cook.
Մի՛ ոք զենցէ ուլ եւ եփեսցէ զնա ի կաթն մօր իւրոյ. կա՛մ զի մի՛ եփեսցեն զուլ եւ զմայր ի միասին, կամ զի կաթն սնուցիչ նորա մի՛ եղիցի եփիչ նորա. (Եփր. ել.։)
cooked meat;
cooling draught, decoction.
Կառո՛ դու զսանն մեծ, եւ եփեա՛ եփոյ որդւոցդ մարգարէից ... Եկն եւ արկ ի սան եփոյին (զազոխն) ... եւ եղեւ յուտելն նոցա յեփոյէ անտի՝ աղաղակեցին. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 38=40։)
Եփոցք եւ խորովոյք եւ ծախք ի վաճառաց. (Մանդ. ՟Դ։)
cf. Եփոյ.
Կառո՛ դու զսանն մեծ, եւ եփեա՛ եփոյ որդւոցդ մարգարէից ... Եկն եւ արկ ի սան եփոյին (զազոխն) ... եւ եղեւ յուտելն նոցա յեփոյէ անտի՝ աղաղակեցին. (՟Դ. Թագ. ՟Դ. 38=40։)
Եփոցք եւ խորովոյք եւ ծախք ի վաճառաց. (Մանդ. ՟Դ։)
remora.
Բառ յն. էխէնիի՛ս. ἑχενηΐς remora Նաւակալ, (որ եւ Խարիսխ,) անուն փոքրիկ ձկան.
sea-hedgehog, sea-urchin.
ԵՔԻՆՈՍ որ եւ ԵՔԵՆԷՍ գրի. Բառ յն. էխի՛նօս, եւ էխի՛նէս. ἑχῖνος որպէս թէ ըմբռնօղ. echinus, erinaceus marinus Ծովային ժժմակ փշապատ իբրեւ ոզնի.
Եքինոս անուն զեռուն մի փոքրիկ՝ վարդապետ լինի ցածութեան եւ ամբոխելոյ ծովուն՝ նաւավարաց ... Երթայ եքենոս խթի ընդ քարիւն, եւ մածնու կայ ի նմա, զի մի՛ առնուցուն ալիքն. (Վեցօր. ՟Է։)
seventy.
Թիւքն կատարեալք, հարիւրեակն, եւ եօթանասնեակն, եւ հնգեակն. (Փիլ. լին. ՟Դ. 151։)
seventy;
seventy times.
ԵՕԹԱՆԱՍՆԵԿԻ ԵՕԹԱՆԱՍՆԵԿԻՆ. ἐβδομηκοντάκις septuagesies գրի եւ ԵՕԹԱՆԱՍՆԱԿԻ, ԵՕԹԱՆԱՍՆԵԿԻՑՍ. Իբր Եօթանասուն անգամ. եօթանասնիցս.
Եօթանասնեկի երկակի լեզուաց. (Նար. առաք.։ (որ լինի եւ սեռական Եօթանասնեակ բառին։))
Զի թէ եօթն անգամ վրէժք խնդրիցին ի կայենէ, ապա եւ ի զամեքայ եօթանասնեկին եօթն. (Ծն. ՟Դ. 20։)
Ոչ ասեմ քեզ, թէ մինչեւ յեօթն անգամ, այլ մինչեւ յեօթանասնեկին եօթն. (Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 22. (որ ի Մծբ. ՟Բ. ի մի ձեռ. գրի, եօթանասնեկից։))
seventy;
— կիրակէ, Septuagesima Sunday.
Զորս անտես արարեր՝ այս եօթանասներորդ ամ. (Զաք. ՟Ա. 12։ (կայ եւ ձ. եօթանասուներորդ։))
all the seven.
Նոյնպէս եւ եօթանեքին ... զի եօթանեքին կալան զնա կին (հետ զհետէ). (Ղկ. ՟Ի. 31. 33։)
cf. Եօթանեքեան.
Նոյնպէս եւ եօթանեքին ... զի եօթանեքին կալան զնա կին (հետ զհետէ). (Ղկ. ՟Ի. 31. 33։)
seven-headed.
Մինչեւ յօթնագլուխ վիշապն, որ է նեռն. (Նախ. յայտն.։)
septenary, that consists of seven numbers or letters.
Ուր գոն եօթն թիւք. զոր օրինակ անունս Քրիստոս, Շմաւովն եւ այլն, կամ եօթն դարք կենցաղոյս, կամ ի վերայ վիմին պետրոսի եօթն աչք ըստ մարգարէին, եւ այլն.
Վէմն հաստատեալ, եւ արձանն հիմնացեալ, քարն անուանի, եօթնաթիւ դաւանութեամբ յարմարագրեալ ... կեփաս. (Նար. առաք.։)
that has seven lights.
Տեսանէ զսա եւ սքանչելին զաքարիա եօթնալոյս աշտարակն. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զաքարիայ տեսանողին, եւ եօթնալոյս աշտանակին. (Յիսուս որդի.։)
Շինեաց իւր տաճար զմարմինն, յորում էջ եւ եկաց եօթնալոյս հոգին. (Նախ. առակ.։)
septenary;
seven times
Եօթնեկին. եօթն. եւ Եօթնիցս, կամ բազմապատիկ.
Եօթնակի յանցանօք շիջոյց յինքեան զեօթնարփի շնորհս հոգւոյն ... նոյնպէս եօթնակի յանցանօքն իւրեանց ոռ որթոյն եւ այլն. (Եղիշ. դտ.։)
of seven candles or lights (chandelier).
ԵՕԹՆԱՃՐԱԳ ԵՕԹՆԱՃՐԱԳԵԱՆ. ἐπτάλυχνος septem lucernas habens որ եւ ԵՕԹՆՃՐԱԳԵԱՆ. Որ ունի եօթն ճրագունս. եօթնաջահեան. եօթնալոյս.
septennial, seven years old.
Ի միոյ օրէ բխեաց տարի, եւ ի տարւոյ եօթնամեանքն». իմա՛ իբր գ. ամք եօթն կամ բազում։
of seven months.
Տղայք ծնանելով վեցամսայք եւ ութամսայք՝ չապրին, իսկ եօթնամսեայքն ապրին. (Սահմ. ՟Ժ՟Դ։)
heptagon.
Եօթնանկիւնքն յեռանկեանցն բաղկացեալք։ Յարամանեալ յեօթնանկիւնսն պատկանին. (Մագ. ՟Խ՟Բ. եւ ՟Ը։)
Եօթնանկիւնիք՝ չորք, ՟Ա, ՟Է, ՟Ժ՟Ը, ՟Լ՟Դ, լինի վաթսուն։ Երեքանկիւնի եւ չորեքանկիւնի եթէ շարադրեսցի, ծնցի զեօթնանկիւնին. (Փիլ.։)
of seven branchs (chandelier).
Ունօղ զեօթն ջահս ճրագաց. եօթնաճրագեան. եւ Բազմապայծառ.
having soven branchs or columns;
of seven stars.
Ուր են աստեղք եօթն, որպէս կամարք մոլորակաց. զի եւ ըստ հելլենացւոց եօթնարփի ասին եօթն գօտիք երկնից. կամ ուր են բազմութիւնք աստեղաց, որպէս հաստատութիւնն. կամ Բազմալոյս, պայծառազարդ իմանալի օրինակաւ, որպէս լուսեղէն խորան արքայութեան երկնից.
Մտանելով յեօթնաստեղեան խորանսն։ Ընկա՛լ եւ հանգո՛ զհրաժարեալ հոգիս յեօթնաստեղեան լուսեղէն խորանսն. (Շար.։)
Եօթն աստեղքն հրեշտակք եօթն եկեղեցեացն են, եւ ճրագարանքն եօթն՝ եօթն եկեղեցիք են». եւ կամ իմա՛ իբր եօթնստեղնեան, որ եւ Եօթնաստեղն։
cf. Եօթնալոյս.
Աշտանակն՝ խաչն լուսոյ, եւ ի վերայ նորա գունդ վառեալ աստուածութիւնն եօթնարփի շնորհօք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Եօթնալոյս.
Աշտանակն՝ խաչն լուսոյ, եւ ի վերայ նորա գունդ վառեալ աստուածութիւնն եօթնարփի շնորհօք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Եօթնալոյս.
Աշտանակն՝ խաչն լուսոյ, եւ ի վերայ նորա գունդ վառեալ աստուածութիւնն եօթնարփի շնորհօք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Եօթնալոյս.
Աշտանակն՝ խաչն լուսոյ, եւ ի վերայ նորա գունդ վառեալ աստուածութիւնն եօթնարփի շնորհօք. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
septenary, seven;
week.
Պատուէ սա զեօթնեակն՝ կոյս իբրեւ զաթենայ. (Մագ. ՟Ե։)
Զուգաթուեսցի եւ աթենայ իւրով անլծորդ եօթնեկիւն, որ եւ սա կոյս կոչիւր. (Անան. եկեղ։)
seven times.
ԵՕԹՆԵԿԻ ԵՕԹՆԵԿԻՆ. Եօթնակի. եօթնեակ. եօթնպատիկ. եւ Եօթն անգամ. եօթը խաթ, օխտը կերպով.
Եօթնեկի շնորհօք։ Զեօթնեկի շնորհս հոգւոյն. (Լմբ. առակ.։ Վրդն. ղեւտ.։)
Թուեսցես ... եօթն ամ՝ եօթնեկին ... քառասուն եւ ինն ամ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 8։ զի եօթնիցս եօթն է քառասունիննը։)
ԵՕԹՆԵԿԻ ԵՕԹՆԵԿԻՆ. Եօթնակի. եօթնեակ. եօթնպատիկ. եւ Եօթն անգամ. եօթը խաթ, օխտը կերպով.
Եօթնեկի շնորհօք։ Զեօթնեկի շնորհս հոգւոյն. (Լմբ. առակ.։ Վրդն. ղեւտ.։)
Թուեսցես ... եօթն ամ՝ եօթնեկին ... քառասուն եւ ինն ամ. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ե. 8։ զի եօթնիցս եօթն է քառասունիննը։)
septenary;
week.
ἐπτά septem ἐβδομός, -ον septenarius, -um Եօթն. եօթնեակ. եւ Թիւն եօթնեակ կամ եօթներորդ.
Եօթներեակ եւ յիսներեակ աւուրբք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եօթներեակն ոչ ծնանէ զոք զներսոյց տասնեկի թուոցն, եւ ոչ ծնանի յումեքէ։ Բարին ազգակից է եօթներեկին, իսկ չարն եղբայր է երկակին։ Զըստ եօթներեկիսն, եւ այլն. (Փիլ.։)
Զեօթներեակն, զոր եբրայեցին շաբաթ կոչեն, հանգիստ անուանէ։ Զեօթներեակն օրհնեաց եւ սրբեաց աստուած։ Զտէրունեան եօթներեակն առնել աստուածավայելչաբար։ Պատուիրան վասն տէրունեան եօթներեկին։ Հանգչելով ի տէրունեան եօթներեակսն. (Փիլ.։)
ԵՕԹՆԵՐԵԱԿ, կամ ԵՕԹՆԵՐՐԵԱԿ, ըստ տումարագիտաց է Կիրակագիր, որպէս նշանագիր յայտարար կիրակէի՝ որով յայտնի լինին եւ այլ աւուրք եօթնեկին՝ զամն ողջոյն. Տօմար. ստէպ։
Ասեն՝ թէ տարով մի յառաջ լուսինն բոլորի եւ մնայ նախ քան զքրիստոսի գալն. եւ խանգարի տոմարն, վերադիրն երեսուն լինի, եւ եօթներրեակն եօթն. (Վրդն. սղ.։)
seventh;
week;
seventhly.
Հանգեան յաւուրն եօթներորդի. օրհնեաց աստուած զօրն եօթներորդ։ Յամի կամ յամսեանն եօթներորդի։ Յերեսներորդի եւ յեօթներորդի ամի. եւ այլն։
ԵՕԹՆԵՐՈՐԴ. գ. ἐβδομάς hebdomas, septimana Եօթնեակ մի. շաբաթ մի. եօթն աւուրք, եւ ամիսք, եւ ամք.
Տօն եօթներորդաց։ Եօթն եօթներորդս. Եօթն եօթներորդքն ամաց՝ քառասուն եւ ինն ամ. (Ել. ՟Լ՟Դ. 22։ Ղեւտ. ՟Ի՟Գ. 15։ եւ ՟Ի՟Ե. 8։ Օր. ՟Ժ՟Զ. 9. եւ այլն։)
Եօթանասուն եօթներորդք համառօտեցան ի վերայ ժողովրդեան քո. եւ այլն. (Դան. ՟Թ. 24։ (այն են ամք 490, յաւուրց դանիէլի ցՔրիստոս։))
to repeat seven times.
Որպէս հմայիցէ ոք հմայս առաջի նոցա, եւ եօթներորդիցէ նոցա եօթներորդս»։
cf. Եօթնհազարեակ.
ԵՕԹՆՀԱԶԱՐԵԱՆ ԴԱՐ, ըստ Ճ. կամ ԵՕԹՆՀԱԶԱՐ ԴԱՐՔ, ըստ Լմբ. սղ.։ Ժամանակ եօթնհազար ամաց. cf. Եօթնդարեան, եւ cf. Եօթնաշրջան։
of seventeen years.
Տասն եւ եօթն ամաց. որպէս դնի ի յն. Ծն. ՟Լ՟Է. 2։ ուր ա՛յլ ձ. եօթնեւտասնամեայ։
cf. Եօթնուտասնամեայ.
Եօթն աւելի ի վերայ տասինն. տասնը եօթը .... (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 21։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ե. 11։) որ եւ ԵՕԹՆԵՒՏԱՍՆ. (Ծն. ՟Խ՟Ե. 28։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Բ. 13։) եւ ՏԱՍՆԵՒԵՕԹՆ. (Նեեմ. ՟Է. 42։)
sevenfold, seven times as many.
Կամ ἐπτάκις septies որպէս Եօթնիցս, եօթն անգամ։ (Ղեւտ. ՟իզ. 18. 24. 28։)
of seven days.
ἐπταήμερος, ἐπταῖος septem dierum եւ այլն. Եօթն աւուրց. օխտը օրուան.
the sixth letter of the alphabet and the fourth of the consonants;
six;
sixth;
It is sometimes changed for, or confounded with the letter ս;
զգեստ, սգեստ;
սքողել, զքողել;
զգալ, սգալ.
that marks the accusative;
սիրել զաստուած, to love God;
տեսանել զարեգակն, to see the sun;
ուտել զհաց, to eat bread. This article is sometimes understood, for example;
մնացի՝ զի բերցէ խաղող, եւ եբեր փուշ (instead of զխաղող, զփուշ). It is often repeated;
որք միշտ փրփրեն զիւրեանց զանձանց զամօթ (instead of զամօթ անձանց իւրեանց). It often changes its place;
ետուն նմա գիրս զԵսայեայ (usually զգիրս Եսայեայ).
It marks the narrative or sixth case, on, of, for;
երթալ զոսկւոյ, to go and fetch gold, or in order to bring gold;
առաքել զջրոյ, to send in order to bring water;
խօսել զնմանէ, to speak of him.
It marks the eighth case, round, about, on, above;
արկանել զնովաւ, to put on him;
ածել զբոցով, to pass above the flame, to singe;
անցուցանել զամենեքումբք, to surpass, to surmount, to excel more than all.
augmentative letter;
գրգռել, զգրգռել;
եղծանել, զեղծանել;
անցանել, զանցանել.
coarse expressions or language, obscene words.
αἱσχρολογία sermo turpis et obscoenus Զազիր եւ աղտեղի խօսք. յիշոցք խեղկատակք.
Որք անօրէն զազրաբանութեամբն եւ քան զանասունս եւս ի վայր իջանեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
unchaste, lascivious, obscene in words.
Զազիր եւ գարշ բերանով.
unchaste, lascivious, obscene;
luxurious, dissolute.
αἱσχροποιός turpia perpretrans, foedus Որ գործէ զգարշելիս. պղծագործ. որոյ գործն է զազիր եւ զզուելի.
Զազրագործ եւ ժանտապաշտօն եգիպտական ազգին. (Աթ. խչ.։)
Ուսումնատեացք եւ զազրագործք ի մի տեղ գումարեալք. (Վրք. ոսկ.։)
lewdness, turpitude in actions.
αἱσχροποιΐα foeda actio, turpe et flagitiosum facinus Պղծագործութիւն. գործ անարժանութեան մարմնասիրաց, եւ կռապաշտից. գեշութիւն, գարշելի գործք.
Յանասնայինսն եւ ի գազանայինսն խոտորին զազրագործութիւնս. (Գր. հր.։)
nasty, ugly, impure.
Անիծք անկերպաւորք, եւ երամակք ոմանք քրտնածինք զազրաթորմիք. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Ետուն՝ ոմն մունս զազրաթորմիս, եւ ոմն գորտս սքանչելիս։ Զազրաթորմի արիւն։ Կրայքն զազրաթորմիք. (Լմբ. իմ.։ Լմբ. առակ. եւ Լմբ. ովս.։)
cf. Զազիր.
Ազատք եւս ի զազրալի եւ ի ծառայական գարշելեացն հարկատուութենէ՝ օրհնութեամբ ամուսնացեալքն պահպանին. (Պետ.։)
that wounds chaste ears, obscene.
Հետեւի բազում զազրալուր բան. (Մխ. ապար.։)
cf. Գարշահոտութիւն.
Զզազրահոտութիւն եւ զչարութիւն նորա ծանեան. (Իսիւք.։)
having a bad voice;
of perverse doctrine.
Որոյ ձայնն կամ վարդապետութիւնն է զազիր եւ յոռի, գարշ եւ գարշեցուցիչ.
Ի պղծաբան եւ ի զազրաձայն խօսից ամենայն աղանդոց ի բա՛ց մերժեսջիր զքեզ. (Եփր. ՟բ. տիմ.։)
to loathe, to nauseate;
cf. Աղտեղանամ.
ԶԱԶՐԱՆԱՄ μιαίνομαι foedor գրի եւ ԶԱԶՐԱՄ. որ եւ ԶԱԶՐԻԼ. Զազիր եւ գարշելի լինել. աղտեղանալ. գէշ ու գանելի ըլլալ.
Իբր զհանդերձս ինչ ապարահից զազրացայ։ Ո՞վ ոք զազրացաւ, եւ ոչ ամաչեաց։ Զի՞նչ օգուտ ի լուացմանէն, եթէ կրկնակի զազրացայց։ Լուանիմ, եւ նովին զազրանամ։ Ոչ ինքնակիր մեղօք զազրանայ. (Նար. ՟Ի. ՟Ի՟Թ. ՟Ծ՟Դ. ՟Հ՟Ա. ՟Հ՟Է։)
Զդին՝ որ յորդանց եւ ի թարախոյ զազրացեալ, այնպէս զարդարեմք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 38.) տպ. զազրեալ. յն. ծախեալ կամ ծախելի։
Վասն մոլորութեան Եզաբելայ զազրացեալ ձանձրացեալ էր։ Որ ըստ սովորութեան զազրանային եւ գարշէին ի նոցանէ, զնոսա կարդաց պիղծս (ի մէջ կենդանեաց). (Եփր. ծն.։)
Եթէ էր յայտնեալ նորա զառաջին՝ եթէ ես եմ Քրիստոս, զազրայր (կամ զազրանայր) նա՛ի նմանէ։ Իբրեւ՛ի հրէէ զազրացաւ. (Եփր. համաբ.։)
Կոտորել զմարգարէսն, այսինքն զազրանալ եւ փախչել. (Ճ. ՟Թ.։)
Երկիր զազրացեալ ի վարուց մարդկանն գարշեցեալ, եւ այլն. (Ագաթ. (որ ըստ այլ եւ այլ կետադրութեանց՝ բերի ի կրկին նշ)։)
nasty-looking, ugly, deformed, unpleasant to the sight.
Չարահոտ են եւ զազրատես. (Մխ. առակ.։)
Փոխանակ տգեղին եւ զազրատեսակին զգեղեցիկն եւ զբարետեսակն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Այլք (ի կենդանեաց) տրուպք եւ զազրատեսակք. (Առ որս. ՟Է։)
cf. Զազրատես.
Չարահոտ են եւ զազրատես. (Մխ. առակ.։)
Փոխանակ տգեղին եւ զազրատեսակին զգեղեցիկն եւ զբարետեսակն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Այլք (ի կենդանեաց) տրուպք եւ զազրատեսակք. (Առ որս. ՟Է։)
cf. Զազրատես.
Չարահոտ են եւ զազրատես. (Մխ. առակ.։)
Փոխանակ տգեղին եւ զազրատեսակին զգեղեցիկն եւ զբարետեսակն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)
Այլք (ի կենդանեաց) տրուպք եւ զազրատեսակք. (Առ որս. ՟Է։)
to disfigure, to make ugly or dirty, to soil.
σαπρίζω, βδελύσσομαι, -ττομαι foetere facio, abominabilem reddo Զազրալի կամ գարշելի եւ զզուելի առնել. աղտեղել. ապականել. գարշեցուցանել.
Զբազումս սակաւացոյց ի չափ անդր, եւ զաւելին զազրացոյց յեռալ յորդանն. (Եփր. ել.։)
cf. Զազրանամ.
Աչից միայն է զկեղտն տեսանել. (եւ զազրիլ. Լմբ. յանառակ.։)
Զգարշս եւ զաղտեղիս ... որ եւ ես իսկ զազրիմ յինէն. (Վանակ. յուրախացիրն.։)
Ատելի զգաստից, եւ զազրելի ամենայն բարեսէր մարդկան. (Եղիշ. ի չարչարանս.։)