division.
• , ի հլ. «բաժանում» Պղատ. մինովս. որից տրոհել «բաժանել, ջոկել, զանազա-նել», Խոր. Յհ. կթ. Կիւրղ. ղկ. Խոսր. Նար. կգ. էջ 161. (ըստ Նորայր, Կոր. վրդ. 213 և Բանաս. 1900, 139 մէկ անգամ գործած-ուած է Ոսկեդարեան մատենագրութեան մէջ՝ Ոսկ. եփես. ժզ. 838). տրոհութիւն Փիլ. այլաբ. Մագ. տրոհումն Խոր. Շիր. Նար. տրոհարկել Երզն. քեր. գերատրոհ Նար. մծբ. եռատրոհ Շնորհ. տարատրոհել Նար. խչ. 40z։
Ո՞վ է տրոհիցն առ երգս բարի բաշխօղն, զարժանիսն բաշխելով. եւ որո՞յ են (այն) օրէնք ուղիղք. պխ. փողահարին, եւ փանտեռնահարին. (Պղատ. մինովս.։)
humble, lowly, unworthy, inferior, least, vile, abject, despicable.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. drōb-ձևից. այս ձևի հետ հմմտ. հսլ. drobg, drobiti «ջար-դել, մանրել», drobinu «փոքր», նսլ. drób «մանը կտորներ», ռուս. дробь «կոտորակ, մաս, կտոր», дробить «մանրել», дpeбeзrи «փշրտանք, մանրուք», nо-дробныи «ման-րամասն», չեխ. drob «մանը բան», drobny «փոքրիկ, չնչին», բուլգար. drebolija «չըն-չին բաներ», droben «փոքր չնչին», լեհ. dro-bny «շատ փոքր, աննշան», սերբ. droban «փոքր», ուկր. dribnyj «փոքրացրած, նուրբ, թոյլ, տկար, անուժ», հհիւս. dnafna «մանը մասերի լուծուիլ», գոթ. gadraban «քանդա-կել», հհիւս. draf, անգսք. droef «անկում», որոնք հանւում են հնխ. dhrebh-«ջարդել, փշրել» արմատից։ Կայ նաև նոյն արմատի dhreb-ձևը, որից հհիւս. drepa, անգսք. drepan «զարնել, հարուածել, սպանել», ռեռմ. Treff «հարուած» ևն (Pokorny I. 875, Berneker 225-6)։ Հայերէնի մէջ նախա-ձայնն էլ վերջաձայնին նմանուելով ստաց-ուել է drōb-ձևը, որ անսովոր է հնխ. ձայ-նաբանութեան. հմմտ. ბեծ • ՆՀԲ լծ. հյ. տառապեալ, արաբ. turāb «հող»։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] dubr «յետին»։ Bugge KZ 32, 63 լիթ. trum-pas «կարճ» բառին ցեղակից։ Փորթու-գալ փաշա, Եղիշէ 124 զնդ. տրիվիշ «աղքատութիւն» բառեու
ἑλάχιστος, ἑλαχιστότερος, βραχύς, βραχύτατος , μικρός minimus, pusillus, parvulus, exiguus ἕσχατος, ἑκτός ultimus, extremus ἤττος inferior εὑτελής vilis, humilis, levis. (լծ. հյ. տառապեալ. ար. թիւրապ, հող) Փոքր եւ ստորին. յետնագոյն. փոքրիկ. կրտսեր. նուաստ. նուազ. փանաքի. յետին. անարգ. դոյզն. թեթեւ. պզտիկ, է՛ն ետքինը, վարինը.
Տրուպ կոչել, եւ ունել զվերջին տեղի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)
Մեք երկրայինք եւ տրուպք։ Առ մեզ տրուպքս՝ այս պահի սովորութիւն. (Շ. բարձր.։ Լմբ. սղ.։)
Ոչ ունելով զօրինակն ի տրպաց եւ յաննշանից։ Զմի ոք ի տրպաց եւ ի փոքունց. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ա. եւ ՟Ժ՟Բ։)
sad, sorry, afflicted, chagrined, melancholy, dull;
sadly;
— լինել, to be sorry, grieved, to have one's heart full of affliction or sorrow.
• «տխուր, վշտալի» ՍԳր. Եղիշ. Խոր. որից տրտմիլ ՍԳր. Ոսկ. փիլիպ. և մ. ա. 15. տրտմագին Առակ. իզ. 23. Ոսկ. եբր. ե. 19. Ոսկ. Ես. տրտմեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. անտրտում Ագաթ. Եդիշ. տրտմա-կից Ես. ծա. 19. Ոսկ. մ. գ. 80։ Նոր բառեր են տրամաթախիծ, տրտմալար ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ կրկնուած հնխ. drom-արմատից, որ տալիս է *տրում, կրկնութե-ամբ *տուտուրմ, *տուրտում>տրտում։ Ար-մատը նշանակում է բուն «քնել», որի ժա-ռանոնեռո տե՛ս հլ. տարտամ բառի տակ։ Ոմանք ուզում են նոյն արմատի տակ դնել նաև հսլ. dirmo, dirméti, սերբ. drmim, drmljoti «տրտում, մռայլ, տխուր լինել» (Berneker 256), բայց նշանակութեան տառռեռութեան պատճառաւ շատ անաաա-հով են համարում (Pokorny 1, 821)։ Հալե-րէնը գալիս է նոր ապահովութիւն տալու սոյն համեմատութեան։-Աճ.
• Brosset JAs. 1834, 378 վրաց. տրր. տոլա։ ՆՀԲ լծ. թրք. տէրտլի «ցաւոտ»։ Peterm. 21 պրս. (որից և թրք.) dard «վիշտ», լտ. tristis «տխուր»։ Böttich Arica 77, 279 պրս. dard «ցաւ»։ Նոյնը նաև Sniegel. Huzw. Gram. 189, Mül-ler SWAW 38, 574 և 46, 464, Հիւբշ. KZ 23, 19 և Հիւբշ. Arm. Stud. § 278։ Lag. Ges. Abhd. 257 -ում մասնիկ է համարում։ Պրս. բառի համեմատռու-թիւնը մերժեց նախ Lag. Arm. Stud. § 2246 և յետոյ Հիւբշ. Arm. Gram. 498, որովհետև պրս. բառի նախաւոր ձևերն են պհլ. dart, զնդ. darətō։ Հիւնք. տըր-տունջ բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 85-87 գոթ. trigo, հհիւս. tregi, նիսլ. tregi, նորվ. trège, շվէղ. troeghi «տխրութիւն, ցաւ», սանս. draghate «յոգնիլ» ևն բառերի հետ հնխ. di-drōgh-mo-կրկնեալ ձևից, gh-ի անկու-
• մով։ Ըստ Meillet (Dict. étym. Lt. 1016) յիշեցնում է լտ. tristis «տխուր», որի ծագումը անյայտ է, բայց կրկնա-կան է թւում. սակայն հյ. t պահանջում է հնխ. d։
λυπηρός, περίλυπος tristis, pertristis, molestus, dolorosus σκυθρωπός , σκυθροπάζων tristis vultus, tristem vultum gerens. (ուստի Տրտմիլ, տրտմեալ. լծ. թ. տէրտլի ). Տխուր. թախծեալ. հոգած. նեղեալ. վշտացեալ. ցաւագին անձն կամ երես. երեսը կախած.
Տրտում երեսօք յերկիր հայելով։ Ոչինչ տրտում եւ տխուր զերեսս ցուցանէին հրապարակին. (Խոր. ՟Ա. 25։ Եղիշ. ՟Բ։)
complaint, grumbling, murmur, lament, cry, quarrel;
complaining, murmuring;
— ունել, to make a complaint, to complain;
— լինել, cf. Տրտնջամ;
— առնել, to dissatisfy, to discontent.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. der-, կրկնութեամբ der-der-, drdor-, կրճատ կրկնութեամբ dor-d-, dr-d-«մռմռալ, մրթմրթալ, յանդի-մանել, շաղակրատել» բնաձայն արմատից. քրա ժառանգներն են սանս. dardura. «ռոոտ, սրինգ», իռլ. deirdrethar «ռռռոս-ռալ», dord, fodord «մռմռոց, մրթմրթոց, բամբ ձայն», andord «երգ», dordaim «եղջե-րուի ձայնը», յն. δάρὸα «մեղու», կիմր. dordd «հնչիւն, աղմուկ», լիթ. dardéti, լեթթ. dārdèt «ճարճատել», բուլգար, durdóru, սերբ. drdljati, սլով. drdráti «շաղակրա-տել, ճարճատել, ճայթել ևն» (Pokorny 1, 795, Berneker 254)։ Հայերէնի մէջ -ունջ մասնիկ է, ինչպէս շշունջ, մրմունջ. պարզ արմատը գտնում ենք վրաց. դրտվինվա, ա-լրտվինեբա «տրտունջ, գանգատ» բառի մէջ։
• ՆՀԲ իբր ընդ ունչս տրտմել կամ տըռ-տռալ։ Հիւնք. տենչալ բայից։ Liden, Arm. Stud. 17 զնդ. drənlaveiti «ա-ղօթք մրմնջել», պհլ. dranǰītan «սովո-հիլ», հիռլ. drengaitir «արտասանել» բառերին ցեղակից։ Վերի վրաց. ձևերին միացրեց Աճառ. ՀԱ 1908, 123, որից յետոյ Մառ Иппoл. 59 դրաւ նոյն ձևին ցեղակից։ Karst, Յուշարձան 424 թրք. dərdərlanmaq, վրաց. drdenva։ Մաք-սուտեան, Շողակաթ 165 համարում է կրկնաւոր՝ իբրև տր-տունջ։ Վերի մեկ-նութեւնը տուաւ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 74-77 և յետոյ IF 43. (1925),
• 69՝ մերժելով Lidén-ի մեկնութիւնը։ Անկախաբար նոյն կարծիքն ունեցած եմ նաև ես, հիմնուելով վրացերէնի վրայ և -ունջ համարելով մասնիկս
• ՓՈԽ.-Վրաց. დრავინვა դրտվինվա կամ ტრტვინვა տրտվինվա, ადრტვინςბა ադրտվի-նեբա, დატრტვინვა դատրտվինվա «տրտունջ, գանգատ, ծածկեալ դժգոհութիւն»։
ՏՐՏՈՒՆՋ որ եւ ՏՐՏՆՋՈՒՄՆ. γογγυσμός, γογγύσις murmuratio, obmurmuratio. Նոյն եւ ՏՐՏՆՋԻՒՆ, ՏՐՏՆՋԱՆՔ. Տրտնջելն. քրթմնջիւն քանքարտալով. բամբասանք եւ չարչխօսութիւն զանձանց եւ զիրաց՝ որ չեն ըստ հաճոյս անձին. գանկատ. ... վր. տրտէնվա.
Չա՛ր է տրտունջ, եւ հաւասար հայհոյութեան։ Տրտունջ գոգցես եւ մեղադրութիւն բազում զնախամարգարէէն լինելով։ Յայսմ գաւառէ տրտունջ զմէնջ բարձեալ. (Մանդ. ՟Ա։ Պիտ.։ Մագ. ՟Ա.։)
Զպատճառս տրտնջոյն իւրեանց։ Լաւ է չգործել՝ քան տրտնջով գործել։ Ւր տրտնջովն եղեւ գործն։ Ոչ խնդրէին մեղմով, այլ տրտնջով աղաղակաւ. (Փարպ.։ Ոսկ. փիլիպ.։ Բրս. հց.։ Լմբ. սղ.։)
Ոչ յիիշեմ ես ամենեւին, եթէ բան մի տրտունջ յումեքէ լուայ վասն քո. (Եղիշ. ՟Ը։)
bundle, bunch;
— խոտոյ, truss, bottle;
— փայտի, faggot, bundle of wood;
— մագնիտական, pencil of magnetic rays;
առնել տրցակ or տրցակեմ, to truss, to tie in a bundle, to bottle, to bind up in faggots.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «խուրձ, կապոց» Վրք. հց. ա. 90. Վրդն. ել. Բրս. մրկ. Ոսկիփ. որից տըր-ցակել «տրցակ կապել» Սկևռ. աղ. Ճառընտ.։
• Հիւնք. հանում է թրք. dirsek «ար-մուկ» բառից։ Jensen, Hitt. u. Arm. 78, 104 վերագրում է հաթեան շրջանին։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Աճառ. ՀԱ 1аՈв. 123։ Petersson KZ 47, 265 իբր բնիկ հյ. կցում է յն. ὄρασσομαι «բռնել», ռանս. drdhás «հաստատուն», զնդ։ dərəza «կապանք», պրս. darz «կար», յիթ. diižas «փոկ» բառերին և հանում է հնխ. dergh-«բռնել» արմատից Նոյնպէս Pokorny 1, 807։
Առի տրցակ մի եղէգն։ Ժողովեցին եւ արարին տրցակ, եւ եդին ընդ գլխով իմով. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Բանջարածախ եմ. գնեմ մեծամեծ տրցակս, եւ կապեմ փոքերս, եւ վաճառեմ. (Վրք. հց. ձ։)
cf. Տրցակ;
sack;
pocket.
• . անստոյր բառ. մէկ անգամ ունի Ոսկիփ. «Մտցէ ի մէջ (պտղալից) դրաստին, ունելով փոքր մի տցակ, թէև ոչ զբովան-դակն (քաղեսցէ), այլ լնլով զտցակ իւր, դարձցի ի յընթացս իւր»։ Հաւանաբար նշա-նակում է «կապոց» և կցւում է տրցակ բա-ռին.
Մտցէ ի մէջ (պաղալից) դրաստին, ունելով փոքր մի տցնկ. թէեւ ոչ բովանդակն (քաղեսցէ), այլ լնլով զտցակ իւր՝ դարձցի ի յընթացս իւր. (Ոսկիփոր.։)
hot weather, great or ardent heat, burning atmosphere, solar heat, sunburning;
hot;
—ոյ, during the heat;
— ամարայնոյ, summer heat;
հարկանիլ ի —ոյ, to be corrupt, to rot, to putrefy.
• , ո հլ. «սաստիկ տաքութիւն» ՍԳր. «սաստիկ տաք» Եզն. որից տօթոյ «սաստիկ տաք ժամանակ, տաքին» Ոսկ. մ. ա. 10. տօթացեալ Առակ. իե. 13. տօթագին Ես. ժը, 4. տօթաժամ Բ. թգ. դ. 5. Եւս. պտմ. ա. 2. Մծբ. 72. տօթաժամանակք Եփր. թգ. տօ-թային Վեցօր. ևն։
• = Պհլ. *tāft ձևից. հմմտ. պհլ. [other alphabet] tāftan «եռալ, եփուիլ», պրս. [arabic word] taft «տաքութիւն, սաստիկ տաք, տօթ», [arabic word] taftan «ջերմանալ, ջերմացուցանել», աֆղան. tōd, օսս. t'aft, t'äf «տաքութիւն», հինդ. [arabic word] tupt «տաք», tutta «տաք», սանս. tapti-«տաքութիւն», tapta-«ջերմ, տաք, և իզիչ» ևն, որոնց ծագման և միւս ցեղակից ձևերի վրայ տե՛ս տապ։-Հիւբշ. 254
• Böttich. ZDMG 1850, 363, Arica 8o, 332, Lag. Urgesch. 448 համեմատում ևն սանս. taoti բառի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 83 հյ. տապ, պրս. taft, հսլ. topiti «ջեռուցանել» ևն բառերի հետ հնխ. tap արմատի տակ։ Հիւնք. եգիպտ. թաւթ «Հերմէս, ամառ» ձևից. յիշում է նաև պրս. թաֆթէն։ Վանցեան, Պատմ. քե-րակ. 145 տ բացատականով օդ բառից!
Ցուրտ եւ տօթ։ Զցերեակ այրեալ լինէի ի տօթոյ։ Եղիցի հովանի ի տօթոյ։ Զծանրութիւն աւուրն բարձաք, եւ զտօթ։ Թարշամեսցի իբրեւ զբանջար ի տօթի։ Դիակունք նոցա եղիցին անկեալ ի տուէ եւ ի տօթի.եւ այլն։
in haste, hastily.
• «արագ արագ, ճեպով, վազե-լով, շուտով» Նար. տաղ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
Երագ երագ. ճեպընթաց. վազելով.
rod;
beams of light.
• = Յն ի βი ς «գաւազան, ձող. 2. անձրևի ժամանակ կամ արևի հողից խոնաւութիւն ծծելու միջոցին հորիզոնի վրայ երևցած գծե-րը»։-Հիւբշ. 386։
որ եւ ՐԱԲԴՈՆ. Բառ յն. ռա՛վտօս. ῤάβδος virga. Գաւազան, ցուպ. ձող.
second;
instant, moment;
the world, the universe;
Europe.
• , ի հլ. «ակնթարթ, մանրերկրորդ կամ երկվայրկեան» Վեցօր. 117-118 (Զրո-պէսն, այսինքն զթօթափել ական. Մի ի 60 մասանցն ունի վաթսնից վաթսուն րոպէ, այսինքն է ական թօթափել), Սարկ. տոմ. «տիեզերք, համօրէն աշխարհ, ժամանակք, բովանդակութիւն էից» Գնձ. Շար. Նար. որից րոպէահամար Վեցօր. 118. Շիր. րոպէական (նոր բառ). կրճատ ձևով րոպ «ժամանակ» Նար. տաղ. «կոլոր, շրջանակ, ոլորակ» Գնձ. գրուած է րոպպէ Մոլութ. 447 բ։-Նոր գրականի մէջ արևմտեան բարբառով րոպէ քիչ է գործածւում և միայն անորոշ ու կարճ ժամանաև է զոյզ տալիս. արևելեան բար-բառով շատ սովորական է և նշանակում է ժամի 1/εօ մասը, այս իմաստը սխալ է. հմմտ. վերը Վեցօրէից վկայութիւնը. այս-պէս նաև Վեցօր. 119՝ ժամք անհամար րո-պէիւք անցանեն. նոյն սխալը գտնում ենք նաև վայրկեան բառի մէջ։
• = Յն. ῥόπղ «րոպէ, moment», որից և ասոր. [syriac word] [arabic word] rōpā «րոպէ». գալիս է οεπω «ծռիլ» բայից և նշանակում է բուն «հակում, թեքում, կշիռքի թեքումը, որոշիչ պատճառ. ճգնաժամ, կրիտիկական րոպէ» և այս վեր-ջինից էլ «ժամանակ, րոպէ»։ Բայց ի՞նչ փոխաբերութեամբ ձևացած է մեր մէջ րոպէ «տիեզերք» նշանակութիւնը։-Հիւբշ. 386։
յն. ռօբի՛. ῤοπή, ἁκαρές momentum, nutus, ictus, libramentum. Մէտ ըշռոյ. մտումն. քթթել ական. վայրկեան. եւ Մանրագոյն չափ ժամանակի. մանրորդ.
Զչափ ժամանակացն անհամար րոպէիւք ժամուցն համարեցան. քանզի պէսպէս մասունս կոտորեցին զէրպէսն, այսինքն զթօթափել ական։ Րոպէ, այսինքն ական թօթափել։ Ժամս վայրկենաց եւ րոպէից. եւ այլն. (Վեցօր. -Զ։ եւ Շիր. ։)
Զի՞նչ է րոպէն. մասանց ժողովումն. զի յաւուրն երկու մասն պակաս է ընթացք լուսնին. եւ յերեսուն օրն՝ վաթսուն մասն, զոր րոպէ կոչեմք. (Սարկ. տոմար.։)
Մի ի վաթսուն մասանցն ունիվաթսունիցս վաթսուն րոպէ ... Ընդ աղօտ րոպէ ժամուն. (Վեցօր. ՟Զ։)
ՐՈՊԷ. Տիեզերք. շրջան աշխարհի. համօրէն ժամանակ, եւ Աշխարհ համօրէն. բովանդակութիւն էից. (լծ. լտ. օ՛րպիս ).
branches, brushwood;
furze;
birch-tree;
maple;
— մօրուք, matted beard;
*— ասել, birch-broom.
• «հազի ծառ» Վրդն. ծն. «ծառի ճիւղը՝ տերևներով միասին» Վստկ. էջ 79. Մառթին. «մացառ, խռիւ» Հին բռ. «անտառ կամ այրելի (վառելափայտ)» Բռ. երեմ. էջ 316. ըստ Տիրացուեան, Contributo § 341 Arica arborea L, որ է «ցարասի, հաւամրգի, խալանճ, bruyère», որից ցախեայ «ցախի փայտից շինուած» Յհ. պտմ. գ. առ լեհ. ցախսարեկ «ցախերի մէջ ապրող սարեակ» Մխ. առակ. ցախել «ցանքը ցախերով տափ-նել» ի գիրս Խոսր. էջ 19։
• =Բնիկ հայ բառ, որի նախաձևը (գոնէ նախաձայնի կողմից) անստոյգ է. ցեղա-կիցներն են ստնս. çákha-, պրս. [arabic word] ︎ sax լիթ. šaká, հսլ. sakù, կիմր cainc, միռլ. gēc, նիռլ. gēag «ճիւղ, ոստ», լիթ, šaknis, հպրուս. sagnis, լեթթ. sakne «արմատ», գոթ. hōha. «արօր» և թերևս հսլ. soxa, բուլգ. sochá, ռուս. coxá «ձող, փայտ, արօր» (Pokorny 1, 335, Trautmann 297)։ Սրանց նախաձևը դրւում է k'ak, որ և ունի իր ռըն-գային ձևը՝ k'ank. հայերէնի համար Bar-tbolomae Stud. 2, 41 ենթադրում է հնխ. k'hakhā, Meillet MSL 8, 294 ի 9. 323 ձան ենթադրում է երկու ձև, որոնցից մէկը ներ-կայացնում են հայն ու պարսիկը, իսկ միւսը սանսկրիտը. վերջապէս Petersson, Ar. u. Arm Stud. 98 հայերէնի նախաձևը դնում է հնխ. sk'ə-kho.-Հիւբշ. 499։
• ՆՀԲ «իբրու ռամկականն ձայնիս ձաղկ... որպէս թրք. սըգ է. խիտ. իսկ զախ մօրուօք ասի պրս. սուք, սէվէք րիշ»։ Böttich, ZDMG 1850, 363, Arica 74, 204, Lag. Urgesch. 592 կցում են վերի սանս. պրս. և լիթ. ձևերի հետ։ Pictet 1, 197 սրանց հետ է համեմա-տռում հյ. tsaghi, որով թերևս հասկա-նում է զախ։ Lag. Arm. Stud. § 2258 մերժելով նախորդները՝ կցում է պրս. istāx «ճիւղ» բառին, որ մերժում է
• Horn. Grdr. § 82։ Հիւբշ. KZ 23, 21 և Arm. Stud. § 279 վերի ձևով։ Մառ ИАН 1913, 422 քարթ. տղե, մինգր. տղա, լազ. տկա «անտառ, մացառ, մա-սուր ևն», սվան. ցխեկ «անտառ», իսկ ИАН 1915, 837 սվան. ցահրա, մինգր. ցը «կնձնի», վրաց. ցոցխի «աւել» և ցախի ծիթելի «жидра բոյսը»։
• ԳՒՌ.-Հմշ. ցախ «մացառ, թուփ», զա-խուդ «անտառ», Կր. ցախ «բարակ փայտ». Ախց. ցախ ու ցուխ «փայտի կտորտանք, խռիւ», Խրբ. Ասլ. Մշ. Մրղ. Պրտ. Սլմ. Վն. Տփ. ցախ «ծառի չորացած ճիւղեր», Երև. ցախ «վառելափայտ», Ղրբ. Սլզ. ցախ «կարճ թուփ կամ խռիւ, որ դնում են շերամի առաջ, որպէսզի վրան բոժոժ կապէ», Զթ. ցօխ, ցոխ «ծառի, յատկապէս խաղողի որթի տերև», Սվեդ. ցիւխ «թոնրի մէջ վառելու ճիւղեր», Բն. ցախ «գիհի ծառի տերևները՝ որ իբր կեր տալիս են անասուններին». Հմշ. «մի տեսակ թուփ է և սրանից շինուած աւել»։-Սրանց հետ նոյն է և Ղրբ. ցmք։ (որ և Ագլ. Լ. Ղրդ.) «մի տեսակ փշաբուս. որի ճիւղերով ցանկապատ են շինում» կամ ցաքի Գնձ. Ղզ. Լ. Ղրբ. Շլ. «փշոտ վայրի մի բոյս. paliurus aculeatus (Ազգ. հանդ. Ե. 292)», Խտջ. «մի տեսակ ծառ» (տե՛ս և վարը ցաքի)։ Նոր բառեր են ցախատուն, ցախւոր, ցախուտ, ցախաւել (>Ռ. Սեբ. ցախավէլ, Ագլ. ցղա՛վիլ, Մկ. ցmխmվիլ, Պլ. ցախավէր. վերջինը՝ միայն փխբ. «ան-ճարակ, ձախող»), իսկ Ղրբ. ճխէ՛վիւլ «ցա-խաւել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ❇ახი ցախի կամ ჩახი չա-խի «շերամին իբր կեր տրուած թթենու ճիւ-ղեր», ცახე ցախե «մի տեսակ քոլ. былин-ка».-ցախաւել բառից փոխառեալ ձևերը տե՛ս աւել։
κλάδος ramus. Իբրու ռամկականն ձայնիս Ձաղկ. ծիղ. ծեղ. ճիւղ. ոստ տնկոց եւ բուսոց՝ վարսաւոր կամ ձաղկահեր, որ լինի որպէս խուրձ կամ մշտիկ կամ աւել. ցաք, սուք.
Կամփի կանանչ ցախն։ Ճփնոյն ցախն դալար։ Մազտաքոյն ցախովն ձիւթեն. պանին ցախովն. եւ են՝ որ բեւեկնի ցախովն։ Փիճի ցախովն։ Առ ընկուզի ցախ, եւ ի վերայ խնձորին փաթթէ՛, որ ծածկէ ցախն աղէկ զխնձորն. (Վստկ.։)
Ցախիւ եւ խոտով կալան (զառաջս), զի ոչ երեւէին. (Մարթին.։)
Ցախ. մացառ, անտառ. (որպէս թ. սըգ. է խիտ)։ Իսկ Ցախ մօրուք ասի պ. սուք, սէվէգ րիշ.
sowing;
dispersion;
cf. Ցռօտ;
scattered, disseminated, spread;
— եւ ցիր, ցիր եւ —, scattered about, dispersed every where;
here & there;
— եւ ցիր առնել, կացուցանել, սրփել, to scatter here & there, to disperse;
— աստ անդ հարցանել, to interrogate (a scholar) promiscuously.
• ի հլ. (լետնաբար նաև ո հլ.) «ուռկան, վարմ, ձուկ կամ ուրիշ կենդանի բռնելու հիւսկէն գործիք» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. յհ. բ. 34. որից ցանցել Խոր. Արշ. ցանցիլ «բռնուիլ ցանցի մէջ» Տաթև. ամ. 285. ցան-ցարկ Նար. ցանցիչ Լմբ. սղ. ցանցորդ «ոս-սորդ» Ես. ժթ. 8.
• Հիւնք սանձ բառից։ Գազանճեան, Արև. մամ. 1902, 77 ց մասնիկով է համառում կազմուած։
• ՓՈԽ.-Լազ. ցանցա «խաղող ևն հաւաքե-լու յատուկ կողով» (Աճառ. Արրտ. 1911, էջ 419)։
Վասն յամենայն կողմանց գումարելոյն՝ զպարտս անուանեալ, որ է ցան ժողովածոյք. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ցան եւ ցիր յանդուգն յարձակմամբ ընդ երեսս երկրին սուրալով ... Գտան բնակեալք ցան ու ցիր ստկաւք. (Խոր. ՟Ա. 10. 11։)
Ցան եւ ցիր սփռեալք ընդ երեսս երկրի։ Ցան եւ ցիր առ ստորոտով լերինն կալեալ կայեանս։ Ցան եւ ցիր անկեալ, եւ սփռեալ յօտար ազգս. (Յհ. կթ.։)
tribe, caste, race, branch;
—ից —ից, various, diverse.
• , ի հլ. «ազգատոհմ, սեռ. տոհմ. ՍԳր. որից ցեղապետ ՍԳր. ցեղընտիր Ոսկ. մ. ա. ձ. և ես. ցեղիլ «սերիլ, աճիլ» Լմբ. իմ. Ճառընտ. Շնորհ. վիպ. ցեղենալ «բուսնիլ, յառաջ գա՞լ» Տիմ. կոյս 58 (ըստ Ակինեա-նի), ցեղակից Լմբ. սղ. Արիստ. աշխ. բազ-մացեղ Աթան. երկցեղ «երկփեղկ, պառակ, տուած» Եղիշ. դ. էջ 72, երկցեղեալ Սոկր. երկնացեղիկ Յհ. կթ. համացեղ Ոսկ. յհ. բ. 30, 32. Պիտ. նոր բառեր են ցեղագրութիւն, ցեղագրական, ցեղաբանութիւն, ցեղաբանա-կան, ցեղական, ցեղային ևն։
• = Բուն նշանակում է «բաժանմունք». այս իմաստն են ցոյց տալիս երկցեղ «երկփեղկ, պառակտուած» Եղիշ. դ. էջ 72 (հայոց ազգի համար է ասում՝ նրանց անմիաբանութիւնը ակնարկելով և ո՛չ թէ երկու ցեղից բաղկա-ցած), երկցեղեալ «պառակտուած, անմիա-բան» Սոկր. 15, երկցեղութիւն «անմիառա-նութիւն, պառակտում» Սոկր. 15, սրանից երևում է՝ որ բառս նոյն է վերի ցել «ճեղքել, պատռել» արմատի հետ։
• ՆՀԲ մեկնում է իբր «ցելեալ ազգ»։ Հիւնք. ցելուլ բայից։ Patrubány SA 1, 196 ցելուլ բայի հետ լիթ. skeliu ևն։ Karst, Յուշարձան 425 ցելուլ բայի հետ հմմտ. չաղաթ. tire և չուվաշ. tordu «ընտանիքի ճիւղը»։
Երեցունց ցեղիցն մետասան գոլով ցաբրահամ եւ ցնինոս եւ ցմերն արամ։ Որոշեաց Աստուած զերկուս ցեղսն ի միմեանց, զցեղն Սեթայ, եւ զազգն կայենի։ Նախաստեղծն՝ որ հայր էր մարդկան ցեղի. (Խոր. ՟Ա. 4։ Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։ Լմբ. իմ.։)
Իշխանք էին հնդկաց եւ եղբարք ցեղովք. (Զենոբ.։)
grease;
tripe.
• «քաղիրթ». մէկ անգամ ունի Ոսկ. գծ. 38. «Հերձաւ և վայթեցաւ (փոր Յուդա-յի), բայց հոտ նեխոյ փարթին (տպ. բար-դին) և փորոտւոյն ժողովէր զորդիսն Երու-սաղէմի երթալ տեսանել զծանականս նո-րա»։
• ՆՀԲ դնում է «բառ անյայտ, որպէս պարարտութիւն կամ գիրուց, ճարպ»։ ԱԲ «գիրուց, ճարպ փորու, քաղիրթ»։ Ըստ իս նշանակում է միայն «քա-ղիրթ», ինչպէս ունի Ակն. յարմար չեն «փոր» և «աղիք» նշանակութիւնները, որովհետև արդէն յիշուած են նոյն տեղը։
• ԳՒՌ.-Ակն. փարթ «քաղիրթ», Արր. «ո-րոճողների ստամոքսը», Զրս. «աղիք, փո-րոտիք», ոճով միայն պահուած՝ փա՛րթղ կթափեմ Սեբ. «փո՛րդ կթափեմ», փարթը պատռիլ Հճ. «լեղին պատռիլ, շատ վախե-նալ»։ Նոր բառեր են փարթ-փուրթ «փորո-տիք», փարթ-երես «ծաղկահար, չեչոտ (ինչպէս է քաղիրթի մաշկը)»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Սեբ. part ձևով՝ միայն partənə dešerim «փարթդ կթափեմ, փորռ կթափեմ» ասացուածի մէջ։
Հերձաւ եւ վայթեցաւ (փոր յուդայի ի տան). բայց հոտն նեխոյ փարթին եւ փորոտւոյն ժողովէր զորդիսն Երուսաղէմի երթալ տեսանել զծանականս նորա. (Ոսկ. գծ.։)
opulent, wealthy, rich;
abundant, copious.
• . ի-ա հլ. «ճոխ, հարուստ». աւս բառը չէ՛ գործածուած ոսկեդարեան գրականութեան մէջ, բայց սովորական է յետոսկեդարեան շրջանին. ինչ. Ոսկ. յհ. ա. 21. Ածաբ. մկրտ. Նար. Լմբ. պտրգ. որից փարթամանալ Նար. Սարգ. Ոսկիփ. փար-թամացուցիչ Խոր. ի գն. մեծափարթամ Պիտ. փարթամութիւն Ոսկ. յհ. ա. 42. փար-թամաշնորհ Յհ. կթ. բազմափարթամ Պտմ. աղէքս։ Ըստ Ե. եպս. Դուրեան, Բազմ. 1909, 161 փարթամ բառը գործածուած պիտի լի-նի նաև Դան. ա. 3 «... ածել յորդւոց գե-ռութեանն Իսրայելի և ի զաւակէ թագաւո-րութեանն և ի Պարթևաց մանկունս անարա-տըս», որ յետոյ աղաւաղուելով եղաւ «և ի Պարթևաց». աղաւաղութիւնը ակներև է, ո-րովհետև նոյն տեղը եբրայեցին ունի [hebrew word] umin-hapartomim «յիշ-խանաց», որից և յոյնը տառադարձութեամբ -ἀπὸ τῶν φορϑομμὶν (այլ ձ. πορϑομμειν), Այսպէսով փարթամ բառը մի անգամ գոր-ծածուած պիտի լինի Ոսկեդարում։
• = Փոխառեալ պհլ. գաւառական անծանօթ մի ձևից. հմմտ. պհլ. [other alphabet] fratom, պազ. fradum. հպրս. fratama, սոգդ, pr-tmw, զնդ. ❇ fratəma, սանս. [other alphabet] prathama-, որոնք բոլոր նշանա-կում են «առաջին»։ Բայց պահլաւական մի բարբառում անշուշտ նշանակում էր նաև «ազնուական, իշխան», որից փոխառեալ է եբր. յիշեալ [hebrew word] partəmīm «ազ-նուաևանք առ Պարսիկս» Եսթ. ա. 3, զ. 9, Դան. ա. 3, որից նաև յն. φορϑομμιν և վրաց. უორთომმინი փորթոմմինի «իշխան» (գտնը-ւում է եբրայականի համապատասխան տեղը՝ Դան. ա. 3)։ Թէև իրանական բառերը հայերէնից ձևով և նշանակու-թեամբ հեռու են, բայց կապւում են եբրա-յականի միջոցով. երբ հրասախ բառի դէմ կայ փարսախ ձևը, կարող էր նաև fratam ձևի դէմ գտնուիլ *fartam։
• La Croze, Ձեռ. աշխատ. Բազմ. 1897, 8 մարական և եբր. ձևերի հետ։ Brosset JAs. 1834, էջ 369 վրաց. քըր-թամի «նուէր, կաշառք» բառի հետ։ Lag. Urgesch. 959, Justi, Zendsp. 198, Muller. SWAW 38, 579 ևն յիշում են վերի իրանեան ձևերը։ Հիւբշ. KZ 23, 19 և 402. Pers. Stud. էջ 208 թէև իրա-նեանից փոխառեալ է համարում, բայց
• նոյն Arm. Gram. էջ 255 մերժում է ձևի և իմաստի տարբերութեան պատճառաւ-Scheftelowitz BВ 29, 36 իբրև բնիկ հայ կցում է սանս. sphāra «մեծ. ու-ժեղ», հսլ. sporū «ճոխ» բառերի հետ։ (Յիշում են կասկածով Walde 618 և Pokorny 2, 657 հնխ. spē-«գիրանալ, հաստանալ, պարարտանալ» արմատի տակ)։ Գաբրիէլեան ՀԱ 1911, 592 ար-մատը դնում է գւռ. փարթ «փորոտիք»։
• ԳՒՌ.-Ախց. փարթամ, նաև Պլ. Սեբ. Տիգ. փարթամ «խոշոր կազմով, պարթև. յաղթակազմ (մարդ)», Շմ. փարթամ «հա-րուստ, ճոխ. 2. ժանտախտ», Սչ. փարթամ «անամօթ, անպատիւ (միայն իգական սեռի համար գործածուած)»։
Արդ մի՛ պարծիր ո՛վ անզգամ, ժանտ եւ ժըպիրհ՝ չարեօք փարթամ. (Շ. եդես.։)
Ողորմութեամբ ոչ ձանձրացաւ, փարթամ տըրիւք վշտակցեցաւ. (Լմբ. ի շ.։)
at least.
• «գէթ, գոնէ, գոնեա՛» Ոսկ. ես. էջ 103. Եփր. ա. տիմ. 243. Կոչ. 98. Եւագր. Համամ. քեր. 285 (իբրև հոմանիշ գեթ և գոնեա բառերի), «փոքր, քիչ» (այս նշանա-կութիւնը չունի ՆՀԲ) Սոկր. 150 (Ի ջանի ոչ ի փարթարում լինէր)։ Սրանից են նաև Սոկր. 332 «Ոչ կամիմ, ասէ, իբր գործոյ կերակրոյ, հպիլ, այլ իւր փարթարի»=յն. ως παρεργω («իբր երկրորդական անկարևոր բանի», որով և ուղղելի իբր փարթարի), Սոկր. 280 «Ո՜՛չ փաթարաբար էի ընթերցեալ»=յն. μη παρέρ-γως ἔντέτυχήϰασιϰ («հարևանցի, վերիվերոյ», որից երևում է որ բառը պէտք է ուղղել փարթարաբար)։
cf. Փարջ.
• , ի հլ. «ջրի փոքր կուժ» Յայսմ. դեկ. 11, Վրդ. առ. 304. Վստկ. 3. 77, 205. Քուչ. 73. Առաք. պտմ. 371. վրր. իլար. 106. որից փարչիկ (չունի ԱԲ) Քուչ. էջ 54. նշխարփարչ «նշխարի ջուրը լցնելու փարչ» Վրդ. լծ. (ըստ Այրարատ 147)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Ռ. Տփ. փարչ, Ասլ. փարչ, փարշ, Հճ. փmրչ (<փառչ), Ագլ. Ալշ. Երև. Ջղ. Սեբ. Տիգ. փառչ, Մշ. փառչ. փառճ, Սլմ. Վն. փmռչ, Հմշ. փայչ։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Երև. [arabic word] parč «ջուր խմելու յատուկ կոթաւոր աման հողէ կամ մետաղէ», վրաց. ყარჩი փարչի «գինու փո-քըր կուժ», լազ. փա՛րչի «12 ֆունդանոց կուժ» (Kипшидəе, Дополнтт. cвед. o чaнскомъ CI. 1911), ուտ. փարճ «փարչ». ավար. պարճի «շիշ»։
bright-eyed, mild-looking.
• «գեղեցիկ և վառվուն աչքեր ու-նեցող» Վեցօր. 119, Շիր.։
χαροπός caesius, laetus. Վառ ի վառ աչօք, կամ աչք զուարթատեսիլ, եւ շնորհալի եւ քաղցրահայեաց. ծաւի.
moor-hen or water-hen, coot, fen-duck, cf. Հաւալուսն;
securidaca, emerus, hatchet-vetch.
• . անստոյգ բառ. յիշում է միայն Դաղիան. և մեկնում է «πελεϰαν, πελεϰάνος» որ է «հաւալուսն ծովային թռչունը». իսկ Լեհ. այս բառը կարդում է πελεxινος և հաս-կանում է «bisserrule pelécine դաշտային բոյսը»։
• Տէրվ. Նախալ. 43 թռչուն իմաստով առնելով՝ համարում է բնաձայն և կըր-կընաւոր. հմմտ. յն. βοάν, լտ. buberc, baubari։ Հայր դնում է հնխ. parp (< bar-par) արմատից։ ՀԲուս. § 3043 բոյսի իմաստով առնելով՝ կցում է գւռ. փառփառ Մշ., փարփար Խն. ձևերին, որոնք նշանակում են «փրփրեմ, դան-
πελεκᾶνος fulica կամ picus marinus. Հաւալուսն՝ թռչուն ծովային։ (Գաղիան.) (ուր Լեհ. ընթեռնու κελεκῖνις pelecinus. որպէս անուն խոտոյ յարտոյտյս)։
cf. Փափաքանք.
• ՆՀԲ թւում է հանել պապակ բառից։ Տէրվ. Altarm. 57-8 պարզ արմատը դնելով փաք՝ հանում է հնխ. spak ար-մատից. հմմտ. յն. τφίγγω «կապել, ճմռել, ճնշել», անգսք. spange «ճար-մանդ», կամ յն. σπαω «քաշել», լտ. sponte «ինքնակամ»։ Նոյն, Նախալ, 91 հնխ. pak «եփել, խորովել» արմա-տից, հմմտ. սանս. զնդ. pač, յն. πε9σω, լտ. coquo ևն։ Canini, Et. étym. էջ 8 պրս. buka «փափագ», իսկ էջ 103 սանս. bhāg'i «կրակ», գերմ. backen «եփել»։ Bugge KZ 32, 58 և Հիւնք. պապակ բառի հետ։
ՓԱՓԱԳ ՓԱՓԱՔ. πόθος, ἕρως desiderium, amor ἵαμα sanatio, remedium. Պապակ եւ պասքումն ոգւոյ. տենչ. բաղձանք. կարօտ. սէր. յօժարութիւն. ախորժ. հասրէթ, արզու, հավէս, իշտահ. եւս եւ Փարատումն, կամ դեղ եւ լրումն փափաքանաց. եւ ըստ այսմ ասի.
Տուաւ նոցա ջուր յապառաժ վիմէ, եւ փափաք ծարաւոյ ի խիստ վիմէ. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 4։)
delicate, soft, dainty, voluptuous;
delicious, tender, nice, exquisite;
charming, gentle, graceful;
holy, sacred;
—ս, delicately, tenderly, gently;
— ախորժակ, fine taste;
— խիղճ, tender or scrupulous conscience.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կակուղ, մատղաշ. 2. գիրգ. քնքոյշ, նազուկ մեծացած. 3. ազնիւ, նուի-րական՝ սուրբ կամ հանգստեան օր» ՍԳը. Ագաթ. Եփր. թուոց. Փարպ. որից փափկա-նալ ՍԳր. Եփր. ծն. փափկացուցանել Յոբ. լգ. 25. փափկական Ագաթ. փափկակեաց Վեցօր. փափկասուն Առակ. իթ. 11. Բա-րուք. դ. 26. Ոսկ. եփես. ժգ. փափկոց «ու-ղեղի փափուկ մասը» Տաթև. հարց. 242 (չունի ԱԲ), փափկանկատ, փափկանկատու-թիւն (նոր բառեր)։
• Տէրվ. Նախալ. 92 կասկածով կցում է հյ. փապարել, փամփուշտ, լիթ. pám-pti, «ուռիլ, գիրանալ», pampalas «գէր» ձևերի հետ և բոլորը միասին հանում է հնխ. pap, pamp արմատից։ Bugge, Beitr, 21 յն. შαφαρός «փափուկ» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Աճառ. ՀԱ 1899, 232 կրկնուած *փակ պարզականից ձայնաւորի փոփոխութեամբ։ Մառ. Ипnoл. 59 վրաց. უუუუნება փուփու-նեբա «գգուանք» բառին ցեղակից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Տփ։ փափուկ, Երև. Շմ. Պլ. փափուգ, Մկ. փm-փուկ, Վն. փmփիւկ, Խրբ. փաքուգ. կան նաև փափլիկ, փամփլիկ, փամփուլ փաղաքշա-կան ձևերը։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უაუუკი փափուկի «փա-փուկ հաց» (Չուբինով 1298), ուտ. փա-փուկ «կակուղ»։
Մի՛ սիրեր զեղբայրն փափուկ կերակրովք։ Հանդերձս ազնիւ եւ գեղեցիկս, փափուկս եւ պայծառս։ Ստանալ փափուկ ինչ հանդերձ. (Նեղոս.։ Ագաթ.։ Մաշտ.։)
Ոչ կարեն ելանել ջուրք փափուկք ի ցամաք վիմէն. (Եփր. թուոց.։)
Կամ Գիրգ. քնքուշ. վայելչագեղ. փափկասուն. մեղկ. փափուկ մեծցած, նազիք.
Գիրգն՝ որ ի քեզ, եւ փափուկն յոյժ։ Ոչ եւս յաւելուցուս կոչել գիրգ եւ փափուկ։ Լո՛ւր զայս փափուկդ։ Ի վերայ փափուկ որդւոցն քոց։ Եւ շուշան էր փափուկ յոյժ, եւ գեղեցիկ տեսլեամբ.եւ այլն։
February.
• «բուն հռովմայեցոց վեր-ջին ամիսը, որ մեր այժմուայ լատինական տոմարի երկրորդ ամիսն է» Եւս. քր. յե-տին ռմկ. ձևն է փետրուար կամ փետրվար, որ միակ գործածականն է արդի գրականի մէջ։
• -Յն. φεβρουάριος «փետրվար», որ գա-լիս է լտ. februārius հոմանիշից. այս բա-ռը ծագում է լտ. februo «մաքրել, մեղքերը քաւել, սրբուիլ» բայից և բուն նշանակում է «քաւութեան ամիս». այսպէս է կոչուած ա՛յն քաւութեան տօների և հանդէսների պատճառաւ, որ Հռովմայեցիք կատարում էին այս ամսում՝ իրենց անձը մեղքերից սրբելու համար (Pokorny 1, 844, Walde 279, Ernout-Meillet 326)։ Բառս լատինա-կան տոմարի հետ տարածուած է շատ լե-զուների մէջ. ինչ. ֆրանս. fèvrier, գերմ. Februar, ռուս. фeвраль, վրաց. თებერვალი թեբերվալի, թուշ. թեբերվալ ևն։-Հիւբշ, 367։
Բառ լտ. Februarius φεβρουάριος ռմկ. փետրվար. վր. թէպէրվար. Երկրորդ ամիսն տարւոյ առ հռովմայեցիս.
cf. Փեգենայ.
• «սատափ կամ սպանդ (թրք. իւզէրլիկ) խոտը, ruta» (Տի-րացուեան, Contributo դնում է § 176 փե-գենայ=thalictrum elatum Murr. և § 325 վայրի փեգենայ=սպանդ=peganum har-mala L) Ղկ. ժա. 42, Մխ. առակ. Գաղիան. գրուած կայ նաև բեկենա, բեզանոս։
ՓԵԳԱՆԱՅ ՓԵԳԵՆԱՅ. Նոյն է եւ յն. փի՛ղանօն. πήγανον ruta. Բոյս մանրատերեւ՝ մշտադալար, ծանրահոտ եւ դառնորակ, ստէպ ի կիր արկեալ ի դեղ. սատաք. .... վայրենին կոչի մախմուր չիչեյի.
ruta, rue;
վայրի —, wild rue, ruta sylvestris, harmala.
• «սատափ կամ սպանդ (թրք. իւզէրլիկ) խոտը, ruta» (Տի-րացուեան, Contributo դնում է § 176 փե-գենայ=thalictrum elatum Murr. և § 325 վայրի փեգենայ=սպանդ=peganum har-mala L) Ղկ. ժա. 42, Մխ. առակ. Գաղիան. գրուած կայ նաև բեկենա, բեզանոս։
hive, bee-hive.
• = Փոխառեալ պհլ. *petāk «կողով» (և կամ «փեթակ») բառից, որ նոյնպէս փոխա-ռեալ է սանս. [other alphabet] petaka կամ նաև [other alphabet] l petaka «կողով, արկղ» բառից (սա էլ ծագում է [other alphabet] , peta «կողով» բա-ռից)։ Նախնական ժողովուրդների մէջ (ինչ-պէս դեռ այժմ էլ յետնեալ գիւղերում) փե-թակը շինուած էր կողովից կամ պարզապէս մի կողով էր. այս պատճառով էլ շատ լե-զուներում «կողով» նշանակող բառը նշա-նակում է նաև «փեթակ». օր. սանս. karan-da «կողով և փեթակ», պրս. օ [arabic word] kavara «կողով և փեթակ», սրանից փոխառեալ ա-րամ. kaweret և արաբ. kiwāra, kuwwara «փեթակ» (BSL հտ. 27, л 81, էջ 97), ֆրանս. panier «կողով», բայց նաև «փե-թակ» (հմմտ. Littre, Բառ. ֆրանց. հտ. Գ էջ 920 գ, 12ր։ նշ. և Bescherelle, հտ. Բ. էջ 755 ա), գերմ. Korb կամ Korbe «կողով» և Bienenkorb «փեթակ» (որ է բուն «մե-ղուակողով»), սպան. cuèvano «կողով և փեթակ» (BSL անդ, էջ 107), մինչև անգամ մեր բարբառներում՝ Ախց. ղուղա «փեթակ» (թրք. [arabic word] qоγa «դոյլ» բառից), Ղրբ. քթօց «կողով և փեթակ», Սեբ. սէ՛փէ՛՝թ «փեթակ» (թրք. sepet «կողով» բառից), Բբ. ծղի «փե-թակ» (հմմտ. Ղզ. ծղիկ «կողով»)։ Իր երկ-րորդ նշանակութիւնը ստանալուց յետոյ փե-թակ բառի «կողով» նշանակութիւնը ջնջու-եց. բայց նրա հետքը պահում են դեռ գա-ւառականներից Մշ. Ք. «ալիւրտուն», Ջղ. փետակ «ալիւրի արկղ» (հմմտ. քթոց «կո-ղով», իսկ Շլ. «ալիւրի աման»). աւելի հին է Դրնղ. 472 փեթակ ցորենոյ։-Աճ.
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 181 յն. ἀποϑήϰη «շտեմարան, աւանդատե-ղի»։ Bugge, Beitr. 21 լիթ. spécziu, spesti, լեթթ. špeets «պար մեղուաց» բառերի հետ։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. Բանաս. 1899, 250-1։ Մէյյէ (անձնա-կան) բառս համարում է անշուշտ փոխառեալ իրանեանից, բայց ո՛չ վերի ձևից, որովհետև սանտ. petāka հընդ-կական բառ է և ո՛չ թէ հնդիկ-իրանե-ան։ (Արգելք չկայ որ բուն հնդկական մի բառ փոխառութեամբ անցած լինէր Պարսից, ինչպէս օր. փիղ)։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին վրաց უუჯკარი փուտկարի, ինգիլ, futkar, լազ. putoji, putuǰi «մեղու»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Մշ. Վն. փէթակ, Ասլ. Երև. Խրբ. Սեբ. Ննխ. փէթագ, Մկ. փէթաք՝, Հճ. փէթօգ, Ագլ. փm՛տmկ, Սվեդ. փիթիւգ. -նոր բառեր են փեթակաթող, փեթակատէր, փեթկիկ։ Նկատի պէտք է առնել յատկապես փեթակ Ախց. «մեղու», Ջղ. փետակ «ալիւրի արկղ», Սլմ. փէթmք1 (նաև Մշ. Ք.) «ալիւ-րատուն», Սվ. «մանկիկներին կանգնիլ աո-վորեցնելու մի գործիք», և մանաւանդ Ննխ. փէթագ «կողով, հողէ կամ թրիքէ աման՝ մոխիրը թափելու համար»l։
• ՓՈԽ.-Քրդ. petek «փեթակ» (Justi, Dict. Kurde 74 ա), արևել. թրք. [arabic word] petek «ruche de miel, փեթակ» (P. de Court), ռամ. [arabic word] petek «մեղրախորիսխ, rayon de miel» (Աբիկեան, Բառ. տճկ. 211 ա), «փե-թակ» (Будaговъ 1, 312), թրք. գւռ. էնկ Սեբ. Տ. փէթէք «փեթակ» (Բիւր. 1898, 865 ա և 1899, 799 ա), Ատն. (թուրքաց և յունաց բարբառով) փէթէք «մեղրախառն մոմ» Պէտէլեան, Արևելք 1888 նոյ. 9). կայ նաև ուռ. թրք. [arabic word] petek «ալիւրտուն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 845), որ մեր գւռ. փեթակ հոմանեշ բառից է փոխառեալ։
Մեղուք վաճառեալ ըստ մեղեր.. . նովին փեթակաւ. (Մխ. դտ.։)
tent-curtain, curtain;
linen;
breadth;
— լերանց, side or spur of mountains;
— պատուհանաց, shutter.
• , ի կամ ի-ա՞ հլ. «կտաւէ կամ մաշկէ վարագոյր, վրանի պատ» ՍԳր. Փարպ. «լեռան ստորոտը» Խոր. ա. 15. նոր գրականում «դռան կամ պատուհանի թև». որից փեղկիլ «ճեղքուիլ, երկուսի բաժան-ուիլ» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 63, «երկպառա-կիլ» Միխ. աս. 451 (ՓԲ գրում է փեղեկել «բաժանել, զատել»), երկփեղկ Ուռհ. երկ-փեղկել «քակտել, իրարից բաժանել» Եղիշ. ռ. էջ 48. Յհ. կթ. խորանափեղկ ՍԳր. տասն-փեղկեան Ել. իզ. 1, լզ. 8. վերնափեղկ Թիւք ռ. 25։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. sphelg-, spelg-արմատից, որի ժառանգներից են նաև հիսլ. spjalk «բարակ փայտի կտոր, շամփուր», կիմր. fflochen «տաշեղ», ֆրիզ. spalken «ճեղքել», spalke «ճեղքած փայտ, տաշեղ», շվեդ. spjálka «նեղ ու բարակ երկար կը-տորներ ճեղքել հանել» ևն։ Հնխ. sphelg-«ճեղքել» կազմուած է -g-աճականով՝ պարզական sphel-, phel-«ճեղքել» բայից, որի բազմաթիւ ժառանգներից յիշենք սանս. sphatati, patati «ճեղքել, ճեղքուիլ, պատա-ռուիլ», phálati «ճեղքուիլ, երկուսի բաժա-նուիլ», phálaka-«տախտակ, ատաղձ», phāla-«խոփ», յն. σφαλάσσειν «կտրել», οπολάς «կոկած մորթ. կաշէ զգեստ», σπαλίς, ատտ. φαλίς «մկրատ», σφέλας «փայտի կոճղ, նստարան», ալբան. pāl'ε «կողմ, կուսակցութիւն», լտ. spolium «կաշի, աւար», հբգ. spaltan, նբգ. spalten «ճեղքել», հիսլ, spjald, fjol «տախտակ», անգսք. spillan «ճեղքել», speld «փայտի կտոր», լեթթ. spals «կոթ», հպրուս. spelanxtis «տաշեղ», հսլ. rasplatiti «ճեղքել», polica «տախտակ», ռուս. pacполоть «երկուսի բաժնել, ճեղքել», полтина «կէսը» ևն (Pokorny 2, 677, 680, Boisacq 890, 928, Walde 732, Ernoul. Meillet 925)։
• Հիւնք. 327 յն. φὸλλον «տերև» բա-ռից։ Karst, Յուշարձան 403 սումեր. bulug «ճեղքել»։ Գաբրիէլեան տե՛ս փրկել։ Ղափանցեան ЗВО 23, 351 ա-րաբ. [arabic word] flq «ճեղքել» արմատի հետ։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Petersson KZ 47, 264, որ և իմ էլ կարծիքն է եղած։ Պատահական նմանութիւն ունի ասոր. ❇ pəlag «բաժանել, երկպա-ռակել», [syriac word] ︎ pelgūϑā «բաժա-նում, հերձուած, երկպառակութիւն»։
αὑλαία aulaeum δέρρις pellis. Փերթ կամ կապերտ՝ կտաւի կամ մաշկեղէն ի պէտս վարագուրաց եւ վրանաց. պաստառ. ծածկոյթ. գորգ. վարագոյր. քղանցք. դրօշակ. կարպետ, փռոց.
Միոյ փեղկին։ Փեղկի միոյ։ Ամենայն փեղկիցն (կամ փեղկացն)։ Խառնեսցես զփեղկսն ընդ միմեանս աղխիւքն։ Մետասան փեղկ։ Չափ նոյն եղիցի մետասանեցունց փեղկիցն (կամ փեղկացն)։ Կիսով փեղկիւն աւելորդաւ մնացելով ծածկեսցես զապարումս փեղկից խորանին։ Խոտորեցաւ առ նա ի խորանն, եւ ծածկեաց զնա ընդ փեղկիւք նորա։ Քակտեցան փեղկք խորանի իմոյ։ Զգեցցին փեղկս մազեղէնս, փոխանակ զի ոտեցին.եւ այլն։
Կամ երկնի զիա՛րդ ոք երկիր պագանիցէ, որ ամպով ծածկի. զոր իբրեւ զփեղկս պրկեաց արարիչն. (Ճ. ՟Գ.։)
phelmoni, such a one;
եղմոնի — or — եղմոնի, in such and such a place.
• = Եբր. [hebrew word] palmōni «այս ինչ» բա-ռից՝ յն. φελμονή տառադարձութեան միջոցով (տե՛ս նաև եղմոնի). նոյն բառն է արաբ. [arabic word] ︎ fulān, որից ֆուլան Սմբ. դտ. 124, ըր այժմ էլ գործածական է ռմկ. ֆիլան, ֆալան ձևերով։
• Հներից ոմանք իբր քաղդ. բառ մեկ-նում էին «սերտ բարեկամ կամ գլխա-ւոր, գահերէց նշանաւոր». ըստ այսմ հասկանում է նաև Վրդն. մեկն. դան. «Զոր փելմոնի ասաց, որ է ի նշանա-ւոր դասուց»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-ին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Պարզէ Գաբրիէլ մեկնութեամբ, հրաման առեալ ի վեհագունէ ումեմնէ ի պետացն դասուց, որ եւս միջամուխ են երկնաւոր խորհրդոյն, զոր փելմոնի (կամ փեղմոնի) ասաց, որ է ի նշանաւոր դասուց։ (Վարդան ի մեկն. դան.)
spouse, bridegroom;
husband;
son-in-law.
• , ի հլ. «փեսայ. 2. ամուսինո անե-րոջ և զոքանչի առնչութեամբ. 3. քեռայր» aə-204з ՈԳր. Եփր. յես. որից փեսայանալ ՍԳր. փեսայացուցանել Ա. մկ. ժ. 56. փեսայիլ Եփր. ծն. փեսայանուէր Ոսկ. ես. փեսայու-թիւն երգ. գ. 11. Ա. մկ. ժ. 54 ևն. նաև. վերջի -այ վանկի կրճատումով՝ փեսաւէր Ա. մկ. բ. 39. Կոչ. 2. Ոսկ. մ. բ. 5. փեսա-ծու Անան. եկեղ. փեսահրաւէր Մծբ. փեսեղ-բայր Տօնակ.։
• Lag. Urgesch. 536 գրելով պեսայ՝ հարցնում է թէ չի՞ պատկանում paç «կապել» արմատին։ Տէրվ. Նախալ. 159 յն. πόσις, լիթ. patis «ամուսին» և հյ. պետ։ Karolides, Iλ. ουγϰρ. 96, 207 սրանց վրայ աւելացնում է նաև կա-պադովկ. ποσάϰα որ յարգական մի պատուանուն է։ Հիւնք. պրս. բատշա, բաշա «թագաւոր» բառից։ Müller WZ-KM 10, 355 ենթադրում է որ յն. πιις «տղայ, մանուկ» բառը անցել է նախ ասորերէնի, ուր տուել է [syriac word] *paisā ձևը, որից էլ փոխ է առնուել հայ. փեսայ. Patrubány ՀԱ 1908, 277 հնխ. bhend-«կապել» արմատից։ Թի, րեաքեան, Արիահայ բռ. 323 պսակ բառից։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փեսա, Ալշ. Ախց. Գոր. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. փէսա, Տիզ. փէսm, Ղրբ. փրէ՛սա, փը՛սա, Ագլ. փm՛սm, Ավեդ. փիսօ.-Նոր բառեր են փեսադարճ, փեսախաշ, փեսախում, փեսականչ, փեսա-տես, փեսատէր, փեսացու ևն։
Որ ունի հարսն, նա է փեսայ. իսկ բարեկամ փեսային ուրախ լինի վասն ձայնի փեսային։ Որպէս փեսայ՝ զի ելանէ յառագաստէ իւրմէ։ Իբրեւ փեսայի եդ ինձ պսակ։ Ուրախ լինի փեսայ առ հարսին։ Զձայն հարսին, եւ զձայն փեսայի։ Ամենայն փեսայից, եւ ամենայն հարսանց. եւ այլն։
Ել ղովտ, եւ խօսեցաւ ընդ փեսայս իւր որ առնլոց էին զդստերս նորա. եւ թուէր ծաղր առնել յաչս փեսայից իւրոց։ Սամփսոն փեսայ թամնացւոյն։ Ո՞վ եմ ես, զի լինիցիմ փեսայ արքայի։ Էր նա փեսայ քահանայապետին. եւ այլն։
pluck, pull.
• , ի հլ. «մազերը պոկելը» Մանդ. որից փետել (գրուած նաև ըստ ռմկ. փետտել) «մազերը՝ փետուրները՝ թևերը պոկել» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. Վեցօր. 168. «տագնապեց, նել, վախացնել» Ոսկ. փիլ. էջ 518. փետիւն Մանդ. ահափետ («տագնապեցնել» իմաս-տից) Ագաթ. Յհ. կթ. 205. Արծր. դատափետ Ոսկ. մ. ա. 16. Յհ. կթ. դատափետ առնել Ծն. խթ. 23. դատափետել Երեմ. ժե. 10-
• մատո դնում է փետ<հնխ. sphed-, ո-ոից շրջմամբ յն. yεδνός փխ. *σπτεδνός, -ուր մասնիկով հյ. փետուր, և նոյն արմատի spedio-ձևից էլ՝ փենեկ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. փէտէլ, Տփ. փէ՛տիլ, Մշ. Սչ. փէդել, Ննխ. փէդէլ, Խրբ. փէդիլ, Հմշ. փէդուշ, Ակն. Պլ. Սեբ. փէդդել, Ասլ. փէ*դէ՝լ, Ռ. փէթթէլ, Ալշ. Հճ. Սլմ. փիտել, Երև. փիդէլ, Մկ. փիտիլ, Զթ. Սվեդ. փիդիլ։ Նոյն է նաև փետել Հմշ. Տր. «փրցնել քաշել հանել, կանեփը ծեծել, կոտրել»։ Նոր բառեր են փետուիլ, փետտուք, փետռտկել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უეთება փեթեբա կամ უოთება փոթեբա «վախեցնել». დაუეთა դափեթա «փրցնել, պոկել», დაუეთება դափեթեբա «վախեցնել, ահափետ առնել» (մեր երկու նշանակութիւններով էլ պահ-ուած)։
Հանդերձ վայիւք եւ փետիւք, ճչիւք, գուժիւք կոծեալ.. . Արք չարաձայնք կառանչիւք եւ վայիւք եւ փետիւք խեղդին. (Մանդ. ՟Ի՟Գ։)
feather;
նուրբ, մանր —ք, down, soft feathers;
խոշոր —ք, master or longest quills;
յարդարել զ—ս, to preen, cleanse or dress the feathers;
աւել ի փետրոց, featherbroom.
• , ո հլ. «փետուր, թեպուր» Պիտ. Մխ. առակ. որից փետրալից Ոսկ. փիլիպ. 370 (չունի ՆՀԲ). փետրամօրուս Խոր. աշխ. փետրիկ Մագ. նորափետուր Ես. խ. 31. Ոսկ. մ.բ։ 7, 25 և Փիլիպ. Կոչ. լուսափետուր Ագաթ. ոսկեփետուր Արծր. Երզն. Մաղաք. աբ. գրուած է փայտուր Վրդ. բար. 103. ռամկական ձևով թեպուր ԱԲր. կրետ. 43, 44, 72, Բառ. երեմ. 117, Վրդն. առկ. 36 թեպրիկ «փետուրիկ» Շնորհ. առ. թեպրել «ճեպռել» Բառ. երեմ. էջ 118։ Նոր բառեր են փետրաթափ, փետրափոխութիւն։
• Klaproth, Asia pol. 100 գերմ. Fe der, իսլ. fidur հոմանիշների հետ։ Böt-Hich. ZDMG 1850, 363 և Arica 80, 349, սանս. pátatra-, páttra-«փետուռ»։ Lag. Urgesch. 388 սանս. pat և յն. πέτεσϑαι «թռչիլ»։ Müller SWAW 42, 252 զնդ. ptara. յն. πτερόν, πτέρυς «փետուր», Justi, Zendsp. 183 ոնո. natara, սանս. páttra ձևի տակ։ Պատկ Изслeд. սանս. և յն. ձևերի հետ։ Հիւբշ. KZ 23, 19 գերմ. feder «փետուր» բա-ռի հետ։ Lag. Arm. Stud. § 2293 հին ձևը՝ համարելով թեպուր՝ դնում է թև բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 281 ևասևածեւի է համարում այս բառերի համեմատութիւնը՝ ձայնական անկա-
• նոնութեանց պատճառով։ Տէրվ. Նա-խալ, 92 սանս. pattra, լն. πτερόν ևն ընտանիքի հետ։ Bugge KZ 32, 40 փետուր դնում է շրջուած թեպուր բա-ռից, իսկ այս էլ թև բառի հետ՝ կցում է յն. πτερόν, πτερυς ձևերին։ Հիւբշ. 500 մերժում է թէ՛ այս և թէ pattra, πτερόν ընտանքի համեմատութիւնը։ (Համապատասխան հյ. ձևն է թիռ, որ տե՛ս առանձին)։ Հիւնք. դարձեալ լն. πτερον։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 226 փետել բայից է հանում։ (Այսպէս են նաև Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 1ο7 և Scheftelowitz KZ 54 (1927), էջ 231,-Petersson յիշեցնում է լտ. plu-ma=լիթ. plunksna «փետուր» ծագած «պոկել» բայից. հմմտ. լեթթ. pluzu «փետել»)։ Մ. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 յն. πέτομαι, լտ։ prae-pets, հբգ. fedana ևն։ Karst, Յուշարձան 415 թև բառի հետ՝ մոնգոլ. dabi-debi, ճապոն. tobi, թրք. dai «թռչիլ»։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 և սրանից անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, N 5, էջ 393 կամիս. p'etar կամ pettar «փետուր, թև» բառի հետ։ Բայց որովհետև այս բառը նոյն է վերի pter-ընտանիքի հետ, որ տալիս է հյ. թիռ, թեր, թերթ, ուստի փետուր միայն փոխառութիւն պիտի լինի կա-միսերէնից։ Առանձին քննութեան կա-րօտ հարց է։
• ԳՒՌ.-Վն. փիտուր, Սլմ. փիտուռ, Սվեդ. փիդէօր, Մրղ. փութուր.-շրջմամբ փ և տ տեղափոխուելով և ձայների աստիճանը փոխանակելով՝ Ջղ. թեփուռ, Գոր. Ղրբ. Շմ. թէփուռ, Ագլ. թmփիւռ, Ախց. կր. թեպուր. Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ. Ննխ. թէբուր, Ակն. Ռ. թէբուռ, Ասլ. թէբիւր, Զթ. թօբույ, թօբուր, Հճ. թուբուլ.-կրկին ձևերն էլ ունի Սեբ. փէդուր, թէբուր։-Ածանցեալ ձևով Ալշ. փէդռել, Երև. թէբռէլ «հաւը ևն փետրատել» (փետռել ձևով յիշում է Բառ. երեմ. էջ 273)։ նոր բառեր են փետրակալել, փետրահան, փետրփոխուկ, անփետուր։-Rivola, Բառ. հայոց 1633, էջ 134 և 376 ունի թևուր «փե-տուր» ձևը, որ ծագում է թեպուր բառից՝ թև բառի նմանութեամբ ձևափոխուելով։
Ի զարդս պաճուճանացն զանհաւասարսն ի փետրոցն յօրինելով. (Պիտ.։)
huckster;
շրջող —, pedlar.
• , ի-ա հլ. «շրջուն մանրավա-ճառ» Վրք. հց. ա. 447. Երզն. մտթ. էջ 231 որ և փերեզիկ Շնորհ. առակք. փորեզիկ Զքր. սարկ. Ա. 24. փորէզիկ ՀՀԲ, փօրեզիկ Զքր. սարկ. Ա. 15. փօրէզիկ Առար. աատմ. 33Ո (արք վաճառականք՝ զոր հայոց բառիւ փօ-րէզիկ ասեն և այլազգեաց բառիւ չարչի ասեն). փորգեկ Բար. 175։
• -Պհլ. *perezak կամ perezīk ձևի՞ց. հմմտ. պրս. օ [arabic word] pīrzi «մանր մունը ա-ռարկաներ», որից վրաց. ფერეზიჯი փերև-զիկի «շրջուն մանրավաճառ» (հայերէնից փոխառեալ), պրս. pīrzī-firus «մանրավա-ճառ. փերեզակ»։-Աճ.
• Հիւնք. պրս. փիյրզիֆիրուշ «մանրա-վաճառ» ձևից։
• ԳՒՌ.-Սվեդ. փիրիզmգ։
Եւ ոչ տեղի վաճառելոյ կրպակաւորն փերեզակաց։ Պատրօղ ի վաճառս իբր փերեզիկ. (Վրք. հց. ՟Բ։ Երզն. մտթ.։)
piece, bit.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կտոր» Վրք. հց. ա. 703. Վստկ. 156. Առաք. պտմ. 290 (գրրի հա-տոր կամ թիւ ցոյց տալու համար). որից փերթել «պատառոտել (մարմինը)» Բոս-մրկ. միափերթ «միակտուր, միաձոյլ» Մխ. այրիվ. 8, Թղթ. դաշ. 27 կամ միափերթի Մին. համդ. 134. սեկափերթ «կաշիի կտոր» Մարթին. փերթկար «հնակարկատ» Վրդն. առակ. 172. հմմտ. փերթ Ակն. Ալշ. «կար-կատան անելու կտոր (կաշի կամ շոր)»։
• ՆՀԲ յիշում է իտալ. parte, pezzo «կտոր»։ Scheftelowitz BВ 29, 23 սանս. sphafati, հբգ. spalten, գերմ. spalten «ճեղքել», արմատը հնխ. sphel, որ տե՛ս վերը փեղկ։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուաւ Persson Beitr. 1, 418 և 869։ Տե՛ս և փրկել։ Պատահական նը-մանութիւն ունի հյ. փրթիլ «պոկուիլ»։
Միայն փերթ ինչ քրձոյ եդեալ ունէր ի վերայ ամօթոյ իւրոյ. (Վրք. հց. ՟Թ։)
one-handed, one-armed.
• «ձեռքը վնասուած կամ կոտրած» մէկ անգամ ունի Խոսր. 31։
Յաչացն վնասեալ՝ կոյր կոչի, եւ յականջացն՝ խուլ, յոտիցն՝ կաղ, եւ ի ձեռացն՝ փեցի. (Խոսր.։)
shoot, sprout, blossoming, blooming;
blossomed, flowered;
ի —ս հարկանիլ, to blow.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «ծաղկիլը, ծաղիկների և բող-բոջների բացուիլը» Ագաթ. (գրուած է փը-թոյթ Լմբ. ածած. հրտր. ՀԱ 1925, 450), որից փթթել «ծաղիկ բանալ, ծիլ արձակել» Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 25. փթթազարդ Գնձ. կամ փթթինազարդ Տաղ. զանազանափթիթ ԱԲ մշտափթիթ Պիտ. Խոր. հռիփս. յարափթիթ Խոր. վրդ. ծաղկափթիթ Պիտ. ծառափթիթ Պիտ. համափթիթ Զքր. կթ. լուսափթիթ Ճառընտ.։
• ԳՒՌ.-Վն. փըթըթէլ «ծաղկիլ. 2. ման-կիկը քնից արթնացած ժամանակ՝ երեսը կարմիր ու սպիտակ փայլիլ», Մշ. փտպտիլ. -Rivola, բառ. հայոց2 376 ունի փթըթրիլ «ծաղկիլ»։
Ի հովիտս նորա փթիթ դալարի. (Նիւս. կազմ.։)
Վարդն կարմրերփեան՝ փթիթ ցնծութեան՝ անմահ փթթեցաւ. (Լմբ. վերափոխ.։)
Գորշ, ծաղկաձեւ, վարդագոյն, խայտ, փթիթ, եւ այլ զանազան տեսակք. (Պիտառ.։)
phylax.
• «երկինք, երկնակամար» Վրք. դիոն. էջ 36, «աստեղատուն» Տօնակ. («Ջաս-տեղատունս շրջաբերեն, որ փիլաքս ասեն». այստեղ բառը յգ. հյց. է, ինչպէս զաստե-ղատունս, ուստի սխալմունք է՝ երբ ՆՀԲ դնում է ուղ. փիլաքս)։
• = Արաբ. [arabic word] ︎ falak «երկինք, երկնակա-մար», որ եբր. [hebrew word] pelek, արամ. [hebrew word] pilkā, ասուր, pilku «շրջանակ, բոլորակ» բառն է և ծագում է [other alphabet] palaku «ցանկապատ կամ սահման քաշել» բայից (Delitzsch Assyr. Hndwh էջ 527 և Strass-maier, Alphab. Verzeich. 833)։ Արաբերէ-նից է անշուշտ փոխառեալ նաև վրաս. ვილაკი փիլաքի «բախտ, ճակատագիր»։
• ՆՀԲ սխալմամբ հասկանում է «Հայկ աստեռատունը». և համարում է յն. ἐόλας «պահապան»։ Նոյնը երևնում է և Հիւբշ. 386։ Ուղիղ մեկնեց Ակինեան ՀԱ 1913, 654, որ Դիոնեսիոսի Վարքը արաբերէնից թարգմանուած համարե-լով այս բառն էլ պարզապէս արաբե-րէնից տառադարձուած է համարում։
cf. Փիլիկկոն.
• «մի տեսակ պատերազմական մեքենայ, բաբան» Վանակ. յոբ. որ և փի-լիկկոն Երզն. մտթ. 407, փիլիկուան Լաստ. ժո, էջ 69, փիլիկպան Ուռհ. 191, 196, 250 (փիլիպան, փլիպան, փիլապան, փիլիպոն ըստ այլ ձձ). փլաւան Դրնղ. 225։
• = Պրս. [arabic word] palkan «բաբան, մանգղիոն», որի երկրորդ մասն է [arabic word] -kan (արմատ [arabic word] kandan «փորել, քանդել» բայի) և նշանակում է «փորող, քանդող». բայց ան-յայտ է pal-։ Պրս. բառը բոլորովին չի ծած-կում հայ ձևը, որին աւելի նման է հնչում վրաց. ფილაკანი փիլականի, որ և փիլա-գանի, փիլակոնի, փիլեկոնի (Մառ, տ. Teксть հտ. Ix, էջ 16)։ Երկուսը միասին մի երրորդ աղբիւր են ենթադրում։-Աճ.
Որպէս քարինք պարսետով փիլիկոնի ընկեցեալ։ Որպէս մեքենայն՝ զոր փիլիկկոնն կոչեն, զյոյժ ամրոցս խախտեալ խարխալէ. (Վանակ. յոբ.։ Երզն. մտթ.։)
philosopher;
chorister, singer.
• , ի հլ. «իմաստասէր» Գ։ ժէ. 18. Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 1. «երա-ժիշտ, մեծ տիրացու» Օրբել. Շնորհ. բարձր. Ոսկիփ. Վրդ. առ. 86, որից փիլիսոփայա-կան Ագաթ. Բուզ. Եւս. քր. Փարպ. փիլի-սոփայութիւն Ոսկ. կող. փիլիսոփապետ Կղնկտ. ասւում է նաև փիղիսոփայ Եւս. քր. Եփր. ա. կոր. 84, կողոս. 165, փիլիսովփայ Անկ. գիրք առաք. 60. Եւագր. 51։
• = Ասոր. [syriac word] ︎ filosofā «իմաս-տասէր», որ փոխառեալ է յն. φιλόσοφος բա. ռից.-հայերէնը գալիս է ասորի ձևից (-այ յօդով). և տարբեր է փիլիսոփոս կրկնակից, որ ուղղակի յունարէնից է փոխառեալ։-Հիւբշ. 317։
Ի պէսպէս աղանգս փիլիսոփայից, եւ հերձուածողաց։ Որով տգէտքն՝ փիլիսոփայից յաղթեցին. (Եզնիկ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Ունիմք սովորաբար ասել փիլիսոփայ, որք յերաժշտական արհեստս կատարեալք են. (Շ. բարձր.։)
Լի էր (վանքն ստաթեւու ի սիւնիս) եւ ծովամտոյց փիլիսոփայիւք երաժշական երգոց. (Ուռպ.։)
Յեսու պիտականուն փիլիսոփայ.. . գրեցաւ տաղարանս ի թուին ՟Չ՟Ղ՟Է. ձեռամբ անիմաստ գրչի եւ սուտանուն յեսու երիցու ֆիլիսոֆայի՝ ի վայելս անձին իմոյ. (Յիշատ.։)
cf. Փիլիսոփայ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև ա-սանց վկայութեան) «իմաստասէր» Նխ. բ. մկ. Վեցօր. էջ 21. Ոսկ. պօղ. Ա. էջ 330, 908, մտթ. ա. 10. Վրք. հց. Սարգ. որ և փիղիսո-փոս Եւս. քր.բ (ստէպ). որից զփիղիսոփոս Եւս. քր. բ. էջ 288 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ)։
• = Յն. φίλόσοφος «իմաստասէր» բառիռ. որ գալիս է φίλω «սիրել» և σόφος «իմաս-տուն» բառերից. ըստ այսմ թարգմանուած է հյ. իմաստասէր. հմմտ. նաև փիլիսոփայ, որ յառաջացած է ասորերէնից փոխառու-թեամբ, ինչպէս ցոյց է տալիս ասորական =այ վերջաւորութիւնը։ Յն. բառը փոխառու-թեամբ անցած է ամէն կողմ. կայ նաև ա-րաբ. [arabic word] faylasūi, որ մինչև անգամ ա-րաբական արմատների կարգն է անցած։-Հիւբշ. 386։
cloak, mantle;
priest's mantle.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «անթև վե-րարկու, կրկնոց» Բ. տիմ. դ. 13= Եփր. բ. տիմ. 257. «կրօնաւորի վերարկու» Սարղ. յուդ. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 76, Վրք. հց. Լմբ. առ Լև. էջ 218, «ծածկոց, վարագոյր» Բրս. մրկ. էջ 354 (գրծ. փիլոնաւ), որից փիլոնաւոր Ոսկիփ. (ըստ ՀՀԲ) գրուած է նաև փիղոն Եփր. բ. տիմ. 247։
• = Յն. φελόνης, φελώνιον, φελόνιον ձե-ւերից. սրանք աղաւաղուած են φαινόλης «կրկնոց, թիկնոց, վերարկու», նուազական ραἰνόλιον «կրօնաւորի վերարկու» բառերից։ Յոյնից են փոխառեալ նաև լտ. paenula, ռուս. Փeлонъ, վրաց. უელონი փելոնի «փիլոն»։-Հիւբշ. 386։
• ՀՀԲ յունարէնից։ Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Գ. 608 «ի յն. ֆէլօ՛նի, հա-մարեալ բառ լտ. փէնուլա»։ ՆՀԲ յն. ձևերի հետ նաև լտ. ֆէ՛նուլա և վրաց, վիռօն։
• ԳՒՌ-Այ». Հճ. Մշ. Ջղ. Սլմ. Վն. փիլոն, Ախց. Երև. Ննխ. Կր. Պլ. Ռ. Սչ. Տփ. փիլօն, Մրղ. փիլուն, Հմշ. Սեբ. փիլէօն, Մկ. փի-լիւն, Զթ. փիւիւն, Սվեդ. փիլլիւն, Շմ. Ղրբ. փէլուն, Ասլ. փիլան. բոլորն էլ «կրօնաւորի վերարկու» իմաստով.-կարևոր է յիշել փիլոն Բլ. «ցորենը դեռ հասկի մէջ եղած Գամանաև հատիկի վրայի կեղևը, որ կալսե-լով պիտի բաժանուի»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից փոխառեալ պէտք է լինի վրաց. თილონი փիլոնի՝ ի ձայնի պատճառաւ. ուղղակի յոյնից է. უელონი փելոնի, որ պահում է ե ձայնը։
(որ եւ յն. ֆելօնի, ֆելօնիօն, ֆենօլիս. լտ. Ֆենուլա. վր. վիռօն ). φελονή, φελόνιον, φαίνολης phenula, lacerna. Վերարկու. կրկնոց. աղաբողոն.
Զփիլոնն թողի ի տրովադա առ կարպոսի. (՟Բ. Տիմ. ՟Դ. 13։)
Ոչ արձակէ զփիլոնն ըստ ամենայն պատճառի։ Առեալ զփիլոն իւր՝ գնաց անգ եւ ծրարեալ ի փիլոնին՝ դարձաւ ի խուց իւր։ Կառեաւ փիլոն իմ ի դուռն եկեղեցւոյն, եւ մնաց յինէն. եւ ես փախեայ մերկացեալ։ Փիլոնն իմ մերկեալ յինէն՝ հովանին Աստուծոյ էր, որ վարացաւ յինէն վասն դատելոյ զեղբայրն. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ղ. ՟Ժ։)
spotted, stained, sullied, dirty;
unclean, impure, obscene.
• «պիղծ, անմաքուր» Փիլ. բան. և լին. 190, 215 Սարկ. հանգ. Անյ. հց. իմ. որից իծանք «պղծութիւն» Փիլ. լիւս. 157. փիծել «պղծել» Փիլ. լին. բ. 12. փիծիկ կամ փծուկ «աղտեղի» Ոսկիփ. փծութիւն Փիլ. ժ. բան. և նխ. բ. փծուն Խոր. Յիշատ. (ստէպ). փծո-րել «պղծել, շաղախել» Բառ. երեմ. էջ 324. փծկել «եղծանել, ապականել» Ոսկ. մ. բ. էջ 478 և հռ. ժդ. էջ 182, փծկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. թ. էջ 72 (ըստ սրբագրու-թեան Նորայրի, Հայկ. բառաք. 42). գրուած է նաև պիծ, պիւծ, փից ԱԲ. որից փցկիլ «եղծանիլ» Ոսկ. ա. տիմ. ժզ. 150 և Եփես. իբ. 922.. փցուն «փծուն, անպիտան, յետին, ապիկար» Խոր. Տօնակ. Անյ. պորփ. «փտած (տունկ)» Լծ. փիլ. փցնութիւն Փիլ. յովն. 611. փցագործ «պղծագործ» (չունի ԱԲ) Բառ. երեմ. էջ. 213։-Իմաստով նոյնանում է յաճախ բիծ բառի հետ, որ տե՛ս առան-ձին։
• ՆՀԲ. փիծ՝ ռմկ. փիս, հյ. պիղծ, իսկ փցուն, փծուն, փեցի՝ վրաց. փուցունի. Gsti, Dict. Kurde 78 քրդ. pəz «գող, աւազակ», bīž «պոռնկորդի». պրս [arabic word] (?) բառերի հետ։ Տէրվ. Նա-խալ. 93 պիղծ, բիծ, լտ. pingere «նը-կարել», հսլ. պէգը «պիսակ». սնս։ pinj «ներկել» և pingala «գորշ» բառև-րի հետ՝ հնխ. pig «ներկել» արմատից։ Հիւնք. պրս. փիս և հյ. բիծ։ Թիրեա-քեան, Բազմ. 1913, 339 բիծ, պիս(ակ), սպի և պիղծ բառերի հետ՝ կցում է թրք. փիս «աղտոտ» բառին։
• ԳՒՌ.-Պատահել եմ Երև. փծնի «գէշ. անպիտան» (փծնի արհեստ), բայց աղ-բիւրս չեմ նշանակած.-Ագլ. փցընիլ «կե-րակրի փճանալը, հացը թրջուելով ապակա-նուիլ անձրևից խխում դառնալ. ծիծաղից ուշքը գնալ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უუცუნი փուցունի «խեղճ ու կրակ, զառամեալ», որից დაუულონება դափուցունեբա «ծերանալ, զառամիլ»։-Չուբինով (բ տպ.) փուցունի մեկնում է «камень тоecнутьи ճաքած քար» և չունի «զառամեալ» իմաստը, բայց գիտէ դափու-ցունեբա «զառամիլ»։ Յառաջանում են մեր փցուն ածականից։
որպէս ռմկ. փիս. Պիղծ. բծկան. անմաքուր. անսուրբ. շաղախեալ. աղտեղի վարուք. փծուն. փցուն.
Գիտասցէ զինքն, զի փիծ է եւ անմաքուր։ Զփիծ, զամօթալին, եւ զանօգուտն։ Կարէ վատթար եւ փիծ գոլ վարուք. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. լին. ՟Գ. 18. 43։)
Արտաքս վազեալ փիծդ այդ (ցանկութիւն ) գարշատեսիլ ամենեցուն՝ յայնժամ ապա ծանակ երեւութանայ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
elephant;
— մատակ, she —, female -;
գոչիւն փղի, trumpeting of the —, cf. Ժանիք.
• . ի-ա հլ. «փիղ անասունը» ՍԳր. Եզն. Վեցօր. որից փղապան Ա. մկ. զ. 37. փղապետ Բ. և Գ. մկ. փղակոյտ Բուզ. փըղ-ոսկր Խոր. Կանոն. փղոսկրեայ ՍԳր. զուա-րակափիղ Պտմ. աղէքս. ցլափիղ Շիր. քրոն, Աամ. անեց. 67. ասւում է նաև փեղ Վեցօռ. Պտմ. աղէքս. Վրդն. ծն. փիլ Պտմ. աղէքս. Վստկ. 19. փիւղ Ճառընտ. Պտմ. աղէքս. 139. նոր գրականում ընդունուած է միայն փիղ ձևը։
• = Պհլ. ❇օ pīl, սոգդ. pil հոմանիշից, ոռի նոր ձևն է պրս. [arabic word] pīl։ Ըստ Przy-luski BSL л 83, էջ 221-2 այս. բառը փոխառեալ է դրավիդեան կամ աւստրասիա-կան լեզուներից. բուն նշանակում է «փղոս-կըր», որից հպրս. piru «փղոսկր», որ յետոյ դարձաւ «փիղ», ճիշտ ինչպէս յն. ἐλέφα որ նախ նշանակում էր «փղոսկր», յետոյ եղաւ «փիղ». հմմտ. չամ. bala, կոնտու palō, քմեր. phluk «փղոսկր» և թամուլ. թելուգու, մալայալամ pallu, գոնդի pal ևն «ատամ»։ Բառս նախ մտաւ Հնդկաստան (սանս. [other alphabet] pnu «փիղ»), յետոյ Պարս-կաստան, որտեղից տարածուեց սեմական աշխարհը. հմմտ. ասուր. pilu, արամ. pīl, ասոր. ❇ pīlā, արաբ. [arabic word] fīl, այստե-ղից ամբողջ Արևելք, մինչև Եւրոպայի ծայ-րը. այսպէս թրք. քրդ. fil, վրաց. ბილო պիլո, სმილო սպիլո, թուշ. სἀილ սպիլ, բուլգար. fil, սերբ. filǰ, հիսլ. fill, դան. fil «փեռ» (Berneker 281)։ Տարբեր ծագում ունին յն. ἔλέφας «փղոսկր. 2. փիղ». լտ. ebur «փղոսկը», որոնք փոխառեալ են Ե-գիպտոսից. հմմտ. եգիպտ. āb, ābu և խպտ. εβου, εβu «փիղ, փղոսկր» ըստ Osthoff, Ft Par. 1, 281 հնդևրոպական բառ է և նշանակում է «եղջիւր» (Boisacq 243)։ Այս-տեռից ֆրանս. éléphant, գերմ. անգլ. ele-phant, իտալ. elefante «փիղ» ևն։-Հիբշ. 255։
• նախ Klaproth, Asia pol. 100 և ԳԴ դրին պարսկերէնից։ ՆՀԲ յիշում է ա-րաբ. պրս. և վրաց. ձևերը Peterm. II, 37 պրս. pil, արաբ. fīl։ Փղի այլևայլ անունների վրայ՝ ընդարձակ մի քննու-թիւն ունի Pictet, Sur les origines de quelques noms de l'éléphant JAs, 1843, 133-166, ուր մեր բառը=ա-ռառ. fīl ևն։ Պրս. և սանս. ձևերի հետ համեմատած են նաև Böttich. Horae aram. 39, Rudim. 50, 190, ZDMG 1850, 353, Spiegel, Huzw. Gram. 164, Müller SWAW 38, 579 ևն։ Lag. Arm. Stud. § 2294 փոխառեալ է ռնում Սե-լևկեանց օրով։
ՓԻՂ ἑλέφασ elephas, elephantus. գրի եւ ՓԵՂ, ՓԻՒՂ, ՓԻԼ. ար. ֆիլ. վր. սպիլօ . պ. փիլ. Չորքոտանի կամ գազան վիթխարի՝ անհեթեթ մեծութեամբ, թանձրամորթ, սեաւ, ժանեւոր եւ կնճթաւոր, յաճախեալ յափրիկէ, ի պարսս, եւ ի հնդիկս.
Կառօք եւ փղօք։ Զփիղսն ճաշակեցուցին։ Կարգեցին առ փիղ փիղ հազար հազար այր։ Ի վերայ փղացն։ Ժանիք փղաց։ Ցուցանէր զպատրաստութիւն փղաց.եւ այլն։
Փեղք քանդակեալք։ Են նորա փեղք։ Ինձք եւ վագերք եւ փիլք. (Պտմ. աղեքս.։)
pine-tree;
cf. Հաճարի;
beech-tree.
• «մի տեսակ մայրի, սնովպար, pinus sativa» Ոսկ. գծ. 198, Լծ. փիլ. Հին բռ. Մխ. առակ. Վստկ. 4, 58, 158. որից գետնի փինի, փինոյ պտուղ Բժշ.։
• = Վրաց. ფიჭვი փիճվի «մի տեսակ մայ-րի, pin, cocнa», უიჭვიანი փինվիանի «եղև-նեայ», უიჭვნარი փիճվնարի «եղևնեաց ան-տառ», մինգր. pičvi «փիճի», լազ. փինճո «մի տեսակ եղևին»։ Վրաց. բառը հին է, գործածուած է Ես. կ. 13, ուր հայերէնն ունի զանազան ծառանուններ, բայց ո՛չ փինի («Եւ փառքն Լիբանանու առ քեզ եկեսցեն, սարդիւն և սօսիւ և նոճով և մայրիւ»)։ Հա-յերէնը ընդհակառակը լինելով նոր բառ, չու-նենալով ածանցներ, մինչդեռ վրացին ունի մի քանի կարևոր ածանցներ և գտնւում է ցեղակից լազ. և մինգր. լեզուներում, փո-խառեալ է վրացականից։ Սրան համապա-տասխան է գալիս այն հանգամանքը, որ այժմ էլ բառը գոյութիւն ունի միայն Պոն-տական շրջանում։-Աճ.
• ՆՀԲ (կաղնի բառի տակ) լծ. յն. φη-γός, լտ. fagus «փեկոն» (նոյնը նաև Հիւնք.)։ Lag. Arm. Stud. § 2295 ուզում է համեմատել յն. πίσσα, լտ. pix «ձիւթ» բառերի հետ։ Հիւբշ. Arm. St. § 282 կասկածով դնում է լն. πίσσα, լտ. pix, հսլ. piklu և գերմ. Pech «ձիւթ» բառերի հետ։ Schrader, Sprachvergl. u. Urgesch. 1890 կա՛մ յն. πεύϰη հբգ. fiuhta, գերմ. Fichte, լիթ. puszis ծառանունների հետ և կամ յն. πισσα «ձիւթ»։ Հիւբշ. Arm. Gram. 501 մեր-ժում է բոլորն էլ և էջ 397 ուրիշ կով-կասեան լեզուների մէջ համապատաս-խան բառեր չգտնելով՝ վրացին դնում է հայերէնից փոխառեալ։-Երևի կապ կայ փիճի, նոճի և սոճի ծառա-նունների վերջավանկերի միջև։
• ԳՒՌ.-Խտջ. փիջի, Հճ. փիճի՝ (կարդա՛ փիջի) ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց. 1924, էջ 198, Սվեդ. փիջա։
πίτυς pinus. Ազգ մայր փայտի՝ իբր սոճի եւ կուենի, ունօղ զմարխ եւ զխիժ, որպէս վայրի փսաղենի. չամ.
Փիճի, չամի, նաշքն, սանավպար։ Փիճոյ խէժ. (ռաթինէճ, չամ սախըզի. Հին բռ.։)
Ձիթենին եւ փիճին եւտօսախն, եւ այնպիսիքն զչորայինն վայրս սիրեն. (Վստկ. ստէպ։)
Հանճարի եւ փիճի՝ ոչ են բազմոստք, եւ ոչ ընդդիմանալ հողմոց կարեն՝ ի խոր արմատս ոչ ունելով. (Մխ. առակ.։)
cf. Արմաւ ;
phoenix;
Phoenician;
— աշխարհ, Phoenicia.
• «մի տեսակ առասպելական թրռ-չոմն» Անյ. պորփ. Տաթև. ձմ. ճխա. Վրդն. սղ. իա. Գիրք առաք 172բ (Փիւնիկ հաւն, որ է մի միայն, յետ 500 ամաց, յորժամ ծերանայ, ժողովէ զփայտս և թևօքն հար-կանելով հանէ զհուր, և այրի ի նմին. և յետ երից աւուրց դարձեալ ծնանի ի մոխրոյն յայնմանէ). գրուած է նաև փիւնիկս Բար. էջ 145, փիւնիկոս Բար. 146։
որպէս յն. ֆինիքս. որ է Արմաւ, արմաւենի եւ Փիւնիկեցի. է եւ անուն թռչնոյ, որ եւ ԱՐՄԱՒ ՀԱՒ՝ արմաւագոյն փետրովք.
Կոկորդիլոս գազանն եւ փիւնիկ հաւն ոչ շարժեն զներքին կլափն, այլ զվերինն. (Անյաղթ պորփ.։)
cf. Փիւսկեան.
• «բնախօս, բնագէտ» Վե-ցօր. ա. էջ 18. Սամ. անեց. 52. որ և փիւս-կեան Եւս. քր.բ։
lazy, cowardly, pusillanimous.
• «թոյլ, անարի, վախկոտ». մէկ ան-գամ ունի Երզն. քեր. «փիւրիւ ասելն փլիթ զթոյլ և զանարի մարդն նշանակէ. և բենիւ ասելն. զբլիթ հացի և կամ զայլ իրի նշանա-կէ»։
• ՆՀԲ լծ. իտալ. poltrone «վախկոտ»։ Այս բառը անշուշտ կապ չունի, բայց կայ պրս. [arabic word] palī̄d «պիղծ, զազիր»։
(լծ. իտալ. փօլթրօնէ) Յոյլ. ծոյլ. վատ. վատասիրտ.
inclination to weep, emotion;
spleen.
• «սրտի դառնութիւն» Ոսկ. մ. ա. 19. Վրդն. դան. որից փղձկիլ կամ փղձկալ «սիրտը դառնանալ, տխրիլ, լացակալել» Ոսկ. ես. Բ. կոր. և մ. ա. 19. Եփր. թգ. 421, փղձկումն Փարպ. փղձկալի Պտմ. աղէքս. գրուած կայ նաև փղծուկ, փղձուք, փղծկիլ ևն. սխալմամբ փղկումն Յհ. կթ.։
mullein, shepherd's-club, torch-weed, verbascum.
• «բժշկական մի խոտ է, եզան ագի, խռնդատ, ձկան մահարար, լտ. yer. bascum, ֆր. molène». մէկ անգամ ունի Վեցօր. 186 (Երթայ խլէ զարմատ մի. որ անուանելով կոչի փղոմոս). ուրիշ վկայու-թիւն չկայ։
յն. ֆլօ՛մօս. φλόμος, φλῶμος verbascum, verbasculum. Վայրի խոտ կամ արմատ, որ ցամաքեցուցանէ զվէրս.
Արջ յորժամ վէրս առնու յանձին, երթայ խլէ զարմատ մի, որ անուանեալ կոչի փղոմոս. բնութիւն արմատոյն այնորիկ ցամաքեցուցիչ զօրութիւն ունի. դնէ ի վերայ վիրացն. (Վեցօր. ՟Թ։)
flour of parched corn;
hasty-pudding made of butter and honey.
• , ո հլ. «խարկած կամ բոված ալիւր, իւղով՝ մեղրով ու ալիւրով պատրաս-տուած մի ուտելիք» ՍԳր. (Մխ. ըժշ. 96 ունի նաև նռան հատի փոխինդ, փշատի փո-խինդ, չոր խնձորի փոխինդ). որից գարէ-փոխինդ Վստկ. 75, 113, 212. փոխնդեայք «փոխինդով շինուած ուտելիք» Ոսկ. փիլ. 469,
• ՆՀԲ լծ. յն. πόλτος. լտ. puls, pulmen-tum «աւիւրով պատրաստուած կերա-կուրներ»։ Հիւնք. ինչպէս և Seidel, Մխ. բժշ. § 140 լտ. polenta բառից։ Կապ չունի լտ. polenta «բոված գարէալիւր, որ աղքատների կերակուրն էր», որի ընկերներն են լտ. pollen, puls, յն. πάλη, παιπάλη, πά́λτος, միռլ. littiu, գալլ. llith, սանս. palalam ևն, որոնք նշա-նակում են «գարէալիւր, նաշիհ, կամ ալիւրով պատրաստուած խիւս». աւելի հեռաւոր ցեղակիցներն են հսլ. papelu, popelu, ռուս. neneль, լիթ. pelenai, հպրուս. pelanne «մոխիր», որոնց բո-լորի նախաձևն է հնխ. pel-«փոշի, ա-լիւր, խիւս» (Pokorny 2, 60, Ernout-Meillet էջ 748)։
• ԳՒՌ.-Վն. փոխինդ, Ալշ. Խրբ. Հմշ. Մշ Սեբ. Սլմ. Տիգ. փօխինդ, Ախց. Կր. փօխինտ, Մկ. փուխինդ, Ասլ. փէօխինթ (փէօխի*), Մրղ. փօխունդ, Զթ. փէխանդ.-ձ վերջա-ձայնով՝ Ջղ. փոխինձ, Գոր. Երև. Շմ. Տփ փօխինձ, Ղրբ. փօ՛խէնձ, Հճ. փէխինձ.-ի-մաստի տարբերութեամբ էլ՝ Արբ. «չոր թու-թի ալիւր», Մշ. «ձէթ հանելու համար ծե-ծած կտաւատ».-նոր բառեր են փոխնդխաշ, փոխնձացու, փոխնդոտ։
ἅλφιτον farina, polenta. (լծ. եւ πόλτος puls, pulmentum ). Ալիւր արմտեաց խարակելոց. եղի. մուրկ. եւ Խառնեալն եւ զանգեալն իւղով կամ մեղու.
Առ դու եղբարց քոց զարգու փոխնդոյս։ Հինգ արդու փոխնդոյ։ Ցորեան եւ գարի, եւ ալիւր, եւ փոխինդ։ Խառնեաց նմա բոոս փոխինդ, եւ եկեր։ Արկջի՛ք առաջի նրա ի փոխնդոցն խառնելոց։ Ելից զնա փոխնդով եւ պտղատկօք եւ հացիւք սրբովք. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 17։ ՟Ի՟Է. 18։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 27։ Հռութ. ՟Բ. 14. 16։ Յուդթ. ՟Ժ. 5։)
throat;
neck;
street;
corridor, lobby, passage, gallery;
— սրուակի, neck or gullet of a bottle;
ունել զոք զ—ից, to seize or take one by the throat, to arrest.
• «նեղ անցք». ճոխ ածանցներով ա-հած մի արմատ է. նախնական «նեղ անցք» նշանակութիւնից փոխաբերաբար և լայնա-բար բխում են «1. կոկորդ, շնչի և կերակրի անցքը» (ի հլ. անեզաբար) Ա. թգ. ժէ. 35. Յուդթ. ժզ. 11. Ագաթ. «2. ռնգունք, քթի երկու անցքերը կամ ծակերը» (ո հլ.) Յս. որդի. «3. տան մէջ սրահի առջևի անցքը, միջանցք» Բուզ. ե. 6 (ըստ Թորամանեանի (նամակ 1912 մարտ 21) հին հայոց ճար-տարապետութեամբ պալատներն ու աաա-րանքները միայարկ էին. շէնքի մէջտեղից անցնում էր միջանցքը, որ փող էր կոչւում և ամբողջ շէնքը երկու մասի էր բաժանում. այս փողի վրայ էին բացուած թէ՛ արտա-քին մուտքերը և թէ սենեակներից ոմանց դռները. լոյսը ստացւում էր երդիքից. սրա համար փողի բարձրից բացուած էին լուսա-մուտներ, որոնք լուսիջոյց (Բուզ.) էին կոչ-ւում, մինչդեռ ուղղահայեաց պատերի վը-րայ բացուածները պատուհան կամ յուսան-ցոյց էին կոչւում). «4. այգիների միջև նեղ ճամբայ» Օրբել. «5. խողովակ, ջրի փող-րակ, եղէգ» (ո հլ.) Ագաթ. Կոչ. Խոր. «6. շեփոր, սրինգ, խողովակաձև երաժշտական եչողական գործիք» (ո հլ.) ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. «7. ազդարարող, քարոզիչ (առաքեալ-ները)» Շար. ևն։ Նշանակութեանց զարգաց-ման համար հմմտ. պրս.❇ [arabic word] bōrī և ռուս труба «խողովակ, շեփոր», յն. αύλός «սրինզ, խողովակ, երկար անցք», αύλών «փոս ու եր-կար անցք, ձոր, ջրի փողրակ, խողովակ»։ Այս զանազան նշանակութիւններից են կազմուած՝ փողակ «կոկորդի երկու անցքե-րը, շնչափող» Սեբեր. «մասունք պահելու խողեվակաձև մի աման» Ճառընտ. փողա-հար Մծբ. կամ փողար Դ. թագ. ժա. 14. Մտթ. թ. 23. Ոսկ. մ. գ. 16. Բուզ. դ. 20. փողաւր «շատակեր» Պտմ. աղէքս. փողե-րակ «շնչերակ» Նիւս. բն. Վստկ. «ջրի խո-ղովակ» Միխ. աս. 80 (որ և փողորակ, փող-րակ Կանոն. Ոսկիփ. Վստկ. 144), փողոց «քուչա, սոխախ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եբր. «սենեակների առջևի միջանցքը» Մամիկ. 25. «կոկորդ» Վրդ. առ. 6, 131. «երկու շարք կանգնած մարդոց միջև բաց թողուած տա-րածութիւնը, որով շքադիր անձը պիտի անցնի» Լմբ. մատ. 201. փողոց տալ «ճամ-բայ բանալով երթալ» Մամիկ. փողել «փող եչել» Վկ. գէ. 36. Յայտ. Պղատ. օրին. «յառաջ անցնիլ, խմբով առաջ երթալ» Ա. մկ. ե. 42. ժզ. 6. Ագաթ. (հմմտ. փողոց տալ ոճը). սրանի՞ց է նաև փողել «վեր բարձրանալ» Վեցօր. ա. 14 (գետնից բարձ-րացող գոլորշու համար է ասում), «վեր ցատկեցնել» Քերդ. քեր. 160-161, փողոտել Փիլ. լին. Վստկ. շնչափող Կոչ. 228. Փիլ. նրբափողոց Վեցօր. ողնափող Նորագիւտ բ. մնաց. ժը. 33. լայնափողոց Նիւս. կազմ. Վրդն. պտմ. վաճառափողոց Վրք. հց. Մաշկ երեքփողոզեան Տեսիլ դան. էջ 118. խռչա-փող Նիւս. բն. ոսկեփող Ոսկ. ապաշխ. տարփողել Շար. Գնձ. տողան «տան մէջ նրբանցք» Սամ. անեց. 111 (նորագիւտ բառ). փողկապ (նոր բառ) ևն։
• ԳԴ փող «շեփոր» դնում է պրս. (արաբ.) [arabic word] būq «եղջերեայ փող տէրվիշաց»։ ՆՀԲ իրարից զանազանում է փող «պա-րանոց» լծ. թրք. պօղազ, պօյն, լտ. faux, և փող «շեփոր» լծ. թրք. պօրու, պրս. պուրը, արաբ. būq, լտ. buccina իսկ փողոց «թերևս ի նմանութենէ աա-րանոցի և կրճի, լծ. և պողոտայ, յն. փլադիա՛ լտ. ֆօ՜ռում»։ Peterm. 17 փող «կոկորդ»=լտ. collum «վիզ»։ Տէրվ. Altarm. 5 փող «շեփոր», հմմտ. փուք, փչել ևն։ Justi, Dict. Kurde 75 քրդ. persiw «հարբուխ» կցում է հյ. փողա-ցաւ բառի հետ! Հիւնք. փող «կոկորդ» = թրք. պօղազ և պօռու, փող «փողոց» = յն. πόρος «անցք», տճկ. պօղազ։ Karst, Յուշարձան 429 թրք. ol-uq «խողովակ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 փողորակ՝
• , ո հլ. «մանը դրամ, ստակ» Սմբ. դատ. 49. Սամ. անեց. 73. Վրք. հց. Ոսկիփ. «դրամի ամենամանր ստորաբաժանումը» Անսիզք 43, 47. որից փողեան «դրամներ» Վրք. հց. լումափող Ոսկիփ. նոր գրականում փողերանոց «դրամ կտրելու յատուկ հաս-տատութիւն» (արդէն գործածուած է 1792 թուին՝ Քերականութիւն Թօսքանեան լեզ-ուի, Վենետ. էջ 40), փողասէր, փողապաշտ, փողաւոր, փողատէր, անփող ևն. (վերջին-ներս գործածական են միայն արևելեան գրականում, ուր սովորական է նաև փող «դրամ» բառը, որ անծանօթ է արևմտեա-նին)։
• = Պրս. [arabic word] pul «մանր դրամ, լումայ», որ Արևելքի մէջ շատ տարածուած բառ է. հմմտ. վրաց. უოლი փոլի, უული փուլի «դը-րամ», քրդ. pūl «մէկ ստակ», արևել. թրք. և չաղաթ. [arabic word] pul «5 փէնս արժող դրամ և ընդհանուր առմամբ՝ դրամ», թրք. [arabic word] «'/︎ ստակ=1/շ2օ դահեկան= /ვo կոպէկ. որ հին ժամանակ գործածական դրամ էր», ատրպ. pul «դրամ». գնչ. polia «մի քանի տեսակ ոսկեդրամներ» ևն։ Այս բոլորի մայ-րը պրս. pūl բառն է, որի հնագոյն և առա-ջին իմաստն է «ձկան թեփ», նմանութեամբ յետոյ դարձել է «դրամ»։ Այս իմաստը պա-հում են դեռ թրք. pul «ձկան թեփ», պրս. նուազական [arabic word] putak «ձկան թեփ» և յատ-կապէս Ղրբ. փօղ «ձկան թեփ», որի ղ ձայ-նո ցոյց է տալիս՝ որ բառիս այս իմաստը հայերէնի մէջ էլ շատ հին է։ Տե՛ս նաև վերը փիւղ։ Նշանակութեան գարգացման համար հմմտ. պրս. pišiz «թեփ. 2. դրամ» > հյ. փշիտ։
• պրս. pml բառից։ ՆՀԲ «որպէս ըմե, փուլ, ֆուլ, ֆիւլիւզ, յն. ֆօ՜լլիս, օվօլօ ս, լտ. օպօ՜լուս»։ Հիւնք. պրս. pul, Հիւբշ, 387 դրած է յն. φόλλις «մանր դրամ» բառից, որ փոխառեալ է լտ. follis «կաշիէ քսակ, մի քսակ դրամ» բառից (կապ չունի յն. φολίς «սողունների թեփ» բառի հետ որին ուրիշ ծագում է տալիս Boisacq 1033). բայց այս յոյն ձևը հազուագիւտ ու անսովոր մի բառ է և հառիւ թէ մինչև Հայաստան տարա-ծուած լինի։ Միւս կողմից փող բառի արդի գործածութիւնը միայն Կովկասի հայոց մէջ՝ նշան է թէ բառը իրանեան է։
• ԳՒՌ.-Ջղ. փող «'/2 շահի դրամ», Սլմ. փող. Շմ. Երև. Ղրբ. փօղ, Տփ. Ագլ. փուղ, Մրղ. փրէղ «դրամ», Սեբ. փէօղ «բաղնիսին վճարելու դրամը!»-Նոր բառեր են փողա-քսակ, փողականչ, փողակապ, փողահաջ ևն։
αὑλός tibia. մանաւանդ՝ σάλπιγξ tuba, buccina. եւ բայիւ Փող հարկանել. αὑλέω, σαλπίζω tubacano, buccino. (լծ. թ. պօրու. պ. պուրը. արաբ. պուգ. լտ. պուգչինա ). Փչողական գործի խողովակաձեւ կամ պարանոցաձեւ. շեփոր. սրինգ. զուռնա, տիւտիւք, նեյ, գավալ.
Սրինգ եւ թմբուկ եւ փող եւ քնար։ Փողք եւ տաւիղք. Ուրախութեամբ եւ փողովք։ Իբրեւ զփող գոչեսցէ։ Իբրեւ զհիչիւն փողոյ։ Որպէս անշունչքն ձայն տայցեն՝ եթէ փող, եւ եթէ քնար։ Ձայն փողոյն հնչէր մեծաձայն։ Հասանէին ձայնք փողոցն։ Ազդ առնել փողով, կամ բարբառով փողոյ։ Փողս կռածոյս։ Փողեղ ջերեայ։ Փո՛ղ հարէք ի գլուխս ամսոց։ Հարջիք փող ազդեցութեան, փող նշանակաց։ Քահանայք հարցեն փող։ Եհար փող եղջերեաւն։ Հարջիք եւ դուք զփողսն եղջերեայս։ Փողս հարկանէին փողովք։ Փողս հարաք ձեզ։ Փող հարկանի. եւ այլն։
Որպէս փողովք, տաւղօք եւ քնարիւք. (Նար. կուս.։)
ՓՈՂ, ոյ. σωλήν canalis, tubus, fistula κάλαμος calamus, arundo Խողովակ, եւ եղէգն, եւ որ ինչ նման է նոցա.
Ոչ ոբրեւ ընդ փող ինչ անցեալ ընդ կոյսն։ այլ մարմին զգեցեալ ճշմարիտ անդստին ի նմանէ։ Սպունգով լցեալ, եւ ի փող եդեալ՝ մատուցանէին նմա քացախ. (Կոչ. ՟Դ. եւ ՟Ժ՟Գ։)
Արիւնածուծս լինել, զորս ի պարանոցաց մարդկան ծծէք փողովք ապակեղինօք. (Պիտառ.։)
Նախատանաց ջրով տանջեալ, ՟Ը վայրարկուն փողով հոսեալ (այն է ծակ ձագառի ). (Շ. բարձր. եւ Շ. վիպ.։)
φόλλις follis ὁβολός obolus, assis. որպէս ռմկ. փսալ, ֆսալ, ֆիւլիւզ. (յն. ֆօ՛լլիս, օվօլօս. լտ. օպօլուս. Դրամ մանր. խերեւեշ. լոմայ. դանկ. ստակ
Սկսաւ համարել զփողս։ Ելից աման ինչ լի փողովք։ Վաճառեմ.. . տասն տասն փողոյ։ Ասեն ցնա. կարի շատ է. բայց հինգ հինգ փողոյ. . . բայց թէ կամիս՝ փողոյ փողոյ առնումք. . . եւ տուեալ զփողսն՝ առին զամենայն զամբիւղսն. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ե. ՟Ժ՟Ե։)
Կինն այրի երկու փողովն յաղթեաց մեծատանցն. (Ոսկիփոր.։)
Կապեցին զբերան պարկին ի փողս նորա։ Զբերան նորա եւ զփողսն։ Պարապնդեալ զփողսն՝ խեղդամահ արարին զնա։ Խնդրեաց ջուր. քանզի յոյժ հեղձեալք էին փողք նորա։ Զկաւն որ յարտասուացն, եդ ի վերայ փողից մանկանն. (Ագաթ.։ Յհ. կթ.։ ՃՃ.։)
Աւաղս ձայնից լքուցանողաց ի փողս շնչոյս խոշորս հնչի։ Եթէ եւ առ դոյզն մի շնչելեացս փողն արգելցի, մահ ի վերայ հասանէ. (Նար. ՟Ի՟Զ։ Փիլ. բագն.։)
hair-net, hair-bag.
• «կանացի մի գլխազարդ» Թուոց լա. 50. Վրդ. Թուոց. (ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի 127 մազերը գլխի վրայ բռնելու համար)։ Այս բառն է որ Բռ. երեմ. 325 գրում է փողորշուկ և մեկնում է «ման-եալ» (թերևս աղբիւրն էր «մանեակ») և քիչ յետոյ էլ փողոր «շուրջ մանեակ»։-Սրանցից դուրս ունինք փողփողոշաձև, փո-ղողոշաձևաբար, փողոշաձևաբար, որոնք ըստ ՆՀԲ «ի Նիւս. կազմ. երկիցս դնի իբր յն. σωληνοειδως «խողովակատետակ» և αύλοει-ῶς «փողաձևաբար»։ Այս պարագային յիշեալ ձևերը ծագած պէտք է դնել փող «խողովակ» բառից՝ -ոշ մասնիկով (հմմտ. գոլոշի, լայնշի)։-
ἑμπλόκιον implexum opus, torques, catenula. (ռմկ. լծ. ֆիլիզիկ, զիւլիւֆ, կամ թէլլէ փուլլու ). Հիւսք վարսից փողփողեալ, խոպոպիք եւ ոլորք առ ականջօք կանանց՝ ընդելուզեալ ոսկեթել մանուածովք. տե՛ս եւ ՀԻՒՍ, եւ ԾԱՄԱԿԱԼ.