with a spring;
— անկողին, spring-mattress.
to bind, to tie close, to press;
to subdue, to hold, to hinder;
to draw, to draw again.
Ըստ իրաւանց նորա (վախճանելոյն՝) զսպեա՛ զմարմին նորա. (Սիր. ՟Լ՟Ը. 16։)
Արեգակն ոչ համբերեալ ... զճառագայթն յինքն զսպեաց. (Պրպմ.։ Ագոյց զսպեաց զնա. Ոսկ. ես.։)
Պնդեցին զմարմինս իւրեանց հանդերձիւ, եւ զսպեցին. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 12։)
Պատեալ զսպեցին (զվախճանեալն). (Վրք. հց.։)
Ժողովել եւ զսպել (զմարմինս վկայից). (Ճ. ՟Բ.։)
Ի յայրին ամփոփեալ զսպի. (Պետր. սիւն.։)
Ժողովելով եւ ի վայր զսպելով զարիւնն. (Բրս. արբեց.։)
Գօտեաւ պնդեմք (զմէջս), զսպեալ ունելով զպատմուճան մտացն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Գ։)
Բազպանս զսպեսցէ զձեռսն, եւ պատրաստ սպասաւորութեան արասցէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Ածել զողջախոհութեան գօտի, եւ ամփոփել եւ զսպել զմեզ յերկրաւորացս։ Զսպեալդ յամենայն երկրական զբաղմանց. (Տօնակ.։ Ճ. ՟Գ.։)
Հասարակաց զուղեւորութիւնն զսպել. (Բրս. հց. այսինքն արգելուլ։ Տե՛ս եւ Նար. ՟Լ՟Բ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. խչ.։)
Զոր օրինակ զարդ ինչ զգայական զսպէ զխորհուրդսն (մարդոյ). (Մաքս. եկեղ.։)
Նախ քան յանչափութիւն զեղանել անիրաւութեանն՝ զսպեաց. (Բրս. չար.։)
Զսպեաց զնոսա երկիւղիւ։ Զի խրատեսցէ զնոսա տանջանօքն զսպիլ յաւելորդացն։ Ի լայն եւ ի հարուստ մեկնութենէ՝ զսպել զերկարութիւն բանիցն համառօտ կարգաւ. (Ոսկ. գծ.։)
Փրկիչն՝ որ կացոյց զխորհուրդ պատարագին, ոչ զսպեաց զկարողութիւնն իւր ի մի նշխար, կամ ի մի քահանայ, եւ կամ ի մի սեղան. (Մխ. ապար.։)
Զսպեալ ամփոփէ զԱստուծոյ պարգեւացն առատութիւնն. (Սարկ. հանգ.։)
refinery.
to clear, to cleanse, to fine, to refine;
to clarify, to filter, to purify;
to rectify;
to revive.
καθαίρω purifico πυράζω եւ πυρόω եւ πειράζω igne probo, examino, purgo Զուտ կացուցանել. պարզել հրով. մաքրել. յստակել. ջինջ եւ անխառն առնել. խալլ էթմէք (իբր հալելով զատել)
Իբրեւ զարծաթ զտեալ. (Յոբ. ՟Ի՟Բ. 25։)
Սպիտակացան իբրեւ զկաթն, զտեցան իբրեւ զականս շափիղայ. յն. հրաշէկ եղեն. (Ողբ. ՟Դ. 7։)
Իբրեւ զհուր՝ ո՛չ առ ուտել եւ ծախել, այլ առ ի զտել եւ սրբել։ Զտեա՛ զմիտդ, սրբեա՛ զսիրտդ. (Ոսկ. ես.։)
Նովաւ փորձեալ զարդարս՝ զտեսցէ։ Ի փորձութիւնսն նորա իբրեւ ի բովս զտին. Եզնիկ.։
Այրեսցէ զմեղս ձեր, եւ զտեսցէ զանձինս ձեր յուրախութիւն. (Ագաթ.։)
Զտեալ զխորհուրդս մեր՝ տաճարացո՛ եւ այլն. (Պտրգ.։)
Չքնաղ քան զբան, եւ ի մթութենէ երկեւանութեան խաւարի զտեալ։ Նշուլազարդ մաքրութեամբ զտեալ զմռայլս մեղաւորիս. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Խ։)
Զինուոր նախ ուսանի զտել եւ ջինջ ունել զզէն իւր։ Զտիմք իբրեւ զզէն. (Եփր. աւետար.։)
refiner;
depurative;
— սիւնակ, refiner, beater.
Զտօղ. որ զտէ, պարզէ.
Ըմպել զբաժակ մարտիրոսութեան զզտիչ հրոյն (կամ հրովն) ընտրութեան. (Ագաթ.։)
Մաքրարար եւ զտիչ ամենայնի. (Շ. բարձր.։)
cleansing.
cleaning, fining, refining, purification;
filtration.
ԶՏՈՒԹԻՒՆ ԶՏՈՒՄՆ, զտման. Զտելն, իլն. պարզութիւն. մաքրութիւն. եւ Զտիչ.
Եւ այն զի ասէ իբր զտութիւն երկնից, հեբրայեցի՝ իբրեւ զտեսիլ երկնից, այսինքն սուրբ. (Եփր. ել.։)
Ի զտումն ոսկւոյն եւ արծաթոյն պիտոյանան եւ այլ ինչ նիւթք. (Խոսր. պտրգ.։)
cf. Զտութիւն.
ԶՏՈՒԹԻՒՆ ԶՏՈՒՄՆ, զտման. Զտելն, իլն. պարզութիւն. մաքրութիւն. եւ Զտիչ.
Եւ այն զի ասէ իբր զտութիւն երկնից, հեբրայեցի՝ իբրեւ զտեսիլ երկնից, այսինքն սուրբ. (Եփր. ել.։)
Ի զտումն ոսկւոյն եւ արծաթոյն պիտոյանան եւ այլ ինչ նիւթք. (Խոսր. պտրգ.։)
that speaks uselessly or unjustly;
everlasting or great talker, chatterer;
accuser.
Զրախօս. որ խօսի բանս ունայնութեան եւ զրպարտութեան. բամբասասէր.
Վիճակաւորք ... զրաբանք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ի կորստական զրաբանիցն ի բաց կացին. (Համամ առակ.։)
Զարտաքինս եցոյց զրաբան. (Գանձ.։)
to speak uselessly or unjustly, to talk nonsense;
to calumniate.
ματαιόω vanum reddo, vel inaniter loquor, confingo, nugor եւ criminor Զուր բանս բարբառել. մտացածին զրոյցս յօդել. ստել. զրպարտել. բամբասել.
Զրաբանեն դոքա ձեզ (զտեսիլս, որպէս կից իմանան այլք). (Երեմ. ՟Ի՟Գ. 16։)
Որպէս ոմանք զրաբանեն. (Կոչ. ՟Բ։)
Քաղցուալիցս զնոսա զրաբանէին. (Ոսկ. գծ.։)
Զայս ամենայն զրաբանեալ խօսեցան. (Զքր. կթ.։)
Ոչ չարախօսել, ոչ զրաբանել. (Վրդն. ել.։)
Իշխանացն անգամ զհայրապետն, եւ նորա զնոսա զրաբանեալ. այսինքն զրպարտութեամբ բամբասեալ. (Սամ. երէց.։)
Զրաբանէ եւ զբերան ոսկի եւ զբասիլիոս, թէ գրեալ են եւ այլն. (Նչ. խնդ.։)
Յորժամ ի հրէիցն վասն նշան ցուցանելոյ զրաբանեալ լինէր. (Սարկ. հանգ.։)
useless discourse, idle talk, nonsensical stuff;
calumny.
ԶՐԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ որ եւ ԶՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ. Ընդունայն խօսք. բաջաղանք. եւ զրպարտութիւն. փճախօսութիւն.
Զնոցա զրաբանութեանն ի բաց մերժել զվնաս. (Պրպմ.։)
Կարկատեն զրաբանութեամբ՝ կռապաշտութիւն զմերս պաշտօն համարելով։ Զրաբանութեամբ մոլորեցելոց. (Մագ. ՟Լ՟Թ. ՟Խ՟Դ։)
Հաւատացին անքննաբար զրաբանութեանն. (Շ. թղթ.։)
Որք զայսոսիկ գրեցին զրաբանութիւնս. (Նչ. խնդ.։)
that judges uselessly;
false, untrue;
falsely, wrongfully.
Ի զուր դատօղ, եւ դատելով. տարապարտ. անհիմն. անպատճառ. անիրաւ. յանիրաւի.
Ո՛չ զրադատ ինչ գօսութիւն ծառոյն հասուցանէր. (Ագաթ.։)
Զրադատ ինչ երեւեսցի յաղթութիւնն. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
that belongs to Zoroaster.
Սեպհական աղանդապետի մոգութեան պարսից, որում անուն էր զրադաշտ կամ զրադեշտ կամ զրադեշ. պ. զերտիւշթ, զէրատիւշթ. յն. լտ. զօրօա՛սդէր.
Ի մի դարձուսցես օրէնս զրադեշական պատուիրանին։ Տեղեակս զրադեշական օրինացն. (Եղիշ. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
that seeks uselessly;
vain, inquisitive.
ԶՐԱԽՆԴԻՐ ԵՄ, կամ ԼԻՆԻՄ. Տարապարտ ի խնդիր ելանել. զրահետ վարիլ. յն. ματαίομαι ընդունայնանալ.
Ընդէ՞ր այժմ զրախնդիր լինիս հեղուլ զարիւն իմ. (Յհ. կթ.։)
Ոչ էին զրախնդիրք կորնթացիքն, որպէս աթենացիքն. (Ոսկ. գծ.։)
that thinks uselessly, vain, foolish.
Զի մի՛ ընդունայնամիտ զրախորհուրդ հեթանոսք պարծեսցին առաջի սնոտեաց իւրեանց. (՟Գ. Մակ. ՟Զ. 9։)
cf. Զրաբան.
Զրախօսք են, զի ոչ ճշմարտութիւն գոյ ի նոսա, եւ ոչ զօրութիւնս եւ նշանս գործեն։
Զվհուկս եւ զգետնակոչս եւ զրախօսս. (Ես. ՟Ը. 19.)
Զրախօսացն, եւ ընդ վայր խօսողացն, որ յորովայնէն բարբառին. զի զկնի յիշին եւ որովայնակոչք։
Նաեւ զրախօսն առաւել խոտան է արդարադատ աչաց նորա. (Համամ առակ.։)
cuirass;
corslet;
coat of mail, small coat of mail;
breast-plate.
• , ի հլ. (գործածւում է անեզական ձևով) «զրահ» ՍԳր. Բուզ. Եփր. ել. (գրուած է նաև զրայ, զրեայ Եփր. թգ. 447, զրեահ, զրեհ Անսիզք 31, Թլկր. 47, 53). որից զրահիլ «արիանալ» Եղիշ. Բ. էջ 32. զրահապատ Ոսե. մտթ. զ. 16. զրահավառ Մծբ. զրահաւոր Ա. մակ. զ. 39. յետնաբար զրեհակիր Վրք. հց. զրեհիկ Յհ. կթ. էջ 151 ևն։
• = Պհլ. ❇ zrāh, zraī, zrad, zrēh, պա-զենդ. zrəh, պրս. [arabic word] zirih, զնդ. zraδa-❇ րոնք բոլոր նշանակում են «զրահ». սրանց նախնական ծագումը անյայտ է (Horn § 66Ո Bartholomae 1703)։ Իրանեան ձևերը ցոյց են տալիս, որ հայերէնի մէջ զրահ, զրայ և զրեհ գրչագրական խաթարումներ չեն, այյ իւրաքանչիւրը ներկայացնում է առանձին ի-րանեան մի ձև. այսպէս՝ զրահ >zrah, զրայ
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ թրք. զըրխ, զիրհ, զիրիհ, եբր. շիրեօն, շի-րեան։ Brosset JAs. 1834, 383 ևն վրաց. մուզարադի ձևի հետ։ Ուղիղ են մեկ-նում նաև Böttich. Horae aram. 33, 57, Rudim. 41, 107, Spiegel, Gersdoris repertorium 1851, 233, Lag. Urgesch. 1005, Muller SWAW 42, 253 ևն։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 499 արաբ. silāh ❇ «զէնք» կամ աւելի լաւ [arabic word] zar՝ «ոյժ, կորով»։
• ԳՒՌ.-Մկ. զրէխ «զրահ», որ ներկայաք, նում է հին զրեն ձևը։-Այս բառի՞ց է ար-դեօք. Ղրբ. զրէհվիլ «զուգուիլ-զարղարուիլ» օր. «Սարքուած-զրեհուած ման էր գամ»։
ԶՐԱՀ գրի եւ ԶՐԵԱՀ, եւ ԶՐԵՀ. թ. զըրխ, զիրհ, զիրիհ. եբր. զիրէօն, զիրէան. θώραξ thorax, lorica Լանջապանակ, եւ պահպանակ մարմնոյ զօրականին, յերկաթի կամ ի պղնձի տախտակէ կամ ի վերտէ.
Զրահս վերտս զգեցեալ, եւ կշիռ զրահից նորա հինգ հազար սիկղ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 5։)
Եհար զարքայն Իսրայէլի ընդ զրահսն եւ ընդ թոքառաջսն. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 34։)
Զգեցցի զրահս զարդարութիւն. (Իմ. ՟Ե. 19։)
Պատենազէն զրահիւքդ. (Եղիշ. ՟Ե։)
knight's attendant, esquire
Բարձօղ զզրահս այլոց, կամ յանձն իւր.
Կապարճակիրք, եւ զրահաբարձք. (Պտմ. աղեքս.։)
cuirass-maker.
Գործօղ զրահից. զըրխ շինօղ.
Զրահագործք ասեն, թէ քանի՛ հազար օղ պիտոյ է ի բովանդակութիւն զրէհի. (Յկ. ղրիմ.։)
armed with a cuirass, cuirassier.
Որ զգեցեալ է զրահս. զրահաւոր.
Իբրեւ զջրոյ գոյն՝ զրահազգեստացն բերէր տեսութիւն. (Խոր. ՟Գ. 37։)
heap, mass, pile.
ԶՐԱՀԱՆՔ ԶՐԱՀԵԱՆՔ. βουνός collis Բլուր, դէզ, կարկառ (իբրու զրահից հանելոց եւ կուտելոց). եբր. ծիֆօրիմ. պ. սիւպրէ.
Դի՛ք զնոսա (զգլուխս՝) երկուս զրահանս արտաքոյ քաղաքիս. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 9։)
Կուտեաց (Սամփսոն ծնոտիւ իշոյ) զմեծակոյտ զրահեանսն յայլազգեաց անտի. (Մծբ. ՟Ժ՟Գ։)
armed with a cuirass, cuirassier.
ԶՐԱՀԱՊԱՏ ԶՐԱՀԱՎԱՌ. Զրահիւք պատեալ, վառեալ. սպառազէն. յն. զրահաւորեալ. τεθωρακισμένος.
Կողինաւորք եւ զրահապատք շողայցեն. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 16։)
Վառեալքն զրահավառք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Զրահապատ.
ԶՐԱՀԱՊԱՏ ԶՐԱՀԱՎԱՌ. Զրահիւք պատեալ, վառեալ. սպառազէն. յն. զրահաւորեալ. τεθωρακισμένος.
Կողինաւորք եւ զրահապատք շողայցեն. (Ոսկ. մտթ. ՟Գ. 16։)
Վառեալքն զրահավառք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
cf. Զրահապատ.
θωρακίτης, θωρηκτής thoracatus, loricatus, armatus cf. ԶՐԱՀԱՎԱՌ. զըրխլը.
Քաջն զրահաւորք. (Խոր. ՟Գ. 37։)
Ի զրահաւոր պատենազէն պղնձապատ վահանացն նշոյլքն զլերամբքն փայլատակէին. յն. ի վերայ ոսկի եւ պղնձի վահանաց։
to arm one's self with a cuirass.
Զրահս զգենուլ. զրահիլ. սպառազինիլ.
Որոց ընդդէմ սպառազինապէս զրահաւորեալ. (Արիստակ. յայտն.։)
that flows, inundates uselessly or unjustly.
Զուր հեղեղեալ. իբրեւ ուղխս զայրացեալ. նման հեղեղատի զայրագին, եւ անկայուն յորդելոյ.
Մի՛ շարժեսցէ ուղխացան ջուրցն բազմութիւն մոլորահողմն խաբէութեան՝ զրահեղեղն սաստկութեան՝ զհիմունս եկեղեցւոյ քոյ. (Ագաթ.։)
Նաւարկեալք հմտաբար ընդ զրահեղեղ կռապաշտութիւնս. (Շար.։)
to cuirass, to arm with a cuirass.
θωρήσσω thorace munio, lorico, armo Զրահիւք ամրացուցանել՝ զայլս կամ զանձինս. վառել. սպառազինել. սրտապնդել. զըրխ հագցընել, հագուիլ.
զաշակերտս քողրահեա՛ խրատմամբ. (Նեղոս.։)
Ի ձեռն պահոց զրահեսցո՛ւք զբարեպաշտ թագաւորս մեր. (Գեննանդ.։)
Գեդէհոն ետես զհրեշտակն, որ ձեռնադրէր զնա դատաւոր Իսրայէլի, եւ զրահէր պատերազմել ընդ մադիանացիսն. (Դամասկ.։)
Աստուած զրահեալ զօրացոյց զմեզ ընդդէմ ախտիցս։ Եւ զի ելեր պատերազմել ընդ նոսա, արդ եւ նոքա զրահեալ են. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ժ՟Ա։)
Բազումք ահաբեկեալ՝ սկսան զրահել (իլ) պնդապէս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Եւ խրախուսին յոգի ուրութեամբ՝ զրահեալ պնդապէս՝ սուսերաւ հոգւոյն՝ աստուածարեալ մարտիկք ամենայն. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
cf. Զրահաւորիմ.
to run or seek uselessly.
cf. Զրահետ՞՞՞վարիմ.
ԶՐԱՀԵՏ ՎԱՐԻԼ, ԲԵՐԻԼ, ԼԻՆԵԼ, եւ այլն. Ի զուր զհետ վարիլ, պնդիլ. եւ զհետ սնոտեաց կամ յընդունայն շաւիղս ընթանալ. ըստ յն. միջամուխ լինել. ἑμβατέω ingredior, ineo
Կրօնիւք հրեշտակաց՝ զոր չիցէ տեսեալ, զրահետ վարել (իլ). (Կող. ՟Բ. 18։)
Վտարել վիրօք զրահետ վարեալ նետիւք. (Մագ. ՟Դ։)
Յաննիւթս (այսինքն անպատճառ) զրահետ բերիլ յայսոսիկ, ո՛չ առ ատելիս, այլ առ սիրելիս երբեմն. (Շ. թղթ.։)
cf. Զրահետ՞՞՞վարիմ.
vain, useless, false.
Զբազմաստեղնեան ճիւղսն զրահետականս. (Նար. ՟Խ՟Ե։)
vainglorious, proud, boastful, braggart.
Սնապարծ, եւ սնափառ. զրափառ.
Արտայայտէր զրապանծ խրոխտանս պերճացելոյն. (Պիտ. վերջ։)
cf. Զրապանծ.
Այսպիսի ինչ չարիք են կեղծաւորաց, եւ զրապարծաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
vain, labouring in vain, fatiguing uselessly;
— լինել, to labour in vain, to work without result, to make a hole in the water, to make ropes of sand, to miscarry;
— վաստակ, labour lost.
ματαιοπόνος frustra laborans Որ ի զուր ջանայ. եւ որ ինչ ի զուր գործի. սնավաստակ.
Անմտաց եւ իգացեալ ոգւոց են իրքն, յողալեաց եւ զրաջանից։ Վասն օդոյ ոտից յուղանալոյ խօսէի, եւ վասն զրաջան աշխատութեան. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 27։)
Ի զուր զրաջան է։ Զրաջան եւ սնավաստակ. (Եփր. պհ.։)
that labours in vain.
Կառուցեալ զսնոտիաջան եւ զրավաստակն զաշտարակ. (Անան. եկեղ։)
Հարկ լինէր զընթացս զրավաստակ աշխատութեանցն որջ պահել. (Ղեւոնդ.։)
limit, end;
— առնել, to end, to finish;
— առնել կենաց (ուրուք), to exterminate, to extirpate;
— լինել, to end, to be bounded.
• «վերջ, վերջանալը» Ոսկ. ես. մտթ. կող. Եւս. քր. «կեանքի վերջը, մահ» Արծր. որից զրաւել «վերջացնել (մի բան)» Սամ եր. «սպանել (մէկին)» Յհ. կթ. զրաւիլ «վեր-ջանալ» Ճառընտ. «մեռնիլ» Լաստ. զրաւա-մահ լինել Յհ. կթ. զրաւարար «սպանող» 3հ կթ. զրաւեցուցանել «ազատել» Պիտ. եղբայ-րազրաւ «եղբայրասպան» Յհ. կթ. երագազ-րաւելի Յհ. իմ. ատ. անզրաւ Փարպ. անօրա-ւական Ագաթ. հանճարազրաւ «անխելք» Նար. չարազրաւ Կղնկտ.։
• ՆՀԲ (ծիր բառի տակ) դնում է ծիր բառից։ Böttich. ZDMG 1850, 355 սանս. [other alphabet] çaravya «նպատակ»։ Այվազեան, Ուղղագր. էջ 37 զուր բառից։ Müller WZKM 9, 292 յն. γοόνος «ժա-մանաև»=zrwan։ Հիւնք. զրահ բառից։
• ԳՒՌ.-Մկ. զրավս կտրավ «շատ վախե-ցայ»։
τέλος, διάλυσις, κατάλυσις finis, terminus, exitus եւ dissolutio, exitium, mos Եզր. կատարած. վախճան. յանգ. յանգումն. սպառուած. եւ Սպառումն. զուր ծախումն. վնաս. մահ.
Յորժամ տեսողացն զրաւ լինիցի (յելս ի թատրոնէ)։ Զրաւն ո՛չ հանգոյն առաջնոցն լինէր։ Զրաւ հարսանեացն լինիցի։ Նա եւ զրաւն իսկ ամենայնի տեսանել՝ տրտմութեան պատճառք են. (Ոսկ. ես.։ Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. կող.։)
Զրա՛ւ արարէք պատերազմաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Յաղթութիւն եւ զրաւ պատերազմին արարեալ. (Խոր. ՟Բ. 51։)
Զրա՛ւ եղիցի կենաց դորա (այսինքն բարձցի՛ ի կենաց)։ Ոչ արարից զրաւ կենաց ձերոց ըստ արժանի ապիրատ գործոց. (Արծր. ՟Ա. 14։ ՟Գ. 5։)
to die, to cease to live, to be killed.
ԶՐԱՒԱՄԱՀ ԼԻՆԵԼ. Զրաւիլ մահուամբ. ի զուր մեռանիլ. բառնիլ ի կենաց.
Գրիգորայ զրաւամահ եղելոյ յոստիկանէ անտի. (Յհ. կթ.։)
to terminate, to finish;
— ի կենաց, to kill, to take away life, to put to death, to slay, to cut the thread of one's days.
τελευτάω finio, ad finem perduco եւ morior, privor vita Ի զրաւ հասուցանել զգործն. յանգ հանել. կատարել.
Գաւազանօք զրաւեսցուք (զժամանակագրութիւնն) ի ներկայս. (Սամ. երէց.։)
Ըստ կամաց իւրոց զրաւեցաւ գործն. (Ճ. ՟Ա.։) Եւ Բառնալ՝ զրկել՝ կարճել ի կենաց. վախճանել, իլ.
Պատուհասեալ զրաւեցաւ ի կենցաղոյս (հեղի յետ որդւոցն). (Պիտ.։)
Սրով ի սիրտ խոցեալ՝ իւրովի զինքն զրաւէ ի կենացս. (Յհ. կթ.։)
Պետն առաքելոց ընդ Սափիրայի ի կենաց զրաւէ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
Ի միում ամի զրաւեալ յաստեացս՝ բարձան ի կենաց. (Լաստ. ՟Ժ։)
to put an end to, to end, to come to a conclusion, to draw to an end;
— ի կենցաղոյս, յաստեացս, to depart this life, to die.
to take away, to deliver.
Իբր Ազատել՝ վախճան առնելով չարեաց. խալըսցընել.
Մատուցանելով զպտուղ իւր ի ճաշակումն ամենայն վտանգելոց՝ յախտէ զրաւեցոյց. (Պիտ.։)
cf. Զրապանծ.
Չա՛ր է արդարեւ զրապարծ (գրեալն՝ զրապարտ) զրափառն բռնութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Յիրաւի կարդացաւ ի հնոց անտի նոցա զրափառք. յն. զրափառութիւն։
vain glory, self-conceitedness.
cf. ՍՆԱՓԱՌՈՒԹԻՒՆ;
κενοδοξία;
Ամբարտաւանութեամբ, եւ զրափառութեամբ ամբարհաւաճութեամբն։ Սորա (ագահութեան) արմատն եւ մայրն եւ բղխումն՝ զրափառութիւնն է։ Ոսկ. յհ. II. 4.
hot. birth-wort, snakeroot.
• «մի տեսակ բոյս է. սղանգն, լտ. aristolochia» Մխ. բժշ. (էջ 145 գրուած է զըռևանդ)։
• -Պրս. և արաբ. [arabic word] zarāvand «զրեւանդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 615. բոյսի նկարագրութիւնը և գործածութիւնը տե՛ս Seidel Մխ. հեր. § 394)։ Սրանցից փո-խառեալ է նաև վրաց. ზარავანდი զարավան-ղի, որ Չուբինով 513 մեկնում է «ռուս. кир-козонь կամ nxиновникъ» (երկուսն էլ ըստ Аннеиковъ-ի բուսաբանական բառարանի «aristolochia clematitis L»)։-Հիւբշ. IF 19, 458։
ԶՐԵՒԱՆԴ aristolochia որ եւ ՍՂԱՆԳ. Բոյս ինչ բազմատեսակ, յաճախեալ ի դեղորայս. զէրավէնտ։ (Մխ. բժիշկ.։)
injustice;
privation.
Զրկանք. հարստահարութիւն. զուլում. զուլումաթ.
Վասն ուրուք ինչ զրկահարանաց ընդդէմ մատուցեալ. (Պիտ.։)
extortion, exaction, encroachment, injustice, insult, rapine;
breach, diminution, loss, grief, wrong, injury, hardship;
despoiling, privation, degradation, exclusion, dispossession.
ἁδίκημα injuria, laesio Զրկելն, իլն. անիրաւութիւն. վնաս. տոյժ. զուլում.
Զրկեմք վասն տեշտ ցանկութեանն. իսկ զրկանքն ո՛չ առանց յետին խորամանգութեանն լինի. (Փիլ. այլաբ.։)
Ընդ զրկանաց զոք՝ զգլուխն եւ զհինգերորդն եւս հատուսցէ. (Նախ. ղեւտ.։)
Առեալ էին զերկիրն յորդւոցն Սիմայ զրկանօք։ Զի ո՛չ ի զրկանաց ուտեն. (Վրդն. ծն.։)
Զայլոց նախարարացն դարձոյց զզրկանս. (Խոր. ՟Գ. 38։)
ԶՐԿԱՆՔ. στέρησις, ἁποστέρησις privatio Զրկումն. զիրկ մնալն. զուրկ մնալը.
Ջերմեռանդ արտասուօք ողբասցեն զզրկանս, զի ի հոգեւոր հարսանեացն արտաքս վարեցան. (Խոսր. պտրգ.։)
Զառն զրկանսն ի սիրելի ամուսնոյն. (Պիտ.։)
Աւա՛ղ զրկանացս. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Տրտմէր ընդ իւրն միայն անտուն ամայութիւն եւ զրկանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Եղեւ խռովութիւն վասն զրկանաց ի քաղցրուսոյց վարդապետէն իւրեանց. (Հ. կիլիկ.։)
to deprive, to rob, to despoil, to commit rapine;
to defraud, to frustrate;
to vex;
to strip, to displace, to depose, to leave destitute;
— զանձն, to deprive, to debar one's self from.
Զիրկ, կամ զուրկ թողուլ, զլանալ. կարճել յիրաւանց. անիրաւել. հարստահարել. կր. նաեւ Զիրկ մնալ ի ցանկալեաց, ի սիրելեաց, եւ այլն. յետնիլ. պակասիլ. անմասն լինել.
Զրկել զընկերն, կամ զաղքատս, զոսոխ իւր։ Ոչ մեղար մեզ, եւ ոչ զրկեցեր զմեզ։ Ընկեր՝ չզրկեմ զքեզ, եւ այլն։ Զրկել զանձն ի բարութենէ. (Ժող. ՟Դ. 8. ա՛յլ ձ. զլանալ։)
Որք յաղագս առաջին անգիտութեանն զրկէին զշնորհակալութիւնն. (Փիլ. յովն.։)
Ի բազմութենէ կենաց իւրոց զրկեցաւ. (Առակ. ՟Ե. 23.) ա՛յլ ձ. արտաքս ընկեցաւ։
Զի մի՛ զրկիցիմք ի սատանայէ. այսինքն դաւիցիմք, պատրիցիմք. (՟Բ. Կոր. ՟Բ. 11։)
Մի՛ զրկիր ի լացողաց. յն. մի՛յետնիր. (Սիր. ՟Է. 28։)
Կոյր զրկի ի ճառագայթից արեգական, եւ տգիտութիւն զրկէ ի կատարեալ կենացն. (Եղիշ. ՟Բ։)
Շահէր ի նոցանէ ինն առաքինութիւն, եւ զրկէր զմինն։ Շահէր ութ, եւ զրկէր զերկուս. այսինքն կորուսանէր. ըստ յն. ոճոյ, կասեցուցանէր, յետնէր. (Վրք. հց. ՟Ը։)
to deprive one's self of;
to abstain from.
that deprives;
oppressive.
ἁδικήσας Որ զրկէ. զրկօղ.
Ոչ եւս ապաստան լիցին ի զրկիչսն իւրեանց. (Ես. ՟Ժ. 20։)
Սպան Մովսէս զզրկիչ եգիպտացին. (Նախ. ել.։)
Աղօթս ի վերայ զրկչին առնիցեմ. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 25։)
Հեզ առ զրկիչսն լինելով. (Խոսր.։)
Որ զրկի յումեքէ, անմխիթար է. ապա եթէ ինքն զզրկիչն զրկէ կամ հարկանէ, մխիթարեցաւ. (Լմբ. սղ.։)
cf. Զրկանք.
ἁδικία injuria ԶՐԿՈՂՈՒԹԻՒՆ (ԶՐԿՈՒՄՆ) Զրկելն. զրկանք. անիրաւութիւն. եւս եւ Զրկիլն.
Յափշտակութեամբ եւ զրկողութեամբ. (Սկեւռ. աղ.։)
Ճառդ զզրկողութենէ յայտ առնէ. (Վրդն. ծն.։)
Ի սիրելեաց զրկութիւն. (Բրս. յուդիտ.։)
Անիրաւութիւնս, զրկութիւնս, գողութիւնս։ Զանազան զրկութեամբք վարին ի վաճառականութիւնս. (Պիտ.։)
Համբերել զրկութեանց. (Խոսր.։)
Տուգանք մեծամեծք, եւ զրկութիւնք անհնարինք. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
Ուստի յափշտակութիւն, զրկումն. (Շ. ամ. չար.։)
Կոչեաց զանուն ջրհորոյն զրկումն, քանզի զրկէին զնա. (Ծն. ՟Ի՟Զ. 20։)
Խանդացեալ ընդ իրս կաթողիկոսին՝ զնա գոլ պատճառք իւրում զրկութեանն. այսինքն զրկեալ մնալոյ ի թագաւորութենէն. (Յհ. կթ.։)
to draw or pull out, to take away, to abstract, to remove, to displace;
to dislodge;
to rise, to lift up, to carry up;
to divulge, to let out, to publish;
to offer, to present;
to subtract, to take away;
— զքառակուսի արմատ թուոյ, to extract the square root of a number;
— իրաւունս, to do justice to;
— առնուն չար, to defame, to decry, to slander, to belie;
— յաչաց, to cause to lose the favour or affection of;
— յաչաց ժողովըրդեան, to render unpopular;
ի վեր —, to inform of, to discover, to disclose, to reveal, to unveil, to unmask;
— ընդ աշխարհ, to publish, to divulge every where;
ի բանս —, to delude, to beguile, to seduce, to betray, to deceive;
յինքն —, to appropriate to oneself, to take possession of, to assume wrongfully;
— ինչ յոք, to ascribe, to attribute, to impute;
— յոք զպատճառս ամենայն չարեաց, to accuse of every evil;
— յոք զիմն, to apply to;
ի բաց —, to exclude;
to scatter;
to send back or away, to dismiss, to discharge;
— բռնի or բռնաբար, to extort, to wrest, to seize by force, to take by violence;
— յարմատոց, to root up, to extirpate;
*— զթեփ, to scale;
to pearl or decorticate seed;
— զվրէժ քինուն or — զփոխարէն չարեացն, to avenge oneself, to be revenged;
to turn the tables upon;
— օգուտ, to turn to account, to profit by, to derive benefit from, to avail oneself of, to improve;
— հետեւանս, to desume a consequence;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to give, to deliver up;
— զօրս, to levy soldiers, troops;
— աւուրս, զգիշերն, to pass the days, the night;
— աւուրս բազումս, to remain a long time;
— ի ժառանգութէնէ, to dispossess;
— յայլ լեզու, to translate into;
— ողջակէզ, to sacrifice;
— լեզու, to put out one's tongue;
to loll out one's tongue;
վիճակ —, to draw, to cast lots;
— զկարասիս, to unfurnish, to strip;
— զկինն, to repudiate;
— կանանց զյօնսն, to paint one's eyebrows;
— զջուր, to draw water, to draw up, to fetch up;
— ի նաւէ, to disembark;
to land, to set on shore;
— ճանապարհի, դրան, to lead to, to run into, to abut or end in;
— առ ոք, to present, to introduce;
— զսուրն ի պատենից, to unsheathe;
— ընդ սուր, to put to the edge of the sword;
— զհոգին, to give up the ghost, to expire, to die;
— զօրհնութիւն, to bless, to praise;
հա՛ն զիս աստի, take me out of this.
Հանել ի տանէ, կամ ի բանտէ, յերկրէ եգիպտացւոց, յատենէ, յերեսաց երկրէ։ Եհան առ նոսա զշմաւոն։ Հանել յանապատ, ի հանգիստ։ Հանել ջուր։ Հանել զմարգարէն ի գբոյ անտի։ Եհան զնոսա մինչեւ ի բեթանիա, ի լեառն մի բարձր, եւ այլն։ Հանել կօշիկ յոտանէ։ Հանել ի գանձէ զնոր եւ զհին։ Հանցէ երկիր շունչ կենդանի։ Հանել ի կառս։ Հանել ի խաչ, եւ այլն։
ՀԱՆԵԼ ἁφαιρέω aufero, adimo. Կորզել. թափել ի ձեռաց. առնուլ, բառնալ. որսալ. քաղել. զրկել.
Գուցէ հանցես զդստերս քո յինէն։ Հանել զնա ի գլխոյն եփրեմի, զջրհորն (ի ձեռաց յակոբայ). յինէն զնախատինս իմ. հարկս ի կողմանցն ասորւոց։ Հարկահանք հանին հարկս թագաւորի։ Հանցես քեզ հարկս ի դամասկոս։ Հանել ի տէրութենէ։ Հանէ զիս ի թշնամեաց իմոց, եւ այլն։
Հանին զնա յօրհնութենէ հօրն. (Յճխ.։)
Հանել առնուլ զզէնն նորա զքունն արթնութեամբ. (Մծբ.։)
Հանել զողջակէզսն տեառն, կամ զուարակս եօթն, կամ խունկ ի վերայ սեղանոյ։ Հան զդա ողջակէզ։ Ամենայն ոսկի զոր հանին տեառն։ Յամենայն տրոցն ձերոց հանիցէք հաս։ Եհան հաց եւ գինի, եւ այլն։ Հա՛ն եւ դու պտուղ աստուծոյ ի քոյոց անդամոցդ. (Մանդ. ՟Դ։)
Դարձեալ անդրէն ի սկիզբն հանէ զբանն. (Ոսկ. ես.։)
Ի միջոցին զարդարն ասաց, եւ ապա անդրէն յիւր դէմս հան. (Կիւրղ. թագ.։)
Զպատճառն ի մեզ էիք հանեալ, թէ բաժանեցեր զմեզ. (Զքր. ծործոր.։)
Յայլ միտս հանին զբանն։ Ի գողութիւն աշակերտացն հանելով զբանն. (Երզն. մտթ.։)
Զայս ասելով՝ ոչ եթէ յայուսութիւն ինչ կամիմ հանել զքեզ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Ոչ միայն լռել չէ՛ պարտ, այլեւ ընդ ազգս եւ ընդ աշխարհս հանել զամենատես տնտեսութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։)
Հանել համբաւ չար զերկրէն։ Անուն չար հանիցէ զնմանէ։ Հանիցեն անուն չար զձէնջ. (Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 37։ Օր. ՟Ի՟Բ. 14։ Ղկ. ՟Զ. 22։)
Հանէին ընդ սուր զբազումս։ Հանին ընդ սուր յոլովս. (Փարպ.։ Արծր.։)
Զխորհուրդն ի վեր հանել. (Եղիշ. ՟Ը։ Եզնիկ.։ Մամբր.։)
Համարձակեցան զբանն հանել առ վարդապետն. իմա՛ հասուցանել, պատմել։
Որ ինչ ի քաղդէից պատմէր, նա եհան ի յունաց լեզու։ Նոքա հանին զխօսս նորա ի լեզուէ ասրոց ի յոյն. (Եւս. քր. եւ Եւս. պտմ.։)
Ասէին, եթէ ոք ի բանս եհան զնա, եւ առեալ փախեաւ։ (Վրք.հց. ՟Ի՟Զ։)
ՅԻՆՔՆ ՀԱՆԵԼ. Իւրացուցանել. գրաւել. յն. յափշտակել, կորզել.
Ոչ եթէ զիշխանութիւնն իշխեաց յինքն հանել. (Կոչ. ՟Ը։)
Աւուրս բազումս հանէին անդ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 14։)
Հանէր զգիշերն ի գլուխ յաղօթսն աստուծոյ. (Ղկ. ՟Զ. 2։ Շար.։)
Իրաւունս հեզոց հանցէ. (Յոբ. ՟Լ՟Զ. 16։)
Հանէ ի գլուխ զանիրաւացն յանցանս. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 31։)
Ոչ բարկանայր, եւ ոչ սաստէր՝ հանել ընդ կառափն նոցա։ Եւ դու անսա՛ս տէր, եւ ոչ հանես ընդ կառափն զչարութիւն նոցա. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)
Զմոգուցն զայրոյցսն, ուստի խաբեցան, ընդ անմեղ մանկտին հանէր. (Շ. մտթ.։)
sighs;
groans, lamentation, weeping;
մեծ, խոր —նս արձակել, to fetch deep or heavy sighs, to sigh heavily;
հեղձամղձուկ զ—նսն առնել, to stifle one's sighs;
— հեղձամղձուկ զնա առնէին, his sighings stifled his utterance;
—նօք, with a sigh;
—նօք ի խորոց սրտէ ասաց, after profoundly sighing he said.
Բազում հառաչանօք պաղատեցաւ առաջի աստուծոյ. (Իգն.։)
to sigh;
ի խորոց սրտէ, to sigh deeply;
— զանլռելի զհեծութիւն, to groan incessantly;
— առ խաղաղութիւն, to sigh for peace.
Հեծեմ հառաչեմ, եւ ոչ ոք է՝ որ մխիթարէ զիս. (Ողբ. ՟Ա. 21։)
Ի վերայ գերեզմանի ողբս ասելով ողորմելի հառաչեմ. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Հառաչեսցուք զապականեալ մեղօք մարմինս մեր. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ժ։)
Հառաչեցի զանլռելի զհեծութիւն առ բարեգութն աստուած. իմա՛ ըստ ՟Ա նշ. անլռելի հեծութեամբ։
Հառաչեցից զտուգանս իմ զանլռելի զհեծութիւն. այսինքն ողբացից հեծութեամբ։
to arrive at, to attain, to reach;
to catch, to take, to surprise;
to get, to obtain, to gain;
to be destined, allotted or obliged to;
to ripen, to become ripe;
to understand;
— ի վերայ, to comprehend, to conceive, to understand, to apprehend, to catch at;
to penetrate, to break into;
յեղակարծում, յանակնկալս ի վերայ —, to surprise, to catch;
to overtake, to come on like a thunderclap;
— ի պաշտօն, to obtain, to get hold of a place or post;
ի պատիւ —, to rise to dignities, to be promoted to high rank;
— զքաղաքաւ, to assault the city;
— ի վերայ իրաց աշխարհին, to assume the direction of, to take in hand public affairs;
— ի ցամաք, to disembark, to land, to arrive;
— վիրաց, to draw to a head, to gather;
եթէ զնա ոչ —նէ ինձ տեսանել, if I should not happen to see him;
թէեւ մեռանել ինձ —նիցէ ընդ քեզ, even were I to die with thee;
—նէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ, you must prophesy anew;
գուցէ —նիցէ քեզ անձրեւ, lest the rain should surprise you;
ծերացեալ հասեալ յարս, old, among the elders;
հասեալ ժամ, present.
Հասանել յերկնից յերկիր. ի վերայ երուսաղէմի. ի վերայ իմ, նորա։ Հասանել առ նա. ի տարեկանս. ի մի վայր։ Հասցես զքաղաքաւս։ Հասանեն սահմանքն ի գլուխ լերինն։ Հասանիցեն ձեզ չարիք, կամ ումեք մեղք մահապարտութեան։ Հասի յառնուլ զքաղաքս։ Հա՛ս ի վերայ։ Հասանիցէ՞ ի վերայ քո բանս իմ, եթէ ոչ։ Ի վերայ զօրաւորաց զօրաւոր քննութիւն հասանէ։ Եհաս ժամ, կամ ժամանակ, որ, եւ այլն։ Հասանել յառաւօտ, յերեկոյ, ի ծերութիւն. եւ այլն։
ՀԱՍԱՆԵԼ Գտանել զխնդրելին. ստանալ. զբռամբ ածել. հանդիպել.
Ինձ գալ հասանել յիշխանութիւն։ Ծերացեալ հասեալ յարս։ Հասեալ էր նմա վիճակ պաշտամանս այսորիկ։ Կերիցէ զմասնն հասեալ։ Ինքն կամի հասանել ի վերայ իրաց աշխարհի (այսինքն տիրել).եւ այլն։
Միհրան սնեալ, հասեալ յարս՝ սիրեաց զվիրս. (Պտմ. վր.։)
Հասանէ քեզ դարձեալ մարգարէանալ։ Եհաս նմա թագաւորել։ Մեռանել հասանիցէ։ Ի կղզի ինչ հասանէ մեզ անկանել, եւ այլն։ Որպիսի՛ մեզ հասցէ հատուցանել գոհութիւնս. (Անյաղթ բարձր.։)
Թէեւ յարքայութիւնն մտանիցեմ, եւ զնա ոչ հասանէ տեսանել, քան զգեհենն չար համարէի. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Ճշմարտութեամբ հասեալ եմ, զի եւ այլն։ Ի վերայ հասեալք, թէ եւ այլն։ Ի վերայ հասի, թէ եւ այլն։ Հասանել՝ թէ զի՛նչ է լայնութիւն։ Բանից սրտից նոցա ոչ հասանէք։ Ի վերայ հասանէր խորհրդոց։ Հասէր ի վերայ խնամոյ մարդասիրութեան նորա։ Եհաս թագաւորն յիրացն հաստատութեան վերայ։ Ոչ քննեցէք, եւ ոչ յիրաւանց վերայ հասէք.եւ այլն։
Ոչ կարացեալ հասանել իրացն։ Կէսքն հասին ճշմարտութեանն։ Ճշդիւ գտակաւ հասանել համարոյ ժամանակացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Եզնիկ.։ Եւս. քր.։)
Հասի ի վերայ մտաց քոց։ Ճշմարտիւ ի վերայ հասաք, եթէ զսէրն մեր հաստատուն պահեցեր. (Աթ.։ Խոր. ՟Գ. 17։)
Ունէր երիս ողկոյզս հասեալս։ Հասեալ է խաղողդ. (Ծն. խ. 10։ Յայտ. ՟Ժ՟Դ. 18։)
Երթիցես ի գերեզման իբրեւ զցորեան հասեալ ի ժամանակի հնձեալ. (Յոբ. ՟Խ. 26։)
Եթէ ոչ տօթ ջեռուցանէր զանդաստանս, պտուղք ոչ հասանէին. (Եզնիկ.։)
Բանջարքն ոչ դեռաբոյսք, այլ հասեալք. (Շիր. զատիկ.։)
common, ordinary, usual, trivial, vulgar, low;
common, public;
equal, alike;
half, semi, demi;
in common, together, equally, generally;
appellative;
— անուն, common gender;
— բայ, deponent verb;
—, —օր, noon, noon-tide, midday;
ի — աւուրն, զ— աւուրբ, at noon;
ց— օր, till noon;
— գիշեր, midnight;
— տարի, one year with another;
— տեղիք, the common places, general topics;
—աց կեանք, common life;
թշնամի —աց, the common enemy;
միտք, կարծիք, —աց, common sense;
—աց հաւանութեամբ, with one accord;
օգուտ —աց, the public interests;
իրք —աց, public affairs;
ծախիւք —աց, at the public expense;
—աց վարել կեանս, to live in common;
—աց ունէին զինչս, they had every thing in common.
Յառաւօտէ մինչեւ զհասարակ օր. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 26։)
Զհասարակուց (մի ձ. զհասարակաց, այսինքն զկէս հասից) այգւոյն եւ զծառոյն՝ որ գայր ինչ, թողում ձեզ յայսմ օրէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 30։)
Աւուր հասարակի լոյս զխաւարն զայն կարծեն. (Խոսր.։)
ՀԱՍԱՐԱԿ, ըստ քերականաց. զի ասի Սեռ հասարակ, երբ նովին կոչմամբ անխտիր նշանակի արու կամ էգ. զոր օրինակ՝ աղաւնի, առիւծ, եւ այլն։ Հասարակ անուն՝ որ բազում իրաց պատշաճի, կամ տեսակի եւ սեռի. զոր օրինակ, մարդ, քար, կենդանի եւ այլն։ Եւ հասարակ բայ, որ անխտիր զներգործութիւն եւ զկիրս նշանակէ. զոր օրինակ՝ շահիմ, խօսիմ, ծնանիմ եւ այլն։ Տե՛ս Քեր. քերթ. եւ այլն։ Եւ ըստ հռետորաց՝ Հասարակ տեղի. (Պիտ. ՟Դ։)
ՀԱՍԱՐԱԿ. իբր Դիւրագիւտ։ յաճախեալ. սովորական. պարզ.
Զի հասարակաց կազմեցեալ բուսոց անտառաց. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Մեզ եւ ձեզ հասարակ շինել։ Հասարակ եկեսցուք ի դատաստան։ Հասարակ ցնծասցեն. (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 3։ Յոբ. ՟Թ. 32։ Յհ. ՟Դ. 36։)
Ո՛չ յերկնից ակն ածեմք, յոր հասարակն ամենեքեան կոչեցաք, եւ ոչ յերկրէ՝ զոր հասարակ ամենեցուն ետ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)
Հասարակ մաղթել, կամ աղօթել, կամ զգուշանալ. (Յհ. իմ.։ Խոսր.։ Կոչ.։)
Ոչ միոյ ազգի եւ միոյ սեռի, այլ հասարակ ամենայն բանականաց. (Շ. բարձր.։)
Եւ զխաւարին արարած (լինելութիւն՝) հասարակ ընդ այնս ետ իմանալ. (Կիւրղ. ծն.։)
Ցաւն իւրաքանչիւր անդամոցն՝ հասարակ տայ մարմնոյն զհիւանդութիւն։ Ցաւն իւրաքանչիւր հիւանդացեալ անդամոցն՝ հասարակ մերձենայ յամենայն մարմինն. (Բրս. ճգն.։)
Որդիքն սմպատայ աշոտ եւ շապուհ՝ հասարակ բաժանեցին զհայրենիս իւրեանց։ (Վրդն.պտմ.։)
Յայգւոյն մինչեւ զհասարակ օր. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ը. 26։) cf. ՀԱՍԱՐԱԿ.
ՀԱՍԱՐԱԿԱՑ Տե՛ս զկնի ի կարգին։
moiety;
equator;
զ—աւ գիշերոյ, at midnight.
Եհատ զդրօշակսն նոցա զհասարակածն մինչեւ ի վեր. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Թ. 1։)
Օդս՝ որ է ի մէջ գնդին երկնից, փակեալ կայ. եւ ունի զաշխարհ ի հասարակածի. (Եզնիկ.։)
ՀԱՍԱՐԱԿԱԾ. ἱσημερία aequinoctium. Ծիրն երկնից միջին, ընդ հարաւ եւ ընդ հիւսիս, եւ անցք արեւու ընդ այն ծիր, որով լինին տիւ եւ գիշեր հաւասա. զուգօրութիւն. նիվրուզ տե՛ս եւ ՀԱՍԱՐԱԿԱԾԻՐ.
Հասանել ի հասարակած երկնից՝ զհաւասարութիւն տըւնջեան եւ գիշերոյ կատարէ. (Շիր.։)
cf. Զուգակշիռ.
Հաւասարակշիռ. զուգակշիռ.
to equal, to divide in two parts, in halves;
to share, to part equally, to portion out;
to accomplish;
— զսէրն ընդ ամենեսին, to love impartially, to be large-hearted;
մի —եսցեն զաւուրս իւրեանց, they shall not live out half their days.
Մի՛ հասարակեսցեն զաւուրս իւրեանց. (Սղ. ՟Ծ՟Դ. 24։)
Քանզի տեսին՝ թէ հոգւոյն սրբոյ պարգեւքն հասարակաց էին, վաղվաղակի եւ ինքեանք զգոյսն հասարակեցին. (Ոսկ. գծ.։)
Ո՞ ոք ի մասն աւարի հասարակել կոչիցէ երբէք զյաղթեալսն. (Բրս. սահմ. կրօն.։)
Զկերակուրն հասարակէ՛ր ընդ նոսա. (Բուզ. ՟Դ. 3։)
Յամսեան առաջնում չարչարեցաւ քրիստոս զկնի հասարակելոյ տուընջեան եւ գիշերոյ. (Շիր. զատիկ.։)
Եթէ զձերդ կոչէք ժամանակ երեկոյ յաղագս ծերութեան, եւ հասարակելոյ զաւուրսդ. (Գր. տղ. թղթ.։)
Սկսանի հասարակիլ ի վերայ նորա անարգութեան օր կենցաղոյս. (Լմբ. սղ.։ (զի զբան սաղմոսին՝ որ ըստ ՟Ա նշ. թուին ձգել յայս ՟Գ նշ։))
participating equally, partaking, sharing;
equal;
companion, fellow, partner;
—ս առնել, to equalize, to equal, to compare;
to appraise, to estimate;
—ս մեզ արարեր զդոսա, yon have made them equal unto us.
Հասարակորդս մեզ արարեր զդոսա. (Մտթ. ՟Ի. 12։)
Հասարակորդ առնէ զիւր մարմիւնն իւրոյ աստուածավայելուչ զօրութեան ներգործութեանն։ Հասարակորդ հօր պատուոյն։ Թագաւորական աթոռոյ եւ ծնողին հասարակորդ. (Կիւրղ. պրպմ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
to affirm, to sustain;
to prop, to confirm, to consolidate;
to fortify, to comfort, to invigorate, to strengthen, to encourage;
to restore, to mend, to revive, to refresh;
to assure, to guarantee, to attest, to certify, to witness, to approve, to corroborate;
to legalize, to ratify;
to institute, to found, to erect, to create, to make;
— անդրէն, to reestablish;
— զերեսս, զձեռն, զմիտս, to set out, to start, to proceed, to move on;
to deliberate, to resolve, to purpose;
to conduct or comport oneself, to act;
to threaten;
— զառաղջութիւն, to recover, improve or restore health;
—եալ էր ի խորհրդեան, he was resolute and decided in action.
στερεόω, στερίζω, ἴστημι, ἑφίστημι, βεβαιόω stabilio, consolido, colloco, statuo, firmo, constituo, roboro πήγνυμι pango եւ այլն. Հաստատ զետեղել. դնել,. կանգնել. պնդել. ամրացուցանել. կացուցանել. որոշել. կարգել. սահմանել. կազդուրել. զօրացուցանել.
Հաստատել զտապանակն ի մէջ խորանին. զտաճար բնակութեան ի միջի մերում։ Սանդուխք հաստատեալ յերկրի ... եւ տէր հաստատեալ կայր ի նմա։ Հաստատեմ զուխտ իմ ընդ ձեզ։ Հաստատեցին բան։ Հաստատեաց զմեզ ընդ իւր ի բարեկամս եւ ի թիկունս։ Հաստատեցին նմա ազատութիւն։ Հաստատեցաւ ագարակն այն աբրահամու։ Որդւոյ իւրում հաստատեսցէ զնա։ Ոչ լինիցի հաճոյ յաչս տեառն իւրոյ՝ որում հաստատեցան։ Հաստատել զսիրտ հացիւ, կամ հացի զսիրտ։ Կերաւ, եւ հաստատեցաւ այնու ոգի նորա։ Իբրեւ հաստատեցաւ մանուկն, եւ այլն։
Հաստատեա՛ ի մտի քում զամենայն զոր ես ցուցից քեզ։ Հաստատեսցի բան մեր ի սրտի քում։ Մի՛ հաստատեր զակն քո ի նա.եւ այլն։
Որոյ ձեռք հաստատեցին զամենայն զօրս երկնից։ Ո՞չ մի աստուած հաստատեաց զձեզ։ Աստուած հաստատեաց զմարդն յանեղծութեան։ Հաստատեաց զաշխարհ յանկերպարան նիւթոյ։ Բանիւ տեառն երկինք հաստատեցան.եւ այլն։
ՀԱՍՏԱՏԵԼ ԶԵՐԵՍՍ, կամ ԶՁԵՌՆ, կամ ԶՄԻՏՍ, է Որոշել երթալ՝ կամ առնել ինչ, մանաւանդ սպառնալեօք։ Տե՛ս (Եզեկ. ՟Զ. 12։ ՟Ժ՟Դ. 8։ ՟Ժ՟Ե. 7։ ՟Ի՟Ա. 2։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Ը. 3։ Ել. ՟Է. 3։ Սղ. ՟Լ՟Է. 2։)
Յամուրն ... զինուն պատրաստութիւն հաստատեալ կային. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 27։)
Որ հաստատի ի ստութիւն, նա զհողմս արածէ. (Առակ. ՟Թ. 12։)
Զերծեալք ի չարեաց՝ հաստատեսցին ի քեզ տէր. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Ի քեզ հաստատեցայ ես յարգանդէ. (Սղ. ՟Հ։)
ՀԱՍՏԱՏԵԼ իլ. բազմապատիկ ոճով վարի յամենայն գիրս.
Գրեա՛ զտեսիլդ ի տախտակի, եւ ի գիրս հաստատեա՛։ Արձան հաստատեա՛ միշտ անկործան՝ սբոյդ առաջի. (Կորիւն.։ Նար.։)
Զստուերականն ելից, եւ զճշմարտութիւնն հաստատեաց. (Շ. մտթ.։)
Հաւանեալք ճշմարտութեանն՝ հաստատեմք զնոյն այսպէս. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ եթէ հաստատեցաք ստուգութեամբ։ Հաստատել զիւրեանց կարծիս. (Իգն.։)
Շինէր զեկեղեցիս, եւ հաստատէր քահանայս. (ՃՃ.։)
Գիտաց զնենգութիւն խորամանկութեան նորա, եւ ոչ կամեցաւ հաստատել զլսելիս իւր. (Մծբ. ՟Զ։)
Յայտնեսցէ զսէրն նոցա, որով հաստատեցան առ նա. (Իգն.։)
Հովիւ հանճարեղ հաստատեցաւ յեկեղեցին նազիազու. (Վրք. ածաբ.։)
Ի հաւասարակողից եռանգիւնից հաստատեցաւ. (Նիւս. կազմ.։)
to create, to produce, to make;
to strengthen, to confirm, to consolidate;
— զոք ի բարիս, to confirm in the right way.
Հաստատել. պնդել. յեցուցանել. մածուցանել. արմատացուանել. եւ Ստեղծանել, առնել. արձանագրել. (արմատն Հաստ, եւ Աստի՛. զոր տեսցես)
to cut, to cut off, to break;
to carve, to cut;
to divide, to separate;
to retrench, to diminish, to curtail;
to castrate;
to resolve, to decide, to determine;
to cross, to traverse, to pass;
to stop, to interrupt;
— գծից զմիմեանս, to cross one another;
— զծով, to plough, cross or traverse the sea;
— զծով եւ զցամաք, to run over, to over-run or scour both sea and land;
— ճանապարհ, to open, to pave away or road;
to progress towards, to bend one's steps to, to traverse, to travel;
— անցանել, to cross, to traverse, to pass, to travel over or through, to go over;
— ի ստենէ, to wean;
— զծառս, to fell, to cut down;
to clear;
դատ —, to sentence, to judge, to decide;
ական —, to mine, to dig, to hollow;
— զգլուխ, to cut off the head, to behead, to decapitate;
— զանդամս, to cut off limbs, to amputate;
— յարքունիս, to confiscate, to forfeit;
— ի կենաց, to slay, to deprive of life, to kill;
— զանձն ի փափկութիւն, to give oneself up to effeminacy;
ի վատութիւն —, to make a coward of;
— զծարաւ, to quench, to slake the thirst;
— զանձն յիմեքէ, to abstain, to keep from, to refrain, to forbear, to deprive or debar oneself of, to do without, to dispense with;
ակօս —, to plough, to furrow;
— գունդ մի, to detach, to form a detachment;
— լուսոյ զգիշեր, to drive away darkness;
— զբոց հրոյ, to spark, to sparkle, to emit sparks;
— զբանակն, to fray a way, to pass through, to cross;
— զգրիչ, to make a penpop;
գետն զդաշտն —նէ, the river traverses the plain.
Եւ զդրամոյ, որպէս Դրոշմել. ստակ կոխել.
Հատանել զտտուն հանդերձի, զլար կրին, զձեռն, զգլուխ, եւ այլն։ Կամ նմանութեամբ.
Եհատ իբրեւ զծառ զյոյս իմ։ Հատաւ յոյս մեր։ Փրկեալ զհատեալս. ի յուսոյ, եւ այլն։
Հատանել զչարիսն, կամ զմեղացն պատճառս փարիսեցւոց, կամ զպատճառս արտասուաց. (Եզնիկ.։ Սարգ.։ Մծբ.։)
Հատանել զծուլութիւն, կամ զզօրութիւն, կամ զ՝ի վերայ դիմելն։ Ի բաց հատանել զաւելորդ պարծումն, կամ զխորամանկացն տաճանմունս. (Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. յհ.։)
Կարճառօտ հատանել զպատմութիւն, զգիր, զբան. (Ոսկ. մտթ.։ Մագ. ստէպ։)
Համառօտ զժամանակաց հատանէ. (Եւս. քր.։)
Մի՛ յաւելուցուք ինչ ի բանն, եւ մի՛ հատանիցէք ի նմանէ։ Զսակ աղիւսարկին արկէ՛ք ի վերայ նոցա, մի՛ հատանիցէք ինչ անտի։ Զքաղցր արեւդ յաչացդ հատանէի։ Գաւառս բազումս հատէք զիմոյ տէրութեան։ Հատեալ քուն յաչաց իմոց.եւ այլն։
Ոչ յասողէն հատանի (բանն), զի անհատ բնութիւն է. (Սարգ.։)
Եհատ ի նմանէ զկերակուր նորա. (Մծբ. ՟Դ։)
Եթէ հայրենի ազգն հատեալ է. (Մխ. դտ.։)
Զորմն հատեալ՝ ելցէ. (Եզեկ. ՟Ժ՟Բ. 12։)
Ի փոսն՝ զոր հատին, լնուն։ Հատեալ զգերեզմանս՝ լցին զնոսա անդ։ Խորս մտաց ձերոց հատէ՛ք ակօսս. (Փարպ.։ Մամիկ.։ Ոսկ. ի մելիտ.։)
Բաշխեա՛ զգոյս մեր աղքատաց՝ ընդ երկուս հատեալ. (Պտմ. վր.։)
Հատեալ զցանկ հզօրին. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
Հատ զպարիսպն երուսաղէմի ի դրանէ եփրեմի մինչեւ ի դուռն անկեանցն. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 13։)
Հատին զբանակն այլազգեաց։ Առ ընդ իւր եօթն հարիւր այր սուսերաձիգս՝ հատանել երթալ առ արքայն եդոմայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 16։ ՟Դ. Թագ. ՟Գ. 26։)
Հատանել անցանել զայն ճանապարհս. յն. լոկ, հատանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Յորձանաձիգ յարձակմանն հատանէ անցանէ բանն։ Հատաք անցաք զանդնդալից ծովուն զլայնութիւնն. (Ոսկ. ես.։)
Հա՛տ զծով եւ զցամաք վասն եղբօրն փրկութեան. (Մանդ. ՟Գ։)
Գունդ գունդ հատանէին, զկնի լինէին. (Ագաթ.։)
Զդատավճիռն չարեացն՝ զոր հատ վաղվաղակի։ Հատին արդարութեամբ, եւ ասեն։ Հատանեն ինքեանք ի վերայ անձանց իւրեանց, եւ ասեն։ Եփր. (յես. եւ Եփր. համաբ.։)
ՀԱՏԱՆԵԼ, իլ. ասի զհանքանց, որպէս Պարզել հանել.
Իբրեւ զկարկուտ հատեալ յամպոց. (Յհ. իմ. երեւ.։)
ՀԱՏԱՆԵՄ ՀԱՏԱՆԻՄ. որպէս Համայն տանել, կամ հանել տանել. Յօտար կարծիս, եւ յիրս անարժանս ձգել, ձգիլ. բերիլ. յարիլ, համակել. զառածանել, իլ. անկղիտանալ. տալ զանձն. քաշքըշել, գէշի տանիլ, գէշ ըլլալ. կամ ըստ յն. համարել. արտաքս ածել. առնել. լինել, եւ այլն.
Մի՛ ի վատութիւն ինչ եւ զմեր ազգս հատանիցես. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 16։)
Մի՛ ոք զիս առ անզգամս հատանիցէ. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
Չկարիցես պահել, գոնեա ի փափկութիւնս մի՛ հատանիցես զանձն։ Դու ի ծաղր եւ ի խաղ հատեալ ես։ Հատանիլ ի չարութիւնս, կամ ի յոռութիւնս, կամ յանառակութիւնս, կամ ի պղերգութիւն, կամ ի զարդարանս. (Ոսկ. ստէպ։)
sharp, trenchant;
decisive, peremptory;
pickpocket, cutpurse;
cf. Զէն.
Հատու քան զամենայն սուր երկսայրի. (Եբր. ՟Դ. 12։)
Սրեսցէ զհատու բարկութիւնն ի սուսեր. (Իմ. ՟Ե. 21։)
Հատու զօրութիւն. (Բրս. սահմ. կրօն.։ Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Զգողսն եւ զկծիծսն եւ զհատուսն գտեալս. (Շ. ընդհ.։)
to render, to restore, to give back;
to pay, to discharge, to acquit;
to disburse, to lay out;
to recompense, to satisfy, to make amends, to compensate, to indemnify;
to cut;
— ի ստենէ, to wean, to take from the breast;
— զփոխարէնն, to render like for like, to requite;
— զվնասն, to make up for, to indemnify for;
— չար փոխանակ բարւոյ, չար — երախտեաց, to render evil for good;
— զմեղս հարանց՝ որդւոյ, to revenge the sins of the fathers upon the children;
—ցեր ինձ բարիս, եւ ես —ցի քեզ չարիս, I have rendered you evil for good;
աստուած հատուսցէ քեզ ի բարիս, may God reward you;
cf. Հատուցումն.
Հատո՛ ինձ զոր պատիս։ Հատուցեր ինձ բարիս, եւ ես հատուցի քեզ չարիս։ Հատուցանել ումեք չար փոխանակ բարեաց, կամ փոխանակ ընդ բարւոյ. զմեղս հարանց որդւոց. ըստ յանցանացն զգլուխն. զուխտս. զաղօթս. թողութիւնս եւ այլն։
Հատուսցէ քեզ ի բարիս։ Ետես, թէ չէ զհարկն ի դուրս հատուցանելոյ. (ռմկ. վճարելու պէս չէ. այսինքն չիկրնար վճարել )։ Զսոյն հատուցումն հատուսջի՛ր դու նմա։ Ինքն տէր հատուցանէ նմա զհատուցումն։ Հատոյց նոցա բազկաւ իւրով. եւ այլն։
Եթէ հատուցեր (նեղչին), համարեա՛ թէ ոչ հատուցեր նմա չար, այլ քեզ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)
Ոչ միայն զանձանց, այլեւ զհնազանդելոց հատուսցեն պատիժս պատուհասի. (Խոսր.։)
Զփոխարէնս դանիէլի առն աստուծոյ հատոյց. (Խոր. ՟Գ. 22. (իմա՛ ելոյծ զվրէժ)։)
Հատուցանել զծառայութիւն, զշնորհակալութիւն, գոհութիւնս, զփառս. (Խոր.։ Խոսր.։ Անյաղթ բարձր.։ Յճխ. ՟Ժ)
Այժմ խնդրեցելոյն զճահ եւ զյարմարական պատճառսն հատուցանելի է. (Փիլ. լին.։)
Վայե՛լ է զդրուատեացն յերկարագոյնս հատուցանել զճարտասանութիւնս. (Արծր.։)
Ընկա՛լ զոգիս մեր ի հոտ անուշից. եւ զայս ասացեալ՝ հատուցին զոգինս. (ՃՃ.։)
Հատոյց զամենասուրբ հոգին իբրեւ զխունկ անոյշ ի ձեռն միածնին իւրոյ. (Տօնակ.։)
ՀԱՏՈՒՑԱՆԵԼ τέμνω seco ἁποσπάω avello, depello. Հատանել. կտրել. կորզել. զատուցանել. կտրել.
Զզեւս խոստովանին՝ զհօրն իւր (կռոնոսի) զերկաւորիսն հատուցանել. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
Խակագոյն համարեցաւ ի մօրէն հատուցանել իսկ անդէն զծնունդսն. (Փիլ. լին. ՟Բ. 8։)
Հատո՛ զչարաչար հեծութիւնս. (Նար. ՟Ղ՟Ա։)
Հատոյց ի բերանոյ իւրմէ զամենայն ցանկութիւնս կերակրոց. (Վրք. ոսկ.։)
Որ յաղթեաց ախտիցն, զհոգս հատոյց. (Կլիմաք.։)
Մինչեւ ելցէ անդր մանուկս, յորժամ հատուցից զսա ի ստենէ. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 22։)
restitution;
payment, reimbursement;
remuneration, recompense;
compensation, gift, offering, fine, amends;
cutting;
— վնասուց, damages, indemnity, reparation;
— փոխարինի, compensation;
exchange, any thing given in return;
ի —, in payment;
in return;
օր —ցման, the Last Judgment;
— առնել, to reward, to requite, to recompense;
to make amends for;
հատուցանել ումեք զ—, to give tit for tat, to make a return for, to requite;
to avenge, to punish;
հատուցանել զ—ի թշնամիս, to revenge oneself on one's enemies.
Հատո՛ զհատուցումն նոցա նոցին։ Հատուցանիցէ մեզ հատուցումն զամենայն չարեացն՝ զոր անցուցաք տեառն։ Եթէ ըստ հատուցման ձերին նորա հատուցէք նմա։ Զարժանն վրիժուց հատուցումն անդրէն յանձն իւր ընկալեալ.եւ այլն։
Վարձուց հատուցումն։ Ըստ իւրաքանչիւր վաստակոց զիւրաքանչիւր հատուցմունս. (Ագաթ.։)
Զատուսցէ ահարոն զղեւտացիսն ի հատուցումն առաջի տեառն յորդւոցն իսրայէլի։ Տացես զնոսա հատուցո՛ւմն առաջի տեառն. զի հատուցումն հատուցեալ են նոքա ինձ ի միջոյ որդւոցն իսրայէլի. եւ այլն։ (Թուոց. ՟Ը. 11։ եւ ՟Գ. 9։)
Լիաձեռն զխայրեաց հատուցումն. (Պիտ.։)
ՀԱՏՈՒՑՈՒՄՆ. ἁπόσπασμα avulsio. Հատումն. կորզումն. ի բաց բարձումն.
Իբրեւ զականս շափիղայ ի հատուցման իւրեանց. (Ողբ. ՟Դ. 7։)
to give umbrage, to scare, to startle, to fright away, to estrange, to alienate, to remove;
— զվարսս, to cause the hair to stand on end.
Անծանօթ կերպարանօք զտեսողսն հարթուցանիցէ. (Ագաթ.։)
Հարթուցեալ զկռուողսն կոչէ, որք պատերազմին ընդ միմեանս. իբր ի կռիւ կաքաւեալս. (Շ. բարձր.։)
(Բայց բանն Անյաղթին, որպէս եւ Անանիայի՝ հայի եւ ի խռովեալս եւ ի բաժանեալս. իբր կր. եւ չէզ։ cf. ՀԱՐԹՆՈՒԼ։)
Գազանք զայրանան, քանզի եւ հարթուցանին (յն. շարժին), եւ խոցին եւ գրգռին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 28։)
Աչաց լոյս երեւեալ՝ ի բաց հարթուցանէ ի տեսանելեաց զքունն. (Նիւս. երգ.։)
Հարթուցանելով զվարսս (գլխոյն). (Բրս. արբեց.) իբրու դիզացուցանել. մազերը վեր տնկել։
a hundred years old, centenary;
of every hundred years, centurial;
զ—ամենիւք ուրեմն էր, he was about an hundred years old.
tribute;
tax, impost, duty, excise;
necessity, want, exigency;
constraint, obligation;
homage, duty, service;
հարկ վերադիր, additional tax;
— տարապայման, over-assessment;
— դժնդակ, shocking necessity;
առանց —ի, without necessity;
—աւ, ի —է, առ —ի, necessarily, of necessity, essentially;
inevitably, indispensably;
by force, by compulsion, forcibly;
ընդ —աւ արկանել, ի —ի կացուցանել, to place or lay under contribution, to tax, to load or burden with imposts, to levy contributions, to render tributary, to subdue, to subject, to enslave, to subjugate;
— հանել, to gather in, to exact tribute, to raise money, to put a tax on;
—ս հարկանել, to pay a tribute;
to be tribute to;
ի —ի կալ, մտանել ի —, to serve, to subject oneself to, to submit, to be tributary to;
— առնել, to force, to constrain, to use violence;
հատուցանել զ— շնորհապարտ մեծարանացն, to pay the tribute of gratitude;
—է, one must, it is necessary;
չէ —, չէ ինչ —, it is not necessary, there is no need, no matter;
— ի վերայ կայ ինձ, necessity obliges me to;
— եղեւ նմա բողոքել ի կայսրն, he was obliged to appeal to Caesar;
ըստ —ի ժամանակին, according to the wants of the age;
— էր, it was necessary;
— եղեւ մեզ առնել, we were obliged, compelled or constrained to do;
— է ինձ երթալ, I must go;
մերցուք եթէ — լիցի, let us die if it must be!.
φόρος, φορολογία tributum եւ ζημία mulcta. (որպէս լծ. ընդ թ. խարաճ, հարէճ եւ վր. խա՛րկի ). Տուրք դրամոյ կամ ծառայութեան, զոր հպատակք կամ ստուկք տան իշխանաց. հաս. բաժ. եւ Տուգանք.
Արկ ի վերայ երկին հարկ հարիւր տաղանդ արծաթոյ։ Եւ էր հարկն (այսինքն մարդահարկն) ՟Լ՟Ռ արանց։ Հատուցէ՛ք, որում զհարկ՝ զհարկն։ Ադոնիրամ ի վերայ հարկին, կամ որ ի վերայ հարկացն։ Առնուլ հարկս յաշխարհաց։ Յումմէ՞ առնուն զհարկս.եւ այլն։
Վարեաց զաշխարհս հայոց ի նոյն սակ հարկի. (Ղեւոնդ.։)
Ազատք ի հարկէ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
Հարկս ումեք ոչ հարկանեն. (՟Ա. Եզր. ՟Բ. 19։)
ՀԱՐԿՍ կամ ՀԱՐԿ ՀԱՆԵԼ. Քաղել կամ առնուլ զհարկ.
Բռնադատեալ զաշխարհս՝ հանեն հարկս թագաւորի։ Տիրացեալք հարկս հանէին ի կողմանցն ասորւոց. (՟Ա. Եզր. ՟Դ. 6։ ՟Բ. 27։)
Նմա էր յանձն՝ հանել հարկ զաշխարհին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28։)
Զաշխարհս ամենայն ի հարկի կացուցանէր։ Կացուցին զնոսա ի հարկի։ Ի հարկի կացուցին տալ նոցա հարկս ամ յամէ. (՟Ա. Մակ. ՟Ա. 5։ ՟Ը. 2։)
Արկ զնոսա սողոմոն ընդ հարկօք ծառայութեան. (՟Գ. Թագ. ՟Թ. 21։)
Եդ զքանանացին ընդ հարկաւ. (Դտ. ՟Ա. 28։)
Փոխանակ հարկին՝ յորում ծառայեաց ինձ ի տիւրոս. (Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 20։)
Հարկս քեզ ոչ ոք տայ. (՟Բ. Եզր. ՟Դ. 13։)
Նմա էր յանձն հանել հարկ զաշխարհին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 28. հային եւ ի ՟Ա նշ.) բայց յն. է πράξις որ է գործ։
Անասունն՝ որ մարդոյն ի հարկի կայ. (Եզնիկ.։)
ἁνάγκη necessitas. (որ եւ ստէպ թարգմանին ի մեզ՝ վիշտ, տագնապ, վտանգ) Պէտք կարեւոր. կարօտութիւն ստիպօղ. բռնադատութիւն. բուռն կարիք կամ անձկութիւն կամ հրաման. ինչ մի ակամայ եւ անհրաժեշտ. (լծ. ընդ Երկն. որպէս եւ յն. խրիա՛. թ. կէրէք, հաճէթ, ըհթիյաճ, իգթիզա ).
Հարկ եղեւ բողոքել ի կայսր։ Հարկ եղեւ մեզ առնել. (Գծ. ՟Ի՟Ը. 19։ Յուդթ. ՟Ը. 28։)
Հարկ իմն լինէր եւ թագաւորացն ինքնին մեծարել զերեւելի տաճարն. իմա՛ ըստ յն. դէպ լինէր։
Զի մի՛ թուիցի ընդ հարկաւ վարել զբանաւորսն. (Եզնիկ.։)
Հարկ փորձութեանց զբարեկամսն փորձէ. (Ոսկիփոր.։)
Ձեռնադրեցին զնա ի հարկէ թագաւորին. իմա՛, ի հարկ առնելոյ։
ՀԱՐԿ ԱՌՆԵԼ. այսինքն Հարկ ի վերայ դնել. հարկացուցանել. ստիպել. բռնադատել (զայլս, կամ զանձն).
Ողորմելն հարկ առնէ եւ զանարժանսն կեցուցանել. (Խոսր.։)
Հարկ արարին նմա զիջանելն եւ զմեռանելն. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Գ։)
Հարկ առնել նմա՝ ասել զանձնէ իւրմէ, թէ Քրիստոսն իցէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 15։)
Հարկ առնէք ինձ կտտել զձեզ. Ո՞ հարկ արար քեզ գնալ մերձ ի նա. (ՃՃ.։)
Ոչ ուրուք հարկ արարեալ՝ եդ իւրովին զիւր անձն վասն մեր. (Պրպմ.։)
Պատերազմեցաք ընդ քեզ ի հարկէ, եւ ոչ ի կամաց. (Խոր. ՟Դ. 48։)
Հարկաւ ի ձեռս ետ նոցա զդանիէլ. (Դան. ՟Ժ՟Դ. 29։)
Ոչ կամէր բռնութեամբ եւ հարկաւ ունել զնոսա. (Ոսկ. յհ.։)
Զբարին բնութեամբ կամի, եւ զտանջանս հարկիւ. (Մխ. երեմ.։)
Աստուած հարկիւ զնա ի մէնջ ոչ պահանջէ. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Նստեալ ի սեղանի՝ հարկով պատուէ զիմաստասէրն. (Ոսկիփոր.։)
դիմազ. ՀԱՐԿ Է. դիմազ. ἁνάγκη, ἁναγκαίον necesse, necessarium est. Հարկաւորութիւն է, եւ հարկաւոր է.
Հա՛րկ է գալ գայթագղութեան։ Հարկ էր արձակել։ Հա՛րկ է եւ նմա ունել ինչ զոր մատուցանիցէ.եւ այլն։
to beat, to strike, to give or deal a blow;
to strike or sweep the chords of the lyre, to vibrate, to touch, to play or perform on;
to ring;
to knock, to thump;
to prick, to bite;
to wound, to hurt, to harm;
to knock down, to beat to death, to kill;
to spoil, to taint, to gnaw, to eat away;
to ill-treat, to punish, to abuse;
to strike against, to shock;
to feel remorse;
to pay tribute;
to write down, to put into writing, to set down;
— զքաղց եւ զծառաւ, to stay hunger;
to quench, slake or allay thirst;
— այսոյն պղծոյ, to possess with a devil;
ի շամփուր —, to spit, to put on the spit;
— զոք ի ցից, to empale;
— ի մահ, — զոք յոգի, to give the death-blow, to despatch, to slay, to kill;
— ի գլուխն, to cause a headache;
— գինւոյ ի գլուխն, to mount to the head;
to intoxicate;
տաւիղ կամ ջութակ —, to harp, to play on the harp or violin;
խորան —, to set up a pavilion;
— զմիմեանս, to strike one another, to knock against each other;
to come in collision, to collide, to come into contact with;
— ընդ միմեանս, ընդ միմեանս — համեմատութեամբ, to compare, to confront with;
— զճանապարհս, to go, to be on a journey, to travel;
մարտ ընդ միմեանս —, to fight, to combat, to make war;
— զպատերազմ, to gain the battle, to conquer;
— զթշնամին, to beat the enemy, to discomfit, to defeat, to rout;
— հուր զտամբ, to set a house on fire;
— գաւազանաւ, to cudgel, to cane, to whip, to thrash, to belabour;
խրախոյս խընդութեան —, to shout with joy;
— զպէտս ուրուք, to supply the needs of, to provide or furnish the needful;
— զմիտս, to strike, to impress;
— զամանակ, to beat the measure;
զծայրս —, to dawn, to rise;
— զանձն, to be afflicted, grieved, mournful, desperate;
ընդ միտ —, to think, to reflect;
—նէ զդաւիթ սիրտն իւր, հարեալ գտանի ի խղճէ մտաց, David is struck by or eaten up by remorse;
ընդէ՞ր —նէ զքեզ սիրտ քո, why is your conscience afflicted and why is your heart heavy within you ?
արեւն ընդ ծայրս —նէր, the sun gilded the mountain tops;
ժանգն —նէ զերկաթ, rust consumes iron;
կօշիկ իմ —նէ զոտս, my shoe pinches.
τύπτω, πατάσσω, βασανίζω percutio, caedo, verbero եւ այլն. Արմատն ո՛չ է Հարկ, այլ Հար (որոյ սաստկականն է Զարկ), եւ Վէր. եւ Ուռն. ուստի ասի եւ Հարել. Հարուլ. ռմկ. զարնել, զարկի լծ. եւ թ. ուրմագ, վումագ ... եւ այլն. որպէս եւ լտ. վէրպէռօ, ֆէռիօ եւ այլն.
Հարկանել գաւազանաւ զջուր, զգետ, զհող, զվէմ, զէշն. եւ այլն։ Հարկանել զոք քարիւ կամ բռնցի կամ գաւազանաւ, կամ զակն. կամ հարկանիցէ ցուլ։ Հարկանել սրով, երկաթեղէն կամ փայտեղէն անօթով։ Առ քինալ հարկանիցէ։ Մահու մեռցի՝ որ եհարն։ Զթիկունս իմ հարին մեղաւորք։ Հարկանել զծառայակիցս։ Ո՞վ է՝ որ եհարն զքեզ։ Որ հարկանէ զծնօտ քո։ Եհար զքահանայապետին ծառայ։ Դադարեցին ի հարկանելոյ զպօղոս։ Հարկանել զբերան նորա. եւ այլն։
Հարկանէ առաջի մեր իբրեւ զծառայ զանասուն մեր. (Եզնիկ.։)
Զի՞նչ իցէ հնչումնն, որ հարկանէ զլսելիս. (Ոսկ. ղկ.։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ἁνακρούω, κιθαρίζω pulso σαλπίζω tuba cano, buccino. Բախել զքնար, հնչեցուցանել զփող. չալել
Եհար փող եղջերաւն։ Հարկանիցեն զփողսն եղջերեայս։ Եհար զփողն.եւ այլն։
Իբրեւ զեղջերու հարեալ նետիւ ընդ լերդակողմն.եւ այլն։
Օձ դարանակալ ի ճանապարհի՝ հարկանել զգարշապար երիվարի։ Առաքեաց օձո կոտորիչս, եւ հարկանէին զժողովուրդն. (Ծն. ՟Խ՟Թ. 17։ Թուոց. ՟Ի՟Ա. 6։)
Որ զադամանդ հարկանիցէ, ինքն հարկանի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
Եւ նմանութեամբ՝ Խայթել խղճի, կամ երկիւղի զսիրտ.
Ընդէ՞ր հարկանէ զքեզ սիրտ քո. (՟Ա. Թագ. ՟Ա. 8։)
Եհար զդաւիթ սիրտն իւր. (՟Բ. Թագ. ՟Ի՟Դ. 10։)
Որով իւիք ես հարկանեմ զանձն իմ, եւ նուաստանամ. (Յհ. իմ. ատ. այսինքն ստգտանեմ զանձն ի, կամ ընդ անձին ոգորիմ։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. κόπτω, τέμνω, ἑπιβάλλω caedo, scindo. Կոտորել զփայտ. հատանել. կտրել, կոտրել.
Ի մայրի հարկանել փայտ, կամ զծառատունկ, կամ զմայրս եւ զեղեւնափայտս. (Օր. ՟Ժ՟Թ. 5։ ՟Ի. 19։ Ես. ՟Թ. 10։ ՟Գ. Թագ. ՟Ե. 6։ ՟Դ. Թագ. ՟Զ. 4։ Անգ. ՟Ա. 8։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. τρέπω, ἁποκτείνω occido, aboleo. Կոտորել զմարդիկ, եւ զանասուն. ջարդել, սպանանել, սատակել.
Հարին կամհարան սրով, կամ ի սայր սուսերի. ի բերան սրոյ. Եհար յեսու զամաղէկ եւ զամենայն զօրս նորա կոտորմամբ սրոյ։ Հարկանել զքաղաքն ամենայն սրով սուսերի, կամ զամենայն մարմին կենդանի։ Հասանէին հարկանէին ի զօրաց անտի թշնամեաց, կամ ի զօրացն հեթանոսաց, եւ այլն։
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. Վնասել, կամ ապականել զոր ինչ եւ է, եւ պատժել, տանջել զմարդիկ, եւ որպէս թէ խրատել գանիւ.
Եհար զդդմենին, եւ ցամաքեցաւ։ Հարայ ես որպէս խոտ։ Եհար կարկուտն յամենայն երկիրն եգիպտացւոց։ Հարից զամենայն սահմանս քո գորտիւ։ Հարցէ զքեզ տէր կեղով։ Հարին կուրութեամբ կամ շլացութեամբ։ Հարի զքեզ ապականութեամբ։ Հար կարկտիւ զայգիս նոցա։ Եհար տէր զմանուկն։ Հարաւ այս չար յաստուծոյ ի վերայ սաւուղայ։ Հա՛ր հարուածովք քով։ Ի մեծամեծ հարուածս հարկանէին զհեղիոդորոս։ Արագ արագ եհար զիս ի ծնունդս.եւ այլն։
Բանջարքն այլեւայլ զօրութիւնս ունին ... միւսն հալէ, կէսքն զփուտն հարկանեն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Պահօք եւ քաղցիւք հարկանեն զանձինս. (Ոսկ. եփես. ՟Ժ՟Գ)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. ἴσομι, σκηνόω figo, compingo. Մխել. խթել. հարստել. եւ Կանգնել զվրան. խօթել, տնկել.
Կարկառ զծագ գաւազանի իւրոյ, եւ եհար ի խորիսխ մեղու. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 27։)
Հարցես մխեսցես զայս նեցուկ հրաշից. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Եհար զխորան իւր։ Յանկոխս հարին զխորանս։ Ուր հարեալ է խորանն տեառն. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 9։ Դտ. ՟Դ. 11։ Սղ. ՟Ժ՟Ը. 6։ Յես. ՟Ի՟Բ. 19։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ. προσπαίω, ἑπικότημαι accido, accedo, tango եւ այլն. συνίστημι comparo. Ընդհարկանել. բախել, հպիլ, հասանել, եւ Բաղդատել. դպչիլ, իրարու զարնել՝ զարնուիլ.
Հողմն մեծ եհար զչորեսին անկիւնս տանն։ Շնչեցին հողմք, հարին զտունն, եւ անկաւ։ Ամենայն որ հարկանիցէ ընդ նա՝ պիղծ լիցի։ Կին՝ ընդ որում հարկանիցի այր։ Որ հարկանիցի ընդ այրդ ընդ այդ.եւ այլն։
Պնդագոյնս յառաջնում թղթի անդ հարաւ ընդ նոսա։ Վասն այնորիկ խնդամ, զի հարկանիմն ընդ ձեզ. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Ընդ միմեանս համեմատութեամբ հարկանէ։ Օ՛ն ա՛ռ, զթագաւորն իսկ եւ զկալանաւորն ընդ միմեանս հարցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 16։ ՟Բ. 28։)
Հարեալք ընդ միմեանս զէն առ սուսեր. (Նար. ՟Ա։)
Հարկանէր ջուրն մինչեւ ցերանս, կամ մինչեւ զգօտին. (Եզեկ. ՟Խ՟Է. 4։)
Այլք զայլ թագաւորս մարաց հարկանեն ի մատենի։ Հարի ի նամակի։ Ի գրի հարեալ մի ըստ միոջէ։ Յեռուլ եւ ի շարի հարկանել զեբրայեցւոց ժամանակագրութիւնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Շարի կարգի հարեալ զանուանս նոցա. (Արծր.։)
Զմարմնաւոր ծարաւոյ հարկանել զփափաք։ Զի՞նչ ուտիցեմք, կամ ի՞ւ հարկանիցեմք զքաղցն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 20. 24։)
Յետս հարկանել զչար լեզուսն, կամ զհրաման, կամ զամբաստանութիւն. կամ ի բաց հարկանել զկարծիս, կամ զծառայութիւն. (Յճխ. ՟Ի՟Բ։ Արծր.։ Ոսկ. յհ.։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ ԸՆԴ ՄԻՏ. Հաստատել, դնել ի մտի. ածել զմտաւ. ըմբռնել. խելամուտ կամ հատու լինել.
Յիշեցէ՛ք զդորա աղունս՝ ընդ միտ հարկանելով զվայրավատմունս ընչիցն։ Ընդ միտ հարկանելով ի ձեզ ինքեանս դիտիցէք. (Պիտ.։)
Ոչ միայն ի ձեռաց չզննի, այլ եւ ոչ ընդ միտս ուրուք հարկանի. (Եղիշ. ՟Բ։)
ՀԱՐԿԱՆԵԼ, պէսպէս ոճով. զոր օրինակ,
Թռչունքն դիւրաւ հարկանեն զտարաշխարհական ճանապարհս։ Տար աշխարհս հարկանիցես։ Տարաշխարհ եհար. (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։ Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
Յօրէնսն հարկանէր զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
Մինչեւ ցերրորդ երկինս ասիցէ, կամ թէ մինչեւ ցերրորդ ինչ մասն ... զի յերկոսին հարկանէ. (Եզնիկ.։)
Եմոյծ զանձն իւր ի լուծ, եւ եհար զուս իւր ի խադ անդր. (Եփր. համաբ.։)
Զլալ հարկանեն, եւ զկական բառնան. (Ոսկ. ես.։)
Իբրեւ զմանր մանկտոյ զլալ հարկանիմք. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)
Զարհուրեցան, եւ հարին զաղաղակ. (Եփր. համաբ.։) Այլ առաւել ասի՝ Յարտասուս հարկանիլ. cf. ԱՐՏԱՍՈՒՔ։
Կալեալ հարին ո՛չ զքարի, այլ զբերանոյ սրոյ. (Կաղանկտ.։)
Առնուլ զոտից մանկանց նորին, եւ հարկանել զկարծըր վիմին. (Յիսուս որդի.։)
Կացուցին զնա ի տեղի մի հարկ հարկանել. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 7։)
Հարին սպասաւորութիւն անցուցանելոյ զարքայ. (՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 18։ Խոր. ՟Գ. 13։ Իգն.։)
Հարկ բնութեան համարեալ է ամենայն, զոր ինչ հարկանեն նոքա. (Իգն.։)
Իբրեւ զհրեշտակս հարկանեն զհարկս առաքինութեան։ Զդժնդակ ծառայութիւնն հարկանել։ Ի նոցանէ հարկանի մեզ սպասաւորութիւն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 2։ ՟Ա. 20. եւ 19։)
Այսպիսի ծառայութիւն քեզ քահանայն հարկանէ. (Մանդ. ՟Թ։)
Չեմ արժանի պաշտօն առնլոյ, այլ պաշտօն հարկանելոյ. (Եզնիկ.։)
Ի լերինս զաստուածեղէն կրօնիցն զծառայութիւնսն հարկանէին. (Կորիւն.։)
to be beaten, struck, wounded;
to be smitten with, enamoured of;
to approach, to incline to;
— զագահութեան, to be avaricious, too fond of riches;
— զախտի, to addict oneself to vice;
— ի վերայ ուրուք, to assault, to attack;
— ի սէր ուրուք, to fall in love with to conceive a great affection for, to be desperately in love with;
ի գութ —, to be moved, touched with compassion;
ընդ զգայութիւնս —, to strike the senses;
— զիւիք, to tend do, to have the mind occupied with;
— յաստուածս օտարս, to idolize;
ի շահս կամ ի գնողս —, to traffic;
ընդ միտս —, to be understood;
այսր անդր —, to waver, to be unsettled, bewildered, in doubt, to hesitate;
— յոք, to incline to some one, to become too familiar or very friendly with;
ցաւ —նի որովայնիս, I have a stomach ache;
I have the colic;
հարաւ ի գեղ նորա, he was smitten with her beauty;
հարաւ ի մորմոք սիրտ նորա, his heart was filled with pain or grief;
երփն երփն —նէր ի նոցանէ, they shone brilliantly with many colours;
—նէր ի նոցանէ հոտ անոյշ, they spread a perfume around;
կարեվէր հարայ յոգիս, my heart was pierced with a hundred wounds.
ռմկ. զարնուիլ, սիրահարիլ .... որպէս Յարիլ ի սրտէ. զառածանիլ. անձնատուր լինել. մոլիլ. տռփալ. հակամիտել.
Որք ունին սիրտ հարեալ զագահութեան (կամ զագահութեամբ). (՟Բ. Պետ. ՟Բ. 14։)
Հարեալ ի ցանկութիւնս մարմնոյ, կամ ի կարասւոջ, կամ ի փափկութիւնս։ Մի՛ զայսմ հարկանիցիմք, այլ զայնու գայցեմք։ Զի՞նչ ասասցուք զախտի հարեալսն. (Ոսկ. ստէպ։)
դիմազ. ՀԱՐԿԱՆԻ հարաւ. դիմազ. Գայ. դիպի, կամ ի վերայ հասանէ. լինի. համակէ. զգածէ. եւ Ի վեր երեւի. գալ, դպչիլ.
Երփն երփն հարկանէր յամենեցունց. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 15։) cf. ԵՐՓՆ։
Մինչդեռ արեւն ընդ ծայրս հարկանէր. (Արծր. ՟Բ. 3. (որ լինի եւ ներգ՛՛։) Ի ճառագայթից արեգականն՝ որ զնովաւ հարկանիւր. Լաստ. ՟Ժ։)
to beat, to strike;
to drive in, to thrust, to push;
to toss, to shake, to agitate;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
ձու —, to beat eggs.
Եթէ ոք հարու զթշնամին. (Մխ. դտ.։)
Մերկացուցեալ զսուսերս իւրեանց՝ ձգեցին հարուլ զնա. (Վրք. հց. ձ։)
Տո՛ւր աղեղամբ ինձ հըզօրին, հարուլ զսիրտ բելիարին։ Հըզօր տո՛ւր ինձ լինել ուժգին, եւ ի դիմի հարուլ չարին (այսինքն հարկանիլ). (Յիսուս որդի.։)
Եւ զնա հարու շլութեամբ աչաց. (Գանձ.։)
Եղեգնաբոյս ծառոյն ծաղկաւէտ՝ ծափս հարուին զեռունք. (Տաղ.։)
Սալոր եւ դամոն զատամունս հարուն. իմա՛ առնուլ. ակռան առնել։
wedding, nuptials;
hymen, marriage, union, wedlock;
հանդէս —նեաց, espousals, wedding-feast, nuptial-feast or bridal-feast;
չաստուած —նեաց, Hymen;
ջահ —նեաց, the torch of hymen;
երգ —նեաց, marriage-song, epithalamium;
ճառ —նեաց, discourse on marriage;
հանդերձ —նեաց, wedding garb or garment;
շօթ, բլիթ —նեաց, bride-cake;
օրհնութիւն —նեաց, nuptial blessing;
առագաստ —նեաց, wedding-bed, bridal-bed or marriage-bed;
—նիս առնել, to celebrate a wedding;
չառնել —իս, not to celebrate the wedding;
երթալ ի —իս, to go to a wedding;
գողանալ զ—իս, to be beforehand with one's spouse, *to get some jobs before the wedding-day.
Հարսանիս արարին։ Դարձան հարսանիքն ի կոծ։ Աւուրք հարսանեաց։ Բարձրացոյց նա զհարսանիսն եսթերայ։ Հարսանիք էին ի կանա գալիլեացւոց։ Արար հարսանիս որդւոյ իւրում, եւ այլն։ Լինին հարսանիք մաքսիմինայ դստերն դիոկղետիանոսի. (Խոր. ՟Բ. 80։)
Մտանել յերկնաւոր ուրախութիւնն, զոր հարսանիս անուանէ. (Շ. բարձր.։)
Սատանայ եւ (ի) հարսանիսն հնարեցաւ մուծանել զապականութիւնն. (Ոսկ. կող. (որ հայի եւ ի յաջորդ նշ։))
Եթէ ջեռցին ի ցանկութիւն ... ո՛չ է հարսանիս, այլ պոռնկութիւն։ Գայլ եղեւ, եւ ոչ ետ օրհնել զհարսանիս իւր. (Կանոն.։)
to oppress, to subdue by violence, to vex, to molest, to crush, to overburden, to surcharge, to extort, to maltreat;
— զիւր կամս, to persist doggedly, to be obstinately resolved, to be stubborn.
Ոչ թող առն հարստահարել զնոսա։ Ելին ի վերայ յուդայ, եւ հարստահարէին զնա. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Զ. 21։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Ա. 17։)
Հարստահարել զմիմեանս. (Սարգ. յկ. ՟Ժ։)
Հարստահարել զամենայն միտս եւ զգրծս իմաստնոցն. (Արծր. ՟Ե. 7։)
Հարստահարեալ ի խորհրդոցն՝ ոչ կարաց զանխլաբար ունել. (Զքր. կթ.։)
Նախանձն յարոյց զկորխ եւ զդադան ի վերայ մովսեսի, եւ ո՛չ թէ հարստահարեցան ի նմանէ. (Լմբ. ժղ.։)
Բարկութիւն է հարստահարել զիւր կամսն. (Մանդ. ՟Ի՟Ե։)
to become powerful, to be predominant, to domineer, to lord it, to rule over, to reign;
to get or grow rich, to prosper, to thrive;
to abound;
— զբարեպաշտութիւն, to be rich in piety, to be very pious.
πλουτέω, δυναστεύω ditesco, dominor, impero. Մեծանալ, ճոխանալ. զօրանալ. իշխել. տիրել. բռնակալել. հարուստնալ, մեծնալ, ափ ձգել, տիրել.
Շինէ զեգիպտոս, եւ անդ հարստանան ազգապետաբար. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Պայազատեաց զթագաւորութիւնն աղկետաս. որ ութուտասն ամ հարստացաւ, եւ եթող ամինտայ զհարստութիւնն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ ապականացու եւ այլայլելի բնութիւնս, այսինքն եղականքս հարստասցի էապէս զանփոփոխութիւն։ Ոչ մեք զնորայսն հարստացաք։ Զմէ՞ անպատշաճ ասես աստուծոյ զտնանկութիւնն, որով աշխարհ հարստանայ զբարեպաշտութիւնն. որով աղքատացաւ բանսարկուն հարստացեալն զմոլորութիւն. (Պրպմ. (ուր հյց. խնդ. է ոճ յն. որպէս թէ լինէր ըստ հյ. յարստանալ. իսկ յն. փարթամանալ))
Աղքատութեան նորա են, զի մեք նոքօք հարստասցուք. (Աթ. ՟Ա։)
Կարէին իբրու զքեզ հարստանալ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
to ask, to inquire, to interrogate, to question;
— ի տեառնէ, to consult the Lord;
— զողջունէ ուրուք, to ask news of, or about some one;
— զումեքէ ի խաղաղութիւն, to salute with gentle words;
— զոք բանիւք բազմօք, to overload with questions.
ἑρωτάω, πυνθάνομαι, ἑξετάζω interrogo, sciscitor. Հայցել զտեղեկութիւն. խնդրել զլուծումն բանի կամ զհրաման կամ զպատգամ. յուզել խուզել. փորձել զբերան այլոյ. որոնել. հետաքննել. հետազօտել. քննել յատենի. հարցընել.
Հարցի ցնա։ Հարցին ցնա։ Զի՞ հարցանես զիս. հա՛րց զայնոսիկ՝ որ լուանն։ Զտէր ամենակալ ոչ հարցիք։ Հարցանել զաստուած։ Հարցանել ի տեառնէ։ Հարցանէր նա նմա ի տեառնէ։ Հարցանել նովաւ յանէն։ Հարցցեն զճանապահէ։ Զի՞ հարցանես զանուանէ իմմէ։ Հարցին զողջունէ նորա։ Հարցանելով եհարց զմէնջ այրն։ Հարցցեն զքէն ի խաղաղութիւն։ Ոչ իմաստութեամբ հարցեր վասն այդոցիկ։ Հարցանելով հարցաւ յաբէլ եւ ի դան։ Իբրեւ հարցաւ ի փարիսեցւոց. եւ այլն։
Հրամայեաց հարցօղ օրինականին։ Վասն զհարցողսն գայթագղեցուցանելոյ. (Սարգ.։)
Տեսանէր զմիտս հարցողացն։ Ոչ բարկացաւ առ հարցողսն. (Ոսկ. յհ.։)
bread;
food, victuals, livelihood;
meal, repast, table;
— առաջաւորութեան, առաջադրութեան or երեսաց, show-bread;
— կենաց, երկնաւոր —, the bread of life;
the Eucharist;
— սգոյ, նեղութեան, the bread of pain, of affliction;
թարմ, կակուղ, քաջեփ or կսկուծ, ջերմ —, new, soft, well baked, hot bread;
օթեկ՝ գահ or քարտու, կարծր, անեփ —, stale, hard, half-baked bread;
սպիտակ, սեաւ or թուխ —, white, brown bread;
տան, հացագործի —, household, baker's bread;
— համեմաւոր, gingerbread;
անխմոր —, unleavened bread;
գետնոյ —, hog's-wort, sow-bread;
կեղեւ —ի (կողինձ), bread-crust;
ներքին կամ վերին կեղեւ, under-crust or upper-crust;
միջուկ —ի, crumb;
շերտ —ի կոգեզանդ, slice of bread and butter;
կոտոր —ի, a morsel of bread;
փշրանք —ի, crumbs;
— յարգանակի, sopped bread, panado;
— խորովեալ, toast, slice of toast;
քրտամբք երեսաց իւրոց գտանել զ— իւր, to get one's bread by the sweat of one's brow;
— թրել, գործել, to make, to bake bread;
— ունել, to have bread;
առանց —ի լինել, not to have bread to eat;
չոր — ուտել, to eat dry bread;
թանալ զ— իւր արտասուօք, to eat the bread of affliction;
—ի բերան վարձու գործել, to serve for his bread;
ի — կոչել զոք, to invite to dinner;
— մեծ գործել, to give a grand dinner;
հաղորդլ ընդ ումեք —իւ, to eat with one;
արկանել —, to serve up;
to give to eat;
— կտրել, բեկանել, բրդել, to cut or break bread;
to crumble, to crum;
կեղեւել զ—, to cut off the crust, to chip it off;
հատանել զ— քաղցելոց, to keep the bread from the hungry;
անարժան է —ին զոր ուտէ, he is not worth his salt.
ἅρτος panis. (լծ. հյ. Հայս. եւ արաբ. խուպզ ) Զանգուած ալեր եւ ջրոյ եփեալ, խմորուն կամ բաղարջ. եբր. լէխմ.
Քրտամբք երեսաց քոց կերիցես զհաց քո։ Եհան հաց եւ գինի։ Հաց ուտելոյ, եւ հանդերձ զգենլոյ։ Հաց հաստատէ զսիրտ մարդոյ։ Կերիցեն ի հացից անտի։ Ի հացից անտի հօր իւրոյ կերիցէ։ Հացիւք սրբովք. (եւ այլն. (թո՛ղ զի ի յն. ստէպ դնի յոքնակի, այլ ի մեզ թարգմանեալ է եզակի։))
Կերա՛յք յիմոց հացից՝ իմաստութիւնն քաղցելոց հրաման տայ. (Նիւս. կազմ.։)
Աղ եւ հաց սեղանոյ զաւազակս ի հաւանութիւն ածէ ընդդէմ թշնամեաց. (Ոսկ. եփես.։)
Իբրու առատ ոք, եւ քաջ, որ ի հաց կոչիցէ. (Նիւս. կազմ.։)
Անդէն իսկ ի հացին քարշեն զալիսն արգամայ (Խոր.՟Բ. 48։)
ՀԱՑ Ի ԲԵՐԱՆ. որպէս ռմկ. պօղազ թօգլուղունա.
Մշակքն մեծավաստակք ի գործել զանդաստանս քո հաց ի բերան վարձու. (Եփր. պհ.։)
baker's shop;
bake-house;
— զօրաց, army bakery.
food for birds;
ի —երի դնել, ի սատակումն գազանագէշ —երի նուիրել, to give a prey to the fowls of heaven.
Ի հաւակերի դնել՝ գազանաբեկս արարեալ։ Ի սատակումն գազանագէշ հաւակերի նուիրէին. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 15։ ՟Գ. Մակ. ՟Զ. 14։)
cf. Զարհուրեմ.
Տալ սոսկալ. զարհուրեցուցանել.
Հիացուցեալ զիս փրկիչն սոսկացուցանէ խոնարհութեամբն. (Ճ. ՟Գ.։)
horror, great fear, trembling, shuddering, terror, dread, dismay, fright, apprehension;
— հերաց, bristling up of the hair;
դողումն եւ — կալաւ զբանակն, a panic spread through the army;
— պատահեաց ինձ, I was seized with horror;
— ածել, բերել, to terrify, to strike with horror, to make one's hair stand on end.
Դողումն եւ սոսկումն պատահեցին ինձ։ Յափշտակեաց ի վկայութիւն զսոսկումն իւր։ Սոսկումն սրտի, եւ լքումն ծնդաց։ Ահ եւ երկիւղ, եւ սոսկումն մարմնոյ. (Յոբ. ՟Դ. 14։ Ամովս. ՟Ա. 11։ Նաւ. ՟Բ. 10։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ. 17։)
Սոսկմամբ մեծաւ։ Այս բազում սոսկման արժանի է։ Սոսկումն հերաց, եւ մարմնոց խռովութիւն։ Դողումն եւ սոսկումն ունի զարարածսն, յորժամ զպատիւ արարչին ոք նոցա մատուցանիցէ. (Դիոն. եկեղ. եւ Դիոն. թղթ.։ Իսիւք.։ Եզնիկ.։)
sharp, pointed, piercing, cutting, trenchant;
penetrative, acute, perspicacious, keen, subtle, lively;
sharpness;
sharply;
acute accent;
— ձայն, sharp sound, shrill voice;
— ազք, ակն, keen sight;
— ականջ, sharp ear;
— համ, acrid savour;
— ցաւ, acute pain;
— ունկն կալջիր խրատու հօր քոյ, be most attentive to your father's advice.
Սուր տէգ նիզակի։ Սուր սայր սուսերի. (Եփր. ծն. եւ Եփր. ել.։)
Որպէս զածելի սուր։ Որպէս սուր սուսեր։ Իբրեւ զսուսեր։ Սուր քան զսուսեր վարսավիրայից. (Սղ. ՟Ծ՟Ա. 4։ ՟Ծ՟Զ. 6։ Ես. խթ. 2։ Եզեկ. ՟Է. 1։)
Սուր սուսերաւ սաստից։ Քաջ սուր մանգաղաւ եւ գերանդեաւ։ Որ սուսերաց ըզսուրն (լինել) տայ. (Նար. ՟Ի՟Զ։ Փարպ.։ Յս. որդի.։)
Սուր գնացս ունէին, փախչէին։ Սուր են ընթացք նորա քան զքերովբէիցն։ Սուր է բնութեամբ, եւ արագ ընթացիւք. (Պիտ. Եփր. ծն.։)
Թերեւս, զի արագ լսիցես. այլ չիցես սուր ականջօք քան զէշ. (Ոսկ. փիլիպ.։)
ՍՈՒ՛Ր. ὁξύς acutus. Ըստ երաժշտաց՝ է մակդիր ազգոյ եւ նուրբ ձայնի կամ լարի. որ եւ սոսկ. բարակ. լերկ.
Չորեքաղեանն քնար ի չորից լարից. զիլ՝ որ է սուր. եւ պամ՝ որ է ծանր. եւ այլն։ Սուրն համեմատի հրոյն, զի տաք է եւ չոր. (Երզն. քեր.։)
Յայտնագոյն քան զձայն՝ զգործոցն ճշմարտութիւն, այնոցիկ՝ որ սուր կարեն տեսանել, յանդիման կացուցանէ. (Փիլ. լիւս.։)
to kill, to slay, to put to death, to take away life, to assassinate, to massacre, to slaughter, to cut the throat of, to behead, to execute;
— զմիմեանս, to kill each other;
— զկրակ, to put out, to extinguish, to quench fire;
cf. Ընթադրութիւն.
σφάττω, σφάζω, φονεύω , κτείνω, καίνω, ἁποκτείνω interficio, occido, neo, macto եւ այլն. Զենուլ. խողխողել. գլխատել. սրով ծախել. զոհել. մեռուցանել. ի մահ մատնել. (ոմանք ի գրչաց ստէպ գրեն որպէս ռմկ. Սպանել) սպանել, մորթել, մեռցնել .... եբր. զապախ։ Ասի զանասնոց. տե՛ս (Ել. ՟Ի՟Բ. 1։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Ե. 5։ Օր. ՟Ի՟Ը. 31։ Ես. ՟Ի՟Բ. 13. եւ այլն։ Եւ զմարդկանէ. տե՛ս Սղ. ՟Լ՟Զ. 15։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 28։ Գծ. ՟Ե. 30. եւ այլն։)
Սպանեցէք զայնպիսի ճոխ կրականի։ Սպանէք զմոգեանն. (Փարպ.։)
Սո՛ւր սրեա՛ց, եւ զայրացի՛ր, զի սպանցես զսպանումն. այսինքն սպանանելով սպանցես. (Եզեկ. ՟Ի՟Ա. 10։)
cf. Սպիտակազգեստ.
λευχείμων albam vestem gestans, candidatus. Սպիտակ հանդերձիւք. սպիտակազգեստ.
sponge;
սուտ —, bastard —, alcyonium;
— լսնոսկւոյ, spongy platina;
սրբել, ջնջել սպնգաւ, to sponge, to clean or wipe off with a sponge;
ընդ սպնգով ծածկել զերկաթ, զնետ, to admonish kindly, to warn gently.
ՍՊՈՒՆԳ որ եւ ՍՊՈՒՆԿ. յն. սբօ՛նղօս . լտ. սբօ՛նճիտ. σπόγγος spongia. ար. պ. սէֆէնճ, իսֆիւնճ. Սաթնուկ. բոյս ծովային որպէս սունկ՝ ծակոտկէն յամենայն կողմանց, փափուկ եւ թեթեւ, որ յինքն ծծէ զջուր, եւ դիւրաւ մաքրէ զխոնաւուտ աղաս. սիւնկէր, սօնկէր.
Սպունկն աման է ճիճոյ, որ ի ծովն լինի, զոր մարդիկ ամպ անուանեն. (Զքր. կթ.։)
Ոչ ոք սպունկ վիրացն մատուցանէր (առ ի սրբել զչարաւն). (Իսիւք.։)
Տեսեալ զնա առիւծուն՝ աջ թաթիւն որպէս սպունգաւ սրբէր զքրտունսն. (Հ=Յ. օգոստ. ՟Ժ՟Գ.։)
Սպունկով կարեկցութեան ջնջեաց զարտասուս այրեաց. (Ոսկ. մտթ.։)
Ընդ սպունկաւն ծածկեալ ունէր զերկաթն (նաթան ի յանդիմանելն զգաւիթ ոճով). (Ոսկ. ապաշխ.։)
of four days;
the fourth day;
— տենդ, quartan, quart ague;
— տենդ թեթեւ, slight quartan-ague;
— տենդ սաստիկ, very bad quartan-ague;
չորեքօրէիւք պահել, to fast four days;
կերեկրիլ զչորեքաւուրբք միանգամ, to eat once in four days.
Կերակրէր՝ երբեմն զերկու աւուրբ, եւ երբեմն զչորեքաւուրբք միանգամ։ Թո՛յլ տուր ե՛ղբայր. (եւ չորեքօրիւք) (այս ինքն չորեքօրէիւք) պահեցի. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
Եգիտ զնա չորեքօրեայ ի գերեզմանի։ Արդ հոտեալ իցէ, քանզի չորեքօրեայ է. (Յհ. ՟Ժ՟Ա. 17. 39։)
Զչորեքօրեայ զմեռեալն ... կոչեցեր ի թաղմանէ։ Աստուածաբար կոչեաց զմեռեալ չորեքօրեայն ի թաղմանէ։ Գտին կենդանացեալ զչորեքօրեայ զմեռեալն. (Շար.։)
Զարեգակնս զայս՝ որ չորեքօրեայ արարած է նորա»։ (՟Ժ՟Բ.)
Կերակրէր՝ երբեմն զերկու աւուրբ, եւ երբեմն զչորեքաւուրբք միանգամ։ Թո՛յլ տուր ե՛ղբայր. եւ չորեքօրիւք (այս ինքն չորեքօրէիւք) պահեցի. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)
fourth;
fourthly;
four;
quarter;
— տասն, forty;
չորից —աց զինուորք, four quaternions of soldiers;
—ք, the marrying four times;
the fourth marriage, or the fourth time married.
Օր չորրորդ։ Գետն չորրորդ։ Ի չորրորդում ազգի։ Ի քսաներորդի եւ չորրորդի.եւ այլն։
Իսահակ՝ առաջին էր յաբրահամէ. եւ երկրորդ՝ եսաւ. երրորդ՝ հռագուէլ. չորրորդ՝ զարէ. եւ զյոբաբ հինգերորդ թուեաց. (Իսիւք.։)
Մատնեար չորից չորրորդաց զինուորաց պահել զնա». (Գծ. ՟Ժ՟Բ. 4.) իմա՛ չորրորդաւորաց՝ կարգելոց յիւրաքանչիւր բաժանմունս չորից պահուց.
Չորրորդ տասն ոստք պտղաբերեցին։ Չորրորդ տասունք զինուորք. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
Զչորրորդ տասանցն լցուցեր զպակասութիւն։ Լցուցին զպակասումն չորրորդ տասանցն, կամ տասինն. (Գանձ.։ Շար.։)
Ցանեցաւ սերմն յերկիր. ապա խաղաց ի վեր եւ ի վայր ... ապա աճեաց, եւ չորրորդ՝ զպտուղն եբեր։ Նախ առաջին ... ապա ... եւ երրորդ ... եւ չորրորդ, եւ այլն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 12. եւ այլն։)
ՉՈՐՐՈՐԴ ԱՆԳԱՄ. մ. ... τέταρτος, τετράκις quarta vice, quater, quarto. Ի չորրորդ նուագի. եւ Չորիր. այն չորրորդ հաշուեսցի՝ զի եւ այլն.
Չորրորդ անգամ զայս ասացին զնա։ Ոչ թէ չորրորդ անգամ, այլ եւ բիւր անգամ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
Երրորդ անգամ՝ զի ... չորրորդ անգամ՝ զի. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6. եւ այլն. ստէպ։)
way, road;
journey, travel, voyage;
departure;
decamping;
removal, removing;
march, marching;
campaign;
expedition;
— առնել, ի — անկանել, to begin a journey, to set out, to start, to go away, to leave, to remove;
— առնել զօրաց, to decamp, to break up the camp, to march.
Գրեաց Մովսէս զչուս նոցա եւ զբանակետղս իւրեանց։ Յամենայն ի չուս իւրեանց. (Թուոց. ՟Լ՟Գ. 2։ Ել. ՟Խ. 36։)
Ի նախընթաց չուս աստիճանաց (բանիս՝) օթեւանացս պատրաստութեան։ Ղեկացն կառուցմունք անդրէն սուզան. չուոցն յարմարութիւն պակասեցան. (Նար. ՟Բ. եւ ՟Ի՟Ե։)
Ի բա՛ց վարեա զչուն շրջագայութեան, որ ի սուգս խորագոյնս եկեսցէ. (Կլիմաք.։)
Զի՞նչ էր այն ամենայն չու՝ որ ինձ դիպեցաւ։ Գայր չու մեծ եւ ամբոխ բազում. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 8։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 39։)
made of cord;
—եայ խարազան, scourge of cords, rope's end.
ՉՈՒԱՆԵԱՅ կամ ՉՈՒԱՆԷ ՉՈՒԱՆԵՂԷՆ. Կազմեալն ի չուանէ. չըվանէ. յն. ի չուանաց. ἑκ σχοινίων ex funiculis.
Արար խարազան չուանեայ. (Յհ. ՟Բ. 15։)
Հեզական չուանեայ քաղցր խարազան փրկչին. (Արշ.։)
Ունէր խարազան չուանեայ կարկամ յոյժ. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Ընդէ՞ր խարազան չուանէ առնէ։ Չուանէ գօտի. (Վանակ. հց.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
to grow poor, to become needy, to want, to be in need, in extreme want, without resources, in straitened circumstances;
ոչ չքաւորէր անենազօր ձեռն քո արձակել, it was not difficult for Thy Almighty hand to send.
Ո՞ւր են գանձք արդարութեան, զի այդպէս վաղվաղակի չքաւորեցար. (ՃՃ.։)
Ոչ չքաւորէր ամենազօր ձեռն քո՝ արձակել ի վերայ նոցա գազանս. (Իմաստ. ՟Ժ՟Ա. 18։)
Ապա թէ այլ ուստեք կամիցիս ճշմարտագոյնս զնոյն ուսանել, սակայն եւ ոչ զայն չքաւորեսցուք ցուցանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)
Վասն զի իմ չքաւորեալ գոլով ի բոլորից արգասեաց բարեմասնութեանց. (Սկեւռ. աղ.։)
Բազումք ի յունաց՝ որ զընտրութիւնն այսպիսի ինչ իրաց ուսանել փութային, չքաւորեցան, եւ յանքնինս անկան. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
to fail;
to want, to be wanting in, to lack, to run short;
to lessen, to grow less, to diminish, to cease;
to weaken, to swoon;
to die;
— լուսնի, wane —եալ ի մտաց, mad, foolish;
—եալ են ոգիք նոցա, they are exhausted, worn out;
—եցին աչք իմ յարտասուաց, my eyes are weary with weeping;
մի թէ —եցա՞յք իմիք, have you perhaps wanted for any thing ?
զի՞նչ այլ —սէր ինձ ի բարեբաստութիւն, what was wanting to my happiness ?
to be eclipsed.
ՊԱԿԱՍԵՄ կամ ՊԱԿԱՍԻՄ. ἑκλείπω, παρεκλείπω , ἑπιλείπομαι deficio ἑλαττόομαι, ελασσοῦμαι minuor, diminuor ὐστερέω indigeo եւ այլն. որ եւ ՊԱԿԱՍ ԵՄ, ես, է. Պակաս գտանիլ. նուազիլ. կասիլ. դադարել. տկարանալ. չբաւել. չգտանիլ. եւ Կարօտիլ. պակսիլ. էքսիլմեք.
Ոչ ինչ պակասի ի նոցանէ։ Պակասեալ էր ի Սառայէ լինել ի կանանց օրինի։ Պակասեալ Աբրաամու՝ մեռաւ։ Պակասեաց արծաթ։ Պակասեցին ռոճիկք, ջուրք, կեանք իմ։ Պակասեսցին որպէս ծուխ՝ զի պակասէ.եւ այլն։
overseer, surveyor;
tutor;
cf. Պահայոյզ.
Ո՞ւր են դպիրքն. ո՞ւր եւ խրատտուքն. ո՞ւր է որ ունի զհամար պահակերաց զմեծի եւ զփոքու ժողովրդեանն. (Ես. ՟Լ՟Գ. 18. ի լտ. ասի՝ վարդապետ տղայոց։)
Ո՞վ է՝ որ ունի զհամար պահակերացն, որ են գիշերապահքն. կամ որ համարի զվարիչս մեծի եւ փոքու ժողովրդեանն։
cf. Պահայոյզ;
cf. Հմայեակ;
—ք, garrison, guard.
Պահանորդ պահանորդի մի՝ զգիշերային տեսիլն պատմէր. (Եղիշ. դտ.։)
(Թագաւորն) ի պահանորդացն իւրոց ունի զերկիւղն. (տպ. ի պահնորդացն). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 32։)
Զսփրիդս տո՛ւք ցպահանորդսն, եւ նոքա բերեն ձեզ զհացիկն. (Վրք. հց. ձ։)
Արարից քեզ պահանորդս՝ զի մի՛ ակնհարեսցիս կամ ակնահարիս յումեքէ. (Հ=Յ. յուլ. ՟Ի՟Բ.։ եւ Հ. յուլ. ՟Ի՟Ա.։)
to exact, to recover, to require, to claim, to lay claim to;
to examine, to discuss;
— զինչս, to claim, to challenge, to demand;
— ի դատաստանի, to require;
ի բաց — յումեքէ զոգին, to require one's soul of one;
— զամբարիշտս, to punish or chastise the impious;
վրէժս —, to avenge, to be avenged.
(որպէս թէ զ՝ի պահեստ եդեալն կամ զաւանդն եւ զփոխն յետս նահանջել) ἁπαιτέω repeto, requiro, exigo ἑξετάζω exquiro τίω, ἁποτίω vindico, ulciscor λαμβάνω capio Բռնադատել ի հատուցանել զպարտս. համար խնդրել. իրաւունս եւ վրէժս խնդրել. ճշդիւ հետազօտել. կէրի իստմէք
Մի՛ պահանջիցես յընկերէ եւ յեղբօրէ քումմէ (զամենայն պարտս՝ յամի թողութեան)։ Յօտարոտւոյն պահանջիցես՝ որ ինչ իցէ քո առ նմա։ Հարկահանք ձեր ճռաքաղ առնեն զձեզ, եւ պահանջօղք տիրեն ձեզ։ Զգաւազանն պահանջողաց մերժեաց։ Զոր ինչ հանէ ոք ի քէն, մի՛ պահանջեր։ Յայսմ գիշերի զոգիդ ի քէն ի բաց պահաջիցեն.եւ այլն։
Պահանջէ յինէն զտաղանդ պատուիրանին. (Շար.։)
Թագաւորն հրէից զքահանայսն ոչ պահանջէր. այսինքն չարկանէր ընդ հարկապահանջութեամբ. (Եփր. համաբ.։)
Մի՛ պահանջեր զմեզ ըստ մերում չարութեան. (Եփր. աղ.։ 4)
to be exacted, claimed;
դատաստան —, to be compelled to give account of;
հզօրք հզօրագոյնս պահանջեսցին, the rich shall suffer great torments.
(կր. իբր հ. հյց. խնդրով) ἁπαιτέομαι, ἐτάζομαι reposcor, expetor, exigor. Հելլենաբանութեամբ ասի՝ Պահանջիմ զայս ինչ, փոխանակ ասելոյ ըստ հայումս՝ Պահանջեն յինէն զայս ինչ.
Յետ սակաւ միոյ ի նոյն երթայ՝ ուստի առաւն, եւ զպարտս ոգւոյ պահանջեալ (յԱստուծոյ)։ Հզօրք հզօրագոյնս պահանջեսցին. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 8։ եւ ՟Զ. 7։)
Յայսմ գիշերի զոգիս պահանջեցայց։ Մի՛ գուցէ եւ դատաստան պահանջիցիմ՝ բարեգործել (այլոց) կամելով. (Ածաբ. աղք.։ եւ Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)
Մի եթէ մեղադրիցէ՞ ծառայն, յորժամ պահանջիցի զաւանդն տեառն իւրոյ. (Իսիւք.։)
Զվերջին թշուառութեանցն պահանջին աղէտս. (այսինքն հարկին լուծանել զվրէժ). (Պիտ.։)
Զմեր յանցանաց ի նմա պահանջեցաւ զպարտս (տպ. մեր ... պարտիս)։ Որք առաջի կան դատաւորին, զիւրաքանչիւր գործոց պատասխանիս պահանջին։ Զպտուղ աղօթից յամենայն ժամու պահանջիմք յԱստուծոյ. (Խոսր.։)
Զի մի՛ զյետին նաքարակիտն՝ պահանջեցայց անդր ի բանտին. (Յիսուս որդի.։)
Որչափ մեծ է պատիւս՝ որոյ արժանաւորեցաք, նոյնչափ բազում առաքինութիւնս գործոց պահանջիմք. յն. բազում առաքինութեան եմք պարտական։
cf. Պահայոյզ.
Բառ անյայտ, որ կարծի նոյն ընդ Պահայոյզ, կամ Պահախոյզ. որպէս պահապան տքնօղ՝ ցուցիչ ժամուց. այլ յայժմու յն. գրի ὁρεωκόμος , որ մեկնի դարմանիչ կամ պահապան ջորւոց. qui curat mulos.
Պահացոյցն՝ միայն զզանգակսն գանգաչեցուցանէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։)
to preserve, to keep, to maintain;
to guard, to watch over;
to preserve, to guarantee;
to keep, to observe;
to hide, to keep secret, to conceal;
to abstain from, to fast;
լռութիւն, — to keep silence;
— զանձն յիմեքէ, to refrain, to forbear, to avoid;
նմա պահեալ կայ or է, it is reserved or destined for him to;
cf. Խոստումն.
(ի բառէս Պահ) φυλάσσω, -ττω, ἑπιφυλάττω , διαφυλάττω custodio φρουρέω praesidio teneo τηρέω, διατηρέω, σωτηρέω servo, observo, conservo σκεπάζω tego, operio συνέχω contineo. Պահ ունել. զգուշութեամբ պահպանել. սպաս ունել. հովանի լինել. եւ Պինդ ունել. արգելուլ. ի ներքս փակել. եւ թագուցանել. մթերել, եւ այլն, բազմապատիկ առմամբ. սագլամագ.
Գործել զնա եւ պահել. Պահել զճանապարհն ծառոյն կենաց. կամ զճանապարհ Տեառն։ Պահել զհրամանս, զօրէնս, զխրատ, զբանս, զարդարութիւն։ Արածեցից զխաշինս քո եւ պահեցից։ Կերակուրք ի քաղաքս պահեսցին։ Պահէին զքաղաքն։ Ամենայն պահպանութեամբ պահեա՛ զսիրտ քո։ Պահեսցէ զքեզ ի կնոջէ օտարէ եւ չարէ։ Արդարութիւն պահէ զանմեղս։ Պահեաց զտունս Իսրայէլի յԵգիպտոս։ Ծանեաւ զարդարն, եւ պահեաց զնա անարատ Աստուծոյ։ Պահէր յաներկաթ բանտն արգելեալ։ Եւ արքն՝ որ պահէին զնա։ Պահել զպատուիրանս։ Հրեշտակաց իւրոց պատուիրեալ է պահել զքեզ. եւ այլն։
Պարտ է զմի աստուածութիւնն պահել, եւ զերիս դէմսն խոստովանել. (Առ որս. ՟Բ։)
Զգուշութեամբ հրամայէր պահել զսուրբսն։ Մեզ կան պահին ի սկզբանէ պատրաստութեամբն. (Եղիշ. ՟Է. ՟Ը։)
Ասի եւ այս ի սուրբ արանց, եթէ ծուլիցն եւ հեղգագունիցն հրեշտակքն շատ աշխատին ի պահելն զնոսա. (Վրդն. դան.։)
Այլ հայէր նա ուղիղ ննջեցելոցն պահեալ՝ զշնորհս պարգեւաց. իմա՛ պահեալ կամ համբարեալ գոլ։
Պա՛րտ է զկտակագիրն ի ներքոյ կնքոյ մատանւոյ պահել. (Մխ. դտ.։)
ՊԱՀԵՄ. (ի բառէս Պահք) νηστεύω abstineo եւ jejuno. որ եւ ասի՝ ՊԱՀԵԼ ՊԱՀՍ. Ժուժկալել ի կերակրոց՝ մանաւանդ ի պարարտաց. եւս առաւել պահել զծոմ. պաք կամ պաս՝ ծոմ բռնել, մէկ ժում ուտել .... եբր. ծիւմ. (իսկ պահս պահել, ծիւմ. ծոմ)
Լացին առաջի տեառն, եւ պահեցին յաւուր յայնմիկ։ Թաղեցին զնոսա, եւ պահեցին զեօթն օր։ Կոծեցան եւ պահեցին։ Զի՞ է զի պահեցաք մեք, եւ դու ոչ տեսեր։ Ի հակառակութիւնս եւ ի կռիւս պահէք։ Յորժամ պահիցէք, մի՛ լինիք իբրեւ զկեղծաւորսն տրտմեալք։ Պահեմ երկիցս ի շաբաթու.եւ այլն։
Առնուին պահս պահել, եւ խնդրել յԱստուծոյ, զի փրկեսցէ զնոսա. (Բուզ. ՟Գ. 7։ 1)
guard, defender, protector;
armour, cuirass;
preservative;
phylactery;
— զէնք, defensive armour;
— լանջաց, breast-plate;
— բազկաց, armlet, bracelet, leather gauntlet;
— բարձից, greaves, legpiece;
վերտ —, mail, coat of mail;
ջղեայ եւ կաշեայ —, leather-cuirass, buff jerkin.
Որ ինչ պահպանէ յարտաքին վնասուց. մանաւանդ զրահք, լանջապանակք, բազպանք եւ սռնապանք սպառազինաց.
Տախտակս պղնձիս՝ թիկանց եւ լանջաց, եւ պահպանակս բարձից եւ բազկաց։ Որ ի նոցայցն պահպանակացն եւ զինուցն փայլմունք եւ շողիւնք։ Վառեալ վերտ պահպանակօք՝ ուր ոչ գծէին նետք։ Ի ջղեայ եւ ի կաշեայ պահպանակաց զգեստուն. (Խոր. ՟Ա. 10. 23։ ՟Բ. 82։ ՟Գ. 37։)
Եթէ պահպանական վստահութեան զանձն ուրուք լքցէ։ Պահպանակդ երկրպագելի (սուրբ խաչդ) ի զգայարան սրտիս միասցի. (Նար. ՟Գ. եւ ՟Կ՟Ե։)
Կացուցանէ լեգէոնս պահպանակ թիկնոցաց։ Ի պահպանակացն բարձիցն եւ բազկաց. (Յհ. կթ.։)
ՊԱՀՊԱՆԱԿ. φυλακτήριον tutela. Որ ինչ պահպանէ ի փորձանաց՝ իրօք որպէս հոգեւոր զէնն. կամ կարծեօք ախմարաց, որպէս գրապանակն.
to guard, to preserve, to keep;
to protect, to guarantee, to sustain, to defend;
to shield, to screen, to secure or shelter from;
to maintain, to entertain;
— զանձն, to guard, to preserve oneself from;
— ի ցրտոյ, to screen from the cold.
Պահպանեա՛ զմեզ Քրիստոս Աստուած մեր։ Օրհնեսցի եւ պահպանեսցի, եւ այլն։ Պահպանեա՛ զժողովուրդս քո Քրիստոս. (Ժմ.։ Նար.։ եւ Շար. ստէպ։)
զի պահպանիցիմք հրեշտակաւ Աստուծոյ ի նետից սատանայի։ (Խոսր.։)
Կա՛մ է տէրունեան բանին՝ զառաքինին միշտ յաւէտ պահպանեցուցանել։ Որ զարգելեալսն ի նմին (այսինքն ի հնոցին Բաբելոնի) պահպանեցուցեր։ Զօրութեամբ եւ շնորհօք զքեզ պահպանեցուցեալ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 149։ Շար.։ Կիւրղ. թղթ. առ կոստանդ.։)
to provide, to get, to come by;
to try, to endeavour, to remedy, to find means;
— զկեանս, to earn one's livelihood, to provide where with to live.
Արագլաց ձագք թռչելով՝ ամենայն ուստեք պաճարեն շահ՝ ծնողացն ի պէտս։ Որպէս զի հանգիստս դիւրավարս եւ հեշտութիւնս իւր պաճարեսցէ։ (Զճշմարտութիւնն) ամենայն զօրութեամբն պաճարելի է գտանել. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. ել.։)
Պաճարել շահս մարմնոյն։ Ի ձեռն հնարիցս այսոցիկ պաճարեաց. (Նիւս. կազմ.։)
Ոչ ունիմ ուրեք ապաստանել յանապատիս, եւ օգնական զոք իմումս պաճարել վտանգի. (Պիտ.։)
Ոչ կարացեալ հերքել զօրութեամբ՝ արուեստիւ պաճարէր նոցա. (Ոսկիփոր.։)
to deck, to attire, to embellish, to adorn, to beautify, to decorate, to bedizen, to bedeck;
to paint, to plaster;
to dissemble, to feign, to disguise;
to give oneself airs;
— զմարմին, to embalm;
—եալ, cf. Պաճուճազարդ;
— առասպելք, cunningly devised fables;
— կերակուր, skilfully dressed meats.
καλλοπίζω faciem elegantem et venustum reddo, ostento κοσμέω orno ἁμφιάζω induo πλάττω fingo եւ այլն. Գունագեղել պէսպէս զարդուք, եւ արտաքին իրօք. գեղերեսել. պճնել. սեթեւեթել. յօրինել. զարդարել. յօդել, պատրուակել. ճիճի պիճի բան մը ընել, սազել, շինծու զարդարանքով աղուոր երեւցնել. լծ. թ. պէզէմէք
Որչափ ինչ պաճուճեցին որդիքն Իսրայէլի, բայց ոչ այնպէս ինչ զտեառնէ իւրեանց։ Ի հանդերձս ոսկէհուռն զարդարեալ եւ պաճուճեալ։ Տքնութիւն նորա առ ի պաճուճել ի կատարման նորա։ Պաճուճեալ զգեստուք զարդ։ Ոչ եթէ պաճուճեալ ինչ առասպելաց զհետ երթեալ. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Է. 9։ Սղ. ՟Խ՟Դ. 10։ Սիր. ՟Լ՟Ը. 31։ ՟Ա. Պետ. ՟Գ. 3։ ՟Բ. Պետ. ՟Ա. 16։)
Իմանամ զքո յապաղումնդ, թէպէտեւ պաճուճես բանիւք. (Բրս. գորդ.։)
Մի՛ հայիցիս՝ պաճուճեալ խոնարհութիւնն։ Ծառայ էր, եւ զինքն ծառայութեամբն ազատ անձին իւրում պաճուճէր. (Կոչ. ՟Զ։)
Զտաճարս կռոցն եւ զմեհեանս պաճուճէին. (Նիւս. սքանչ.։)
Պաճուճեսցեն եւ զարդարեսցեն զդստերս իւրեանց. (Եփր. ծն.։)
Պաճուճեցէ՛ք զորդւոյ իմոյ սիրեցեալ անդամս։ Պաճուճիս պէսպէս հանդերձիւք եւ մատանեօք։ Այնպիսին պաճուճեսցի՝ որ ի բոզանոցսն ջերանին. (Ոսկ. ղկ. յհ. եբր։)
Ամենավայելուչ գեղեցկութեամբ գարնանայինս իմն զարդարեալ պաճուճի ժամանակ. (Պիտ.։)
Զարդարեալ պաճուճեաց զտիեզերս զանազան ծառովք եւ տնկովք։ Զերանգ երանգ ծառսն պաճուճեաց ոստովք եւ տերեւովք։ Յովսէփ զարդարեալ պաճուճեաց զմարմինն տէրունական. (Զքր. կթ.։)
Պաճուճիս պարծանօք սեւեռիանէ, եւ զանիմաստս ընդ քեզ յափշտակես. (Ճ. ՟Բ.։)