rash, foolhardy, audacious, adventurous, hardy, resolute, determined;
rashly, inconsiderately, audaciously, arrogantly, presumptuously, insolently, haughtily, petulantly;
hardily, resolutely, determinedly.
Յանդուգն եւ անճոռնի զօրութեամբ ամբոխին որպէս յորձան ինչ սաստիկ ընդ զառ ի վայր հեղեալ. (Խոր. ՟Ա. 10։)
sudden, unexpected, unforeseen;
unawares, unexpectedly, suddenly, on a sudden, abruptly, all at once;
please God! would to God! may it please God;
— եթէ, if by chance.
ἑξαίφνης, αἱφνιδίως, ἅφνω repente, subito, improvise, -so;
illico, protinus, cominus . որ եւ ՅԱՆԿԱՐԾԱԿԻ. Իբր Անկարծ. անկարծելի օրինակաւ, եւ յանկարծելի ժամու. իսկոյն. իսկ եւ իսկ. յանակնկալ պահու. յանպատրաստից. ի մի վայրկեան ժամանակի. անգուման.
Յանկարծ երթայր տէրդ իմ առաջի մարգարէին Աստուծոյ. (՟Դ. Թագ. ՟Ե. 3։)
happening unexpectedly, unforeseen, unexpected, unhoped or unlooked for;
extraordinary, fortuitous, casual, accidental;
unawares, suddenly;
by chance, fortuitously.
Վիճակն՝ յանկարծադէպ իրաց է, եւ ոչ կամաց կամ առաքինութեան։ Ապա յանկարծադէպ իմն են չարիքն եկեալք հասեալք ի վերայ։ Յայտնի լինիցի, եթէ յԱստուծո՞յ իցեն հարուածքն, եւ եթէ ինքեանք ինչ յանկարծադէպք։ Ոչ վայրապար կամ յանկարծադէպ ինչ իրք գործէին, այլ ըստ աստուածեղէն իմն առաջնորդութեան. (Ոսկ. եփես.։ եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 6. 8։)
happening suddenly or unexpectedly;
momentaneous, of short duration.
Յանկարծ ի դոյզն վայրկենի ծնեալ, ի վեր երեւեալ. սուղ եւ վայրկենական.
to be passionate, hasty, irascible.
ՅԱՆԿԱՐԾԱՑԱՍՈՒՄՆ ԼԻՆԵԼ. ἁκροχολέω excandesco ira. Յանկարծ բերիլ ի ցասումն. ստէպ զայրանալ.
to take care of, to pay attention to, to be careful of;
to provide for, to protect, to treat with much care;
to manage, to administer;
to expedite.
Որպէս հայր գթած զորդիսն յանձանձիցէ. (Արշ.։)
careful person, provider, protector, manager, director.
Մի թէ որդիք ո՞չ իցեն Իսրայէլի, կամ յանձանձիչ չիցէ՞ նոցա. իմա՛ հոգացօղ հայրաբար, կամ ըստ այլոց՝ ընդունօղ ժառանգութեան, ժառանգ։
Հաւատայր, զի Աստուած յանձանձիչ լինելոց էր մանկանն. (Կիւրղ. ծն.։)
fault;
sin.
Եւ պարգեւա՛ զըղջումն անձին՝ եւ թողութիւն անցեալ յանցին։ Արդ եթէ նա վասըն յանցին՝ տուժիւք պատժեալ յօրինակին։ Ի հարցանելն ըզքեզ (կամ ընդ քեզ) վիմին՝ քանից թողուլ եղբօրն յանցին։ Այլ լե՛ր քաւիչ իմոյ յանցին, որպպէս նոցա յանյոյս վայրին։ Իւրաքանչիւր ոք զարժանին՝ առցեն ի քէն չափով յանցին. (Յիսուս որդի.։)
to commit a fault, error or crime;
to transgress, to trespass, to sin;
to fall in error, to fail, to do amiss, to stumble, to go astray;
to abuse, to offend, to give offence, to wrong, to injure;
cf. Թեթեւ.
Իսկ եղբայրն յանցեաւ ղամանսն. այսինքն շփոթեաց եւ սխալեաց. (Վրք. հց. ՟Ե։)
faulty, guilty, delinquent, culpable, criminal;
— օրինաց, transgressor, violator, criminal, delinquent;
— զանձն դաւանել, խոստովանել, to confess one's fault, to plead guilty.
Յանցաւոր եղէց առ հայր իմ զամենայն աւուրս։ Յանցաւոր գտանիցիք առաջի Տեառն։ Զյանցաւորս առ սակաւ սակաւ յանդիմանես։ Յանցաւոր օրինաց.եւ այլն։
Բնակեցոյց զԱդամ յանդիման դրախտին, որպէս զյանցաւորսն հանեն յեկեղեցւոյն ի ժամ պատարագին, զի լայցեն զմեղս իւրեանց. (Մխ. այրիվան։)
cf. Յանցանք.
Ընդ դուզնաքեայ յանցմանն այնչափ ի զայրացումն գալ. (Պիտ.։)
cf. Որոճիմ.
Ո՛վ որոճողք ստութեանցն. (Թէոդոր. մայրագ.։)
to seek, to search, to inquire after or into, to make search, to ferret, to investigate, to rummage;
to louse;
— զերկիր, զքաղաք, to explore, to spy out.
Որոնեսցեն զքաղաքս, եւ դիտեսցեն զսա։ Որոնեցէ՛ք եւ տեսէ՛ք, թէ իցէ՞ ոք աստ ընդ ձեզ ի ծառայից տեառն։ Ապա մտցէ քահանայն որոնել զտունն։ Բացէ՛ք զշտեմարանս նորա, որոնեցէ՛ք զնա իբրեւ զայրս. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ. 3։ ՟Գ. Թագ. ՟Ժ. 23։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Դ. 36։ Երեմ. ՟Ծ. 26։)
belly, paunch;
womb, uterus, matrix;
պտուղ —ի, fruit of the womb, child;
հերձումն —ի, gastrotomy;
կարան —ի, gastroraphy;
կերակուր —ի, belly-timber;
յագուրդ —ի, bellyful;
ծառայ —ի, gastrolater, fond of one's belly, dainty;
կաղ յ—է մօր իւրոյ, born-lame, lame from the womb;
խճողել զ—, to cram or stuff one's belly or guts, to glut oneself;
գնալ ի վերայ —ի, to go upon its belly, to crawl along;
անկանել ի վերայ —ի, to fall down flat on the face;
աստուածացուցանել զ—ն, to make a god of the belly;
որոց աստուած —ն իւրեանց, whose God is their belly;
ցաւէ — իմ, my stomach aches.
(իբր՝ Որով այն, զի նովաւ կեայ կամ ծնանի կենդանին) γαστήρ , κοιλία venter, uterus ὁσφύς lumbus. Միջավայր մարմնոյ կենդանեաց ի լանջաց մինչեւ ի զիստն՝ պատեալ կողիւք. փոր. եւ արգանդ. լայնաբար եւ Որկոր՝ ստամոքս. ընդունարան կերակրոյ ամենայն փորոտեօքն հանդերձ. փոր.
since, as, whereas, because.
Մեռայց այսուհետեւ, որովհետեւ տեսի զերեսս քո։ Եւ արդ զի՞նչ արարից, որովհետեւ կորացոյց իսրայէլ զպարանոց իւր։ Որովհետեւ եցոյց քեզ աստուած զայդ ամենայն, չիք այր իմաստնագոյն եւ խորհրդական քան զքեզ։ Որովհետեւ արարէք միում յեղբարցս այսւցիկ փոքրկանց, ինձ արարէք։ Իսկ որովհետեւ զայս աւետիս ունիմք սի՛րելիք, արբեսցուք զանձինս մեր։ Արդ որովհետեւ մանկունք հաղորդեցին արեան եւ մարմնոյ.եւ այլն։
to thunder, to rumble, to roar;
to detonate;
—ացող կազ, explosive gas.
Որ ի վերայ ամպոց որոտայր, նկուն եղեալ գտաւ. (Եղիշ. ՟Ե։)
cf. Որչափոյք.
Նստայք ի կադէս աւուրս բազումս, ո՛րչափ աւուրս երբեմն նստայք անդ։ Օրէնք տիրեն մարդոյ, ցորչափ (կամ ո՛րչափ) ժամանակս կենդանի է։ Կին կապեալ է, ցորչափ (կամ ցորքան) ժամանակս կենդանի է այր նորա»։
Որչափ ծնեալ էր զիս մայր իմ, այսպէս հանգիստ եւ անոյշ քուն ոչ է եղեալ. (Տէր Իսրայէլ. մարտ. ՟Ի.։)
Եթէ դուք՝ որ չարքդ էք, գիտէք պարգեւս բարիս տալ որդւոց ձերոց, ո՞րչափ եւս առաւել հայրն ձեր, եւ այլն։ Եթէ զտանուտէրն բեեղզեբուղ կոչեցին, ո՛րչափ եւս առաւել զընտանիս նորա։ Խաւարն ո՞րչափ եւս.եւ այլն։
how much, how many, how;
as much as;
որչա՞փ եւս, որչա՞փ եւս առաւել, how much more ?
որչա՞փ անգամ, how many times ?
որչա՞փ ժամանակ, how long ?
— յիսն է, as much as in me lies, my best;
— կարեմ, as much as I can;
— հնար է, as much as possible;
— եւ մեծատուն իցէ, however rich he may be;
այնչափ յարգեմ զնա — զքեզ, I esteem him as much as I do you;
եւ — յառաջ մատչէր, in proportion as he advanced;
զորս — ոք հաւաստագոյն քննեսցէ, the more one sifts or investigates them, the more one;
— ի կենցաղումս կեամ, while I breathe this moral breath;
յ—ից զրկեցեր զանձն քո բարութեանց, of how much you have deprived yourself !
— ծնեալ էր զիս մայր իմ՝ այսպէս հանգիստ եւ անոյշ քուն ոչ է եղեալ, never since my birth did I sleep so well;
— մարդիկ, նոյնչափ կարծիք, as many men, as many minds.
as, the same as, like, almost, according to, conformably, how;
when;
how ! what ! indeed !
— զի, in order that, that, to the end that, so that;
because, for;
— թէ, as if, as though;
— զիարդ եւ իցէ, at all events, no matter what happens;
— զիարդ եւ կամք իցեն, however they may wish, in whatever way one may wish it;
մարդոյ — խոտոյ են աւուրք իւր, the days of man are like grass;
որպէս, որպէս զի, — առանց քննելոյ են դատաստանք նորա, how unsearchable are His judgments !
—, մեռա՜ւ ուրեմն, what! he is dead!.
Արար՝ որպէս հրամայեաց նմա։ Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս, (նոյնպէս) եւ յերկրի։ Ոչ որպէս ես կամիմ, այլ որպէս դու։ Արարին՝ որպէս ուսանն։ Եղերո՛ւք դուք կատարեալ, որպէս եւ հայրն ձեր երկնաւոր կատարեալ է։ Որպէս էր յովնան ... նոյնպէս եղիցի եւ որդի մարդոյ, եւ այլն։ Յարեաւ, որպէս ասացն։ Որպէս ի միում մարմնի բազում անդամս ունիմք, նոյնպէս եւ այլն։ Լինել այսպիսի, որպէս (յն. որպիսի) եւ եսս եմ։ Գտանիցեմ ձեզ, որպէս եւ դուք ոչ կամիցիք։ Մատուցանել ողջակէզս, որպէս եւ գրեալ է ի գիրս մովսեսի։ Շինեսցուք զտաճարն, որպէս եւ հրամայեաց մեզ կիւրոս։ Արարին՝ որպէս կարգեալ եւ հրամայեալ էր։ Որպէս եւ դաւիթ ասէ զերանութիւն մարդոյ. եւ այլն։
Այսպէս է արքայութիւն աստուծոյ, որպէս՝ զի այր մի արկանիցէ սերմանիս յերկիր։ Որպէս զի թէ՝ որ տնկեաց զունկն, ինքն ո՞չ լուիցէ։ Որպէս զի նշաւակ եղէ ես բազմաց. եւ այլն։
quality, condition, state.
Տեղեկանայր ի քաղաքացւոց անտի զորպիսութիւն զօրացն հայոց, եթէ քանի՛ք, եւ եթէ ո՞յք իցեն զօրագլուխք. (Ղեւոնդ.։)
den, lair, kennel, burrow, hole;
— աղուեսու, fox-hole.
Ո՛ղջ լեր արքայդ խորագոյն մայրեաց, որ ոչ իշխես ելանել յորջիցդ. եթէ կամիս, ե՛լ ի դարանէդ, եւ տե՛ս զի աստ. (Պտմ. վր.։)
to hide in a hole, to go to earth, to crouch or squat in a kennel;
to nestle, to creep into, to hide oneself.
Յամրոց վայրս ինչ որջանայ։ Որջանայր ի դուին։ Քարբն դառնաշունչ ի դուին քաղաքի որջացեալ կայր. (Յհ. կթ.։)
hunting;
cf. Որսորդ;
շուն —, hound, greyhound;
բազէ —, trained hawk;
թռչուն —, bird of prey;
ձի —, hunter.
Զկուն ձգէ որսականացն, աւ այրէ. (Խոր. աշխարհ. (տպ. որսորդաց իւրոց)։)
to chase, to hunt, to go a hunting or shooting, to shoot;
to try or endeavour to win or to seduce, to wrap up or involve in snares, to surprise, to entrap;
— հաւս, to fowl;
cf. Ձուկն;
աղուէս —, to hunt a fox;
— զհոգիս, to prey upon souls;
— զոք, to catch or entrap a person, to insnare;
to captivate, to win;
to entice, to attract, to allure, to flatter;
— զսիրտ ուրուք, to gain a person's heart;
— զոք բանիւ, to win a person with fair speech;
— ինչ բանս ի բերանոյ ուրուք, to entangle a person in his own words;
— զյաջողութիւն աւուրց, to watch the propitious moment or favourable occasion;
— փառս կամ պատիւս, to go in search of honour or glory.
Որսա՛ ինձ որս։ Որսացաւ ինձ որս։ Որսայցե՞ս առիւծուց կերակուր։ Որսալով որսացան զիս իբրեւ հաւորսք թշնամիք իմ։ Որսացան զանձն արդարոյ։ Զայր մեղաւոր չարիք իւր որսասցեն ի կորուստ. (Երթամ ձուկն որսալ. եւ այլն։)
full of game.
Յորս ելեալ ի լերինս որսասուն եւ բազմաջոլիր վայրացն. (Ուռպ.։)
cf. Որորան.
Զի մի՛ հանապազ ի խանձարուրս եւ յորրանս կացցէ աշխարհս. (Եղիշ. հայր մեր.։)
to enrapture, to ravish.
Ի պարծանս գովեստից ազգիս մերոյ միտք իմ որցեալ զիս բերէ դեգերիլ ի ներբողումն։ Ի մեղադրութենէ աստուածայնոյն եւ մարդկայնոյն արտաքս զինքն որցեալ՝ տայր վաղվաղակի զխնդիրն. (Յհ. կթ.։)
cf. Որչափ.
Որքան յօժարութեան այրւոյն այնորիկ էր, վախճանեցան մանկունքն. բայց որքան աստուծոյ մարդասիրութեանն, կենդանիք էին. (Ճ. ՟Ժ.։)
how many times.
Ո՛րքան մովսէս համբառնայր զձեռն իւր, զօրանայր իսրայէլ. եւ որքանիցս անգամ ժողովէր զձեռն իւր, զօրանայր ամաղէկ. (Դամասկ.։)
cf. Կամիմ.
Առնու այր՝ զոր ուզէ։ Չունի իշխանութիւն տուօղն (փոխոյ) ուզել յառողէն յառաջ քան զպոմանն. (Մխ. դտ.։)
cf. Ութեմեան.
Եգիտ անդ այր մի ... ութամեան (կամ ութեմեան) դնէր ի մահիճս անդամալոյծ. (Գծ. ՟Թ. 33։)
octennial.
Եգիտ անդ այր մի ... ութամեան (կամ ութեմեան) դնէր ի մահիճս անդամալոյծ. (Գծ. ՟Թ. 33։)
strong, great;
violent, impetuous, vehement;
—, —ս, strongly, vigorously, violently, vehemently;
—ս գանել, to beat violently, unmercifully;
— առնուլ, to take by force;
—ս ակնարկել, to eye disdainfully, to regard ferociously;
—ս ընթանալ, to be swift-footed, to run swiftly.
(Փողով) ազդեսցես ուժգին։ Զայրացեալ ուժգին։ Ի տեղւոջ միոջ ուժգին ամրացեալ. (Յես. ՟Զ. 8։ Նեեմ. ՟Դ. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 18։)
Ի կողահերձ սայրասուր սլաքէ ուժգին բախմանէ։ Ուժգին լլկանօք։ Ուժգինս հնչեցեալ։ Ուժգինս ակնարկես։ Ուժգինս ընթանալ. (Նար.։)
cf. Ուժգին.
Անձրեւ եթէ ուժգնագոյն իցէ։ Ուժգնագոյն բանիւք վարի, եւ այր աւազակաց կոչէ զնա։ Ուժգնագոյն ալիք, կամ գործ, անիրաւութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։ Ճ. ՟Գ.։ Պիտ.։)
to gather strength, to get strong, to grow stronger, to be strengthened;
to become prevalent, to predominate, to prevail over, to domineer.
Ճշմարտութեանն զօրութիւն ուժգնանայր. (Պրպմ. ՟Լ՟Ը։)
cf. Ուժգին.
Սովն եւս ի վերայ սաստկացեալ զօրանայր ուժգնապէս։ Ուժգնապէս մոլութեամբ պատէր զամրոցն. (Յհ. կթ.։)
vehemence, impetuosity, fury, violence, heat, ardour, intensity;
force, strength, energy, vigour;
efficacy, efficaciousness.
Յուժգնութենէ կենդանեացն կամ ի դժնէութենէ երկուցեալ։ Այր անուանելն՝ զուժգնութիւն ի չարագործելն ասէ։ Ահեկանացս կայից ուժգնութիւն տալով։ Յամառեալ կայր այնպիսի ուժգնութեամբն (կամ յայնպիսի ուժգնութեան). (Յհ. իմ. պաւլ.։ Վանակ. յոբ.։ Նար. ՟Ի։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 27։)
strong, robust, vigorous;
valorous;
powerful.
to fortify or strengthen oneself.
Վահան մամիկոնեան ուժեղանայր ընդդէմ պարսից։ Դառնայր փախստեայ, եւ դարձեալ ուժեղացեալ՝ դարձաւ ընդդէմ գուրգինի։ Ուժեղացեալ ղակիշն քաղաքային ի վերայ մուսէի զօրուն. (Արծր. ՟Բ. 2։ ՟Գ. 13. 15։)
force, vigour, power.
Վասն ուժեղութեանն, եւ սրտեայ լինելոյն։ Ուժեղութեամբ եւ քաջութեամբ սրտիւ ընդդիմանալ։ Պակասին (ի քաղցելոց եւ ի ծարաւեաց) ուժեղութիւնքն. (Խոր. ՟Բ. 7։ Արծր. ՟Գ. 9։ Թէոդոր. մայրագ.։)
kid;
fawn.
Վասն զի ոչ մեղաւ երէց որդին, վասն այնորիկ եւ ո՛չ ուլոյ պիտոյանայր ի զենումն. (Մեկն. ղկ.։)
Զիա՞րդ սահակ չընտրէր զուլոցն կերակուր ի վայրենեաց անտի. քանզի իւրաքանչիւր համք յայտ են. (Կիւրղ. ծն.։)
kid-skin.
Մորթօք այծենեօք ընդ Եղիայի այր թաւրծի ի կարմեղոս լերինդ անապատացեալ ուլենեաւ գշտի. (Արշ.։)
neck;
զուլամբ երթալ, to fall headlong, head-foremost, to tumble, to fall;
to be plunged in sensuality;
to be sunk in debauchery, to wallow in voluptuousness;
pearl necklace;
Venetian pearls, bead, glass-bead, bugle;
knuckle-bones, cockle.
Ձին զուլամբն երթեալ (գլորեալ ընդ ուլն ի վայր՝) սպանանէր (զվաչէ)։ Դուք աւադիկ զուլամբ իմն երթայք եւ զեխիք». յն. զեղանիք, կամ զեղխիք թուլութեամբ. (Բուզ. ՟Ե. 43։ Ոսկ. կող. ՟Ժ՟Բ։)
making a vow;
being under a vow, Nazarean;
allied, confederated;
— լինել, to make a vow;
to conclude a treaty.
Այսպիսի շնորհաց արժանի եղեւ ուխտադիր եղբայրն իւր (ընդ որում ուխտ եդեալ էր հաւասար ճգնիլ). (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
making a vow;
concluding a treaty;
vow;
profession;
wish, desire.
Ի սուրբն երթայր յերուսաղէմ հատուցանել ուխտադրութիւնս. (Կաղանկտ.։)
Ուխտադրութիւնք արտօսրագոչ հառաչանօք յամենայն ժողովրդենէն եղեն առաջի կենդանի նշխարացն։ Ի տաճարն ընթանայր տիրամօրն, ուր եւ ուխտադրութեանն էին դաշինք։ Անխափան ուխտադրութեամբ, եւ անմոռաց յիշատակօք. (Ճ. ՟Ը.։ Սկեւռ. ի լմբ.։ Արծր. ՟Ե. 3։)
to vow, to make a vow;
to take the vows, to profess;
to make or conclude a treaty, or covenant;
to confederate, to enter into a mutual obligation;
— նուէրս, to promise offerings.
Տէր աստուած մեր ուխտեաց մեզ ուխտ ի քորէբ. ոչ եթէ հարցն ձերոց ուխտեաց տէր զուխտն զայն, այլ ձեզ։ Ահա այս արիւն է ուխտին, զոր ուխտեաց տէր ընդ ձեզ։ Ուխտին՝ զոր ուխտեաց աստուած ընդ հարսն մեր։ Զվկայութիւնս նորա՝ զոր ուխտեաց նոցա, ոչ պահեցին։ Դու ինքնին ուխտեցեր մեզ։ Եւ ես ուխտեմ ձեզ, որպէս եւ հայր իմ ուխտեաց ինձ զարքայութիւն. եւ այլն։
Ուխտեա՛ ընդ մեզ ուխտ, եւ ծառայեսցուք քեզ։ Անարգեաց զամենայն բանսն, զոր ուխտեաց նմա, եւ օտարանայր ի նմանէ։ Ուխտեցին քահանայքն չառնուլ արծաթ, եւ ոչ կազմել զեբեդեկ.եւ այլն։
to cool down, to be estranged;
to remove, to go out of, to abandon, to fail.
Մահու վայր ի քեզ բունեալ ... որում յայտնի հետեւանք՝ հասարակաց ի քեզ փոփոխմունք, եւ ի ժամանակի ընդ գարշապարսդ դրացւոյդ է ուծանալ (այսինքն պաղիլ եւ մեռանիլ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
Սովն տիրեաց յաղիս եւ յուղիղս։ Ուժգին ջերմ իբրեւ ի խոր ուղոյ (այսինքն ուղղոյ) նորա այրէր զնա. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։ ՟Թ. 11։)
traveller;
passenger;
ի ձեւ —ի, in travelling trim.
Ետես զայրն ուղեւոր ի մէջ հրապարակի քաղաքին։ Հասանիցէ ի վերայ քո իբրեւ զչար ուղեւոր (կամ ճանապարհորդ) տնանկութիւն. (Դտ. ՟Ժ՟Թ. 17։ Առակ. ՟Զ. 11։)
mountain stream, torrent, flood;
ravine;
—ք հոսանաց, հեղեղաց, torrents;
—ք փափկութեան, river of pleasures;
—ք արեան, a river of blood;
իջին յաչացն —ք արտասուաց, he shed a flood of tears.
Գետն՝ ձմեռնական ուխիւքն զայրացեալ։ Եւ ոչ ուխք զգետն ստուարացուցին՝ արբմամբ (անթիւ զօրաց)։ Զարեանցն պատրաստէ յարուցանել ուխս. (Նիւս. սքանչ.։ Խոր. ՟Բ. 12։ Պիտ.։)