oecomancy, divination by domestic accidents.
οἱκομανία de domibus divinatio, vel insanum studium. Ազգ հմայից ի գիտել եւ ի գուշակել զանցս տանն.
Հմայականին մասունք են հաւադիւթականն, եւ տնագիտականն ... Տնագիտական է, յորժամ զպատահեալսն ի տան մեկնեն ասելով, թէ զայս ինչ նշանակէ. (Նոննոս.։)
homely, sedentary, retired.
Որ ի տան արգելեալ կայ. տունը կեցած՝ նստած.
Արանց եւ կանանց, եւ ամենայն չափու հասակի. մինչեւ նոցունց իսկ անարգել աղջկանց. (Կիւրղ. թղթ. առ կոստանդ.։)
Սահմանեալ հարկապահանջութիւն ի մեծամեծաց մինչեւ ի փոքունս, եւ ի անարգել աղջկանց. (Հ. ապր. ՟Ժ՟Է.։)
cf. Տնկաբան.
planter, gardener;
Creator.
φυτουργός, φυτηκόμος plantator, plantas curans, hortulanus, vinitor, olitor. Որ գործէ զտունկս՝ տնկելով. դարմանելով. տնկօղ. մշակ.
Զմշակն եւ զտնկագործն. (Նիւս. երգ.։)
Տնկագործ իմաստուն. (ՃՃ.։)
Զի եւ տնկագործ ո՛չ վասն կեղեւոյն եւ ոստոցն, այլ վասն պտղոյն դարմանէ զտունկսն. (Գէ. ես.։)
Շնորհ ունիմ տնկագործին՝ որ խլէ զքեզ յարմատոյ իմմէ։ Ետես զտնկագործ, զի հատանէր եւ տնկէր։ Տնկագործք տնկասէր լիցին. (Մխ. առակ.։)
Որպէ՞ս մշակ եւ տնկագործ իմանալի արդւոյն (եղէց), որ ոչ նախ զիմս բանաւոր երկիր մշակեցի. (Շ. ատեն.։)
ՏՆԿԱԳՈՐԾ. իբրեւ Արարչագործ. հաստիչ բոլորից. ստեղծօղ. (ըստ այնմ, Հայր իմ մշակ է)
Բոլորեցունց տնկագործն՝ քո երկանց պտուղ ցուցեալ լինի. (ՃՃ.։)
Զտնկագործն էից ի քէն պաղաբերեցեր։ Տիրական որթոյ հօր տնկագործի երկիր բանաւոր. (Շ. տաղ.։)
Յայնմ դրախտի ծառ կենաց. իսկ աստ խաչն լուսոյ փոխանակ նորա ի նոյն տնկագործէ կանգնեալ արմատացաւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to cultivate, to plant.
Ոչ տնկեսցես, յորժամ աստուած տնկագործէ. (Փիլ. այլաբ.։)
Ըստ արժանաւորութեանն տնկագործէ զմարդկութիւն։ Նիւս. (երգ.։)
Եբանալից տնկագործիւր դրախտ. (Պիտ.։)
Արմաւենեաց անդէն տնկագործեալ ի տեղւոջն ցուցան աղբիւրս. (Փարպ.։)
Դու որթն իմանալի՝ յառաջագոյն տնկագործեալ. (Մագ. ոտ. խաչի.։)
Զամենապտուղն զայն՝ տնկագործողին տնկեալ զդրախտն։ Աճեցուսցէ ի պատիւ տնկագործողին քրիստոսի։ (Յհ. իմ. երեւ.։ Լմբ. սղ.։)
cultivation, plantation.
φυτουργία plantatio, cura plantarum, agricultura. Տնկագործելն, իլն. տնկումն եւ դարման տնկոց. մշակութի.
Երկիր առ տնկագործութիւն ոչ անախտ կայ. մնայ։ Այլ եւս տնկագործութիւն ունել յօրինաց։ Ի ձեռն դրաստին տնկագործութեան։ յարեւելս կոյս եւ տնկագործութեամբն։ Արեւելեայ տնկագործութեան վերակացութիւն. (Պիտ.։)
Ամենեւին ի բաց կալ ի տնկագործութենէ. (Շ. ընդհանր.։)
Աստուծոյ տնկագործութեանն հաւատարիմ՝ կենաց ծառ. (Գանձ.։)
phytograpby.
to pant for;
cf. Տոգորիմ.
Բառ անյայտ. որպէս Տենչալ անյագաբար. եւ կամ Տոգորիլ. եւ Հոծեալ գոլ ամենայնիւ.
Եւ դու այսմ ցանկացար տոգեալ։ Տողեալ տոգեալ. տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգեալ. (Մագ. ՟Ե. ՟Խ՟Ա։)
imbibition, impregnation, absorption, saturation;
great erudition.
• . անստոյգ բառ. չորս անգամ ունի Մագ. «Ոհորական տոգորից տենչամ քեզ տրամակայեալ. Յորում մթերեալք են տո-գորք աստուածային. Զքառիցն (գիտութե-անց) ի նա տոգորս երևակայութեամբ ցու-ցից. Ի տոգորս տղմից տաղտկացեալ ի գբի՝ արտաքս ոստուցեալ»։ Որից տոգորել, որ մէկ անգամ ունի Մագ. առ Լեհ. «Տախտաև աոռորեալ վարժ խուզման»։ Հին բռ.=Բառ. երեմ. 312 մեկնում է «Տոգորք. ներկոց», Լեհ. «Տոգոր. ներկ», ՆՀԲ «Տոգոր. թաթաւումն, շաղախումն, ներկումն, և նմանութեամբ հմտութիւն, ուսումն, մակացութիւն», տոգո-րել «թանալ, թաթաւել, ներկանել». ՋԲ «Տռ-գոր. հմտութիւն, մակացութիւն, շաղախ, շաղախումն, ոռոգումն, թաթաւումն». և տո-գորել կամ տոգորիլ «լի լինել, յղկիլ»։ Մէ-նէվիշեան ՀԱ 1911, 665 տոգոր դնում է «տեպք, ապացոյց, փորձ, հանդէս», նաև «գանձ, տագնապ, մրցում, շաղախում»։ Նոր գրականի մէջ տոգորել, տոգորուիլ գործած-ւում են «համակել, համակուիլ» նշանակու-թեամբ։
Ոհորական տոգորից տենչամ քեզ տրամակայեալ։ Յորում մթերեալք են տոգորք աստուածային։ Զքառիցն (գիտութեանց) ի նա տոգորս երեւեկեյութեամբ ցուցից։ Ի տոգորս տղմից տաղտկացեալ ի գբի՝ արտաքս ոստուցեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Ե. ՟Կ՟Բ. եւ ՟Ի՟Ը։)
Տոգոր, ներկ։
Տոգորք, Ներկոցք։
to imbibe, to impregnate, to saturate;
to penetrate, to dive into.
Տախտակ տոգորեալ վարժ խուզման. (Մագ. առ Լեհ.։)
to imbibe, to soak, to be penetrated, saturated with, to become impregnated with.
saturant.
cf. Տոհմաթիւք.
cf. ՏՈՀՄԱԹԻՒՔ. γενεαλογία . Ժամանակօք չափի եւ շօշափի, եւ ընդ տոհմագիրս մտանէ (այսինքն անցանէ ի գիր ազգաբանութեան). Կոչ. ՟Ժ՟Ա. (ուր թարգմանի, ընդ մատենագիրս մտանել)։
break, new paragraph;
at the head of a line.
historiographer, historian.
ἰστοριογράφος, ἰστορικός historiographus, historiarum scriptor, historicus. Գրօղ զվէպս. պատմագիր. վիպասան. քերթող պատմաբան.
Զբանաստեղծս, զվիպագիրս, զփիլիսոփայս։ Կեփաղիոնի վիպագրի՝ վասն ասորեստանեաց թագաւորութեան. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Վիպագիրք եւ փիլիսոփայք, եւ որ զառասպելսն գրեցին. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Ը։)
Որպէս առաջինքն ի վիպագրացն յաղագս այսորիկ հաճեցան շարագրել. (Խոր. ՟Ա. 5։)
romantic-poet, poet, romance-writer.
Արկտիոս մեղէսացի վիպագործ։ Եւ մեղէս կորընթացի վիպագործ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
to write history.
Գրել զվէպս. գրով վիպել. պատմագրել.
Առ որով զլինել մեծ ջրհեղեղին վիպագրեն. (եւ այլն. Եւս. քր. ՟Ա. ստէպ։)
Վիպագրեն յիւրաքանչիւր մատեանս. (Մագ. ՟Ե։)
fierce, ferocious, tyrannous, brutal;
wild beast.
• ի-ա հլ. «բռնաւոր, գազանամիտ. անագորոյն» Ոսկ. մտթ. Փիլ. Խոր. որից վի-րագութիւն Պիտ. վիրագային ԱԲ. չարավի-րագ Կեչառ. աղեքս.։
• = Ծագում է վայրագ բառից, որի վրայ տե՛ս վայր։
• ՆՀԲ նոյն ընդ վայրագ? Lag. Urgesch 244 սանտ. yīra, yir բառերի հետ դը-նում է հյ. վիրակ «մարդ», որով թերևս ուզում է հասկանալ վիրագ։ Տէրվ. Al-tarm 76 իրար հետ նոյն է դնում վայրագ, վիրագ և վէրք, որոնց արմատը վայ= սանս. vadh-aka «սպանող», զնդ. xvara «վէրք»։ Հիւնք. տարբեր է վայրագ բա-ռից և ծագում է յն. χάρυβδις «անդնդա-յին» բառից, իբր χαριβ >βιραχ> վիրագ, Ալիշան, Հին հաւ. էջ 170 վիր «վիհ»+ ագ (հմմտ. վիշապ), հնդ. ուրակ «մեծ օձ». ւտ. Uragus «դժոխքի աստուածը». virago «կին այրասիրտ», virgo «կոյս». հնռ. վիրաճա «կոյս»։
• ՓՈԽ.-Սրանից են և ոչ պատահական վը-րաց. ვერაგი վերագի, ვერაბული վերա-գուլի «խորամանկ, խաբեբայ», ვერაგობა վերագոբա «խորամանկութիւն անել, խորա-մանկել», որովհետև ունինք նաև ვავერაგება գավերագեբա «աւազակ դարձնել» (Չուբի-նով 145)։ Այս ձևերը ներկայացնում են հյ, նախաւոր *վէրագ ձևը, որ վայրագ և վիրագ ձևերի միջին աստիճանն է։
ἅγριος, δημίος, τύραννος agrestis, furiosus, carnifex, tyrannus. Վայրագ. գազանամիտ. արիւնահեղ. վայրենի եւ ամեհի (գազան). անագորոյն. բռնաւոր.
Որք զհարազատ եղբարս սպանին պիղծք վիրագքն։ Ըմբռնեցան յաստուածային դատաստանին ի վիրագացն յարուցելոց ի վրէժխնդրութիւն։ Սատակելի է իբրեւ զվիրագ եւ զհասարակաց թշնամի։ Իբր հասարակ զգաւառացն վիրագս եւ դարշս առանց ամենայն թողութեան սատակէին. (Փիլ.։)
Զորդի վիրագին (մանկակոտորն հերովդի) զարքեղայոս. (Ոսկ. եւ Շ. մտթ.։)
Արիւնախանձ վիրագ։ Ի խզումն ապականիչ վիրագիս. (Պիտ.։)
Ընդ գաւակ ձիոյ հարեալ՝ յերկիր կործանեաց զվիրագն ահագին. (Խոր. ՟Գ. 9։)
Մերկասցի յասպարիզին՝ իւղով օծեալ. (որով զբռամբ վիրագն եկեսցէ. Սկեւռ. լմբ.։)
Եսաւ այր վիրագ, որսորդ, գազանամիտ. (Վրդն. ծն.։)
ferocity, brutality.
Վայրագութիւն. կատաղութիւն. գազանութիւն.
Ոչ այս վիրագութիւն սկիզբն չարագործութեանց դորա. (Պիտ.։)
club, staff;
pebble, stone.
• «ռմբաքար, քարկոծելու մեծ քար» Բ. մկ. ա. 16. Եղիշ. գ. էջ 44. Ճառընտ. Նար. էջ. 150. որից վիրգահան «բաբան կամ քար-տաշի կռան» Արծր. էջ 131. հաստավիրգ «հաստ քարից» Պտմ. ամաս. 57. վրգուտ «քարոտ» Երզն. քեր. ըստ Լեհ.-Նոյն նշա-նակութեամբ պէտք է առնել վիրգ Բ. մկ. դ. 41, որի դէմ ՆՀԲ գտնելով յն. «փայտից թանձրութիւնս» և լտ. «հաստ բիրս», իբր տարբեր բառ դնում է այստեղ վիրգ «բիր». սրան են հետևում նաև ՋԲ և ԱԲ։
• = Իրան. *virg ձևից փոխառեալ. այս բա-ռը չէ աւանդուած իրանեան որևէ բարբա-ռում. չկայ նաև ուրիշ որևէ լեզուի մէջ, ռա-ցի սլաւականից. հմմտ. հսլ. vrúgջ, vüvrù-gջ, vuvrèšti, հռուս. vüvereci, սլով. vfžem, vrèči, հչեխ. vyvrhu, vyvrci, ուկր. verèčy, verháty «գցել, նետել, արձակել», որոնց բո-լորի նախաձևն է uirgō «նետել (քար ևն)»։ Ըստ Trautmann 361 թէև բառս մինչև այժմ չէ գտնուած ուրիշ հնդևրոպական լեզուի մէջ, բայց սլաւականի er, or, r ձայնդարձը ցոյց է տալիս նրա խոր հնութիւնը։ Հայերէնը իր նախաձայնի պատճառաւ չի կարող իբր բնիկ յառաջացած լինել հնխ. uirg' արմատից և մատնանիշ է անում իրան. virg ձևը։-Աճ.
• ՆՀԲ առաջին նշանակութեամբ թւում է կցել պիրկ բառին, իսկ երկրորդ նշա-նակութեամբ լծ. լտ. virga «գաւազան»։ Վերջինիս հետ նաև Հիւնք։ Պատահա-կան նմանութիւն ունի լազ. վիրծա «գա-ւաւբան»։
πέτρος lapis, globus lapideus, saxum. Քար ձգելի, կամ ի պէտս քարկոծելոյ պիրկ ձգմամբ. գիլ. բռնաքար. ռմբաքար. քար, քարի կտոր.
Սկսան հոսել վիրգս մեծամեծս. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 16։)
Վիրգս ի ձեռս առեալ՝ զկառափունս մոգացն եւ զմոգպետին ջարդէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Առեալ վիրգս ի ձեռն՝ կամէին արկանել ի վերայ առաքելոյն. եւ հարեալ քարամբք զմիմենաս սատակէին. (Ճ. ՟Բ.։)
Վիրգս մահու ինձ իբր ի պատնշէ առաքէ։ Եւ ոչ քար ընդ վիրգս սալի առանց քաղցրութեան առ նոյն զարկուցեալ. (Նար. կ. Նար. ՟Ղ՟Բ։)
ՎԻՐԳ. Բիր. ցուպ. գաւազան. կոտորակ փայտի. (լծ. լտ. վի՛ռկա ).
Ոմն վէմս, ոմն վիրգս. յն. ոմանք վէմս, ոմանք փայտից թանձրութիւնս. լտ. հաստ բիրս, եւ այլն. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 41։)
missive weapon, sling.
Գործի հանելոյ կամ ձգելոյ զվիրգս. որպէս մեծ պարսատիկ, բաբան, բաղիսար. կամ մուրճ, կռան քարահատաց.
Վաղերք, տապարք, եւ վիրգահանք, մեքենայք, եւ ռմբաքարք. (Արծր. ՟Գ. 2։)
certificate, testimonial;
ticket;
diploma;
— ծննդեան, certificate of birth;
— բարի վարուց, certificate of character, testimonial, certificate of good conduct.
official report.
flax-weaver or dresser.
afflicted, sorrowful, deeply grieved, in pain, in affliction;
doleful, grievous, sad, vexatious, hard, mournful, painful.
ἑπικίνδυνος periculosus παθῶν afflictus ἑπίπονος aerumnosus եւ այլն. Վշտալից. ցաւագին. տառապեալ (անձն). եւ Կսկծագին. դառն. դժնդակ. աղետաւոր. տարժանելի. վշտացուցիչ (իրք).
Կին ասէ վշտագին եմ ես։ Չարեօք չարչարեալ վշտագին կնոջա տանջեցելոյ. (Եփր. թագ.։ Նար. ՟Ժ՟Ը։)
Անկեալ գնէր ի մէջ ճանապարհին վշտագին։ Ետես զնա անդ անկեալ վշտագին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Վշտագին պատուհաս։ Աշխատութիւնքս վշտագինք։ Վշտագին նեղութիւնք կամ հարուածք, կամ սպառնալիք։ Կեանս վշտագին։ Տեղի վշտագին. (Բրս. պհ. ՟Բ։ Իսիւք.։ Յճխ.։ Արծր. ՟Ա. 1։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Դժնդակ գիտութիւն, եւ վշտագին ծառայութիւն. (Ոսկ. ես.։)
Կարծիք վշտագին դատաստանին։ Տեսանել զվշտագին սատակումն թշուառական գնդին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 19։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 26։)
passionate.
περιπαθής passione adfectus. Որ դիւրաւ վշտագին. կարեկիր. տխրազգեաց.
Զիա՞րդ վշտագնելի է ազգ կանանցական. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
to afflict, to grieve, to concern, to pain, to distress, to cause sorrow to, to vex, to torment.
Վշտագնէիք զորս ընդ ձեռամբ ձերով էին. (Վրք. հց. ՟Է։)
to be afflicted, sorry, concerned, pained or grieved at, to take to heart.
Կին վշտագնեալ եմ ես ոգւով. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 15։)
Ոչինչ վշտագնիմ ես։ Ընդէ՞ր ողբաս, եւ այդպէս վշտագնիս։ Որ վշտագնի յամենայնի, նա է ծեր. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Դ. ՟Ժ՟Ա. եւ այլն։)
Իսկ այժմ ահա յարուցեալ, է՞ր աղագաւ վշտագնէին. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
Մխիթարեա՛ զվշտագնեալս սրտիւք. (Մաշտ.։)
cf. Վիշտ.
Եւ էր այնպիսի տեղի՝ նաւորդացն լի վշտագնութեամբ եւ մահուամբ. (Նոննոս.։)
κίνδυνος periculum, discrimen. Վշտագնիլն. տառապանք. նեղութիւն. ցաւ. վիշտ վտանգի.
Լուաւ ծերն զամենայն վշտագնութիւն նորա. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Ի վերջինսն անկաւ վշտագնութիւնս. (Պղատ. տիմ.։)
Վշտագնութիւն անճողոպրելի ի վերայ հասեալ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
cf. Վշտակիր.
Վշտազգեաց կանայքն զուրախութիւն զգեցան. (Ճ. ՟Գ.։)
cf. Վտանկ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ -ի՝ ոսկեդարեան վկայութեանց մէջ, յետ-նաբար ի, ի-ա հլ.) «փորձանք, աղէտ, նե-ղութիւն» ՍԳր. Ագաթ. «յանցանք, ատտռ-հաս» Արիստ. աշխ. Կանոն. որից վտանգել Դտ. ժզ. 16. Ագաթ. վտանգիլ ՍԳր. վտան-գագործ Ոսկ. գաղ. վտանգակից Ոսկ. բ. տիմ. վտանգութիւն Ոսկ. ես. անվտանգ Յհ, կթ. Մագ. բազմավտանգ Նար. գրուած է նաև վտանկ։-Բառիս մի նոր առումն է «հիւանդ, տկար». հմմտ. Անկ. գիրք Նոր կտ. 229-230. «Աղքատ եմ յոյժ և տնանկ ռոլով և վտանկ մարմնով... Տեսանես զիս որ այսպէս վտանկ եմ և ոչ կարեմ կանզ-նել... Ոչ տեսեալ որ զայսպիսի վտանկս կա-րող իցէ մարդ դեղով ողջացուցանել». (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, Բ. 234)։
• = Պհլ. *vitang<հպրս. *vitanka-«նե-ղութիւն, վտանգ, դժբախտութիւն» բառից, որ կազմուած է vi-մասնիկով tañč̌ «սեղմել, ճնշել» արմատից. հմմտ. նոյն արմատից պհլ. [syriac word] tang «նեղ», [syriac word] tangīh «նեղութիւն», պրս. [arabic word] tang «նեղ, ճնշեալ, սեղմ», սանս. [other alphabet] atañ̄ka (կազմուած ā մասնիկով) «մարմնի կամ հոգու ցաւ, ան-հանգստութիւն, վիշտ, տագնապ, երկիւղ» Թէև պհլ. բառը չէ աւանդուած, բայց կայ նրա աւելի նոր ձևը, այն է՝ մանիք. պհլ. ❇ vidang «վտանգ, դժբախ-տութիւն» (Salemann ЗAH 8, 72)։-Հիւբշ. 249»
• ՆՀԲ «վատ կամ ի վատ ինչ ան-կումն»։ Böttich. Arica 84, 405, Lag. Urgesch. 325 համեմատում են սանս-ātañka-բառի հետ։ Հիւբշ. 249 ձևակեր-պում է վերի ձևով, բայց կասկածելի է համարում։ Հիւնք. տագնապ բառից։ Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), 72 գտնելով պհլ. vidang ձևը, ուղղակի կցում է հյ. վտանգ բառին։
• ԳՒՌ.-Ախց. վտանք, Ալշ. Մշ. վդանգ՝։
Ընդ միմեանս շաղեալ ունին զվտանկիցն կարգ։ Փրկել զմեզ ի փորձութենէ եւ յամենայն վտանկից մերոց. (Նիւս. կուս.։ Ժմ.։ եւ Շար.։)
Վտանգ մեծ է առաջի իմ։ Նաւն ի վտանգի կայր ի խորտակել։ Եղիցին ձեզ ի վտանկս։ Վտանգ է ինձ յամենայն կողմանց յոյժ։ Ջամբեմ ժողովրդեանդ այդորիկ վտանգ։ Մատնեցից զնոսա ի վտանգ ամենայն թագաւորութեանց երկրի։ Օր նեղութեան եւ վտանգի։ Եւ մեզ վիշտ վտանգի է ընդ կռուոյս այսր աւուր.եւ այլն։
Անխնայ վտանգիւ (կամ վտանգիւք) վարէին ի գերութիւն։ Իբր որպիսի՞ վտանգիւք ամբարշտութեան եկեալ հանդիպեցար ինձ։ (Պիտ.։)
κίνδυνος periculum, discrimen ἁνάγκη necessitas συνοχή , στένον, -να coarctatio, angustia ἁνιαρόν, -ρα molestia, moestitia. ՎՏԱՆԳ կամ ՎՏԱՆԿ. Վատ կամ ի վատ ինչ անկումն. վիճակ եւ առիթ խիթալի, մօտալուտ չարիք. փորձանք. աղէտք. անձակութիւն. պաշարումն. տուգանք. վիշտ. հարկ. նեղութիւն, նեղը ինկնալը.
Մխիթարեսցուք մերովս վտանգիւք եւ մեք. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Տագնապեալ ոգւոյս վտանգիւ իսպառ։ Հոգւոյս վտանգաւ։ Չար վտանգից. (Նար.։)
Հաճել զպարտս վտանգի լծոյ ծառայութեանն թագաւորացն. (Ագաթ.։)
Վտանգ է, յաղագս աշխարհի ասացեալ (մեր՝) ընդ իսկագունովն աշխարհի (զավ) զանց առնել. (Արիստ.։)
Որք պոռնկեցան ընդ կուսան հաւատաւորացն, զսպանողին կրեսցեն վտանգ. (Կանոն.։)
dangerous.
ἑπικίνδυνος periculosus. Որ ինչ գործէ զվտանգ. վտանգաւոր. փորձանքաւոր.
Ոչ միայն աւելորդ է, այլեւ կարի իմն վտանգագործ. (Ոսկ. գաղ.։)
circumstantial.
Անսովոր առմամբ՝ որպէս յն. περιστατικός circumstantialis. Պարագայական. որ ինչ հայի ի հանգամանս իրաց.
Որք կոչին առ ի ճարտասանիցն վտանգականք մասնկունք. ո՞վ, զո՞վ, զի՞նչ, ո՞ւմ, ո՞ւր, ե՞րբ, զիա՞րդ. (Նիւս. բն.։)
to be a companion in danger, to encounter risks or dangers together.
ՎՏԱՆԳԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συγκινδυνεύω simul periclitor κακοπαθέω mala patior. Կցորդ լինել վշտաց վտանգի. կամ փորձանակից, եւ մրցանակից, եւ վշտակից լինել, վիշտս կրել. ճգնիլ.
Յաղագս առաքինութեանն վտանգակից լինել. (Ածաբ. մակաբ.։)
perilous, dangerous, hazardous;
in danger, exposed in jeopardy;
sad, fatal, disastrous;
— ժամանակ, critical moment;
— վայրկեան, crisis.
ἑπικίνδυνος, ῥιψοκίνδυνος periculosus. Ինչ մի, ուր իցէ վտանգ խիթալի չարեաց (առաւել ռմկ. եւ յն. ոճով).
Խուզել զայսպիսիս վտանգաւոր է, եւ ոչ հետեւելի։ Անտեղի է յոյժ եւ վտանգաւոր՝ ասել, եւ այլն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ի վտանգաւոր նեղութենէ (ծովու) զերծան ի ցամաք. (Ղեւոնդ. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ)։)
Եւ է զոր խրատէ վտանգաւոր պատուհասիւք. (Յճխ. ՟Ժ։)
Եւ կայր աշխարհս ի մեծ վտանգաւոր աղէտս։ Լինիցիս իբրեւ զմի ի մահապարտաց, որ անձամբ զանձինս հերքեցին ի կենաց վտանգաւոր մահուամբ. (Արծր. ՟Բ. 1։ ՟Գ. 10։)
ՎՏԱՆԳԱՒՈՐ. Կրօղ զվտանգ. վշտացեալ. վտանգակիր. վտանգեալ. փորձանաւոր.
Վտանգաւորք են՝ որ յի՛նչ եւ իցեն նեղութիւնս. (Խոսր. պտրգ.։)
Ի վերայ այսքանեաց գերութեանց ամենաթշուառ վտանգաւոր իս։ Վտանգաւոր եւ ամենակիրն անդամօք. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ձ՟Բ։)
Բազում վտանգաւորք ի ծովու եւ ի ցամաքի կոչէին, յօգնականութիւն զանուն սրբոյն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
cf. Վտանգեցուցանեմ.
ՎՏԱՆԳԵՄ կամ ՎՏԱՆԿԵՄ ՎՏԱՆԳԻՄ ՎՏԱՆԿԻՄ θλίβω, ἑκθλίβω, -ομαι vexo, affligo, -or πονέω, τρύχομαι, ὁδυνόομαι laboro, fatigor, doleo եւ այլն. Ի վտանգ արկանել, նեղել, իլ. խոշտանգել, տագնապել, վրդովել, իլ. չարչըկել. նեղը խօթել.
Վտանգեաց զնա բանիւք զգիշերն ողջոյն. (Դտ. ՟Ժ՟Զ. 16։)
Սկսաւ զնոսա վտանգել բանիւ, թէ արժան էր ձեզ եւ այլն. (Մամիկ.։)
Վտանգեմ զքեզ ի սաղմոսելն ... Եղբայր իմ վտանգէ զիս՝ ասա եւ անդր շրջելով։ Հոգք սոցին վտանգեն զիս յոյժ. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Զ։)
Զպոռնիկն բազում անգամ վտանգէր պօղոս. (Ագաթ.։)
Իբրեւ վտանգեցաւ, խնդրեաց զերեսս տեառն։ Վտանգեցաւ յաղեղանցն։ Հա՛ն զիս ի պատերազմէս, վասն զի վտանգեցայ։ Յետոյ վտանկեսցի (կամ մորմոքեսցի) յանձն իւր։ Հեռացեալք եւ մօտեալք՝ զնոյնօրինակ վտանկէին.եւ այլն։
Բազում վշտօք եւ նեղութեամբք վտանգէր զամենեսին։ Վտանգէր զքահանայս խոշտանգանօք. (Ղեւոնդ.։)
Պատերազմեալ՝ վտանգի յոյժ։ ոչինչ վտանգի ի թագաւորութեանն վեսպիանու եւ տիտոսի՝ թողլով ի նոսա զմիջագետս. (Խոր. ՟Բ. 14. 35։)
Վտանգիմ ի բազմութենէ մեղաց իմոց. (Շար.։)
Նախ մտօք վտանգին տասունքն, սակայն վարդապետին վճիռ տալոյ անսային. (Երզն. մտթ.։)
Յաչացն վտանկեալ՝ գնաց հաւատով ի տապան սրբոյն. (Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Լ՟Ա.։)
Վտանգելոց օգնական. (Անյաղթ բարձր.։)
to put in peril, to endanger, to expose, to venture, to hazard, to put in jeopardy, to risk;
to ill-treat, to importune, to torment;
— զառողջութիւն, to ruin the health.
Վտանգեցուցեալ՝ սաստէին թողուլ զհաւատս իւրեանց. (Կաղանկտ.։)
to be in peril, in jeopardy, to risk, to run danger.
stony, abounding in stones, pebbly.
Ուր իցէ վիրգ շատ. քարուտ.
Ի վրգուտ տեղիս բուսանի քարաբեկ ասացեալ խոտն. (Երզն. քեր. ըստ Լեհ.։)
evil-doing, spiteful, wicked, nefarious.
φαῦλος, κακούργος pravus, nequam, maleficus, facinorosus διώκων ἁνταπόδομα sequens ultiones vel retributionem. Ոճրագործ՝ արժանի վրէժխնդրութեան. չարագործ. չարեացապարտ. ժանտ. չար.
Այս քաղաք վրիժագործ։ Իշխանք ձեր ապստամբք ... վրիժագործք. (Սոփոն. ՟Բ. 15. կամ ՟Գ. 1։ Ես. ՟Ա. 23։)
Վասն վրիժագործ ժողովրդեանն. որոց թիկունք ի տէրունիսն։ Վրիժագործ այլազգիքն։ Ցուցանեն զվրիժագործսն. (Բուզ. ՟Գ. 10։ եւ Կորիւն.։ Յհ. կթ.։ Վեցօր. ՟Թ։)
Առաքեցին առ որդիսն բենիամենի՝ տալ ի ձեռս զվրիժագործսն չարեաց. (Եփր. դտ.։)
ՎՐԻԺԱԳՈՐԾ եւ ՎՐԻԺԱԳՈՐԾԱԿ. Որ ինչ սեպհական է ոճրագործաց. ոճրական. չար. եղեռնական.
Վրիժագործ աղետիւք։ Վրիժագործ բարս խարդախս. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։)
Վրիժագործակ վայրագութիւն. (Պիտ.։)
ill deed, spiteful action.
κακουργία maleficium, scelus եւ այլն. Ոճրագործութիւն. չարագործութիւն եղեռն. դաւաճանութիւն.
Անտար (ա անտանելի) վրիժագործութիւն։ Զկարի յոյժ զվրիժագործուեցն լսիցեն ձայնս. Գեր ի վերոյ զիւրն ցուցանէր վրիժագործութիւն քան զնորա եւ զայլոցն ամենեցուն չարաւ կեցելոց. (Պիտ.։)
to spoil, to be spoiled.
Աւա՛ղ ծաղկատեսակ հաստատուն պարագրութեանն (տիեզերաց), որ յաղագս իս վրիպագործէրն, եւ զփշոցն վերածեաց աղէտս. (Պիտ.։)
inconstant in love.
Ոյր գութն է վրիպական՝ անհաստատ.
Վրիպագութ սէր մարմնաւոր հարց. (Լմբ. սղ.։)
to make mistakes in writing.
ՎՐԻՊԱԳՐԵԼ. Վրիպակս գրել. սխալել ի գրելն.
Ոմանք ի պատմագրաց վրիպագրեալք (կամ վիպագրեալք) կարծեցին, եւ այլն։ (Եւս.քր. ՟Ա. յն. սխալեալք։)
brace, a pair of braces.
anxiety, anguish, restlessness, embarrassment, perplexity, agitation, alarm, trouble;
crisis;
haste, precipitation;
—աւ, in haste, hastily, with all possible speed, in a hurry, hurriedly, precipitately;
anxiously, with anxiety;
— մտաց, grief, anxiety, mental torture, constraint, heaviness of heart, oppression;
— մահու, pangs or agony of death, death-struggle;
արկանել, մատնել ի —ս անհնարինս, to embarrass extremely, to place in a strait, in a scrape, embarrassment or perplexity;
արկանել զանձն ի —, to embarrass oneself;
կալ ի —ի, to be in trouble, anxiety or embarrassment;
հասանել ի յետին —, to be reduced to extremities;
եղիցի — հեթանոսաց, the nations shall be plunged in consternation;
եկն յանկարծակի դողումն եւ —, a sudden fear fell on them;
ամենայն — հասցէ ի վերայ նորա, every kind of grief shall fall upon him;
ըմբռնեալ յանլոյծ — հասանէր, he found himself embarrassed by that insuperable necessity;
— էր նմա յամենայն կողմանց, he was hemmed in by necessities;
— մեծ էր նմա, he had extreme difficulty, he turned on all sides;
հարից զամենայն երիվարս —աւ եւ զհեծեալս նորա յիմարութեամբ, I will turn the horses into stone and their riders will I stultify;
յետին — կալաւ զնա, he was brought to the last extremity;
փոյթ եւ — եղեւ ի ջուրս, the waters rivalled each other.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար կայ գրծ. -ով) «սրտադող, անձկութիւն, մեծ նեղու-թիւն, հոգս» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 9. բ. 32. Եփր. ծն. Եղիշ. որից տագնապաւ «շուտով, ստի-պով, փութով, աճապարանքով, հապճեպով» ՍԳր. տագնապել «նեղել, նեղը ձգել» ՍԳր. Մծբ. տագնապիլ «նեղուիլ, չարչարուիլ» ՍԳր. Կոչ. տագնապեցուցանել Բ. թագ. իբ. 5Ո. Դան. դ. 16. Եզն. տագնապութիւն Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 3. տագնապափոյթ Ագաթ. բազմատագնապ Նար. մեղսատագնապ Նար. տագնապալի (նոր բառ)։
ἁγωνία angor, angustia, anxietas συνοχή coarctatio περικατάληψις deprehensio ἁνάγκη necessitas σπουδή studium եւ այլն. Յետին վիշտ վտանգի. անձկութիւն. վարանք. տատամսութիւն. խուճապ. շտապումն. աղէտք. կարիք եւ հարկ. հոգ. հոգեվարք. նեղութիւն. սրտադող.
Եւ էր ի տագնապի։ Եւ յերկրի տագնապ։ Եղիցի տագնապ մեծ։ Ամենայն տագնապ հասցէ ի վերայ նորա։ Զգէր վախճանն յայնր վախճանի տագնապ։ Դողումն եւ տագնապ։ Համբաւք եւ տագնապք։ Վասն նեխոյն հոտոյ տագնապի։ Տագնապ է ինձ (յն. նեղ է ինձ) յամենայն կողմանց։ Հաստատեցից ի վերայ ձեր տագնապաւ տարակուսանս։ Հարից զամենայն երիվարս տագնապաւ։ Շտապ տագնապի։ Վարան տագնապի։ Խուճապ տագնապի. եւ այլն։
Վասնառանձնական տագնապի կոչնատեառն. (զոր օրինակ) կա՛մ յանկարծակի հիւանդանալ, եւ կամ լսել զկորուստ սիրելւոյ։ Վասն հասարակական տագնապի հասելոյ, (զոր օրինակ) կա՛մ հրայրեցութեան, կամ շարժման, կամ արշաւանաց բարբարոսաց ... ի տագնապէ հասելոյ. (Սահմ. ՟Թ։)
Ի մեծի տագնապի լինէր այրն յանձն իւր. (Եղիշ. ՟Զ։)
Վասն տագնապի ցաւոց փարատելոյ. (Մանդ. ՟Բ։)
Զոգիսն աններելի տագնապովն ի մարմնոցն ի բաց պահանջիցիմք։ Տագնապաւ տարակուսի։ Առ ճեպ տագնապի ահին պտկուցման։ Տագնապաւ մեծաւ. (Նար.։)
Միայն զի դու ազատեսցիս ի տագնապէդ (խղճի մտաց). (Շ. թղթ.։)
Տագնապ կախէ այսու զպարանոցէ իշխանացն. (Երզն. մտթ.։)
Սաստիկ խուճապ տագնապի էր կողմանցն երկոցունց։ Վտանգ ի վերայ ուրուք ոչ դնէ, եւ ոչ շտապ տագնապի. (Եղիշ. ՟Զ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 9։)
Եթող զնա ի տագնապսն եւ ի տառապանս։ Ի մարդկային տագնապս անկանիցիմք. (Վրք. հց. ձ։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)
Ես ընդ տագնապաւ (յն. (վտանգիւ), եւ դուք հաստատեալք. Ածազգ. ՟Գ։)
Փոյթ եւ տագնապ եղեւ ի ջուրս, թէ ո՞ ի նոցանէ աւելի քան զընկեր իւր աճեցուսցէ. (Եփր. ծն.։)
ՏԱԳՆԱՊ. ա. որպէս Տագնապական. տագնապիչ.
Զերկունս տագնապ տարակուսանաց. (Յհ. կթ.։)
Զարմացաւ, յարեաւ տագնապաւ։ Յորում երկինք տագնապաւ անցցեն։ Վարվաղակի տագնապաւ հատուցումն։ Տագնապաւ ելէք յեգիպտոսէ։ Ելցեն հրեշտակք յերեսաց իմոց տագնապաւ։ Գայր տագնապաւ։ Այսրէն վաղվաղակի տագնապաւ դառնային.եւ այլն։
Եւ նա տագնապով ստիպեալ գումարէ զօր բազում. (Յհ. կթ.։)
urgent, pressing, earnest;
— ստիպաւ, hurriedly, most hastily.
Ուր իցէ փոյթ եւ տագնապ. խուճապողական.
Տագնապափոյթ ստիպով դեսպանս արձակեալ. (Ագաթ.։)
cf. Տագնապեցուցանեմ.
ἁναγκάζω, καταναγκάζω, ἑπάγω cogo, vi adigo, compello, urgeo ταράσσω conturbo θαμβέω obstupefacio κατασπεύδω festino. Ի տագնապ՝ ի նեղ արկանել. բուռն առնել. յոգիս ապաստան առնել. նեղել չարաչար. ստիպել. հարկեցուցանել, եւ փութացուցանել. խռովեցուցանել. նեղը խօթել, արտորցընել.
Ստիպել տագնապել զհրէայսն՝ անցանել զհարցն օրինօք։ Արքունի հրամանաւն տագնապէր։ Ի խոշտանգանս գանի տագնապէին ուտել խոզենի։ Տագնապեաց զքեզ պատերազմ անհնարին։ Ամենակալն տագնապեաց զիս։ Նեղութիւն տագնապեաց զնա։ Տեսիլ գլխոյ իմոյ տագնապեաց զիս.եւ այլն։
Շտապեալ տագնապէ զմեղաւորս ի սիոն։ Մարմնոյ ցաւք նեղեն եւ տագնապեն զմարմին։ Բնութիւնք անմարմնոց ահիւ մեծաւ տագնապեն, յորժամ ձեւացեալ նոքա երեւին ումեք։ Իիւծեալ մեռօրէն տագնապէին զպահապանսն. (Մծբ. ՟Ժ՟Դ։ Իգն.։ Շ. ոտ. Շ. հրեշտ.։)
to put to trouble, to embarrass, to perplex, to puzzle, to torment, to grieve;
to constrain, to force, to tease, to importune;
to urge, to hasten, to solicit, to quicken;
ահիւ —, to strike with terror, to appall, to terrify.
cf. ՏԱԳՆԱՊԵՄ. որպէս Տալ այլում տագնապիլ.
Ուխք անօրէնութեան տագնապեցուցին զիս։ Երազն եւ մեկնութիւն նորա մի՛ տագնապեցուսցեն զքեզ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 50։ Դան. ՟Դ. 16։)
Զի մի՛ տագնապեցուցեալ՝ չտայցէ նմա ուշաբերել ապաշխարութեան։ Խարշեալ զաղիսն՝ տագնապեցուսցէ օգնել նմա. (Եզնիկ.։ Խոսր.։)
pressing, urgent.
cf. Ապաշաւ.
Բազում արտասուօք եւ ապաշաւանօք՝ յաղագս փրկութեան այլոց հաւանեսցի (ընդ առաջնորդական պատիւ). (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Յուսով ապաշաւանաց զչար գործէ. (Բրս. ապաշխ.։)
Զղջմամբ եւ ապաշաւանօք զսխալանսն սգալ. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Թ։)
Ապաշաւանօք գայ ի լեառն։ Տկարանայ առնուլ ապաշաւանաց ժամանակ. (Մագ. ՟Լ՟Բ։ Լմբ. ատ.։)
to regret, to repent of, to lament.
μετανοέω. poenitet me. Ապաշաւ առնուլ. յապաշաւս լինել. ապաշաւանս կրել. փոխել զմիտս. դառնալ. ցաւիլ. զղջալ. ապաշխարել. լալ. աւաղել. եւ ստրջանալ. փոշիմանել, ափսոսալ. փիւշման օլմագ. աճըմագ. թէօվպէյէ կէլմէք.
Ո՞ գիտէ, ապաշաւեսցէ աստուած, եւ դարձցի ի բարկութենէ. (Յովն. ՟Գ. 9։)
Ապաշաւել զվարս, կամ զառաջին գործ, կամ զանցելոցն զչարիս, կամ զանկանելն ի բարեաց, կամ զաւուրս. (Յհ. կթ.։ Իգն.։ Սարգ.։ Լմբ. պտրգ.։)
Ապաշաւեցէ՛ք. իբր թէ լալ եւ ափսոսել. (Ոսկ. գծ.։)
to repent of, to regret.
Իբր Ապա աշխարել, կամ ապ՝ աշխարել. μετανοέω. poenitentiam ago, resipisco. Զղջալ ի վերայ գործեալ սխալանաց. ցաւել եւ լալ ի վերայ մեղաց. ապաշաւել. դառնալ եւ զգաստանալ. կրել վիշտս կամաւորս.
Ապաշխարել ի գործոց, կամ խորդով եւ մոխրով, կամ զպոռնկութիւն. (Յայտ. ՟Բ. 21. 22։ Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 21։)
penitent.
Ոյք կան ընդ կանոնաւ ապաշխարութեան։ (Կանոն.։ Ժմ.։ Ճշ.։ Լմբ. պտրգ.։)
repentance, penitence;
mortification.
μετάνοια. poenitentia. Զղջումն ի մեղաց. ցաւ. ապաշաւ. դարձ. եւ յանձնառութիւն կամաւոր ճգանց. փէշինամլըգ, թէօվպէ.
Ապաշխարութիւն անիրաւութեանց գովելի է. (Փիլ. քհ. ՟Է։)
Ապաշխարութիւն է ըստգտանելն զանձն, եւ հրաժարել ի վնասակարացն. եւ այլն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ապաշխարութիւն՝ ապաշաւելն միայն է զանցեալ գործս վատթարութեանն. պտուղ ապաշխարութեան անկեղծ բարեգործութիւնն է. Շ. մտթ.։
Ապաշխարողական գործ. ապաշխարանք.
Արկանեն միւսանգամ ընդ ապաշխարութեամբ. (Եզնիկ.։)
ungrateful;
vain;
vile, disagreeable.
Քաղցր է ի վերայ չարաց եւ ապաշնորհաց. (Ղկ. ՟Զ. 35. (որ ի թղթ. գր. տղ. գրի, ապաշնորհից։))
Վեհերոտ է դանդաղելով եւ ապաշնորհ, զի առեալ լաւ պատճառս՝ ընդդիմանայ գոյացութեանն. (Փիլ. լին.։)
Ապաշնորհս առ բազմապարգեւդ. (Նար. ՟Է։)
Ի նորա գիտութենէն ապաշնորհ եղեն. այսինքն անճանաչօղ. (Ոսկ. հռ.։)
Նա՝ որում ոք անշնորհակալ գտանի. արհամարհեալ յապերախտից.
Մի՛ զպաշտօնն՝ ապաշնորհ գրեսցես. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Մի՛ ապաշնորհ առներ զիմ մարդասիրութիւնս. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Ե։)
Մի՛ զգեստիւք խենեշասցուք, որոց գեղեցկութիւնն է ապաշնորհ. (Ածաբ. ծն.։)
ingratitude.
Բազում բարերարութիւնս գտեալ, եւ ի ձեռն բազմացն ցուցեալ զապաշնորհութիւն. (Փիլ. ել.։)
Քանի՛ անմտութեան է այս գործ, քանի՛ ապաշնորհութեան. (Շ. յկ. ՟Ի՟Գ։)
rugged, rough, stony, rocky.
Նոյն ընդ Ապառաժ, ա. իբր Վիմուտ, քարուտ, առապար, կարծրակուռ. գայալը, գայալըգ.
Ապառաժուտ տեղի, վայր. (Պիտ.։ Սարգ. յկ. ՟Ե։)
on credit;
— գնել վաճառել, to buy or sell on credit.
futurity;
future;
— ժամանակ բայից, future tense.
μέλλων, -ον. futurus, -um, ἕπειτα, posterum. Որ ինչ ապա առնի, կամ առնելի է. որ յետոյ ունի լինել. լինելոց. գալոց. հանդերձեալն. ըլլալու, ըլլալիք, մեկալ.
Յայսմ յաւիտենիս, եւ յապառնիդ. (Լմբ. պտրգ.։)
Զչեղեալսն եւ զապառնիս մարգարէանայր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 11։)
Ոչ միայն ի ներկայումս, այլ եւ յապառնիսն։ Յապառնիսն՝ յաշխարհի թողուլ յիշատակ։ Զապառնեացն օգուտս ցուցանէ. (Պիտ.։)
Ապառնի զառաջիկայն ասէ, որ յուսով զգործս ըղձիցն ունի յինքն. (Երզն. քեր.։)
kept in a place of safety.
Գանձք ապաստանապահք եւ ծածկաթագոյցք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Ապաստան առնել.
Ի նա ապաստանեալ զգիտութիւն առաւելութեան սիրոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
Զամենայն հոգաբարձութիւն իւրոցն ի նա ի հոգին ապաստանեաց. (Սկեւռ. յար.։)
cf. Ապաստան լինել.
Ի վերին փախուցեալ ապաստանի յօգնականութիւնն աստուծոյ. (Փիլ. իմաստն.։)
Տեսակ լրութեան մեծ լուսաւորացդ տարերականաց ի քոյդ ապաստանեալ տիրական ծագումն՝ միանան. (Նար. խչ.) իմա՛ համարձակեալ յանդիման երեւիլ։
refuge, trust, confidence.
Պտուղ գտեալ վասն յաստուած ապաստանութեան զի նմանէն օգնականութիւն. (Փիլ. բագն.։)
Սակս արքային (այսինքն յարքայն) ապաստանութեան. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)
ignoble, obscure, low, plebeian.
Ազգ ապատոհմ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Ապատոհմ.
Ազգ ապատոհմ. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Դ։)
privy.
Արտաքնոց. ճեմիշ. լուալիք. Այս բառ կայ ի լուսանցս աստուածաշնչից ի վերայ բառին Լուալիք, որ ի (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 27։)
cf. Ապահար.
palace, court, regal mansion;
house, dwelling.
Ի բարձրաւանդակ տանիս ապարանից. (Ագաթ.։)
to be unbridled, licentious, insolent.
ԱՊԱՐԱՍԱՆԵՄ ԱՊԱՐԱՍԱՆԻՄ ἁπαυθαδιάζομαι. insolesco. եւ այլն. Ըմբոստանալ. ըմպահկել. անսանձ եւ անսաստ լինել. գլուխ քաշել, թօթվել, խեռութիւն ընել.
Ընդէ՞ր ապարասանես, ընդէ՞ր այդքան զգեցեալ ես զանմարդութիւն. (Ոսկ. պետր. եւ Ոսկ. եղ.։)
insolence, effrontery, impudence, licentiousness.
ἁφηνιασμός, τὸ ἑξήνιον, αὑθάδεια , ἁπόνοια. frenorum excussio, pervicacia, arrogantia. որ եւ ԱՊԵՐԱՍԱՆՈՒԹԻՒՆ. Անսանձութիւն. ըմբոստութիւն. յանդգնութիւն. անսաստութիւն. ստամբակութիւն. ամբարտաւանութիւն. ինքնագլխութիւն, հպարտութիւն.
Զի մի՛ գերազանցութիւն պատուոյն բարձրացուսցէ զմարդն յապարասանութիւն. (Պրպմ. ձ։)
Կարի յոյժ եւ իմ դժուարեալ ընդ դժնեայ ապարասանութիւնն գողիաթու. (Պիտ.։)
Զապարասանութիւնն իբր զթոռն իմն անգթութեանն. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
cf. Մեծաբանեմ.
ԱՊԱՐԹԱՆԵԼ գրի եւ ԱՊԸՐԹԱՆԵԼ. Անցանել ըստ չափ. մեծաբանել. խրոխտ բանիւք յարձակիլ. դաֆրա սաթմագ, սալտըրմագ.
index, sign, mark;
example, model;
proof, argument, reason, evidence, testimony;
demonstration;
յայտնի —, evident proof.
ԱՊԱՑՈՅՑ ἁπόδειξις. demonstratio. որ եւ ԱՊԱՑՈՒՑՈՒԹԻՒՆ. որպէս թէ Բացացուցութիւն. յայտնի ցոյց բանաւոր եւ իմաստասիրական. հաւաստիք. փաստ. տարացոյց. հաստատութիւն. ստուգութիւն. ցուցմունք. կէօթէրիշ. իսպաթ. տէլալէթ. պէյյինաթ.
Ապացոյցք բանի գործք ի տեառնէն վկայեալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Այսպիսի յոյզս ի մէջ արկանել տգէտ ապացուցիւք՝ ախմարաց մտաց է. (Լմբ. թղթ.։)
Ցուցակութիւն. գործնական յարացոյց. օրինակ. նմանութիւն.
Ըստ նախայիշատակեալ հարցդ ապացուցի։ Շինեա՛ զբազումս՝ այց լինելով, եւ օգտեցուցանելով։ Զայս նշան (արիութեան) առանձինն անձինն իւրոյ ապացուցիւ տէրն մեր մեզ առաջի եդ. (Կլիմաք.։)
(Մարգարէքն) տեսանօղ զօրութեամբն ապացոյցք եղեն առ տնտեսութիւն որդւոյ. (Քեր. քերթ.) իմա՛ յայտարարք, քարոզք, ցուցիչք։
demonstrative.
Զխորհուրդս մտածութեանս այսորիկ տրամաբանականքն կոչեն ապացուցական բազմօք հինգերորդ. (Փիլ. լիւս.։)
Սովոր են իմաստունք զճառս անյայտից իրաց ի ծանօթ եւ յընտանի օրինակաց գիտելի եւ հաւատալի առնել. որ եւ ապացուցական կոչի. (Գէ. ես.։)
to trust, to confide, to rely;
to take refuge, to take shelter.
Յո՛ր եւ կամիս ի նաւահանգիստդ ապաւինեցի՛ր. (ՃՃ.։)
refuge, resource;
confidence, security.
Բառ անստոյգ՝ կարծեցեալ իբր արմատ բառիս ԱՊԱՒԱՌ. որպէս Աւելորդ հիւթ հոսեալ. բիժ. աղտ.
Մեռաւ գորգի վրաց արքայ, եւ աչաց եւ երակաց ապաւ ածէր որդին դաւթի իշխանին. (Պտմ. հյ. առ լեհ.։)
φυγαδεῖον, φυγαευτήριον. confugium, perfugium. Ապաւինելն. եւ Տեղի ապաւինի փախչողին. ապաւէն. ապաստան. պատսպարան. պաշտպանութիւն. օգնականութիւն.
Յաղագս զքեզ պատրաստելոյ մեզ յապաւինութիւն. (Խոր. ՟Գ. 57։)
then, therefore;
perhaps;
already;
in effect, in fact, indeed, truly, really;
— ցապաք, nevertheless, however, yet, notwithstanding.
πάντως. omnino, prorsus, ἅν, οὗν, μεν. utique, equidem, igitur, enim. Արդարեւ. ամենայնիւ, անշուշտ. արդեօք. արդ. իսկ. ապա ուրեմն. ստո՛յգ, ի հարկէ, հապա. սահիհ, կէրչէք հէլէ, եա, էյ, էլպէթտէ. թող զի երբեմն ոչինչ դնի ի յն. այլ ի մեզ եւեթ իբր թարմատար կամ ի սաստկութիւն բանի.
Ապաքէնն՝ ստուգապէս ասէ. (Շ. անդ։)
Ապաքէն որ ի բերանոյն լսէր, եւ կերպարանացն ականատես լինէր. (Ագաթ.։)
Քանզի առանց չարչարանաց ծնաւ, ապաքէն որպէս զհայր գութ ունի ընդ սմա. (Եղիշ. ՟Բ։)
Այլ թէ եւ բախտ եւս էր՝ որպէս ասենն՝ զրուանն, ապաքէն ուրուք բախտ էր։ Որոց մտանելն՝ ապաքէն գնալով լինիցի, եւ ոչ առանց գնացից. (Եզնիկ.։)
Եթէ մի էր ամենեցունց հասարակ սեռ էակն, փաղանունաբար ապաքէն ամենայնք էակքն ստորոգէին. (Պորփ.։)
Ապաքէն ցապաք զընկերն, այլեւ զանձն իսկ բժշկէ. (Եւագր. ՟Գ։)
to cure, to restore to health;
to take away, to cause to cease.
ԱՊԱՔ ՑԱՊԱՔԷՆ Անստոյգ վերծանութեամբ՝ ըստ Հին բռ. մեկնի, Միանգամայն այսպէ։ Իսկ ԱՊԱՔԷՆ ՑԱՊԱՔ, մեկնի անդ, Թէ՛ այսպէս՝ թէ՛ այնպէս.
cf. Ապաքինացուցանեմ.
ԱՊԱՔԻՆԵՄ որ եւ ԱՒԱՔԵԼ. (լծ. յն. աքէ՛օմէ) ἁκέομαι. sano. Բուժել. բժշկել. փարատել զցաւս, եւ ի ցաւոց. առողջացուցանել. ողջացուցանել. ըռնտցընել. սազալթմագ.
Բժշկիլ. առողջանալ. ըստ յն. լաւ ունել կամ լինել. աղէկնալ. էյի օլմագ.
ungrateful.
Առ երախտաւորն ապերախտ գտանիմք. (Նար. երգ.։)
Բարեկամացն ոչ լինին ապերախտք. (Մագ. ՟Ծ՟Ե։)
Այն, որ երախտիք չճանաչին. անարգեալ յերախտաւորելոց.
Վատնեմք զտէրունեանն գանձ, եւ ապերախտ զերախտաւորն գործեմք. (Մագ. ՟Ծ՟Թ.) մա՛րթ է իմանալ՝ եւ աներախտ առնել, կամ կարճել զերախտիս։
cf. Ապարասան.
Արագես զկնի ապերասանիս. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
Վասն ճշգրտելոյ անիծից օրինացն աստուծոյ ի վերայ ապերասանիցն. (Ոսկիփոր.։)
impotent, weak, feeble.
Զհզօրին ձեռն՝ իբր ապիկար։ Իբր զապիկար հաշմեալ հերքեցայ։ Ոչ ի պատկեր ընտանի զապիկարս երբէք յարգեցից։ Դու իսկութեամբ բարի գովելի, եւ ես համայնիւն չար ապիկար. (Նար.։)
Իբրեւ ի նաւի գոլով՝ յապիկար եւ յանզօր մարմին. (Տօնակ.։)
varnish;
cf. Ապակի.
Պղինձ, կապար, ապիկի, եւ սոցին նման. (Խոսր. պտրգ.։)
Զմարգարիտս, զապիկիս. (Եփր. գալստ.։)
ԱՊԻԿՈՅ ՓՐՓՈՒՐ. Խոտ փայլուն եւ մածուցիկ, որ կռուի յորմս եւ ի տունկս. ազգ բաղեղան.
wickedness, iniquity, malice, flagitiousness, villainy.
τὸ ἅτοπον, πονηρόν, ἁδικία, ἁγνωμοσύνη. absurditas, malitia, injustitia, improbitas. Գործ անտեղի եւ անարժան. անիրաւութիւն. չարութիւն. անզգամութիւն. անտեղութիւն.
Ոչ գանողացն ապիրատութեան՝ սպառնացար։ Զապիրատութիւնսն, զինքնասիրութիւնսն. (Նար. ՟Լ՟Զ. ՟Խ՟Ե։)
tale, story, trifle, bawble.
Մեկնիչ քաջ չեղէ, գէթ բանիկ ասէի. (Երզն. քեր.։)
(Հերեսիովտք) բանկունս իմն շարադրեալ՝ ասել յանդգնեցան զայս ինչ. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
intelligent, reasonable.
Բանիմաստ խօսարանք. (Ագաթ.։)
confidential, authorized, accredited, estimable, influential.
Սիսիանոս՝ տիբերի հազարապետ, որ յոյժ բանկայ էր արքայի, միանգամայն զազգն հրէից կորուսանել խնդրէր. (Եւս. քր. ՟Բ։)
ԲԱՆՈՐՍԱԿ ԲԱՆՈՐՍՈՂ. Որսօղ բանից այլոց առ ստգտանելոյ, բանաքաղ. բանակրկիտ. բանագտակ. պարսաւասէր.
to slander, to calumniate, to report.
Զամենայն ոք բանսարկեցեր, եւ գէթ ի մի այրդ ոչ խնայեցեր. (Ոսկ. ապաշխ.։)
tell-tale, talebearer, sycophant, opponent, adversary;
satan, devil, tempter.
Եւ եկաց բանսարկու ի մէջ Իսրայէլի։ Զոր բանսարկունքն բամբասէին։ Այր բանսարկու առ ի յուզել զկռիւ։ Եւ եկաց հրեշտակ Աստուծոյ՝ լինել նմա բանսարկու։ Ոչ է արժան առն բանսարկուի ի տան թագաւորի լինել.եւ այլն։
Բանսարկու եւ սատանայ անուանեմք զնա ի գործոյն, զի միշտ զբանս չար խորհրդոյն արկանէ ի սիրտ եւ ի միտս մեր. (Լմբ. էր ընդ եղբ.) (մանաւանդ վասն չարախօս լինելոյ զմէնջ առաջի Աստուծոյ) cf. ՉԱՐԱԽՕՍ։
tale, slander, false accusation, calumny;
contrariety, opposition;
witchcraft.
Առնէին բանսարկութիւն առ Շապուհ (զԽոսրովայ)։ Եւ նորա զգացեալ զբանսարկութիւնն իշխանացն հայոց։ Բանսարկութեամբ ետուն մերժել զնա. (Փարպ.։)
gaoler, keeper of a prison.
Զայն հրաման առեալ ի մոգպետէն բանդապահացն. (Ճ. ՟Ա.։)
Թողին զբանդ իւրեանց բանդապահքն. (Բրս. գորդ.։)
Բանտապահն իպողիտոս. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ժ.։)
cf. Բանտապահ.
Մինն ի բանդապանացն եհար զգագաթն Հ=Յ. (նոյ. ՟Ի՟Թ.։)
cf. Բանտապահ.
Ետ նմա շնորհս առաջի բանտապետին։ Եւ ետ բանտապետն զբանտն ի ձեռս Յովսեփայ։ Պատուիրեցին բանտապետին զգուշութեամբ պահել զնոսա, եւ այլն։ Ոչ իշխանքն կարող են ընդդէմ դառնալ, եւ ոչ բանտապետք. (Ճ. ՟Ժ.։)
Նմա եւ գող բանտապետ եւ զգուշացող. (Մագ. ՟Ի՟Թ։)
to distribute, to share, to part, to divide, to dispense, to assess;
to disseminate.
διανέμω, ἁπονέμω, μερίζω, μεταδίδωμι distribuo, impertior, νέμω tribuo, χορηγέω suppedito, subministro, largior Բաշխ կամ բաժին տալ իւրաքանչիւր ումեք ըստ արժանեաց, կամ ձրի որպէս պարգեւ. բաժանելով տալ. մասնաւորել զբարիս, զուտելիս, եւ այլն. մատակարարել. տնտեսել. պարգեւել, շնորհել. բաժնել.
Առանց նախանձու բաշխեցից։ Բաշխեաց պարգեւս։ Զաւար նորա բաշխեսցէ։ Եւ զերկուս ձկունսն բաշխեաց ամենեցուն, եւ այլն։
Հոգին՝ որ զայսպիսի բաշխէ եկեղեցւոյ արժանաւորացն. (Կիւրղ. գանձ.։)
Բաշխէ իւրաքանչիւր օգուտս. (Փարպ.։)
Ձեռօք բաշխք պարգեւ. (Մխ. երեմ.։)
Ամենայն շնորհք հոգւոյն յորդւոյ բաշխին. (Ագաթ.։)
Նոյն ինքդ է բաշխօղ, եւ նոյն ինքդ բաշխի ի միջի մերում. (Պտրգ.։)
Հաւասարութեամբ բաշխիւր երկրածնաց՝ մանանային զուգամասնութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Իբրու զի տասն են (պատուիրանք), բաշխեաց յերկուս հնգեակս, զորս յերկուս արյանս փորագրեաց։ Երիս բաշխելով տալով ի մի իւրաքանչիւր. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. քհ. ՟Դ։)
gift, present, gratuity, donation.
χορηγία suppeditatio Բաշխք. պարգեւք բաշխելիք. տուրք. մատակարարութիւն.
distribution, apportionment, division.
Հուր յամենայն տարր արարածոց հաւասարապէս ունի զուգութիւն ըստ էականին կշի՛ռ բաշխութեան. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
cf. Բաշխութիւն.
ԲԱշխելն ընչից, կամ աթերաց։ Բաշխման յաղթանակաց։ Ձրի բաշխմամբ։ Բաշխմունք պարգեւաց։ Անաչառ կամ հաւասար բաշխմամբ. (Մանդ. ՟Դ։ Խոր. ՟Գ. 62։ Սարկ.։ Նար.։)
Զաստուածայնոյն շնորհացն բաշխումն։ Որպէս նիւթով իւրիք ի մարմնական բնութեան բաշխմամբ պիտաւորեալք. (Կիւրղ. գանձ.։)
Գերագոյն քան զմիտս անուշահոտութեան բաշխման զընդունակութիւն. (Դիոն. երկն.։)
story, idle talk, stories, nonsense, prattle, quackery.
ἁδολεσχία loquacitas intemopestiva, garrulitas, nugatio որ եւ ԲԱՋԱՂՈՒՄՆ. Պաղատումն ի շատախօսութիւն. աղճատանք. շաղփաղփութիւն. բանդագուշանք. ցնորք. երազաբանութիւն. առասպելք. ցնդածի խօսք.
Դուք ինքնին գիտէք զայրն, եւ զբաջաղանս նորա. (՟Դ. Թագ. ՟Թ. 11։)
Ի նոյն տիպքն՝ միտքն բաջաղանս երազոց ծնանի. (Լմբ. ի գր. պապ.։)
word, term, speech, expression;
air, song;
— առ —, word for word;
ըստ բառին, literally.
Յարմարումն եւ բառք որպէս նիւթ են շարագրութեան. (Անյաղթ պորփ.։)
Անբանութեան է՝ ոչ ի զօրութիւն դիտմանն հայել, այլ ի բառսն։ Որպիսի ինչ նշանակէ բառն ... այլովք յայտնաբանագունիք բառիւք հաւաստել. (Դիոն. ածայ.։)
Մարմինն ունի (սուրբ գիրն) զճառական հրամանսն, եւ հոգի՝ որ կայ ի բառսն անտեսանելի միտքն. (Փիլ. տեսական.։)
Որպէս տղայքն, որ ոչ գիտեն բառիւք զպէտս ի մարցն խնամոցն առնուլ. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Ես երգեմ, եւ նա ոչ երգէ. իմ բառս քաղցր է, եւ նորայն ոչ. (Վրք. հց. ՟Դ։)