to corroborate, to strengthen, to fortify;
to give more intenseness, to augment, to increase;
to render violent, impetuous.
Պահք զզօրաւորս ուժգնացուցանեն (ըստ նոր ձ. ուժգնեցուցանեն), ըմբիշս կրթեն. (Բրս. պհ. ՟Ա։)
force, vigour, power.
Հոգին իմանի ըստ զօրութեան եւ ուժեղութեան եւ հարստութեան. (Փիլ. այլաբ.։)
making a vow;
being under a vow, Nazarean;
allied, confederated;
— լինել, to make a vow;
to conclude a treaty.
Նազարացւոցն, որ ուխտադիրքն թարգմանին. (Ոսկ. եբր. ըստ հյ։)
making a vow;
concluding a treaty;
vow;
profession;
wish, desire.
Դաշնադրութիւն. եւ Խոստումն. ուխտ (ըստ ամենայն առման).
that has made a vow;
allied;
Nazarite;
professed (monk or nun);
pilgrim.
Առ քաջ իմացուած սուրբ դրոց գիտեա՛ ինձ զեբրայական ձայնքս, զի նիտա՝ է որոշումն, զատումն, նուիրումն. նատար ՝ ուխտել. նէտէր ՝ ուխտ. նուէր. նազար ՝ ուխտել, սրբել. նէզէր ՝ սրբութիւն, սրբազան ինչ. իսկ նազիր, նազովրացի, սրբեալ տեառն, նուիրարական, ուխտական, ուխտաւոր. որ եւ սեպհականեալ անուն փրկչին՝ որպէս գլխոյ ամենայն ուխտաւորաց եւ ուխտից։ Ա՛յլ է ըստ եբր. եւ նածար, դիտել, պահել. նէծէր ՝ տեսչութիւն, եւ ծաղիկ. որպէս եւ նաշի ՝ իշխան, եւ այլն։
to vow, to devote or dedicate oneself to God;
to deprive oneself of, to abstain from.
Այց առնել ըստ պարապոյ ուխտաւորեալ պահոցն եւ աղօթից։ Զի ուխտաւորեալ են բնակիչք, շնորհիւ ուխտին կերակրեսցին։ Ուխտաւորեալ եւ նուիրեալ ընծայիւք երթիցեն ի վանսն. (Կանոն.։)
to vow, to make a vow;
to take the vows, to profess;
to make or conclude a treaty, or covenant;
to confederate, to enter into a mutual obligation;
— նուէրս, to promise offerings.
traveller, passenger.
Ըստ ուղեգնացացն (նոր. ձ. ըստ ուղղէգնացիցն) սովորութեան ի յառաջադէմսն հայելով՝ սակաւ ինչ բանի արժանաւոր առնէ զերեւելիսս. (Նիւս. կուս.։)
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
Փորձ իրացն իսկ յուղեղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ (լնուլ եւ պակասել ըստ լուսնի)։ Լրմունք եւ պակասութիւնք ուղղոց անասնոց եւ մարդկան. (Եզնիկ.։ Շար.։)
gift, present, homage;
address;
— մատուցանել, to present an address.
ՈՒՂԵՐՁ կամ ՕՂԵՐՁ. (արմատ Ուղերձելոյ) Աղերս՝ ըստ որում ընծայ. նուէր։
cf. Ուղղախօս.
Ոչ է ասել ըստ ուղղաբանից. (Տօնակ.)
high and straight;
well-shaped, straight, tall;
գնալ — հասակաւ, to go haughtily, to hold one's head high.
Ուղիղ ըստ բարձրութեան. ուղղորդ. կանգո՛ւն. բարձրապարանոց. շիբ շիտակ, տնկած.
right, direct;
nominative.
ՈՒՂՂԱԿԱՆ. ըստ քերականաց, Անուանական հոլով, որ կայ մնայ ուղիղ՝ առանց փոփոխման. ὁρθή կամ εὑθεία (πτῶσις ) rectus (casus), եւ -ctum (nomen), nominativum.
Հոլով անուանց (ըստ յն. վեց). ուղղական, սեռական ... եւ ասի ուղղականն՝ անուանական, եւ պարզ. (Թր. քեր.։)
cf. Արդարակշիռ.
Որ եւ ըստ ուղղակշիռ իրաւանցն աստուծոյ ըմբռնեցաւ. (Ուռպ.։)
goodsense, probity, integrity, honesty, sagacity.
Ասեմք լինել արդարաբան ի պատմութեանս յայսմիկ ըստ մերոյ յօժարութեան եւ ուղղամտութեան. (Խոր. ՟Ա. 18։)
cf. Ուղղեմ.
Զիրսն ուղղաւորէր, որ ոչ լինէր ըստ օրինացն։ Ընդ առաքինութիւնն՝ թէպէտեւ մեք ոչ ուղղաւորիմք, սքանչանամք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30. 35։)
ithyphallus.
ՈՒՂՂԱՓԱՂՈՍ կամ ՈՒՂՂԱՓԱԼԼՈՍ. ἱθύφαλλος caudae rectae, penis rectus. իբր Ուղղապոչ, կամ անդամատարած. պոչը՝ անդամը տնկած. ի յն. ձայնէս ֆա՛լլօս, որ է պոչ՝ ըստ կրկին առման.
cf. Ուղղափառհաւատ.
ὁρθόδοξος cujus recta est sententia de religione, orthodoxus, sanus, -a, -um. (իբր ուղղավարկ, կամ որում փառք է ուղիղն, ըստ կրկին նշ. յն. օրթօ՛տօքսոս. այն՝ որ ունի զուղիղ կարծիս) Ուղղադաւան. ուղղահաւատ. ողջամիտ. եւ ողջմտական. տե՛ս եւ ՈՐԹՈԴՈՔՍ.
Յանուսումն տգիտաց լսելով բան, որ ոչ ըստ ուղղափառ եկեղեցւոյ դաւանութեան. (Շ. ընդհ.։)
to make straight, to trim, to straighten;
to erect, to raise, to hold up;
to address, to direct;
to conduct, to govern, to rule;
to correct, to rectify;
to correct, to reclaim, to improve, to reform, to make better, to amend;
— զգնացս, զվարս, to regulate one's conduct or actions;
to repent, to amend;
— զսխալանս, to confess one's errors, to redeem one's faults;
— զբան, զխնդիր, to address, to direct one's words to, to question;
ատեան —, to assemble or convoke a council;
նիզակ ումեք —, to hurl a javelin at;
— զկայմ, to mast.
ὁρθόω, ὁρθοτομέω, εὑθύνω, διορθόω, κατορθόω, κατευθύνω rectifico, rectum facio, dirigo ἑναρμόζω accommodo, modulor ἁνορθόω erigo συστίζω constituo. Ուղիղ առնել. յուղղութիւն վերածել. հարթել. յարդարել. կանգնել. յաջողել. վարել. ղեկավարել. կառավարել. տնտեսել. առաջնորդել. հովուել. բարեկարգել. շտկել, տրըստել, տնկել, առաջ տանիլ, կարգաւորել.
corrector;
reformer;
rector, director;
conductor, leader;
driver, coachman;
steersman, helmsman;
cf. Ղեակ;
regulator, governor, moderator.
cf. Ուն ;
habit, custom, accustoming, routine, practice;
ունակութեամբ, by routine, by rote;
ունակութեամբ յաղթի, custom conquers custom.
Ունակութիւն աստանօր ոչ որակութեան իրիք յարամնայի է նշանական, այլ ըստ ունելոյ յարաձգութեան, այս ինքն կալման»։
given to futile or vain thoughts.
cf. ՈՒՆԱՅՆԱԽՈՐՀ կամ ՈՒՆԱՅՆԱԽՈՀ. Որ խորհի զու նայնութիւն կամ զսնոտիս, մոլարս, եւ նորաձեւս. (ըստ կրկին ձայնիցս յն. κενός ունայն, սին. եւ καινός , նոր. թ. եէնի ).
cf. Ունայնաձայնութիւն.
ՈՒՆԱՅՆԱՁԱՅՆ ԲԱՆ. Սնոտի խօսք. ըստ յն. նորաձայնութիւն. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ. 2։ եւ ՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 6։)
word or discourse void of meaning;
chatter;
erroneous doctrine.
vanity;
inutility, futility;
ունայնութեան պաշտամունք, superstition;
ունայնութեանց ամենայն ինչ ընդունայն է, vanity of vanities, all is vanity.
յորմէ եւ անուն մատենին ըստ (Լմբ. առակ.)
rich.
Թէպէտ յընչից աղքատք են, սակայն մեղօք հարուստք եւ ունեւորք։ Ունեւորութիւն կրկին իմանի . է՛ որ ըստ գոյից, եւ է՛ որ ըստ մեղաց. (Բրսղ. մրկ.։)
richness.
Թէպէտ յընչից աղքատք են, սակայն մեղօք հարուստք եւ ունեւորք։ Ունեւորութիւն կրկին իմանի .է՛ որ ըստ գոյից, եւ է՛ որ ըստ մեղաց. (Բրսղ. մրկ.։)
to have;
to take, to hold, to possess, to occupy, to enjoy;
to take, to stop, to retain;
to seize upon, to become master of, to subject, to subdue;
to contain, to enclose;
to carry, to support, to sustain;
to relate to, to refer to;
to be able, to know how;
— առ, իբրեւ, to esteem, to repute, to take for, to look upon as, to regard as;
— զտեղի, to stand instead of, to supply the place of;
— զոք, to stop one, to seize;
— զգուշութիւն, to take care, to watch;
— ի մտի, to form a design or project, to propose to oneself, to think to;
to retain;
զառաջս —, to oppose, to resist, to impede, to hinder;
to stand or go before;
զդէմ —, to make head against, to face, to resist, to oppose, to fight;
— առ իւր զխորհուրդս, to keep another's secret;
— զտունն, to maintain the honour of the house;
պինդ — զխոստովանութիւն, to keep the faith;
ի վայր — զբարկութիւն, to refrain from anger, to control one's anger;
գութ — զմէնջ, to have pity on us;
— զաղանդ, զուսումն, to follow the doctrine, to be of the sect of;
ոչ առ սուտս ունիմ զձեզ, I do not take you for liars;
զանձինս առ իմաստունս ունէին, they thought themselves wise;
իբրեւ զմարգարէ ունէին զնա, they looked on him as a prophet;
սրտմտութիւն կալաւ զնա, he was enraged;
զի՞նչ ունիս առնել, what have you to do ?
կալ զնա զեղջերացն, take it by the horns;
հրամայեցին նմա — զգլուխ բազմականին, they gave him the highest place at the feast;
տենդն կալաւ զնա, the fever has seized him, he has caught a fever;
ունիմ ի վենետիկ քսան եւ չորս ամ, I stayed twenty-four years in Venice;
ահ կալաւ զիս, fear seized me;
ի բանի մի ունիք, never mind, do not care for that;
— ունէին իւղ՝ այլ, they had indeed oil, but;
խօսել կալաւ, he began to speak;
կալարուք զկիրճս ջրոցն, seize the canals;
դիպող պատասխանեօք ունի զբերանս նոցա, he silences them with opportune replies;
խօսիլ ոչ ունիմ, ոչ ունիմ ասել, I cannot speak, I do not know how to speak.
Յաղագս ունելոյ։ Ունելդ ըստ յոլով եղանակս ասի. կա՛մ իբրեւ ունակութիւն եւ տրամադրութիւն, կամ ըստ այլոյ իմն որակութեան, կամ որպէս քանակ, եւ այլն. (Արիստ. ստորոգ.։)
Կամ ըստ կարգի իրացն, եւ կամ ըստ այլազգ ունելոյ հոգին առ որդի. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ. (որ է խորին տեսութիւն բղխման հոգւոյն սրբոյ։))
cf. Ունկի.
Երկու ունկի հաց. որ է երկու ունծայ ըստ յունաց, եւ ունծայն տասներկու մթխալ է. որ է տասնութ (կամ տասն) դրամակշիռ, եւ ունկին նոյն է ըստ մերս (գուցէ՝ ընդ մերիս. այսինքն մասնիկ, բաժին). (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ունկին վեց դահեկանի (այսինքն դիդրաքմայի) կշռորդ է, եւ տասներկու լիտր մի։ Ունկին դարձեալ երկու սատեր է։ Մնասն ըստ իտալացւոց քառասունչորս ունկեաց կշռորդ է. (Շիր. չափ եւ կշռ.։)
middle-sized.
Որոյ ուռքն նմանականք են միջակ. միջասահման ըստ անդամոց ձեռաց եւ ոտից, կամ պարարակ միջով.
Vulcan, god of fire and of smiths;
vulcano, Etna, Vesuvius.
ՈՒՌԿԱՆՈՍ որ եւ ԲԱՌԿԱՆՈՍ. Բառ լտ. վուլգանուս. ըստ յն. հեփեստոս. vulcanus Ἤφαιστος . Չաստուած հրոյ եւ դարբնաց. հրաբուղխ լեառն. վառարան կիկղոպայց դարբնացն շանթառաք արամազդայ ըստ քերթողաց. էտնա, մօնճիպէլլօ եւ վէսուբ եւ այլն.
swelled out, puffed up, bloated, turgent;
swelling, puffing;
proud, fastuous, pompous;
— հողմն, tempestuous or stormy wind, gust;
— ոճ, turgid, inflated or fustian style;
— հերք, wavy hair.
ՈՒՌՈՒՑԻԿ որ եւ ՈՒՌՈՒՑՈՒԿ. Ուռուցեալ. այտուցեալ. ըստ յն. եւ մրրկեալ. փոթորկային. ... եւ Փափուկ. ... τυφωνικός procellosus եւ ἀπαλός tener, mollis.
to learn, to study, to read;
to be instructed;
to exercise oneself in;
— զդասն, to learn, to study one's lesson;
— ի բերան, to con over, to study by heart;
cf. Թոշակ.
cf. Շալակեմ.
Բառնալ յուսս, կամ ուսովք. շալակել. ըստանձնել. (առաւել ռմկ)
folly, fury, mania, rage;
violent passion, love, fury, transport, gallantry, love intrigue;
debauchery, lewdness.
tetrarch.
cf. Շամրտացի.
dog-headed;
doghead;
Anubis, cynocephalus;
cynocephalus, baboon, monkey;
dog's-head.
Ասեն զշանագլուխ խոտն դեղ տապաստի. (Եզնիկ. ըստ Լեհ.։)
cf. Շաչիւն.
Կառանց եւ երիվարաց շաչն զլսելիս խլացուցանէր. (Պտմ. ըստ լեհ.։)
to make a noise, to rumble, to clash;
to clack, to crack, to crackle;
to boil violently, to burst, to blow up;
to shiver, to crepitate;
to rustle, to murmur;
to thunder, to detonate;
— սողնոց, to hiss;
to whistle;
to whiz;
— մեղուաց, ճանճից, to buzz, to hum.
over filling, cramming oneself.
Բառ անյայտ. որպէս Շամբշութիւն. կամ որպէս ռմկ. շաբուր շուբուր ուտելն. խճողելն զորովայն. կամ ըստ Հին բռ. Պարպատիլ ընդերօք։ Մարթ է իմանալ եւ Ապռումն, շոպրումն, շորթումն, յափշտակութիւն.
red, redness;
flush, blush, shame, bashfulness.
Եթէ իցեն մեղք ձեր իբրեւ զձանձախարիթ (որ ըստ ոմանց է գոյն կարմիր). զծիրանեգոյն մեղացն զշառագունութիւնսն ի ձեան սպիտակութիւն փոխարկէ. (Նանայ.։)
cf. Շաչիւն;
cf. Թնդիւն;
tinsel.
shoot, sprout, twig, sucker, sprig;
offspring, scion, sons, descendants, posterity;
beam of light, gleam, ray;
branch, part, member of body;
cf. Ճառագայթ;
— արմատոյ, root-tips;
— անուոյ, spoke of wheel;
— օրհնութեան, blessed offspring;
— դառնութեան, accursed progeny.
Երեւեցաւ աստղ մի գիսաւոր, եւ օրըստօրէ աճէր վարս եւ շառաւիղ աստեղն. եւ շառաւեղք վարսին հասանէր յարեւելից մինչեւ ի մէջ երկինս. (Մաղաք. աբեղ.։)
to scarify;
cf. Ցտեմ.
Բառ ռմկ. որպէս թէ Շերտել, կամ ջարդել ըստ իմիք. գծել զմելինաւ կամ ածելեաւ զմարմինն. ճեղքըրտել.
multitude of words, loquacity, garrulousness;
chit-chat, babble, tattle, prattle.
cf. Շատանամ.
cf. ՇԱՏԱՆԱԼ (ըստ ՟ա. նշ). ἰκανοῦμαι, ἁρκέω, ἁρκοῦμαι contentus sum. (լծ. եւ satior որ եւ ՅԱԳԻԼ).
cf. Շատախօսութիւն.
Զի մի անկանիցիմք եւ մեք ի շատխօսութիւն ըստ նոցունց նմանութեան. (Վեցօր. ՟Ա։)