմ. 1913 342 թրք. uz-aq «հեռու» բառից։ ռով (տե՛ս այո՛ բառի տակ). զանազան դարձուածներով ունինք ո՛չ ապաքէն, ո՛չ եթէ, ո՛չ երբեք, ո՛չ ևս, ո՛չ բնաւ, ո՛չ ոք, ոչ ուստեք, ո՛չ ուրեք, ո՛չ ինչ, ինչ ոչ, իբր ոչ եթէ ևն.-այս արմատից են ոչինչ, ՍԳր. Ագաթ. հչնչութիւն Խոսր. Նար. երգ. ոչնչանալ Արշ. ոչեղութիւն Մագ. ոչէ «անգոյ մի բան» Նար. Դիոն. համառօտուած ձևով չ՝ որ իբր ռառա-սական մասնիկ է գործածւում. ինչ. չախոր. ժական Եզն. չազնուութիւն Ոսկ. մ. ա. 21 չահագին Ոսկ. մ. ա. 20. չանձնաւոր Եզն. չանսական Սեբեր. չաստուած ՍԳր. Եզն. Սե-բեր. չև, չև ևս ՍԳր. Ագաթ. չէ «անգոյ բան» Սեբեր. Եզն. Ոսկ. չէական Եզն. չժողովուրդ Ա. պետ. բ. 10 չինչ «տկար, ոչինչ» Կոչ. չիք Ոսկ. Եւս. քր. Եփր. Բ. կոր. Կոչ. ի չքմեղս Ոսկ. մ. բ. 2. չքոտի Եզն. կոչ. Բուզ. չքոտիլ Ագաթ. չքաւոր Ա. կոր. ժա. 22. Բուզ. Ագաթ. չքաւորիլ «պատասխան տալու անկարող լի-նել» Ոսկ. եփես. 872. չքանալ Եփր. թգ. Կոչ. կնաշխարհիկ Ոսկ. չնչիկ Եզն. չնչին ՍԳը. Կոչ. Եզն. (ամբողջական ձևով՝ ոչնչին Վկ. արև. 170). չնչինագոյն Ոսկ. եբր. ևն.-նոր բառեր են ոչնչական, ոչնչացում, չքմեղանք, չքմեղութիւն ևն։
ψυχρός frigidus. (յորմէ Ուծանալ). Ցուրտ, զով. հով. պաղ.
Ոյծ, զով. (Հին բռ.։)
Որ ինչ մնայ ի ձէնջ առ վաղիւ, ո՛յծ պահեսջիք. (Եփր. ել.։)
ՈՅԾՔ գ. Պաղումն. հովացումն (ի սիրոյ). եւ Անջրպետ. բացատ. բացուած, վիհ. որպէս եւ յն. լտ. χάσμα hiatus.
no, not, nor, none;
ոչ կամիմ, I will not;
ոչ գիտեմ, I do not know;
ոչ կարեմ, I cannot;
ոչ ոչ, neither nor;
ոչ սիրեմ զնա եւ ոչ երկնչիմ ի նմանէ, I neither love him nor fear him;
բայց գիտէի ոչ, but I did not know it;
ինչ ոչ ունի, he has nothing;
ոչ առանց պատճառի, not without cause;
յոչ կամաց, involuntarily, against one's will, by force;
ոչ եթէ, not only;
no;
ոչ եւս, no longer;
not yet;
ոչ երբէք, ոչ բնաւ, never, not at all, no;
ոչ ոք, no one, nobody, none, not one;
ոչ ոք ի ձէնջ, no one among you;
ոչ ոք ասասցէ քեզ, nobody will tell you;
ոչ ոք գտցի այնչափ յանդուգն, no one will be hardy enough;
ոչ զոք գտցես, you will not find any man;
յոչ գոյից ի գոյ ածել, զոչսն ածել ի գոյանալ, to produce or create from nothing;
շարժել յոչ բարիսն, to provoke to evil;
այո կամ ոչ, yes or no;
եղիցի ձեր բան, այոն՝ այո, եւ ոչն՝ ոչ, let your conversation be, yea, yea;
nay, nay;
ո՞չ or ո՞չ ապաքէն ասացի քեզ, did I not tell you ?
;
ոչ, տէր, no, Sir;
ո՞չ իսկ, is it not true that ?
ոչ միայն չողորմեալ, far from being touched;
եւ ոչ իսկ մարդ է, he is no man;
ոչ արդեօք զերծաւ, perhaps he is not freed;
cf. Ել.
• «չէ, չ, մի՛» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եւագր. Կոչ. (հոլովուած ձևով կայ՝ գըծ. ոչովն Եփր. տիտ. 262). փոխանակուած է յետոյ չէ բա-зი-48в
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո+չ. վեր-ձենո անորոշի նշանն է, որ գտնում են» նաև ինչ բառի ծայրին. իսկ ո բուն բացասականն է, որ պէտք է կցել հսլ. otu, սանս. áti «հա-կառակ» բառերին. սրանց իբրև բացասաևան գործածութեան համար էլ հմմտ. սանս. áti uratám «ընդդէմ օրինի», հսլ. ot-rokԱ=ռուս отрокъ «մանուկ» (իբրև լտ. in-fans «ան-խօս=մանուկ»)։ Ըստ այսմ ոչ նշանակում է բուն «ո՛չ մի», իսկ սղեալ չ ձևի մէջ մնացել է միայն «մի, մէկ» գաղափարը։
• ՆՀԲ լծ. թրք. yοq, յն. ούϰ, ούχι «ոչ»։ Յոյն բառի հետ են համեմատում նաև Windisch. 9, Lag. Urgesch. 197, Պատկ. Изслвд. 18 ևն։ Տէրվ. Altarm. 3 և Նա-խալ. 119 կցում է ka յարաբերականի հետ. հմմտ. սանս. զնդ. ka, ča, յն. πο, τε. լտ. qui, que, գոթ. hvas, h, հյ. քա-նի, քան ևն։ Հիւնք. ոճ բառից։ Յն. օύϰ ձևի հետ վերջին անգամ Bugge KZ 32, 31, որ մերժում է Հիւբշ. 481 (նրա հետ
• և Boisacq 725), որովհետև հայր ո՛չ թէ ծագում է *աւչ նախաձևից, այլ են-թադրում է հնխ. ok2i։ Patrubány SA 1. 212 ո «ով»+ հնխ. k2e։ Նոյն ՀԱ 1907, 90 լտ. ex, յն. ἐէ «-ից» ձևերի հետ։ Pedersen KZ 36 (1900), 341 և 321-22 կցում է յն. ούϰ և ալբան. s. as «ոչ» բառերին։ Scheftelowitz BВ 28 (1904), 306 լտ. secus «թէ ոչ», յն. ήσσων «նւաստագոյն» բառերի հետ։ Karst Յուշարձան 424 թթր. yok «չէ», žoki «ստախօս», čogul «սուտ գանգատ», čikai «կարօտ» (=հյ. չկայ, չիք)։ Gūn-tert IF 40, 186 մերժում է ոչ=յն. ❇ համեմատութիւնը։ Gštir, Btrg. alarod. 123 և 129 բասկ. ez «ոչ», չեչէն. -ac, հ. աւբան. as «ոչ»։ Pedersen ՀԱ 1929 185 վերադառնում է ալբան. s «ոչ» հա-մեմատութեան։ Վերի մեկնութիւնը տու-աւ Meillet MSL 23, 224։
• ԳՒՌ-Առհասարակ փոխանակուած է չէ ձևով. այսպէս՝ Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Զթ. Խրբ. Կր. Հճ. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սլմ. Սչ. Սվեդ. Տիգ. Տփ. չէ. նոյ-նը ձևափոխուած՝ Ջղ. չե, Ասլ. չէ՝, Խրբ. չm. Վն. չի.-բուն ոչ ձևը պահում են՝ Զթ. օչ «ոչ», Տփ. օչ օվ «ոչ ոք», վուչ մէ «ո՛չ մի» վունչիչ, վունչինչ «ոչինչ», վո՛ւնց մէկը «ո՛չ մէկը», Երև. վօչ, վօնչ, Ռ. վօչ, Ագլ. ուչ. ունչ, Հմշ. Ակն. ուչ, Մշ. վուչ, Ղրբ. Սեբ. վէջ, Սչ. վօչինչ (իբր ածական գործածեալ), Ջղ. վոչինչ, մոնչիչ, Մշ. մըչ (պահուած միայն «Բաց ասիմ, մըչ ամաչիմ» առածի մէջ (ըստ Բենսէի), թրքախօս հայերից՝ էնկ, օչինչ «ոչինչ» (օր. օչինչ օլդու «ոչինչ եղաւ-փճացաւ». Բիւր. 1898, 866), Ատն. օչինչ գօրինչ օլմաք «ոչինչ դառնալ, կորչիլ, փճա-նալ» (Արևելք 1888 նոյ. 9)։ Նոր բառերից յիշելու արժանի են ոչուփուճ, չնհաւան «ոչ մէկ բանի չհաւանող», չնչաւատ «անպիտան, անհաւատ», չնչոտ «ոչինչ, անպիտան»։
• ՓՈԽ.-Karolides, Γλ. συγϰρ. 88 և 175 հյ. չէ բառին է կցում կապադովկ. čo, ké «ոչ» (բայց սրանց է միացնում նաև լատ. que, սանս. ča, յն. ϰε «և» ձևերը, որոնց իմաստը բոլորովին ուրիշ է)։
Ոչ գիտէր։ Ոչ կամեցաւ։ Ոչ եկի լուծանել։ Ոչ կարէ թաքչել։ Լսէ, եւ ոչ առնէ։ Զոգի ոչ կարեն սպանանել։ Իբրեւ զոչխարս՝ որոց ոչ իցէ հովիւ։ Եղիցի ձեր բան, այոն այո՛, եւ ոչն ո՛չ.եւ այլն։
Ո՛չ փորձեսցես զտէր աստուած քո։ Ո՛չ երթիցես ընդ այն ճանապարհ։ Յովտ մի ո՛չ անցցէ.եւ այլն։
Զոր ոչ երկինք, եւ ոչ երկիր, արժել ոչ կարեն։ Ի մէնջ ոչ էք, եւ ոչ այլ ոք ոչ երեւի, եթէ յայնոսիկ հպեալ յանգեցայք. Քահանայից զայն պատիւ ետ, որում եւ ոչ հրեշտակք չէին բաւական։ Անքննին ասի, վասն զի չանկանի եւ ոչմիով իւիք ընդ քննութեամբ. (Խոսր. պտրգ.։)
Արգելեալ կային, զի ոչ էր նոցա ո՛չ ել եւ ոչ մուտ, եւ ո՛չ գին եւ ո՛չ վաճառ». յն. արգելեալ էին ելանել եւ մտանել, գնել եւ վաճառել։
Կենդանին ոչ մի ինչ ոչ է յայսցանէ. այսինքն է թէ սեռ ո՛չ երբէք ոչ ունի, այլ ունի. քանզի երկու բացասութիւնք մի ստորասութիւն առնէ։ Ոչ կենդանին ոչ մարդ. իսկ ոչ մարդն ոչ կենդանի. քանզի ուրացութիւնքն զմիմեանս ի բաց բառնալով՝ մի ստորասութիւն առնեն. ո՛չ ո՛չ կենդանին, այլ կենդանի. դարձեալ՝ ոչ ի տեղւոջ ոչ կայ, որ ոչն կայ, ոչ ոչ ի տեղւոջ է. (Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
Յոչէ ի գոլ ածեալ անցուցանելով. (Բրս. թղթ.։)
Զոչսն ածելով ի գոյանալ. (Փիլ. լին.։)
Ո՞չ ապաքէն եւ մաքսաւորք եւ մեղաւորք զնոյն գործեն։ Ո՞չ ապաքէն ոգի առաւել է քան զկերակուր։ Ո՞չ ապաքէն առաքեալ եմ։ Ո՞չ ապաքէն վասն մեր ասէ, եւ այլն։
Ոչ երբէք ասեն շատ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այնպէս յառաջագոյն։ Ոչ երբէք գիտէի զձեզ։ Ոչ երբէք երեւեցաւ այսպիսի ինչ յիսրայէլի։ Երբէք զպատուիրանաւ քով ոչ անցի. ուլ մի երբէք ո՛չ ետուր ինձ։ Երբէք ի գիտութիւն ճշմարտութեան ոչ հասանեն.եւ այլն։
Ոչ ինչ գիտեմ։ Ոչ ինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա։ Չէր ինչ իմիք պիտանացու։ Որ ոչ իմիք է պիտանացու։ Ապաքէն եւ ոչ իւիք։ Ոչ անց եւ ոչ զիւիք յամենայնէ (յն. զոչինչ յամենայնէ)։ Ինչ ոչ ասաց կամ վնասեաց։ Ինչ ոչ գիտէին։ Ոչինչ նեղիք ի մէնջ։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Ոչինչ կարի հեռի էր ի տանէն. եւ այլն։
backside;
cf. Նստոյ՞՞՞տեղի.
• «յետոյք, նստոյ տեղի (մարդու կամ անասունի), տակ, յատակ (իրերի)» Վստկ. էջ 52, Վրք. հց. (իրեղէնների համար աւելի սովորական է ոռք Վստկ. 134. Վրք. հց. ա. 619). որից բրդոռ «մի տեսակ թռչուն» (իբր յետոյքը բրդոտ. հմմտ. նոյնի յն. հոմանիշը՝ πογάργος, որ բուն նշանակում է «յետոյքը սպիտակ») Վանակ. հց. ոռճան «սրբանի այտոյց, condylome», գիտէ միայն Քաջու-նի, Գ. 190։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. orsos ձևից. հմմտ. յն. ὄρρος «ողնաշարի ծայրը, անասնոց գա-ւակ», կամիս. arraš, հբգ. ars, գերմ. arsch անգսք. ears, անգլ. arse և հոլլ. aars, naars «լետոյք», հիսլ. ars, rass «սրբան», հիռւ-err «պոչ, վերջ, ծայր» (վերջինը հնխ. ersos ձևից.-Boisacq 717, Pokorny 1, 138, Kluge 24).-Հիւբշ. 482։
• Նախ ՆՀԲ համեմատեց յն. ձևի հետ. Վերի մեկնութիւնը տուաւ Bugge, Btrg. 23 և IF 1, 446։ Jensen ՀԱ 1904, 184 հաթ. r «յետոյք»։ Karst, Յուշարձ. 408 սումեր. ur «յատակ, հիմք, պատ», 416 մոնղոլ. բուրեաթ. aru, aro, թունգուզ. ura, թրք. arqa, ալթայ. ari, ճապոն,
• ԳՒՌ.-Խրբ. Հմշ. օռ, Մկ. տռ (Մոկաց Հասկնջաւս գիւղում յէռ՝ որ յիշեցնում է հնխ. ersos ձայնդարձը), Ախց. Կր. օռ, վօռ, Ալշ Մշ. գոռ, Ջղ. Սլմ. Վն. վոռ, Գոր. Երև. Ննխ. նմ. Պլ. Ռ. վօռ, Զթ. էօռ (սեռ. ուռա), Ասլ. վէ՝օռ, Հճ. վոր, Մրղ. վուէռ, Ղրբ. վըէռ, վըռ, Սեբ. վէռ, Սվեդ. վըռռ, Տփ. վուր, Տիգ. վրռ. Ագլ. վառ. հետաքրքրական ձև է Սվ. որղ (կարդա վօրղ?)։ «Ծայր, տակ, վերջ» նշա-նակութեամբ գործածւում է ոռք, որից Տփ վուրք, Սվեդ. վըրք (օր. Անտարի վուրքումը «անտառի ծայրը»)։ Նոր բառեր են ոռագօտի, ոռազատիկ, ոռակալ, ոռաճճի, ոռաշուռտու, ոռաոռ, ոռասանդի, ոռասոթ, ոռատու, ոռա-քեծ, ոռգոգոշ, ոռդիք, ոռեքալ, ոռիկ, ոռծախ, ոռծեծ, ոռձիգ, ոռովանալ, ոռուիլ, ոռսրբի» ոռտիտիկ, ոռտոզ, անոռի, անոռք, անոռա-գլուխ, կայծոռիկ։
ռմկ. վոռ. յն. օռռօ՛ս, օ՛ռօս. ὅρρος, ὅρος, ἔδρα podex, anus. Երասաան. նստոյ տեղի. եւ Ստորին կողմն կամ յատակ իրաց.
Ա՛ռ կաստանայ (եւ տնկեա՛). սուր ծայրն ի վայր մնալ պէտք է, եւ զոռքն ի վեր։ Ա՛ռ կուտ արմաւի, եւ զոռքն ի վա՛յր արա, եւ զծայրն ի վեր։ Ներքեւ դդմին ոռիցն. (Վստկ.։)
gold;
gold coin;
gold, golden, of gold;
մուսիոնեան —, massive gold;
— շանթաձիգ, rum fulminans, fulminating gold;
մանեակ —, gold necklace;
— եղէգն, lysimachia, money-wort, loose-strife;
cf. Ընդելուզանեմ;
cf. Կշիռ.
• (-կայ, -կւվ, -կեաց) «ոսկի մետա-ղը. 2. ոսկեղէն, ոսկուց շինուած» ՍԳր. Ա-գաթ. ածանցման մէջ մտնում է հետևեալ ձե-ւերով. 1. ոսկե-. ինչ. ոսկեղէն ՍԳր. Եւս. քը ոսկենկար Եփր. թգ. ոսկեպատեան Բուզ. ռոկեզարդել Եւագր. ոսկեսէր Ոսկ. ես. ոսկե-րիչ ՍԳր. Կոչ. Եփր. մն. 477. Ոսկ փիլիպ. (հմմտ. Meillet MSL 17, 262).-2. ոսկէ-, որով կարող են գրուիլ բոլոր նախորդ ձևերը, բայց յատկապէս ոսկէօղ Խոր. ոսկէօծ Յայսմ. -3. ոսկի-(առանց յօդակապի). ինչ. ոսկի-վարաւանդ Բուզ. ոսկիգիսակ Եւս. քր. ոսկի-կմբեայ Բուզ. բազմոսկի Վանակ. յոբ. յոգ-նոսկի Փիլ. իմաստ.-4. նոյնը յօդակապով. ինչ. ոսկիազէն Բ. մկ. ժա. 8. ոսկիածին Ա-գաթ. ոսկիապատ Ել. իզ. 32. լզ. 36. Ես. լ. 22. Թղթ. բարուք. Կոչ. 20. Ագաթ. ոսկիա-կուռ Կոչ. 20։-Նոր բառեր են ոսկեգեղմն, ոսկեզօծել, ոսկեդրամ, ոսկեդար, ոսկեդար-եան, ոսկերչական, ոսկերչապետ ևն։
• Böttich. Arica 48, 35 կցում է սանս. piçanga, pista, peças ձևերի հետ։ Pic-tet 1, 157 սանս. vastu, իռլ. fost, afost, ֆինն. waski «արոյր»։ Lag. Armen Stud. § 1733 հիմնւում է վերջինիս վրայ և ոնդունում է որ մետաղների անուն-ները նիւթի հետ միասին թուրանեան
• ժողովուրդներից անցել են Հայաստան, իսկ «անագապղինձը» յետոյ նշանակու-թեան փոփոխութեամբ դարձել է «ոս-կի», ինչպէս որ ըստ J. Grimm յուն, ὄίδηρος «երկաթ»=գերմ. silber «ար-ծաթ»։ Մորթման ZDMG 31, 412 բևեռ. usgini «ոսկեղէն»։ Պատկ. Փորձ 1880 մարտ, էջ 97 աւելի մօտիկ է գտնում ակկադ. gušqi «ոսկի»։ Lag. Gött. Nachr. 1882, 164 սումեր. [other alphabet] guski(n)։ Schrader, Sprachverglei-chung und Urgeschichte, Jena 1890 դնում է ո՛չ-հնդևրոպական նախահայ-կական բառ և կցում սումեր. guškin gusgin, վրաց. okro, oker «ոսկի» և ու-րիշ կովկասեան ձևերի հետ. «դսկի» և «պղինձ» նշանակութեանց յարաբերու-թեան համար յիշում է եաքութ. altun «պղինձ» և թրք. altun «ոսկի». հմմտ. նաև Jensen ZAss. 1, 254-5։ Busge IF 1, 444 այս հիման վրայ ենթադրում է թէ հյ. ոսկի ծագած է նախաւոր *goski ձևից, g-ի անկումով։ Յ. Արշէզ, Բազմ. 1897, 51 ակկադ. guski, guskin, ֆինն, waski։ Riabinin MSL 10, 19 ֆինն. waski, էսթ. wask «պղինձ», հունգ. vas «երկաթ»։ Jensen, Hitt. u. Arm. 209 դնում է սումեր. guškin ձևից՝ հաթերէ-նի միջնորդութեամբ։ Հիւնք. ոսկր բա-ռից է հանում։ Patrubány SA 2, 12 հայ բառը նոյնպէս դնում է ոսկր-ից. իսկ ՀԱ 1908, 278 հնխ. aves «փայլիլ» ար-մատից, որով ֆինն. և հունգ. ձևերը փոխառեալ հայերէնից։ Karst, Յուշար-ձան 401, 405 սումեր. guški «ոսկի»։ Մառ. ЯՓeт. cбор. 1, 128 կապում է Սկիւթացոց անուան հետ. իսկ O полож. aбхaз. 34 և Aбхазскии aнал. aлф. էջ 47 իրար է կապում հյ. ոսկի, ափխ. axə՝, վրաց. ոքրո, ռուս. золотo, գերմ. gold, չուվաշ. ыltən, թրք. altan։-Պա-տահական նմանութիւն ունի ճապոն. [other alphabet] kin «ոսկի»։-Ֆիննական ձևերի համար A. Ahlquist, Die Kulturwörter der westfinnischen Sprachen. Helsing-
• պղինձն են գտած և գործածած, որով-հետև պղինձը արծաթից և երկաթից նուազ աստիճանի ջերմութեամբ է հալ-ւում և ռտնւում է երկրի երեսը։ Հաւա-նաբար Ուրալում ֆինները արդէն գի-տէին այս մետաղը բանիլ և նրանից զէնքեր ու կարասիք շինել. ֆիննական հնագոյն դարբնութիւնը պղնձով էր. Ռուսները Սիբերիայի, ինչպէս և Ուրա-լի և Ալթայի մէջ բազմաթիւ պղնձէ գոր-ծեր երևան հանեցին... կասկած չկայ բնաւ թէ այս մետաղը շատ կանուխ ծա-նօթ էր ֆիններին... որին վկայում Հ նաև իրենց լեզուն. ամէն կողմ, Արև-մուտք, Բալթիկ, Արևելք, Ուգրեան ֆին-ների մէջ տարածուած է մի՛ բառ. այս բառն է vaski, որ բալթիկ-ֆիննեան լե-զուներում vask, vasjk, vašk, vahči և աապեան լեզուներում էլ vešk, viešk, veikke, vöikke ձևերն ունի. -ki մասը հաւանաբար աճական է. հին բառն է vas, որ աւելի ուշ դարձել է vaš. սրանց հետ նոյն է հունգ. vas, որ այժմ նշա-նակում է «երկաթ» և ո՛չ թէ «պղինձ». այս էլ բառերի նշանակութեան մի փո-փոխութիւն է, որ ուրիշ լեզուների մէջ էլ կայ. ինչ. գերմ. eisen, անգլ. iron «երկաթ», գոթ. ais, սանս. ayas, լտ. aes «աղինձ»։ Ուգրեան Օսթյաքների մօտ բառը դարձած է vox և նշանաևում և «կոպէկ, դրամ» և ընդհանրապէս «մե-տառ»։ -Ուգրօ-ֆիննական ձևերը դա-սաւորւում են հետևեալ կերպով. մորդվ. vis'k'a, us'k'ä «երկաթէ թել», վօտյ. ❇ves' (որից azves «արծաթ», uzves «անագ, կապար»), սիրյ. -ys, -is (որից ezys, ezis «արծաթ», ozys «անագ, կապար»), ֆինն. vaske-«պղինձ», էսթն vas'k «պղինձ», հունգ. vaš «երկաթ». äz-úšt «արծաթ», վօգուլ. bos, -š (որից atbōs, atfš «անագ, կապար»), չերե-միս. baž «արոյր», լապպ.viašk, vieške, veäīhki «պղինձ» (տե՛ս J. Szinnvei. Finnisch-ugrische Sprachwissenschaft, Leipzig 1910, էջ 41)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Տփ. օսկի, Ջղ. Սլմ. Վն. վոսկի, Երև. Շմ. վօսկի, Հճ. Պլ. Սեբ. օսգի, Ակն. օսգի, վօսգի. վէօսգի, Սչ. օսգ'ի, վօսգ'ի, Խրբ. Ռ. օսքի, Տիգ. օսգի, օզգի, Մկ. տսկը՛, Մրղ. վսկ'ը, վըիսկի, Գոր. վէ՛սկէ, Ղրբ. վրէ՛սկէ, յըսկէ, Ասլ. էօսգի, Զթ. իսգի, Ագլ. ա՛սկի, Սվեդ. իսքա։ Նոր բառեր են ոսկերել «ոսկեջրել», ոսկերած «ոսկեջրած», ոսկեբեռն, ոսկեծիլ ոսկեկտուց, ոսկեշալակ, ոսկեպղոճ, ոսկե-ջուր, ոսկեջրել, ոսկեքոչոր։
Անդ՝ ուր ոսկին է. եւ ոսկի երկրին այնորիկ ազնիւ։ Մեծատուն անասնով եւ արծաթով եւ ոսկւով։ Պատեսցես զնա ոսկւով սրբով։ Անօթս ոսկւոյ (այսինքն ոսկեղէնս), եւ անօթս արծաթոյ. եւ այլն։
Ձոյլ ոսկի կամար։ Գրեալ ոսկի գրով։ Ոսկովք պսակօք. (Եղիշ. ՟Է. Փարպ.։ Ագաթ.։)
ՈՍԿԷ՛՛ Տե՛ս ի վեր անդր զամենայն բարդութիւնս ոսկե՛. զորս գրիչք առ դիւրութեան հնչման ստէպ է տառիւ դրոշմեն։
bone;
տարաբուն —, process, apophysis;
— արմատոյ լեզուի, hyoides;
անանուն —, ossa innominata;
— ցայլից, os pectinis or pubis;
— սրբանի, os sacrum;
— կիտի, whale-bone;
— փղաց, ivory;
cf. Փղոսկր;
գերեզման ոսկերաց, charnel-house;
փոխարկութիւն յ—, ossification;
հաստատիչ խախտեալ ոսկերաց, bonesetter;
կցել զ—ն բեկեալ, to bonset;
փոխարկել յ—, to ossify;
հանել զոսկերս, to bone, to take out the bones;
գողացուցանել զոսկերս, to cause the bones to shake;
cf. Լեզու.
• , ր հլ. (-կեր, -կերք, -կերաց, -կե րօք) «ոսկոր» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ. Եղիշ. դտ. որից ոսկերոտի Ագաթ. կամ ոսկրոտի Փարպ. ոսկրաքանց Եփր. վկ. արև. հաստ-ոսկր Եփր. վկ. արև. ոսկրկուլ Բժշ. փղոսկո Խոր. Նիւս. երգ. փղոսկրեայ ՍԳր. նոր գրա-կանում՝ ծղոսկր, ճակատոսկր, կրծոսկր, զստոսկր ևն։
• = Բնիկ հայ բառ, որի ցեղակիցներն են սանս. ásthi ոնդ. ast, asti-«ոսկոր», ascu. «սրունք, ոլոք», պրս. ast, ustuxvan, պհլ. ast քրդ. hesti, hestik, esk, yesk, օսս. stag, štäq (Horn § 81, 85), յն. ὄστέον «ոսկոր». ὄστραϰον «խեցի», ὄσφός «զիստ, ազդը», կա-միս haštāi «ոսկոր. 2. դիմադրութեան ուժ» (BSL հտ. 38, л 99, էջ 139), լտ. os, oss, ossis, հլտ. ossu, ossua, ալբան. ašt, ašte, կիմր. ascorn, բրըտ. askourn (Pokorny 1, 186. Walde 548, Ernout-Meillet 628, Boi-sacq 723, Berneker 583)։ Ըստ Meillet MSL 23, 259-260 բառիս նախաձևն է es, որ իր չափազանց կարճութեան պատճառաւ ո՛չ մև լեզուի մէջ անվթար չէ պահուած. նոյն իսկ լատիներէնում բաղաձայնի կրկնութեամբ դարձել է oss։ Այս բառը, «լեզու» և «փայ-ծաղն» բառերի նման, մէկն է այն ժողովըը-դական ձևերից, որոնք ենթարկուած են շատ մեծ փոփոխութեանց՝ իւրաքանչիւր լեզուի մէջ։ Շատերի մէջ ստացել է ost-ձևը, որի վրայ աւելացել են նոր մասնիկներ. այսպէս յն. ὄσφός <*ost-bhū, կիմր. asgwrn, կորն. ascorn<*ost-cornu. Սլաւականը սկզբին ռրել է k յաւելուածը, որի ծագումը անյայտ է. այսպէս հսլ. kosti, ռուս. коcть, լեհ. kos'c ևն, ճիշտ ինչպէս «այծ» բառի ծայրին-koza (Meillet, Rev. des études slaves, 1925, էջ 9), որ և գտնւում է յունարէնում. ինչ. յն. ϰάπρος =լտ. aper, հբգ. ebur «վարազ»։ Հյ, ոսկր ենթադրում է *ostw-er նախաձևը (Meillet, Esq. 14, 28), որի մէջ w համա-պատասխանում է լտ. u-ին (ossu, ossua) և թերևս գտնւում է նաև յն. ὄστέον բառի մէջ, ուր ε և o ձայների միջև կար s կամ y կամ w։ Նախալեզուի stw ձայնախումբը տուած աիտի լինի հյ. սկ, ինչպէս ցոյց է տալիս նաև իսկ<հնխ. istwo-ձևից։-Հիւբշ. 482։
• Klaproth, Asia pol. էջ 102 լտ. os, վալերէն asgurn և բրըտ. askurn ձևե-րի հետ։ ՆՀԲ յիշում է յն. և լտ. ձևերը։ Ուղիղ համեմատութիւններ ունին Pe-term. 25, Böttich. ZDMG 1850, 359. Arica 68, 117, Muller SWAW 38, 576, 593, Justi, Zendsp. 37 ևն։ Müller հյ, ր համարում է մասնիկ։ Տէրվ. Երկրա-գունտ Ա, էջ 20 ցեղակիցների t ձայնը մեր մէջ դարձած է համարում կ, իսև ը դնում է ւ ու ձայնից. ինչպէս մանր-մա-նու։ Հիւրշ. բառիս համար երկու մեկ-նութիւն է տալիս. նախ՝ իբր ὄσքίა, ascu. (չի ընդունում Meillet MSI 8 294) և երկրորդ՝ իբր ὄστέον, ásthi ևն (ըստ Bugge KZ 32, 30, Bartholomae IF 3, 164, Meillet MSL 8, 296). (բայց այս երկու խումբերը ըստ նորագոյն քննու-թեանց իրար հետ նոյն են և կմեկնուին վերոնշանակեալ ձևերով)։ Հիւնք. յուն. σϰωριά (ρωϰσ, σϰωρ) «փրփուր՝ կղկղանք մե-տաղաց»։ Մառ, Яз. и Лит. I. 272 բասկ. asur, gesur, չուվաշ šəmə, սվան. ǰiǰv, վրաց. ձվալի, լազ. xvīlī, յն. ὄστεον, պրս. ustuxvān ևն հոմանիշների հետ.
• ԳՒՌ.-Երև. Կր. Ննխ. Տփ. օսկօր (Տփ. մնկ. օ'կօր), Ալշ. Մշ. օսկոռ, Խրբ. Սչ. օսգ'օր, Ախց. օսկօռ, Ակն. Ռ. օսգօր, Պլ. օսգօռ (մնկ. օգօր), Վն. ուսկոռ, Հմշ. օսկէօր, Տիգ. օս-քուռ, Ասլ. ըսգէօ՜ր, Ղգլ. սկօռ, Սլմ. վըս-կոռ, Մրղ. վըսկօռ, վուսկօռ, Մկ. տսկուր, Ագլ. ո՛ւսկուռ (յգ. ըսկըռա՛տիք՝), Ջղ. վոս-կուռ, Շմ. վօսկուռ, Գոր. վօ՛սկէռ, Ղրբ. վըէ՛սկըէռ, վըսկըռ, Սեբ. օսգէր, Հճ. ուսգոյ, Զթ. իւգիւյ, իւգիւր, Սվեդ. իւգիւր։ Նոր բառեր են անոսկոր, ոսկորկոտրէք, ոսկորոտ, ոսկորտանք, ոսկրագլուխ, ոսկրախաղ, ոսկ-րահան, ոսկրահաստ, պետառսկոր, ոսկրա-ջուր, ոսկրացաւ, ոսկրթփել։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. osgor «ոսկոր» (ըստ Բիւր. 1898, 627)։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 մեզանից է դնում ալբան. koske «ոսկոր», հայերէնի նախաձևը ենթադրելով *կոսկր!
Ոսկր յոսկերաց իմոց, եւ մարմին ի մարմնոյ իմմէ։ Հանջի՛ք եւ զիմ ոսկերս աստի ընդ ձեզ։ Յօշեաց զնա ոսկերաց իւրոց յերկոտասան մասն։ Խռովեցան ոսկերք իմ։ (Դաշտն) լի էր ոսկերօք մարդկան. եւ շրջեցոյց զիս շուրջ զոսկերօքն։ Մերձեցաւ ոսկր առ ոսկր առ իւրաքանչիւր յօդս. եւ այլն։
Սամփսոն զյայտնի պատերազմ ոսկերբ վճարեաց». այսինքն ծնօտիւ իշոյ. (Եղիշ. դտ.։)
adversary, enemy, opposite;
antagonist, rival, competing.
• , ի-ա հլ. «հակառակորդ, թշնամի» ՍԳր. Ոսկ. ես. «վրէժխնդիր, նախանձայոյզ» Պիտ. «վրէժ, քէն, ոխ» Վրք. հց. որից ոսոխի Ոսկ. մ. գ. 11. Սեբեր. Եւս. քր. ոսոխասէր Խոր. ոսոխութիւն Մաշտ. հակառակոսոխ Փիլ. ժ. բան. դառնոսոխ «չարաչար թշնամի» Երզն. մտթ. 170. գրուած է նաև աւսոխ, օսոխ Եփր. թգ. Մեկն. ծն.։
Ոսոխք աստուածայինն լինելով իրաւանց եւ վրէժխնդիրք. (Պիտ.։)
lentile;
freckles.
• , ն հլ. (-պան, -պամբ) «ոսպ ընդե-ղէնը» ՍԳր. Եփր. ծն. և պհ. «երեսի վրայ մի՞տեսակ պալար» Բժշ. որից ոսպնեալ Ծն իե. 34. Ոսկ. ա. տիմ. ժդ. ոսպնաթան Վրք. հց. Լմբ. իմ. ոսպնաչափ Մխ. ապար. ոսպ-նասպաս Վրդն. ծն. գրուած է նաև ոսբն, ոզբն։
• ԳՒՌ.-Մշ. ոսպ, Ալշ. Մկ. ւսպ, Ջղ. վոսպ, Կր. օսպ, Ախց. Երև. Ննխ. վօսպ, Խրբ. օսբ, Ակն. օսբ, վէսբ, Հճ. վոսբ, Վն. վոսփ, Ռ. վօսփ, Շմ. հօսպ, Ագլ. ուսպ, Ղրբ. վրէսպ, Սլմ. վուէսպ, Տփ. վուսպ, Սեբ. վէսբ, Մրղ. վըիսպ, Սվեդ. վըսբ՝, Տիգ. վըսբ, Ասլ. էօ՛սբ, է՝օս*, Զթ. իւսբ։ Նոր բառեր են ոսպախաշու, ոսպնապուր, ոսպնակ, ոսպուսոխ-
• ՓՈԽ.-Վրաց. ოხδი ոսպի, թուշ. ოხծ ոսպ «ոսպ»։
Հացն նորա էր ոսպն եւ գարի։ Ոսպն բռամբ առեալ էարկ յեփ։ Ի վերայ սակաւ ոսպան. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Մի՛ վաճառեսցես ընդ ոսպան զշնորհսն։ Եսաւ ոսպամբ զանդրանկութիւնն կորոյս. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։ Զքր. ծործոր.։)
texture, tissue, web, weft;
— սարդի, cob-web, spider's web;
խզել զ— կենաց, to cut the thread of life.
• , ի հլ. «ջուլհակի բանուածք» ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 6. «ոստայնանկութեան գոր-ծիք կամ գործարան» Պրոկղ. ի կոյսն. որից ոստայն սարդի կամ սարդիոստայն (նոր գրականում կայ նաև սարդոստայն) ՍԳը. Վեցօր. 121. Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկ ՍԳր. Եփր. թգ. Սեբեր. Վեցօր. Ոսկ. ա. տիմ. թ. ոստայնանկել Ոսկ. մ. բ. 24. ոստայնանկու-թիւն Յոբ. լը. 36. ել. լե. 35. լը. 23. Վեցօր. միոստայնի Նար. խչ. ևն։
• = Կազմուած է -այն մասնիկով ոստ պարզ արմատից, որ հին մատենագրութեան մէջ չէ աւանռուած. բայց կայ նոր գաւառպևաննե-րում. հմմտ. ոստ Ղրբ. Ղզ. Շշ. «իլիկի վրայ փաթաթուելով հաւաքուած դիզուած թելը»։-Աճ.
• Böttich Rudim. 39 ասորերէն [syriac word] ջ ձևից ուղղագրեալ [syriac word] «ոստայնանկի գործարան» բառի հետ է համեմատում հյ. ոստայնարան. բայց Lag. Arm. Stud. § 1739 մերժում է. որովհետև նոյն բառի ուղիղ ձևն է ըստ ձեռ. [syriac word] <յն. ἰοτόποδες։ -Հիւնք. յն. ἰστός «ոստայն» բառից։ Bug-oe IF 1, էջ 444 ենթադրում է որ ոստ-նուլ նշանակում է նաև «գցել», և այս նշանակութիւնից է հանում ոստայն։ (Նոյնպէս է և Գաբրիէլեան ՀԱ 1911, 109)։ Patrubány ՀԱ 1908, 342 հնխ. o-sed «վրան նստիլ»։
• ԳՒՌ.-Գոր. վօ՜՛ստան, Ղրբ. վրէ՛ստան, վը՛ստան «գորգ գործելու փայտեայ կազ-մած». իսկ սարդի ոստայն բառի ձևերի վրայ տե՛ս սարդ։
Թեկղ եւս պատեցաւ զնովաւ ասպն զոստայնիւ. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոստայն՝ ներամսեայ գործ միոյ սատարի. եւ գոյնք վայելչականք աստուածոցն թերեւս իցեն սպիտակագոյնք յոստայնէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
Սիրամարգք, որք զպայծառ եւ զանազան թեւաւորութեանն զօրէն ոստայնից տեսանելով. (Փիլ. լիւս.։)
Փոշւով եւ սարդի ոստայնիւ լցեալ. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
free city;
chief-town, capital, seat of Government;
royal guard;
royal, kingly;
terrestrial.
• «երևելի՝ թագաւորական քազաք» Փարպ. Խոր. Արծր. «արքունի, թազաւորա-կան» Բուզ. Խոր. որից ոստանեայ «թագա-ւորական, իշխանական» Փարպ. ոստանիկ «արքունական ցեղ՝ տուն՝ գունդ» Եղիշ. դ. էջ 71. Փարպ. Յհ. կթ. սարոստանիք «լեռնա-բնակք» Կաղնկտ. (ըստ Հիւբշ. Altarmen Grtsnamen, էջ 460 ոստանը բուն նշանակում էր այն նահանգն ու քաղաքը, որ գտնւում էր ո՛չ թէ մի նախարարի, այլ ուղղակի Արշա-կունի թագաւորի կամ մի թագաւորական իշ-խանի իշխանութեան տակ։ Արշակունի թա-գաւորութեան ջնջումից յետոյ՝ բառը իր բուն նշանակութիւնը կորցրեց և յատկացուեց առ-հասարակ ամէն մէկ գաւառի կամ երկրի գլխաւոր քաղաքին. հմմտ. Ոստանն Ռրշ-տունեաց (Արծր. 128), Ոստանն Վասպու-րականի (Արծր. էջ 128), Ոստանն Արծրու-նեաց (Արծր.), Ոստանն Բագրատունեաց (Ղևոնդ), Ոստանն Վրկանաց (Փարպ.), Ոս-տան ի մարզպան (Ղևոնդ 132)։
• Վիստոնեանք (թրգմ. Խոր. էջ 93) հա-մարում են բառ, որ նշանակում է պրս. «սեամ, շեմք» (այն է ustān կամ āsi-tān)։ ՆՀԲ «լծ. հյ. ոստ (իբր բարձը տե-ղի, բլուր) և ազատ, վեստ, վստահ, ա-պաստան, աստիճան ևն, թրք. ustun, set, պրս. իւսթամ, ուսթամ, ասիթան, ասիթանէ «սեամ», յն. ա՛սդի, լտ. ա՛ս-դու «մայրաքաղաք», մանաւանդ «Ա-թէնք», Peterm. տե՛ս Ոստիկան։ Չու-ռինով1-սրան է կցում վրաց. ռստինա-գի, որ տե՛ս ոստիկան։ Պատկ. Maγep. II 5 պոս. ūstām, ustān, asitān «շեմք. դուռ, պալատ» բառից։ Տէրվ. Նախալ. 108 ոստան<վաստան, սանս. vastu «կայանք», յն. ἀστν «քաղաք»։ Ստեփա-նէ, Խոր. ծան. 148 պրս. ուստէմ «գա-ւիթ, արքունի Դուռը»։ Հիւնք. յն. ἀοτω «քաղաք», լտ. ostivum «դուռ», civitas
• և ֆրանս. cité «քաղաք»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 303 պրս. ❇ āstān և ︎ astan «մեծ քաղաք, շքեղ բնա-կարան» (ԳԴ և Բուրհան գիտեն միայն [arabic word] astān «քնելու և հանգչելու տեղ». [arabic word] astan «սեամ, դուռն պալատի»)։ Բառիս վրայ վերջին անգամ խօսում է Մանանդեան, Տեղեկ. համալս. 1, էջ 10։
• ՓՈԽ.-Ասոր. ❇ ostan, իբրև յա-տուկ անուն գտնւում է ❇ os-tan d'Arzōn «Ոստանն Աղձնեաց» ձևի մէջ. նոյնպէս արաբ. Vastān «Ոստան քաղաքը՝ Վանայ ծովի եզերքում»։ Ըստ Պատկ. Maтep. II. 7 հմմտ. թերևս նաև օսս. uazdan «ազ-նուական»։
լծ. հյ. Ոստ. (իբր բարձր տեղի, բլուր) եւ Ազատ, վեստ, վստահ, ապաստան, աստիճան եւ այլն. թ. իւսթիւն, սէթ (վերագոյն. բարձր դիրք). պ. իւսթամ, ուսթամ, ասիթան, ասիթանէ. (սեամ. դուռն արքունի. արքայանիստ քաղաք). յն. ա՛սդի. յորմէ լտ. ա՛սդու. մայրաքաղաք, մանաւանդ Աթէնք։
Ապա Ոստանն է Քաղաք ազատ եւ բարձրապատիւ, արքունական կամ իշխանական յայլեւ այլ գաւառս հայոց. զքաղաք Դուին (որ թարգմանի բլուր), վաղարշապատ, երուանդաշատ, հադամակերտ, նախճաւան, դարոյնք. եւ այլն. որպէս եւ արքունիք պարսից. եւ շահաստանն նիւշապուհ։ Տե՛ս յաշխարհագր. ըստ (Փարպ.։ Խոր.։ Արծր.։ Ղեւոնդ. եւ այլն։)
Յանգեղ տանն, աշխարհն՝ ոստան արքունի լեալ էր վաղ. (Բուզ. ՟Ե. 18։)
governor, prefect;
inspector, surveyor, commissary;
minister.
• , ի-ա հլ. «վերակացու, հրա-մանատար, իշխան, կուսակալ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 17. Եւս. քր. «արաբների կողմից դրուած կուսակալ Հայաստանի վրայ» Սեբ. Յհ. կաթ. (նոր գրականում «կարգապահութեան հսկող հասարակ քաղաքապահ»). որից կապանք ոստիկանք «պահապաններով բանտ» Ա մակ. ժգ. 3 (որ Վարդանեան ՀԱ 1922, 583 սրբագրում է պարեկապանս ոստիկանս), ոս-տիկանութիւն ՍԳր. Եւս. քր. ոստիկանաբար ԱԲ. նոր բառեր են ոստիկանապետ, ոստիկա-նական, ոստիկանատուն։
• = Պհլ. [other alphabet] ostikān (ostigan) = պազ. ōstiyān բառն է, որ նշանակում է «հա-ւատարիմ, վստահելի»։ Հին Հալրր մոտ հա-ւատարիմ էին կոչւում թագաւորին մօտիկ բարձրագոյն պաշտօնեաները. օր. Անան հա-ւատարիմ արքայի (Լաբուբ. =Խոր. բ. 30). Ես Թէոդոս և Աբոս հաւատարիմք արքայի (Վրք. և վկ. ա. 500). Ասէ դահճապետն ցհա-ւատարիմ թագաւորին (Վրք. և վկ. բ. 113) -Աճ.
• ՆՀԲ լծ. թրք. իւսթէ՝ իւսթտէ տուրան, ուսթատ, ուստա։ Peterm. De ostikanii arabicis, Berolini 1840, հյ. թրգմ. Երե-ւակ 1859, էջ 15 մեկնում է հյ. ոստ «ճիւղ, բլուր» կամ ոստան «մայրաքա-ղաք» բառերով, բայց առաջինի իմաս-տը յարմար չէ. երկրորդը պիտի տար ոստանական, ուստի դնում է թռո. իւոտ «վերին, բարձր» արմատից, որից նաև
• ոստան ևն։ Պատկ. Maтep. 1, 12 պհլ. hūstīkān «բարի արարչութեան տէրը»։ Müiller WZKM 5, 69 դնում է պհյ. [syriac word] āstīkār, որ Haug, Pahlayi-Daz Gloss. 128 մեկնում է «արուեստա-գէտ՝ ճարտար մարդ»։ Նոյնը WZKM 6 (1892), 304 ուղղում է ostīkān «վըս-տահելի անձ, արուեստաւոր ևն»։ Հիւնք. ոստանիկ բառից կամ յն. ἀστυάνας «քա-ղաքի մէջ իշխող»։-Հիւբշ. 215 յիշում է պհլ. և պազ. վերի բառերը, բայց նը-շանակութեան կողմից անհամաձայն է գտնում։ Մեր տուած բացատրութեամք այս անհամաձայնութիւնը վերանում է։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ოხტინაჯი ոստինագի (շըր-ջուած *ոստիգանի ձևից) «ուտելեղէնի վե-րակացու, տնտես», საოხტიგანო սաոստիգանո «տնտեսական», საოხტივანე սաոստիգանե «մառան» (որ Մառ Teкст. VII, էջ xx հա-մարում է =ոստիկան)։ Նշանակութեան տարբերութիւնը և գ ձայնը աւելի կարծել են տալիս, որ բառը նոր պհլ. ostigān ձևից լինի։
ἑπίσκοπος . (յորմէ Եպիսկոպոս). inspector ἑπιστάτης praefectus ἑπίτροπος procurator, curator, praeses, vicarius, tutor. (լծ. թ. իւսթէ՝ իւսթտէ՝ տուրան, ուսթատ, ուստա ). Վերակացու. տեսուչ. դիտապետ. իշխան. գլխաւոր. հրամանատար. հոգաբարձու. կուսակալ. վրակեցու.
Ոստիկան՝ եղիազար որդի ահարոնի։ Ոստիկանաց զօրուն։ Եգ քահանայն ոստիկանս ի տան տեառն։ Արար ոստիկանս ըստ ամենայն տեղիս։ Ոստիկան արանց պատերազմողաց։ Երիկամանց նորա է վկայ աստուած, եւ սրտի նորա ոստիկան ճշմարիտ.եւ այլն։
Իբրեւ հաւատարիմ ոստիկանս յանձն առնէր նոցա զհեռաւոր մարզն։ Ո՞չ զիս ոստիկան արարին ի վերայ ձեր երկոցուն. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
lime-twig;
bird-lime, lime, viscum;
— ծովային, marine glue.
• «վրան մածուցիկ նիւթ քսած ոստ՝ որով թռչուն են բռնում. թրք. էօքսէ, ֆրանս. gluau». ունին միայն ՀՀԲ, ՋԲ (իբր նոր բառ) և ՓԲ. հնագոյն յիշատա-կութիւնը գտնում եմ Վարդան Յունանեանի Ձեռբածութեան մէջ, 1671, էջ 329 ոստղ ձևով։
• -Գաւառականներում ունինք ոստղ «փայտի վրայի հանգոյցները» իմաստով, իսկ թէ ի՛նչ է բառասկզբի կ յաւելուածը յայտնի չէ։
sheaf, bundle;
—ս կապել, to lay corn in sheaves, to bind up into sheaves, to tie in bundles.
• Տէրվ. Altarm. 72 յն. ληϊον, դոր. λαϊον λἀον (նախաձևը λαfιον) «արտորայ», սանս. lāvya «կտրել», lavaka «կտրող, հնձող» և հյ. օրան բառերի հետ։ Նոյն, Լեզու 120 յն. ἀρουρα, սանս. urvarā ւռ arvum, հյ. արտ բառերին է կցում։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արևել. թրք. (Խիվայի գւռ.) ❇ ora «ցորենի հոր», [arabic word] oramaq «հնձել, քաղել» օսմ. ❇ oraq «մանգաղ», թիւրքմէն ❇ ormak «հնձել»։
Որայ կապէաք ի դաշտի՛ միում. եւ կանգնեցաւ որայն իմ, եկաց ուղղորդ. եւ դարձան որայքն ձեր, եւ պագին երկիր իմում որայոյն։ Ժողովեցից հասկ ի մէջ որայոց։ Այլ եւ ի մէջ որայոցն քաղիցէ. (Ծն.։ Հռութ. եւ այլն։)
orphan, orphan boy or girl;
derelict, desolate, abandoned, destitute;
— մնալ ի հօրէ, ի մօրէ, to lose one's father, or mother;
— մնալ յումեքէ, to be bereaved, to remain desolate.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. orbhos հոմանի. շից. սրա ժառանգներն են յն. ὄεφανόσ (բար-դութեանց սկիզբը όρφօ-) «որբ, որբացեալ», ւա. orbus «որդեկորոյս, այրի, որբ, զուրկ»։ orbatus «զուրկ, այրիացեալ», orbo «զըր-կել».-նոյն արմատին են պատկանում նաև գոթ. arbi, հհիւս. arfr, անգսք.. yrfe, հբգ. Arbi, erbi, հիռլ. orbe, գերմ. erbe, հոլլ. eri «ժառանգութիւն», որոնց նախնական ի-մաստն է «որբին թողուած ժառանգութիւն»։ Սրանց յարակից ուրիշ ձևերի վրայ տես Ար-բանեակ (Walde 545, Pokorny 1, 183, Er-nσut. Meillet 676 Boisaca 719, Kluge 121)։ Ճունարէնից են փոխառեալ լտ. orphanus, ռում. orfan, անգլ. orphan, ֆրանս. ornhelin «որբ»։-Հիւբշ. 482։
• Ուղիղ համեմատեցին ՆՀԲ, Peterm. 38, Windisch. 15, Պատկ. Изслъд. (նաև սանս. arbha), Lag. Urgesch. 866, Pic-tet 2, 360, Ascoli KZ 17, 336, Հիւբշ. KZ 23, 19 և 33, Arm. Stud. § 231 ևն։ Müller SWAW 41, 10 փոխառեալ է համարում յունարէնից։ Տէրվ. Նախալ. 65 հնխ. arbh «թողուլ» արմատից է դը-նում բոլոր վերի ձևերը։ Հիւնք. բոր բա-ռից։
• ԳՒՌ.-Խրբ. օրբ', Ախց. Սչ. վօրբ, Կր. օրփ, Երև. Ռ. վօրփ, Մշ. ոռբ՝, Ալշ. ւոռպ, Սլմ. վուէրփ, Սեբ. վէրփ, Մրղ. վըիրփ, Տիգ. վըրփ, Տփ. վուրփ, Ասլ. էօ՞րփ, էօ՜ր*։-Սրա-նից է կազմուած որբևայրի «մարդը մեռած կին», որի վրայ տե՛ս այրի։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ობოლიոբոլի «որբ», ობლობა ոբլոբա «որբութիւն», დაობლება դաոբլեբա «որբանալ»։-Setälä, Journ. de la Soր fin. no-ougr. KVII 4, 31 (նաև Pedersen KZ 40, 184) հայերէնից են դնում նաև ֆինն. orpn «որբ», որ անշուշտ հնդևրոպական փոխառու-թիւն է՝ ըստ ֆիննագէտների։
Յանձն առնու մայր որբոցն հոգալ զմանկունս իւր. եւ առնէ դաշինք՝ ոչ լինել առն, մինչեւ հատուցանէ զուխտն յորբերն։ Կուրատորն (այսինքն հոգաբարձուն) որ եղեւ ի վերայ որբերոյն. (Մխ. դտ.։)
forum.
• (կամ որդոստա*) «վաճառա-նոզ». մէկ անգամ ունի Գծ. իր. 15. «Ելին ընդ առաջ մեր մինչև յորգոստայն Ապփեայ». յն. ἀχρις Ἀππίου φὄρου, որ է լտ. forum Ap. pii «Ապպիի վաճառանոցը, այն է փոքրիկ մի քաղաք Լատիումի մէջ». (ըստ Զոհրապի 5 հնագոյն օրինակ ունին յորդոստայն, մի օր. յորգոստեան, մնացեալը յորգոստայն. Բագրատունու հրատարակութեան մէջ դրուած է յորգոստայն, ինչպէս նաև Պօլսի 1895 թուի հրատ.)։-Բառ. երեմ. էջ 35 գրում է ար-գոստայք «ապարանք» և էջ 228 յարզոստեան ռոթևան կամ ապարան»։
ՈՐԳՈՍՏԱ կամ ՈՐԴՈՍՏԱ. Թերեւս իցէ լծորդ ընդ յն. ἠ ἁγορά . որ եւ φόρον կամ φόρος forum. գրի ի գործս առաքելոց, որպէս՝ Հրապարակ. փողոց. վաճառանոց. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 15։)