deliverance;
shoot;
disbanding troops;
dismission;
—ի մեղաց, absolution;
— հրացանի, discharge;
— կնոջ, divorce.
ἁποπέμπη emissio, ἅφεσις dimissio, remissio, ἁπόλυσις absolutio Արձակելն, եւ իլն (ըստ ամենայն առման). փակիլը, փակուիլը, թող տրուիլը
leave, holidays;
cf. Արձակումն.
Նոյն է ընդ Արձակումն. եւ Թողութիւն. ազատութիւն.
acts, registers;
enrolment, writing, deed, book, roll, record, protocol;
inscription;
account, list, memorial;
calendar of the ancient Romans.
to become like a statue, to be firm, fixed;
to stop;
to stand, to stand upright.
στηλόομαι, στηλοῦμαι immotus sto ceu cippus, sto sicut statua, adfigor Նբրեւ արձան կանգնիլ. անշարժ կալյոտին. դադարել. ուրեք. զետեղիլ. հաստատուն կալ մնալ. քարի պէս տընկուիլ՝ կենալ.
Վեցհարիւր արքն արձանացեալք կային առ դրանն։ Արձանանայր աւուրս քառասուն։ Արձանացի՛ր իսրայէլ ի վերայ բլրոցն։ Գանձի՛ր, եւ արձանացի՛ր. (Դտ. ՟Ժը 16. 17։ ՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է 16։ ՟Բ. Թագ. ՟Ա 19։ ՟Ժ՟Ը 13։ ՟Ժ՟Գ 11։)
to convert into a statue;
to raise, to erect;
to establish;
to exhibit, to represent;
to inscribe, to write;
to register, to record.
Արձանացո՛ անփոփոխ պատրաստական վստահութիւն։ Զփափագ ըղձիցն արձանացուցեր։ Արձանացուսցես զմեզ ընդ հովանեաւ թեւոց սուրբ խաչիդ։ Մի՛ արձանացուցանեէ զմեղկութեանցն. (Նար.։)
Մարտնչիս ընդ եղբարս եօթն՝ անձամբ միով կապեալս, որք եօթն յաղթութեամբ զքեզ արձանացուցանեն. (Ածաբ. ի մակաբ.։)
Սէր ընտանեցան զկինն ղովտայ արձանացոյց. (Կլիմաք.։)
hoop-net, net, snare, toils.
Որպէս ձկնորսն սփռէ զարձոյլ, արկանէ զուռկանն։ Արձոյլն Աստուածեղէն բանին ի ծածուկ ոգիսն ձգիցի։ նայի ընդ գործս նրձոյլին. (Սեբեր. ՟Գ։)
ընդ ուռկանսն՝ ընդ արձոյլսն, կամ արձողսն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 1։)
to be benumbed;
to be stunned;
to be astonished.
Արմանայր՝ ընդարմանայր, ստրջացեալ ի միտ առնոյր զիրսն. (Բուզ. ՟Դ 15։)
Ոմանք ընդ պիտանացուն մարդկան արմանան, եւ ոմանք ընդ մարգարէութիւնս արմանան։ Զհրեշտակական մատակարարութիւնն արմանամ։ Արմանայ, եթէ եւ այլն։ Որոց զհետ են, եւ արմանան, որք առանց խրատու են (որպէս պչնուլ, յարիլ)։ Ահա արմացայ ընդ դէմս քո եւ ի վերայ բանիս աղսորիկ. (որպէս հայել յերեսս, ակն առնուլ). (Փիլ. յովն. եւ Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. լին.։)
root;
stump;
trunk, stem;
source, origin, cause;
—ս առնուլ, արձակել, to take root.
Արձակեսէ արմատս ի խոնարհ, եւ պտուղս ի վեր։ արմատ ընդարձակեալ ի վերայ ջրոց։ արմատ նոցա իբրեւ զմղեղ եղիցի։ Եթէ ծերասցի յերկրի արմատ նորա։ Խլել զնա յարմատոց իւրոց։ Ոչ եթէ դու զարմատն ի վեր ունիս, այլ արմատն զքեզ.եւ այլն։
Եթէ ոք զիւր սուրբ արմատն (սերնգեան) խառնակէ ընդ ուրուկս. (Կանոն.։)
that eats roots or herbs.
Եւ Խոտաճարակ. ընդակեր.
rootedly, radically;
— խլել, to pull up by the roots, to eradicate, to displant, to grub up;
— խլումն, eradication.
Յամենայնէ արմատաքի եղէ. (Ճ. ՟Ա.) իմա՛ կամ ընթերցի՛ր, արմատախիլ։
spot planted with palm-trees.
Յորդանան մեկնէ ընդ ծովակողմ արեւելից ընդ արմաւաստանն ... ի թեմանայ եւ յարմաւաստանէ. (Եզեկ. ՟Խ՟Է 18. 19։)
palm-tree, date-tree;
palm;
branch of a palm-tree, palm;
իւղ արմաւենւոյ, palm-oil.
Բնակեալ էր ընդ արմաւենեաւն։ նմանեցաւ մեծութիւն քո արմաւենւոյ. (Դտ. ՟Դ 5։ Երգ. ՟Է 7։)
Քանցեալ ծառս արմաւենւոյ. (Նար. ՟Կ՟Է։ Տե՛ս եւ Պիտ. ՟Է. բարդատութիւն ընդ ձիթենի եւ ընդ արմաւենի։ Ասի եւ իբր ա.)
cf. Արմուկն.
ԱՐՄՈՒԿ կամ ԱՐՄՈՒԿՆ, ἁγκών cubitus, flexus brachii գրի եւ իբր ռմկ. ԱՐՄՈՒՆԿ. Յօգուած բազկի. եւ որ ինչ նման է նմին. ... (իսկ ա՛րմօս, ըստ յն. է յոդուած, զօդ. եւ ա՛ռմուս, ըստ լտ. բազուկ, թեւ)
Գեանաստորս ի գաւառին պրտուոյն՝ սակաւ մի վերամբարձեալ ընդ արմկամբքն, զի յայն յեցցին. (Փիլ. տեսական.։)
Հազար ուռ բուսեալ, յւռն արմունկ ծընկեալ. հազար շիտակեալ, եւ ողկոյզ կախեալ. (Գանձ հոգ.։)
corn, corn-crops;
production, fruit, product.
γέννημα productum, fructus Բերք ի գոյզն արմատոց ծնեալք. արդիւնք երկրի կամ բուսոց հանձելեաց, կամ հատից սերմանելեաց. որպէս ցորեան, գարի, ոսպն, եւ այլն. ունդք. ընդեղէնք.
Մշակն լինի սերմ, եւ ստացողը՝ արմտի։ Որթն իբրեւ տնկի, ոչ եթէ յարմտիս նորա երթան բրել տեսանել եթէ գուցէ կռուեալ կցեալ իցէ. այլ առ ամին ցուցանէ վկայութիւն տերեւոյն ի ծայրս իւր. (Եփր. ասիտար։)
currently, rapidly.
Արշաւելով. յարշաւս. արագ ընթացիւք. թասելով. վազելով.
that runs, races;
olympic.
Արշաւօղ ի հանդիսի. ընթացօղ յասպարիզի կամ իտեսարանի.
course;
erruption, invasion, incursion, excursion, descent;
expedition;
—ք ձիոյ, league (four kilometres, two and a half English miles), cf. Ասպարէս.
Զի էր խորհուրդն այն եւ արշաւան նորին ընդունայն։ Վասն նիկանովրայ արշաւանին։ Զգայր զարշաւանն մակբէացւոց ի վերայ նորա։ Այն արշաւան ասպատակի թագաւորին այսպիսի դարձիւ վճարեցաւ. (՟Ա. Մակ. ՟Թ 68։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը 12։ ՟Ժ՟Բ 21։ ՟Ժ՟Գ 26։ ՟Ժ՟Դ 15։)
Ունի արշաւանս ընդ կամարաձեւ խորանն երկնից. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 34։)
Բարիոք է անդրէն դարձընթաց արշաւանին. իբր հարեւանցի ընթացք. (Կոչ ՟Ժ՟Զ։)
Եթող ի հրահանգս ասպարիսաց քոյոց արշաւանց. յն. եթող քումդ ընթացից. (Սեբեր. ՟Է։)
that runs rapidly.
Որ արշաւէ սուրալով. քաջարշաւ. քաջընթաց. արագագոյն.
to run;
to go quick and with impetuosity, to run as fast as possible;
to gallop;
to make an incursion or excursion, to pursue;
cf. Արշաւեմ.
τρέχω, ἑπιτίθεμαι, διώκω curro, invado, persaequor Ընթանալ. յարշաւս գնալ. արշաւանս դնել. խաղալ ի վերայ. յարձակիլ. դիմել. ասպատակել (որ է ձիով ընթանալ) պնդիլ զկնի. գրոհ տալ. վազել, վրայ վազել.
Իցէ՞ թէ արշաւեսցեն երիվարք ընդ վէոմս. (Ամովս. ՟Զ 12։)
Մինչդեռ արշաւեմբ, առ ի յետոյսն հակամիտեմ։ Մի՛ վախճանն անյարմար ի վերայ իմ արշաւեսցէ։ Արագ սուրհանդակք ընդ հեռաբնակ վայրս արշաւեցին. (Նար. ՟Հ՟Ա. ՟Ձ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)
to gallop, to cause to gallop;
to make run;
to force one to make an excursion, invasion.
sodomite.
ԱՐՈՒԱԳԷՏ կամ ԱՐՒԱԳԷՏ ἁρρενοκοίτης qui cum maribus concubit Գիտացօղ արուի. արուամոլ. առնամոլի. այր որ ընդ արուի խառնակի իբրեւ ընդ իգի.
sodomy.
παιδεραστία, παιδαφθορία obscoenus puerorum amor Մեղաք սոդոմական. խառնակութիւն արուի ընդ արուի. արուամոլութիւն. մանկատռփութիւն.
Այր որ ննջիցէ ընդ կնոջ իւրում արուագիտութեամբ. (Կանոն.։ եւս եւ Մխ. դտ.։ Մեկն. ՟ա. կոր.։)
bordering, frontier, neighbouring.
Որեստացւոց թագաւորին պատերազմ էր ընդ իւր արուարձականս, որ կոչին էորդացիք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
suburb.
συγκυροῦν, συγκυρούσα, τὸ πλησιόν pertinentia, confinia, quae sunt prope Արձակավայրք կից ընդ քաղաքի՝ արտաքոյ պարսպաց կամ արձանաց. որ եւ ԲԱՑԱՏ ասի, եւ ԶԱՏՈՒՑԵԱԼՔ, եւ ԴՍՏԵՐՔ՝ իբր շինանիստ վայրք եւ աւանք քաղաքին.
artistically.
ԱՐՈՒԵՍՏԱԲԱՐ կամ ԱՐՀԵՍՏԱԲԱՐ. τεχνικῶς artificiose, ἑντέχνως solerter Արուեստիւք. ըստ արուեստի. ճերտարութեամբ. հնարիւք. քաջ.
Զխառնեալ ընդ ցորենոյ զյարդն արուեստաբար զատուցանեն. (Նիւս. կուս.։)
artisan, artist, master, author.
Վաճառականաց, եւարոեստագիտաց. (Շ. ընդհանր.։ եւ Փիլ. ստէպ։)
Եւ Զակատեալ զհետ իրաց ինչ. մէկ բանին խենդը. ... յն. առփեալ ἑραστής amator, amasius
Չարեաց արուեստագէտք արժանի այնպիսի յուսոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 6. (ընդ հյ. արուեստ)։)
ըստ ձերում արոեստագէտ վսեմական վերտառութեանդ. (Սիւն. առ գերմ.։)
inventor, author, master.
Մեծ վաստակն արուեստագիտաց ընդ ունայնսն ցրէր. (Վեցօր. ՟Զ։)
Մեծավաստակն արուեստագտաց ընդունայնասոյր է. (Շիր.։)
cf. Ճարտարախօսեմ.
Թեթեւագոյն ըստ աշխարհակիր կարգացն արուեստախօսեալ։ Ոչ օտարաձայն ի միմեանց արուեստախօսեալս. (Ագաթ.։)
technical, artificial;
artful;
factitious;
skilful;
musical;
musician, composer;
music, symphony.
τεχνικός. artificialis, artificiosus, τεχνίδριον, inventiuncula որ եւ ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ. Սեպհական արուեստի, արուեստաւոմրի. որ ինչ է ըստ արուեստի. ճարտար. ճարտարուեստ. պաճուճեալ կամ նորագիւտ. սենատթլը.
Հարկ լինի (ըստ հակառակորդաց) արուեստական իմն լինել մեր մեծ խորհուրդս. (Առ որս. ՟Ա։)
Հանգոյն արուեստականացն (յն. նոխնզերգուաց) զթեզանիսն ընդ ձեռսն կարեալ պնդիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
to make with art or cunning;
to invent, to affect, to pry into.
Զըստ արուին եւ իգի զանազանութիւնն Աստուած արուեստակէ. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Թ։)
master of arts, foreman, overseer;
chief artist.
Որպէս եւ յերգիոնն արուեստապետն ընդ մի բերան փչէ, եւ բազմութիւն փողոցն հասարակ գոչեն. (Մամբր.։)
artisan, artist, work-man, manifacturer, maker;
artificial, ingenious;
artful.
Արուեստաւոր ի բարեպաշտութեան. (Պրպմ. ՟Լը։)
to make with art;
to invent, to find.
ԱՐՈՒԵՍՏԱՒՈՐԵՄ. Նոյն ընդ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳՈՐԾԵԼ, եւ ԱՐՈՒԵՍՏԱԿԵԼ ըստ ՟Ա նշ.
Տեսօղ եւ իմումս լինել աչաց՝ ըստ նկարագրութեանն արուեստաւորեալ յարմարութեանց. (Պիտ.։)
Եւ ըստ ՟Բ նշ.
cf. Արուեստագիտութիւն.
Ոչ կեղծաւորութեամբ, եւ մարդկեղէն արուեստգիութեամբ։ Արուեստգիտութիւն բժշկութեան դիպեցաւ ամօթղեած տանջանացն (տեռատեսին) ... Երեւեցաւ թէ ո՛րչափ առաւել են հաւատք քան զարուեստգիտութիւն։ Զի ամաչիցեն կախարդքն այնոքիկ՝ որ կարծեցին կալ ընդդէմ մովսիսի արուեստգիտութեամբն իւրեանց. (Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն.։)
Կարօտէր Աստուծոյ արուեստգիտութեանն։ Արուեստ ոչ եթէ յընթերակայէ ինչ իմեքէ առնու զարուեստգիտութիւնն։ Զամենայն ճարտարութիւն արուեստգիտութեան ունէր յինքեան. (Եզնիկ.։)
cf. Արուեստակեմ.
Չափ տաղի առեալ եղեւ (ի բանից պառաւոյ առ երիտասարդն), եւ այնպէս արհեստեցաւ ընտրութիւն տաղից. (Նոննոս.։)
Զերկաթ եւ զպատուական քարինոս, զոր ընկալեալ արուեստեալ ձեռաց՝ զարդարեն զթագաւորս. (Փարպ.։)
virility, manhood;
courage, valour;
fortitude, virtue;
male sex;
seed of man.
ԱՐՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՐՒՈՒԹԻՒՆ. (լծ. եւ յն. արէդի) ἁρετή virtus, ἁνδρία virilitas, fortitudo Արիութիւն. կորովութիւն. քաջութիւն. եւ որպէս ընդհանուր կամ մասնաւոր առաքինութիւն. կտրճութիւն.
Արութեամբ ինչ չեմ լաւ քան զեղբարսն իմ։ Ոչ խառնեսցուք զանուն վատութեան մերոյ ընդ արութիւնս քաջութեան. (՟Ա մկ. ՟Ժ՟Գ. 5։ ՟Թ. 10։)
Զբարիսն անկեալս ի մեզ հոգւոյ արութիւս. (Նար. ՟Ի՟Թ։ որպէս եւ ի հին ձեռ. կամ թարգ. հարանց վարուց ստէպ դնի Արութիւն, իբրու Առաքինութիւն, ըստ հոմաձայնութեան յունին։)
Ի զարգանալ արութեան հասակին ի հնգետասանին ամաց լրումն. (Շ. ընդհանր.։ Եւ զի՞նչ է արութիւնն այն՝ յոր ել ի տղայութենէն. Լմբ. սղ.։)
mortahty of cattle.
skin or hide of an ox.
Արկին զսուրբն յարջառամորթս դալարս, եւ ընկեցին ի լիճն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Բ.։)
pizzle;
whip.
fennel-flower.
(որպէս թէ սեաւ դեղ. կամ արջոյ դեղ) μελάνθιον melanthium, nigella, git, papaver nigrum . Հատ սեաւ՝ կծու եւ ախորժ համեմ հացի. սեւ սոնիճ կամ շոնիզ. սեւուկ հնտիկ, կամ հընտիկ, կամ սեւուգնդիկ .... զոր Մենինսքի շփոթէ ընդ կունճիթ, որ է սուսամ, եւ ընդ շունիզ. եւ փոխանակ արջջնդեղի. որ է յն. մէլանթիօն, լտ. նիճե՛լլա. դնէ սիյահ դանէ, սիյահ պօյա, փէհանէ, փէհնալէ.
to utter, to pronounce.
ἑκφέρω effero, educo, praebeo, produco Արտաքս բերել. վերածել. ի դուրս հանել. յառաջ բերել. ընծայել. արտադրել. տալ.
Ձեռնարկութիւն այնոցիկ ըստ այսմ օրինակի արտաբերի։ Եւ այսոքիկ յանբաւս արտաբերին։ Նմանապէս եւ այս յանհունս արտաբերի. (Պիտ.։)
pronunciation.
այն որ ըստ բանին արտաբերութեան լինի։ Որ յարտաբերութեան բան է արտաքոյ մտաց. (Փիլ. լին. ստէպ. եւ Փիլ. այլաբ.։)
to produce;
to express.
Զորոյ պախարականս ոչ կարեմ ըստ արժանւոյն արտադրել. (Պիտ.։)
Փախչելն արարածոց ո՛չըթէ զյոչէութիւն դառնալն, այլ զեւս պայծառանալն նոցին արտադրէ մեզ. (Լմբ. յայտն.։)
Ծնօղ մեր ըստ աւետարանին, եւ նախահայր աստանօր արտադրելով. (Յհ. կթ.։)
ԱՐՏԱԴՐԵԼ. Ի դուրս ձգել. ընկենուլ.
production, generation, reproduction;
expression;
- հագւատոյ, creed.
to drive out, to banish, to exile.
Արտալածէ զամենայն ընդդիմամարտս. (Նչ. եզեկ.։)
cf. Արտալածեմ.
Նոյն ընդ վ.
to declare, to express, to utter.
Կշռակի չափովք արտայայտեալ բոլորեցուն ընձեռեաց վայելչական վարդապետութիւնս. (Պիտ.։)
to become ardent or red, to catch fire, to inflame.
Ոսկի եւ արծաթ ընդ միմեանս խառնեալ, եւ ի հրոյն արտաշիկանան. (Տօնակ.։)
to expire, to die;
to exhale;
to exude, to perspire, to transpire.
Ոչ ըստ մերումս արտաշնչէ, այլ արտաքոյ մերոյս գործէ. (Շ. խոստ.։)
perspiration, exudation, exhalation;
vapour.
Զայն՝ որ ընդ եթերն շնչեն շունչքն ի չորոյն հողմն կոչեմք, իսկ օդ (կամ սիւք) զառ ի գիջոյն բերեալ արտաշնչութիւքն. (Արիստ. աշխ.։)
Անյայտս վտառս կոչեն զարտաշնչութիւն ամենայն մարմնոյն, ըստ որում շոգիք իմն բազում ի ձեռն անգայտութեան մորթոյն թափանցիկ լինի. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Բ։)
Զընդունական դրունսն թիւրելով ... եւ փակելով, տրտմութիւն առտուիցէ, եւ արտաշնչութիւնս. (Պղատ. տիմ.) յն. ἅση fastidium