cf. Նախաստեղծ.
offered beforehand;
first fruits;
the first proselyte.
from God, of God.
cf. Աստուածուստ.
plan;
առնուլ զ— քաղաքի, to trace or take the plan of a town.
ever-smiling, cheerful, pleasant, merry, gay.
fellow.
always fluctuating, agitated, troubled;
— ի փրփրադէզ կոհակաց, ever beaten by the foaming waves.
cf. Յարածուփ.
cf. Յարմարումն.
addition, increase, overplus, surplus, accession, augmentation;
rest, residue;
— գրոց, մատենից, addition, supplement, appendix;
— չարեաց, redundant malice;
—ք որովայնի, excrement;
թափել զ—ս որովայնի, to ease oneself, to go to stool.
increase, increment;
multiplication.
unexpected, unforeseen;
—, —ում or —ում ժամու, unexpectedly, unawares;
suddenly, all at once;
—ում պահու ի վերայ հասանել, to surprise, to take by surprise.
tempered, casehardened.
cf. Մծղնէութիւն.
incest;
lechery, lewdness, lust.
incestuous;
lecherous, libidinous, lewd;
name of various ancient sectaries.
• , ի հլ. «մի տեսակ քրիստոնէ-ական աղանդ», փխբ. «պիղծ, զազիր, զզուե-լի» Եզն. Կանոն. էջ 58, 73. Յհ. իմ. ատ. Իգնատ. ղկ. 275, որ և մծղնի (յգ. -իք, -եաց) Հին բռ. որից մծղնէացի Ոսկիփ. մը-ծըղնէութիւն «խառնակութիւն, պղծութիւն, պիղծ մերձաւորութիւն» Կանոն. էջ 80. մը-ծըղնագործութիւն Կիր.։
• = Ասոր. [syriac word] məsalləyāne «Մես-սաղեան կամ Euchitae (աղօթական) կոչ-ուած աղանդաւորները, Մծղնեայք աղանդա-ւորք՝ որ ծաղկեցան Դ դարի վերջում Միջա-գետքում». ասորի բառը ծագում է səlā «թեքուիլ, խոնարհիլ», [arabic word] səlūtā «աղօթք» արմատից (Brockelm. uex. syr. 303)։-Հիւբշ. 311։
• ՆՀԲ «ի միծ, մծեղ, իբր փիծ, ռմկ. փիս, լծ. յն. μἰζις, լտ. mixti» «խառ-նակութիւն»։
spoiled by mice or rats.
rest, remnant, remainder;
residue, relics;
remains, fragments;
—որդք or գիրք —որդաց, Paralipomena.
always eating, devouring, voracious, greedy, gluttonous.
well known.
ever smiling, cheerful.
ever fruitful;
constantly producing.
permanently shining, clear or luminous.
grazing, feeding continually.
prostrate in the dust.
prone on the ashes;
— խշտի, a bed sprinkled with ashes.
charcoal-powder.
• «մոխիր, ածուխի փշրուք, մճիր». Վրք. հց. Բ. 464. Մարթին. ասւում է նաև մոճիր, մճիր, մծիր. որից մծրել «խանձել, այրել, մոխիր դարձնել» (նորագիւտ բառ) Սիմ. ապար. 77, 100 (Ջառիւծադէմ անպար-տելին... կամէր մծրել հուր Սասանին. Մրծ. րեալ այրեաց բոլորովին). Օրբել. 330 (Զգե-ղեցիկ սաղարթ լուսալիր ոստոց հաւատոյ... բոցաթոյն արկածիւ այրեալ մծրէ և ապա-կանէ), մծրիլ «հացահատիկը ուշ հնձուելով՝ այրիլ հողանալ» Վստկ. էջ 29 (Թէ գարին հասեալ իցէ, յառաջ զայն հնձեա՛, զի թէ յամէ, մծրի)։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. մօծիր, Հմշ. մօձիր «կը-րակը պատող մոխիրը», Ալշ. Եւդ. Մշ. Մշկ. մօձիլ «փոքրիկ կայծ» (Մշ. նաև մօձեղ), Ջղ. մոծիլ, Ոզմ. մուծէ՛լ «կայծ», Պլ. Սեբ. մըջիր, Ռ. մըջըր, Ասլ. մձիլ «ածուխի փշրանք», թըր-քախօս հայերից՝ Ատն. մզէլ «սպառած՝ քիչ մնացած կրակ».-մծրիլ ձևի դէմ ունինք մծրուիլ Երև., մնձրիլ Վն., մնձորել Սլմ.. մնձուր Մրղ. Վն. «այրուած բանի ածխացած մնացորդը».-Նոր բառ է մոճրակալել Ղզ. «կրակը մոխրով ծածկուիլ»։
• ՓՈԽ.-Բրք. [arabic word] muiur «հրահալե-լեաց կղկղանք, scorie», որ ըստ Կարապետ-եան, Թսմ. բռ. 870 բացի «հրահալելեաց կղկղանք» նշանակութիւնից, ունի նաև «ա-ծուխի մանրուք» նշանակութիւնը, որով բո-լորովին նոյնանում է հայերէնի հետ և սրա-նով փոխառութիւնը հաստատում։
wax-chandler, wax-maker.
oil-cloth, oil-skin;
floor-cloth.
skinner, currier, leather-dresser, fell-monger.
cf. Խաղախորդութիւն.
skinned, deprived of the skin;
— առնել, to skin, to deprive of the skin;
to excoriate.
to introduce, to give entrance, to cause to enter, to thrust or poke in, to insert;
to conduct, to guide, to lead;
to admit, to receive;
to think, to excogitate, to invent;
to adduce, to allege.
cf. Մուծիչ.
introducing;
introducer.
gentleman usher.
introduction.
cf. Մաշկեկագործ.
begged, mendicated, borrowed;
alien, foreign;
pieced, patched up, mended.
cf. Մուրացած.
cf. Մուրացած.
cf. Մուրացած.
fed with flesh;
— ճանճ, flesh-fly, meat-fly, blue-bottle.
butcher.
butchery.
carneous, fleshy;
corporeal, earthly.
shreds, scraps, morsels, bits, particles, minutiae.
cut into bits or pieces, hashed, minced, pounded, ground.
cf. Մաշական.
demi-john, flagon;
goat-skin.
• «գինու աման». մէկ անգամ ունի Յուդիթ ժ. 5. այլ ձեռ. հանդաղակ. յոյն օրինակն ունի ἀσϰοπυτίνη «կաշեղէն շիշ». ըստ այսմ հայ բառն էլ մեկնում են «կաշիէ տիկ, կամ փայտէ աման գինւոյ, կամ խսի-րով պատած մեծ շիշ (ֆրանս. dame-jeanne, ռմկ. տամճանա)», բոլորն էլ ենթադրաբար։
• Հիւնք. էջ 334 տճկ. մէթհէրէ, մաթարա բառի հետ։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] hauqala «ջրկիրի մեծ շիշ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 180)։
thousand;
immense, innumerable;
—, —ս, thousand times;
—ք —աց, million;
—ս հինգ արանց, five thousand men;
զօրութեամբ —օք, with an army a million strong;
քոյր մեր, եղիցես ի —ս եւ ի բիւրս, o sister! may your posterity be as the sand of the sea-shore;
— եւ բիւր դէպ եթէ գտցի ոք, if by chance, it happens;
ամն արժանի յիշատակաց — ութ հարիւր եօթանասուն եւ ութ, the memorable year one thousand eight hundred and seventy eight.
• = Պհլ. [syriac word] hazār (պհլ. hazarak ձևի հետ հմմտ. վեց-հազարակ Լծ. կոչ.), պրս. [arabic word] hazār, սակ. zara, զնդ. ❇ hazañ̄ra-, սանս. [other alphabet] sahásra-«հազար» (Horn § 1093)։ Իրանեան բառի ծագումը բացատրւում է զանազան ձևերով, որոնց մառեն տե՛ս Pokorny 1, 633 և 2, 488։ Իռա-նեանից են փոխառեալ նաև քրդ. hazár, աֆ-ղան. zär, ուտ. hazar, կիւր. azur, aγzur, ւէզգ. azər, ռուտ. hagzūr, agzūr, ցախ. azur, agzūr, ագ. azur, agzur, տաբաս. agzur, բուդ. γazar, ջէկ. azar, խինն. azar, gazir, արչ. izardo, չեչէն. ezir, ezer, խիւր. 'azīr, կայ. azir, կուբ. oziy, վար. azi, լակ. āzar-ba, azarva, āzarra, դիդ. azal, azargo, կար. azareda, անդ. ozurugu, աւ. azar, 'azarg, նաև (ըստ Miklosich-ի՝ թուրքերէնի ազդե-ցութեամբ) հունգ. äzer, ezer, Խրիմի գոթ. hazer, սերբ. խրվաթ. jézero, սլ. jezero «հազար» (Berneker, էջ 455)։-Հիւբշ. 174։
վայրի —, lettuce.
• = Պհլ. [syriac word] hazār (պհլ. hazarak ձևի հետ հմմտ. վեց-հազարակ Լծ. կոչ.), պրս. [arabic word] hazār, սակ. zara, զնդ. ❇ hazañ̄ra-, սանս. [other alphabet] sahásra-«հազար» (Horn § 1093)։ Իրանեան բառի ծագումը բացատրւում է զանազան ձևերով, որոնց մառեն տե՛ս Pokorny 1, 633 և 2, 488։ Իռա-նեանից են փոխառեալ նաև քրդ. hazár, աֆ-ղան. zär, ուտ. hazar, կիւր. azur, aγzur, ւէզգ. azər, ռուտ. hagzūr, agzūr, ցախ. azur, agzūr, ագ. azur, agzur, տաբաս. agzur, բուդ. γazar, ջէկ. azar, խինն. azar, gazir, արչ. izardo, չեչէն. ezir, ezer, խիւր. 'azīr, կայ. azir, կուբ. oziy, վար. azi, լակ. āzar-ba, azarva, āzarra, դիդ. azal, azargo, կար. azareda, անդ. ozurugu, աւ. azar, 'azarg, նաև (ըստ Miklosich-ի՝ թուրքերէնի ազդե-ցութեամբ) հունգ. äzer, ezer, Խրիմի գոթ. hazer, սերբ. խրվաթ. jézero, սլ. jezero «հազար» (Berneker, էջ 455)։-Հիւբշ. 174։
chiliarch, chief of a thousand men, colonel;
governor, prefect, lord lieutenant;
steward, agent, major-domo, controller, intendant;
house-steward, manager.
• , ի-ա հլ. «հազար զինւորի գլուխ. 2. իշխան, նախարար. 3. տնտես, թագաւորական տան մատակարար, քսակա-կալ» ՍԳր. Եղիշ. Եփր. համաբ. և ա. կոր. 58, (ըստ Մանանդեան, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 16 հարկային և շինարարական գործերի վերա-կացուն կամ գլխաւորը). որից հազարապե-տութիւն ՍԳր. Կորիւն։
• = Պհլ. *hazārapat, հպրս. *hazahrapati, պրս. *hazārbad ձևից (ուղղակի փոխառեալ իրանեանից և ո՛չ թէ կազմուած հայերէնի մէջ)։ Իրանեան այս բառերը չեն աւանդուած, բայց ենթադրւում են յն. ἀζαραπατεῖς, áζa-ραβίτης, ասոր. [syriac word] həzārpet, վրաց. λზარაეთი հազարապետի ձևերից։-Հին Պարսից մէջ հազարապետը բարձրպգոյն տիտղոսներից մէկն էր. այսպէս էին կոչւում Բիւրուց Անմահից գնդի 10 հրամանատար-ները, որոնց իւրաքանչիւրը 1000 զինւոր ու-նէր։ Սրանք էին նաև արքունիքի հետ եղած յարաբերութեանց հսկիչը, մեծ դահճապետ, հրամանակատար արքայի ևն։ (Հազարապե-տի տիտղոսի և պաշտօնի նկատմամբ ման-րամասն տե՛ս Marquart, Philologus 55, 227-9, հյ. թրգմ. ՀԱ 1898, 316-320)։-Հիւբշ. 174։
cf. Զգեստ.
• «զգեստ» Մամիկ. էջ 37. Մաշտ Ոսկիփ. Վստկ. 23, 85. «սարկաւագի շապիկ» Սրբել. իզ (հրատրկ. Էմ. էջ 80). «շորի կը-տոր, քուրջ» Լծ. նար. ի. որից հալաւօրհնէք Մաշտ. 121-4։
• -Փոխառեալ է կա՛մ հին ասուրականից և կամ ասորի գւռ. մի ձևից, որ աւանդուած չէ. հմմտ. ասուր. haläpu, halábu «ծածևեւ». որից nahlaptu, hitlupatu «կերպաս, հա-գուստ, զգեստ»։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. խիլայ, արաբ. [arabic word] xal'at։
• ԳՒՌ.-Գոյութիւն ունի գրեթէ ամեն տեղ հալավ ձևով և «շապիկ կամ հագուստ» նշա-նակութեամբ. այսպէս՝ Ալշ. Ախց. Երև. Մշ. Շմ. իսկ Եւդ. Սեբ. «հարսի զեգստները», Տփ. «հաոսի իբր օժիտ բերած շորեղէնը», Մղ. նաև «դաշտան կամ դաշտանի շոր»։ Նոր բառեր են անհալաւ, հալաւած, հալաւացու։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭალაჟი հալավի «փեսա-ցուի կողմից նշանածին ուղարկուած նուէր». իմաստի զարգացման համար հմմտ. խա-լաթ «հագուստ, վերնաշապիկ և նուէր»։
black, white or red-heart-cherry.
• «մի տեսակ անծանօթ բոյս է» Գա-ղիան։ ՆՀԲ մեկնում է «կեռաս, յն. «ϰερασιον, ւռ. cerasum». աւելացնելով նաև թէ ուրիշ-ները կարդում են և մեկնում «xεράτιον ատուղ եղջերենւոյ և հյ. հոյն»։ ՀԲուս. § 1592 ըստ Ռոշքեանի դնում է «լտ. ceratia, որ կը կոչուի նաև halenia և է խոտ լուծո. ղական», իսկ § 1593 յաւել. «սին պտո՞ւղը»։ Քաջունի Գ. 133 դնում է հալիք «bigarreau, մի տեսակ պինդ կեռաս, լտ. prunus avi-սm», հալիք վայրի «mahaleb», հալիք «խոտ որ մի տերև ունի. արմատն է վարակոտ և մեծ. ի կերակուրս դեղ է փորալուծից. լտ-ceratia»։
aloes.
• , ի հլ. «անուշահոտ փայտ աւնե ցող մի ծառ է. լտ. lignum aloēs, agallo-chos» Երգ. դ. 14, Յհ. ժթ. 39, Շար. և Նար. «խնկային մի խոտ՝ դառն հիւթով» (ւտ. áloē) Գաղիան. սրանից է հալուախունկ, որ ունի Խոր. աշխ. հրտր. Սուքրեանի, էջ 44, «Կանաչուտ ծով, յորում զհալուախունկն ասեն»։
• = Յն. άλοή հոմանիշից, որի հետ նոյն են լտ. aloe, եբր. [hebrew word] ahālīm, [hebrew word] ahā loϑ, արաբ. օ︎ alva, պրս. [arabic word] ilva, ասոր. [other alphabet] alvā, որոնք բոլոր ծագում են հընդ-կականից. հայերէնը գալիս է յն. ձևից, որի վրայ աւելացել է հ, ինչպէս հեթանոս բառի վրայ. յոյնից փոխառեալ են նաև լտ. aloe, ռուս. aлой (Berneker 28), մբգ. alōē, գերմ Aloe, անգլ. aloes, վրաց. ალო ալո ևն։-Հիւբշ. 360։
embroidered, laced.
• = Իրանեան փոխառութիւն է. պհլ. ձևը անյայտ. բայց կայ պրս. ❇ lām «զարդ, զարդարանք». որից հյ. *ղամ «զարդ», կըր-կընուած ձևով *ղամղայել «զարդարել»։-Աճ.
• ՆՀԲ լծ. թերևս ընդ ռմկ. քէմխա (=պրս. kimxa «մետաքսեայ կտորե-ղէն»)։ Վերի մեկնութիւնս հրատարա-կուած է նախ MSL 15, էջ 242։
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «սունկ» (ընդհանուր անուն) Մխ. հեր. Մխ. դտ. էջ 326 (որ Բաս-տամեան համարում է «աբեթ»), «փայտի վրայ բուսնող մի տեսակ սունկ» Կամրկպ. «մի տեսակ սունկ, որ թրք. կոչւում է քար-րան կէօպէյի» Ամիրտ. գրուած է նաև խա-րիկոն Բժշ. ագարիկոն Գաբ. բառ։
apron;
jack-towel or roller-towel;
towel, napkin.
• , ի-ա հլ. (գրուած է նաև ղեն-ջեակ, ղանջեակ, ղենճակ) «գոգնոց, անձե-ռոց, սրբիչ» Յհ. ժգ. 4, 5. Փիլ. Նանայ. 302. Կիւրղ. ղկ. Վրք. հց. ա. 232, 711.-անշուշտ սրա հետ գործ չունի ղենջակի տակ «բժշկա-կան անծանօթ մի բոյս» Բժշ. (ունի միայն ՀԲուս. § 3358), որ հաւանաբար պէտք է հասկանալ աղջկուտակ (տես եղիճ) կամ երնջակի տակ՝ ըստ Նորայր ՀԱ 1922, 389։
• = Յն. λέντιον «ղենջակ» բառն է, որ նոյնպէս գործածուած է Յհ. ժգ. 5, 6՝ հայե-րէնի համապատասխան հատուածներում։ Ցոյն բառը փոխառեալ է լտ. linteum «վու-շէ կտոր, կտաւ» բառից, որ ծագում է linum «վուշ» բառից։ Հայերէնը շատ հին փոխա-ռութիւն է, որին ապացոյց են ջ ձայնը յն. τ ձայնի դէմ (փխ. տ) և -ակ մասնիկը։ Այս պատճառով կարելի է կարծել՝՝ որ հայ ձևը ուղղակի հռովմայեցիներից փոխառեալ լի-նի։ Յոյնից են փոխառեալ հսլ. lentiji, lenu-dija, ռուս. лента, գւռ. ленда, ликда, ուկր. tenta, բուլգ. լեհ. lenta «ժապաւէն», սլաւա-կանից էլ ֆինն. lentta և լեթթ. lente «ժա-պաւէն» (Berneker 701)։ Հմմտ. նաև ղեն-տի։
• ՆՀԲ լծ. յն. և լտ. ձևերը։ Տէրվ. Al-tarm. 84 որջ և լանջ բառերի հետ՝ կը-ցում է գոթ. iigan, գերմ. legen «դնել, պառկեցնել», լիթ. ligá «օրօրոց», հսլ. nюrю «պառկիլ» ևն ձևերին։ Հիւնք լտ. ձևից։ Meillet MSL 18, 350 վերի ձևով։ Սրապեան ՀԱ 1914, 232 մերժելով լա-տիներէնը՝ դնում է պրս. [arabic word] la-čak «լաջակ» բառից, որ սակայն երբեք չի կարող ղենջակ ձևը տալ։ (Նոյն տե-ղում յիշւում է նաև, որ Այտնեան հա-մեմատել է հնդ. [arabic word] lengute «դէրվիշների մէջքին փաթաթած ղենջա-կը» բառի հետ)։ Թիրեաքեան, Արիա-հալ. բռ. էջ 260 պրս. [arabic word] lungag «ղենջակ» բառիզ։
an Indian bird.
• = Անշուշտ օտար բառ է, թերևս և խա-թարուած, որ թարգմանութեան ժամանակ բնագրից տառադարձուած է. բայց բնագիրը չգտնուելով՝ դժուար է ստուգել։
cf. Ղօղանջիւն.
• , ի հլ. «լացի ձայն» Լաստ. որից ղօղանջել «ձայն հանել (մարդու), հնչել (ծնծղայի), հաջել (շան), հայհոյել, տրտըն-ջալ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 2. Ճառընտ. ղօղան-ջանք Շնորհ. այբ. ղօղանջեցուցանել Արչ. ղօղանջիւն Գէ. ես. ղօղանջումն «ցնռաբա-նութիւն» Ոսկ. յհ. հ. 14 ևն (Վրդ. առ. 182 գրուած խօղանջմունք). նոր գրական լեզուի մէջ նշանակում է միայն «զանգակի ձայն»։
rabbit, coney;
էգ, մատակ —, doe-rabbit;
արու —, buck rabbit;
ձագ —ի, young rabbit;
որջ, դադարք —ի, rabbit-burrow, rabbit-hutch;
կաղկանձել —ի, to squeak;
ղօղել —ի, to squat, to lie squat or cowering.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ բայց առանց վկայութեան) «նապաստակի նման մի կեն-դանի է. սուորիկ» ՍԳր. սխալմամբ համար-ուած է «բորենի» Գաղիան կամ նաև ըստ ոմանց «շնագայլ, տճկ. չաքալ»։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայ-նից է հանում։ ՆՀԲ ծակարար բառից։ ԳԻՌ.-Երև. ճաքառ.
trave, horse's clog.
• Արմատը պիտի լինի ճախ անծանօթ բառը, որի հետ թերևս հմմտ. ճակ «էգ ձի»։
turner's wheel or lathe;
small wheel, pulley;
block.
• , ի-ա հլ. «անիւ կամ անուա-ւոր գործիք (հիւսնի, ոստայնանկի, ատաղ-ձագործի, քանդակագործի ևն)» Վեցօր. որից ճախարակել «ճախարակով հարթել, կանո-նաւորել» Ոսկ. ես. Փիլ. ճախարակագործ Վեցօր. էջ 181. ճախարակաձև Ագաթ. ճա-խարակեայ ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 2. ևն։-Միջին հյ. ձևեր են՝ ջարհակ (Նորայր, Բառ. ֆր. 1102 ա), ջահրայ Առաք. լծ. սահմ. 567, 618։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համեմատե-լով պրս. ճէհրէ, չարխ և չարխէ ձևերի հետ։ ՆՀԲ արմատը ճախր, լծ. թրք. չարխ։ Müller SWAW 42, 255 պրս. čarxa, սանս. čakra, յն. ϰυϰλα, լտ. circo-։ Justi, Zendsp. 107 զնդ. čaxra ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 28 զնդ. ska-rəna-«կոլոր» ձևի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. ճախարակ, Ոզմ. ճախրակ, Ջղ. ճախրակ, ճարխակ, Ալշ. Մշ. Սեբ. ճախ-րագ, Մրղ. Սլմ. ճmրխmկ1, Ախց. ջ'ախարակ, Գոր. Ղրբ. չխա՛րակ, Մկ. Վն. չախրակ, Տիգ, ջmխրmգ, Ագլ. ճհա՛րակ, Զթ. ջխոmք (բայց և ջ'օհյը), էնկ. ջըխրըք (նախաձայնի պատ-ճառաւ կարող է լինել բուն հայ և ո՛չ թրք. տե՛ս Բիւր. 1898, էջ 865)։ Նոր բառեր են ճախրակմանիկ կամ ճախրակմանող «լծէ-լծէ թռչունը». միւս ձևերը տե՛ս նախր բառի տակ։
flight, soaring;
turn, tumble;
wheeling about;
caper, somerset;
— առնուլ, to take wing or flight, to fly away, to fly up, to soar on high, cf. Շրջագայիմ;
to caper, to cut capers, to turn a somerset, to turn heels over head;
cf. Ձի.
• -Պհլ. *čarx (գործածուած է միայն čark ձևով) բառից շրջմամբ. սրա հետ հմմտ սանս. [other alphabet] čahra-«անիւ, շրջանակ, ձիթահանք, թռչունի ճախր, պտոյտ», զնդ. [arabic word] čaxra-«անիւ», պրս. [arabic word] carx «շրջանակաձև շարժում, աղօրիքի ճախա-րակ, սայլի անիւ, հորի ճախարակ, անուաձև յեսանաքար, մանելու ճախարակ, կարժառ, ռրևիցէ դարձող բան, երկինք, ժամանակ ևն», բելուճ. čark «անիւ, մեքենայ, երկա-նաքար», աֆղան. čarx «անիւ, շրջանակ, պտոյտ», օսս. čarx «անիւ, լուսնի շրջանա-կը» (Horn § 437)։ Այս արմատին է պատ-կանում նաև հյ. ճախարակ, որ փոխառեալ է պհլ. *čarxak «ճախարակ» հոմանիշից. հմմտ. պրս. [arabic word] čarxa «ճախարակ, ջրհորի ճա-խարակ, գործի ինչ նետ ձգելոյ, փոթորիկ, մրրիկ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. quel-«դառնալ, պտտուիլ» արմատից, ոռ տալիս է հյ. յեղ-և հոլով (մանրամասն տե՛ս այս բառերը), այնպէս որ հոլով և ճախա-րակ միևնոյն բառերն են, առաջինը բնիկ, երկրորդը իրանեան փոխառութիւն (տե՛ս Pokorny 1, 515, Berneker 549, Boisacq 531)։-Նոյն իրանական բառը փոխառեալ է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ. այսպէս՝ վրաց. ჭახრაკი ճախրակի «պտուտակ», ჩარხი չարխի «մեքենայ», աֆղան. čarxa «մանելու ճախարակ», քրդ. čarx «շրջան, անիւ, ջաղացք», թրք. [arabic word] čahra «մա-նելու ճախարակ», արևել. թրք. [arabic word] čarx կամ [arabic word] čax «ջուրի կամ մանելու ճա-խարակ.. [arabic word] čiγarik «բամբակը կու-տերից մաքրելու երկանիւ մեքենայ», [arabic word] čəqər կամ [arabic word] čəqrəq «կարժառ. ջրի ճախարակ». չաղաթ. [arabic word] cark «ճա-խարակ» (սխալ է Vambery, Etym. Wör-terb. էջ 122, որ թրք. čəqrəq «ճախարակ» բառր հանում է թրք. čaγər «բղաւել, կան-չել» արմատից)։ Թուրքերէնի միջոցով փո-խառեալ են՝ սերբ. čekrkli «ճախարակ», čigra «շռնչան», լեհ. cyga, հունգ. csiga, ռում. čikričniu, carklîu «անուաւոր». որաւ-գար. čjark, նյն. τζιϰρίϰα։-Հիւբշ. 186։
• ՆՀԲ ճախարակ բառի հետ լծ. է դնում թրք. չարխ։ Lag. Baktr. Lex. 21 պրս. čarx, զնդ. čaxrа։ Müller SWAW 42, 255 ճախրանք դնում է ճախարակ բա-ռից։ Justi, Zendsp. 107 զնդ. čaxrа բառի տակ։ Տէրվ. Altarm. 28 զնդ. ska-rəna «կոլոր»։ Ա. Գ. Բիւր. 1900, 519 հյ. գւռ. ճախրիկ ձևից է դնում թրք. čənrəq. փոխառեալ լինելու նշան է հա-մարում ծայրի -əq։
mare;
humid, damp, moist.
• =Նոյն են վրաց. ჭაკი, ճակի, սվան. ճագ «էգ ձի», կամ նաև ածականաբար վրաց. և մինգ. ჭაკი ცხენი ճակի ցխենի, ինգ. ճակ-ցխեն «էգ ձի». գործածութեան կրկին ձևերը նոյն են հայերէնի հետ. բայց աւելի լաւ է վրաց. მოჭაკე մոճակե «հեշ-տասէր, իգամոլ» (Չուբ. 2 884), որ մեր ճա-կաճան բառի համապատասխանն է։ Բայց այս նմանութիւնները այնպէս են, որ թոյլ չեն տալիս ենթադրել մի կամ միւս կողմից փոխառութիւն, այլ երրորդ մի ընդհանուր աղբիւր, որ թերևս խալդերէնն է։-Աճ.
• ՆՀԲ նոյն է համարում ճայիկ բառի հետ։ Եազրճեան, Մասիս 1885, 865 առ-նելով Մագ. «եզն, խոյ, ճակ» վկայու-թիւնը, գրում է. «Ինչպէս եզն կովու արուն է, և խոյ ոչխարի արուն, այս-պէս և ճակ այծի արուն է։ Մեր լեզուի բառերով չէինք կրնար գտնել, թէ ճակը արու այծ կը նշանակէ, զի նախնիք այդ բառին յիշատակութիւնը միայն ըրած են առանց աւելի բացատրութիւն տալու։ Գիտեմք այժմ, որ ճակը (արու այծը) = է հնդկաց ջակա բառին, որ կը նշա-նակէ՝ արու այծ, նոխազ»։ Ըստ Եազը-ճեանի՝ տարբեր են ճակ «էգ ձի» և ճակ «արու այծ»։ Հիւնք. ճակ=թրք. շամ կամ շաքքա «մատակ ձի»։
• «խոնաւութիւն, թացութիւն». արմատ առանձին անգործածական. գտնւում է մարգ-ճակ «թաց՝ ջրոտ՝ ճախճախուտ մարգ» բա-ռի մէջ, որ ունին Յայսմ. Ճառընտ. (որ և արգճախին Զենոբ. Յայսմ. փետ. 17)։
• ՆՀԲ լծ. ընդ ճահիճ և ճախճախուտ, թրք. ջըղ (ՆՀԲ նոյն արմատից է դնում նաև ճակաճան)։ Աճառ. ՀԱ 1909, 159 խ և կ ձայների լծորդութեան օրէնքով՝ նոյն է դնում ճախ արմատի հետ, որ գտնում ենք ճախին, ճախճախուտ ևն ձևերի մէջ։
• «կտոր, փերթ, շառաշիղ». առանձին չէ գործածուած. գտնւում է միայն աղուճակ (ի-ա հլ.) «աղի մեծ կտոր» բառի մէջ՝ Ոսկ. ես. անստոյգ բառ է. որովհետև աղուճակ կարելի է բաժանել նաև աղգուճակ։
• Երեմեան, Բազմ. 1898, 524 հանում է ճակ «թաց, խոնաւ» բառիզ։ Պատա-հական նմանութիւն ունի պրս. [arabic word] alucak «է սա խեցեմորթ ինչ ծովային նման սատէֆի, զոր գրոհք Տէրվիշաց առնեն քէշկիուլ»։
child's rattle;
castanets.
• «մի տեսակ երախայական խաղալիք, ճռռան կամ բոժոժ» (յիշուած է կոճի հետ) Պտմ. աղէքս. 54 (այլ ձ. ճագա-րան). ուրիշ վկայութիւն չկայ. յունարէն հա-մապատասխան բառն է բնագրի մէջ՝ ϰρό-ταλον «բոժոժ»։ Կեչառեցին սխալմամբ մեկ-նում է «ճակգարանս՝ որ է լից ոսկրեայ» (ճան, վէգ) ըստ Հացունի, Դաստ. էջ 279։
marsh, morass, swamp, fen, bog, slough, quagmire.
• «ջրջրոտ՝ ցեխոտ տեղ» Ես. խա-18. Սռ. ճզ. 35. Եփր. աւետ. 302. հների մէջ անեզական է, բայց արդի գրականում եզա-կի ձևով է. որից ճահճոտ, ճահճային, եր-կուսն էլ նոր բառ։ Հների մէջ գրւում է նաև ճախին «ճահիճ, տղմուտ տեղ» Գէ. ես։-12-488 Սրանից տարբեր է ճախնախուտ «ճահհոտ» Ագաթ. (կրկնագրում՝ էջ 65ա ճաղճախուտ), Երզն. մտթ. Կղնկտ. Կանոն, որ կրկնուած է պարզական ճախ արմատից։ Նոյն ճախ ձևը գտնում ենք նաև ճախին Վրդ. առակ. 156 (չունին ՆՀԲ և ԱԲ) բառի մէջ, որից կազ-մուած է մարգաճախին Պտմ. աղէքս. 125 (ըստ համառօտ ձեռագիրների) կամ իբրև յտ. անուն՝ Ակներաց Մարգաճախին Դրնղ. էջ 79. մարգճախին «ճահճոտ՝ թաց մարգ» Զենոբ. իբրև վերջինիս կրկնակն է մարգճակ Ճառընտ. Զենոբ. էջ 31 և Յայսմ. ճախին ձևը ունի Յովսիմ. 23. «Գտանես դաշտ մի ճա-խին և տղմուտ», որի դէմ էջ 24 var-ճախ-ճախին։ Վերջապէս արմատի պարզ ձևն ունի Բառ. երեմ. էջ 194 ճախ «մարգ»։ Այս բո-լորի համեմատութիւնից երևում է՝ որ ճահիճ ռառի մէջ -իճ մասնիկ է, արմատն է ճահ, որի հետ նոյն են ճախ, ճակ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. ջախին «մարգ, մարգագե-տին». շրջմա՞մբ Մկ. Շտ. Վն. խաճին «մար-գագետին» (բայց թերևս քրդ. կամ քրդերէ-նին անցնելուց յետոյ՝ հայերէնի մէջ ետ առ-նուած). Քղի ճախի կամ ճախին (ճիշտ ձևը ստուգելի) Արևելք 1898, դեկտ. 9.-նոյն են նաև ճխանք Բբ. «թաց, թրջած, խխում եղած», ճխճխանք Պլ. «շարունակ տեղացող թեթև անձրևից յառաջացած ջրալի ցեխ». Եւդ. «ճախճախուտ», ճխանք-ճխճխանք Շհ. Պլ. «թաց, ցեխոտ, անձրևային եղանակ»։-Իսկ ճոճ Բբ. «ճահիճ» փոխառեալ է վրաց. ჭოჭი ճոճի հոմանիշից։
cf. Դագաղ.
• «երկաթէ միլ կամ ասեղ՝ գուլպայ գործելու և այլ նման բաների համար. 2. եր-կաթէ կամ փայտէ ձողերով վանդակապատ». ունի միայն ՀՀԲ, իբր գաւառական բառ. վը-կայութիւն ունինք ժԵ դարից՝ Թլկր. էջ 49. «Ես իմ սրտիս դանակ ածեմ, զաչքս ճաղի տամ հանելու». աւելի ուշ է ճաղեր «վան-դակապատ» Արձ. 1732 թ. (Վիմ. տար. 209)։ Սակայն անշուշտ շատ աւելի հին է, ինչպէս ցոյց է տալիս ղ ձայնը՝ փխ. լս
• =Վրաց. ჭალი ճալի «ցից, սայլի կողքի ճաղերը», ჭალებიანი ճալեբիանի «ճաղե-րաւոր սայլ՝ ածուխ տանելու համար», ուտ. ճալ «ցանկապատ, շրջափակ, վանդակա-պատ», ճալփեսուն «ցանկապատ քաշել». Հայերէնը փռխառեալ դնելու պատճառն այն է, որ վրացի ձևն է რჭალი րճալի, ჭრჭალი ճրճալի, իսկ ჭალი ճալի սրանց կրճատն է։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Մշ. Տփ. ճաղ, Սեբ. ջաղ. գործածական է նաև Ակն. Այն. Արբ. Բլ. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ղրդ. Մն. Վն. Տր. ևն. նոր բառեր են ճաղել Մշ. «երկաթէ կամ փայտէ ձողերով ցանկապատ քաշել», ճա-ղիկ Ակն. «ճաղերով ցանկապատ», ճաղմայր Ակն «տանիքի եզերքի ճաղերը պահող գօ-տին», ճաղուկ Ակն «գուլպայի շիշ. 2. ոտքի ջիղերը», ճաղտել Բլ. Խն. «խոցտել, սաս-տիկ ցաւիլ» (իբր ասեղով ծակոտել)։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. ǰaγ «վանդակա-պատ» (Բիւր. 1898, 627), Խրբ. jaγ «սան-դուխի վանդակապատ», Ակն jaγ «տանիքի շուրջը շինուած վանդակաձև ձողերը», օոռ- [arabic word] laγ «վանդակապատ», [arabic word] čaγ «շէնքի շուրջը քաշուած փայտեայ վանդա-կապատ», čaγ-i-odeī «boisage d'une cham-bre» (Justi, Dict. Kurde 113, 124), jaγ «իբր սուին գործածելու շիշ՝ շամփուր» (Շւոտ, Քրդերը Տաճկաց-Հայաստ. Ա. 153), ուտ. ճաղ «սայլի ճաղեր. 2. գուլպայ գոր-ծեւու ասեղ»։
thicket, bushy place, wood.
• «անտառ կամ մացառուտ». մէկ անգամ գործածուած է Սիւն. քեր. 210= Եր-զըն. քեր. հոմանիշների մի շարքի մէջ, «Դրախտ, անտառ, մորի, ճաղագ, արտ, մարգ»։-Բառ. երեմ. էջ 195 մեկնում է «ան-տառ կամ մարգ», ՆՀԲ և ՋԲ «անտառ կամ մացառ ճիւղովք լի», ԱԲ «անտառ»։ Գրուած է նաև ճագաղ, ճեղագ՝ ըստ Բառ. երեմ. էջ 194, 197. սրանցից առաջինը Բառ. երեմ. մեկնում է «եղեգուտ կամ ճաղագ», որով բռ-լորովին նոյնանում է ՓԲ-ի տուած ձևը ճարգաղ «եղեգնուտ, շամբ»։
• Պատահական նմանութիւն ունի ա-րաբ. [arabic word] ǰulāx «ձորը լցնող հեղե-ղաջուր», [arabic word] jilvā̄x «ջրով լցուած ձոր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 539) Կովկասեան ձևերի հետ նո՞յն են ար. դեօք քրդ. ճալ «ձոր», ճալակ «փոս», որից փոխառեալ է ճալաւ Ալշ. Բլ. «ջուր հաւաքուած լայն տեղ, ուր գոմէշներն են լուանում, մարդիկ լողանում ևն»։
• ԳՒՌ.-Ղզ. ճալա «գետի եզերքին գըտ-նուած հարթ տեղ» (նոր փոխառութիւն վրա-ցերէնից)։
cf. Կնտակ.
• = Թուի թէ կազմուած է -ատ (<հատ) մասնիկով *ճաղ «մազ» բառից, որի հետ հմմտ. հիւսիսային կովկասեան լեզուներից՝ լակ. դճարա, կիւր. ռուտ. խին. դճար, ցախ. դճեր, կազիկում. չարա, ագ. տաբ. ճար, արչ. ճարի, բուդ. ջաար, ջէկ. ճաար, որոնք բոլոր նշանակում են «գլխի մազ»։-Աճ.
• ՆՀԲ «որ և ճեղ, լծ. կեղ. թրք. քէլ, լտ. calvus»։ Bottich. ZDMG 1850, 357 ճեղ բառի հետ սանս. khalati։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] ǰalhat «ճաղատութիւն» (արմատը ilh տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 729)։
ray;
light, glare, brilliancy, splendour;
— սրբութեան, monstrance.
• (յետնաբար ի հլ. ըստ ՆՀԲ նաև ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «ճառա-գայթ» Ամովս. ե. 20. Իմ. բ. 25. որիզ ճա-ճանչազարդ Վեցօր. ճաճանչագեղ Մծբ. ճա-ճանչաւոր Կոչ. լուսաճաճանչ Կորիւն. Մծբ. Կոչ. 414. Փարպ. անճաճանչ Իմ. ժէ. 3. ռո-կեճաճանչ Յոբ. լե. 22. Եւագը. ծովաճաճանչ Եփր. խչ. 69. բոցաճաճանչ Բ. մակ. դ. 22. Մծբ. զուարթաճաճանչ կոչ. հրաշաճաճանչ Ճառընտ. ճաճանչել Բրս. ծն. ճաճանչափայլ (նոր բառ) ևն։
• ՆՀԲ ծածանումն կամ ճօճանք լուսոյ։ Տէրվ. Նախալ. 77 արմատը դնում է ճան, որից կրկնութեամբ և չ յօդով՝ ճա-ճանչ. իբր հնխ. *ga. gan «ճաճանչել»
gay with many colours, with gold and silver embroidery;
embroidery.
• , որ և ճաճանչանաւուխտ, ճաճանաւուխտ «գոյնզգոյն՝ խատուտիկ՝ փայլ ի փայլ բանուած կտոր կամ շոր». գործածուած է միայն հետևեալ երկու տե-ղերը. «Հանդերձ քո բեհեզ և զառնաւուխտ և ճաճանչաւուխտ (կամ ճաճանչանաւուխտ) Եզեկ. ժզ. 13 (նոյնը այլ թրգմ. Եփր. աւետ. ՅՈ6. Եւ զզարդս քո սնդուս գառնաւուխտ և ճաճանաւուխտ. ՍԳրքի յոյն թարգմանու-թիւնն ունի τα περιβόλαιά σον βύσσινα ϰαὶ τρί-γαπτα ϰαὶ ποιxίλα, ուր համապատասխան բառը՝ ποιϰίλα, նշ. «խայտաբղէտ, զանազան գոյներով»).-«Կոյս մի որ ունէր արկանելիս ճաճանաւուխտ» (այլ ձ. արկանելի ճանճա-ւուխս). Անկ. գիրք հին կտակ. Ա. էջ 143։
• = Բառիս վերջի մասը -ւուխտ «հիւսեալ» փոխառեալ է իրան. *vafta<*ufta «հիւ-ևեալ» բառից (տե՛ս զառնաւուխտ). իսկ ա-ռաջին մասը անծանօթ է՝ ինչպէս ձևոմ. նոյնպէս և ծագումով. ուղիղ ձևն է թերևս ճաճանաւուխտ, որ յետոյ շփոթուելով հա-ճանչ բառի հետ, դարձել է ճաճանչաւուխտ։ Հաւանական է որ ամբողջը իրանեան փո-խառութիւն է։-Աճ.
quack, mountebank, charlatan;
boaster, braggart, vaunter;
bully, roisterer, blusterer;
bombastic, puffed up, haughty.
• «ճոխաբան,. մեծախօս, ու-ռուցիկ ոճով խօսող». գործածական է միայն արդի գրական լեզւում. հնից ունինք ճա-մարտակել «ճոխաբանել» Եզն. Յհ. կթ.։
camp, encampment.
• «մանեակ». մէկ անզամ ունի Սեբ. գլ. ժը, էջ 65. «Զարդարէ ի չքնաղս, ի գտակ և ի պատմուճանս բեհեզեայս յոսկ-ւոյ օծեալ, մեծացուցանէ ահագին պատուօք ի ճամբար ականակապ և ի գումարտակ»։ (Հացունի, Պատմ. տարազի 109 դնում է վարսակալ», որ ուղիղ է ըստ ծագման)։ Նոյն բառն է անշուշտ, որ Զքր. սարկ. Բ. 68 հին ձեռագրերից հանելով գործածում է. «ի գիշերի գաղտ եղեալ փախեաւ հեծեալ ի ջո-րի և ճամբար իւր եդեալ յաւանդ»։
• + Պհլ. čambar «գլխի կապ» ձևից. (յիշ-ուած է կանացի վզկապի և գինդերի հետ). հմմտ. նաև պրս. [arabic word] čanbar «շրջանակ, վզկապ, գլխակապ, ճակատակապ» (Zen-ker). «փայտեղէն կամ երկաթեայ շրջանակ, որ շրջապատեալ զտակառս՝ պարապնդէ զնոսա. նաև այլ զինչ և իցէ իր շրջանակեալ» (ԳԴ). աֆղան. čambar «շրջանակ, գունտ»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև. ասոր. [syriac word] sambarā «կիսալուսնաձև զարդ», թրք. čember «շրջանակ», քրդ. čenber «շըր-ջանակ»։-Հիւբշ. 186։
• (գրուած նաև ճանբար, ջամ-բար. ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «բանակ, բանակատեղի» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. եփես. 930. Սեբ. Խոր. որից ճամբարապատ «բանակով պատած» ԱԲ։
• = Պհլ. čambar «շրջանակ» ձևից (տե՛ս նախորդ ճամբար բառի տակ), որ ունեցած պիտի լինի նաև «բանակ» նշանակութիւնը. առհասարակ «խումբ» նշանակող բառերը կապ ունին «բոլորակ» գաղափարի հետ. հմմտ. գունդ, պար, տճկ. թօփ ևն. ներկաւ դէպքում հմմտ. յատկապէս՝ գումարտակ «բանակ. 2. մանեակ»։-Հիւբշ. էջ 186։
game-bag of horse-hair.
• «մազէ պարկ, մախաղ». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. փետր. 24. «Եւ առեալ եդին ի մազեայ մախաղն իւրեանց... և առ-եալ յինքն զճամբրուկ նոցա»։ Նոր գրակա-նի մէջ սկսաւ գործածուիլ «ճամբորդական պայուսակ» նշանակութեամբ։
• ԳՒՌ.-Մշ. ճամբրուկ «ճամբի պաշար կամ նրա ծրարը», որ և ճամբրայ (Kivola) «ճամբորդական կամ հովուի պարկ»։ Նո՞յն է արդեօք նաև Լ. ճամբռուկ անել «քղանցքը բռի մէջ հաւաքելով վեր բարձրացնել» (Ազգ. հանդ. ժա. 40 և Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 423-4)։
decoration, ornament;
embroidery.
• , ի-ա հլ. «զգեստի վրայ գեղե-ցիկ բանուածք, պատի վրայ նկարուած զար-դեր» Եփր. օրին. էջ 271. Ոսկ. մ. բ. 24. Փի-լիպ. ժ. որից ճամկաւոր Ես. գ. 23. Ոսկ. եփես. 814 և եբր. ճամկաւորել Վրդն. երգ. ռոկեճամուկ Ես. գ. 23. Յհ. կթ. բազմաճա-մուկ Ոսկ. փիլիպ. խայտաճամուկ (արդի գրականի մէջ) «գոյնզգոյն զարդերով, խա-տուտիկ»։
jay.
• , ի հլ. «ուրուր» Օր. ժդ. 15. «մի տե-սակ ագռաւ» Վեցօր. 163. Եզն. «մի տեսակ արագիլ» Վեցօր. 167. Վրդն. ծն. «մի տեսակ ծովային թռչուն. տճկ. մարթի» ՆՀԲ (արդի առև մտեան ոռականում գործածւում է մի-այն այս վերջին նշանակութեամբ). որից հայեակ կամ ճայեկ «մի տեսակ ագռաւ» Մխ. առակ. Միխ. աս. Վրդն. առկ. 35։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայ-նից։ ՆՀԲ ճա՛, ճա՛կ ձայներից. լծ. լա-gavia։ Bugge, Btrg. 16 հսլ. čajka, բոհեմ. čejka, սերբ. č̌avka, čava, լիթ. Lówas լուն. ϰαόας թռչնանունների հետ է միացնում։ Berneker 134 վերի սլա-ւական բառերը բնաձայն է համարում։
small bone, ossicle, cockle.
• . արմատ առանձին անգործածական և անյայտ նշանակութեամբ. գտնւում է մի-այն հետևեալ բառերի մէջ. դաւաճան «դա-ւող, նենգող» ՍԳր. խրախճան «խնջոյք» ՍԳր. ճակաճան «իգամոլ, իգասէր» Եփր. թագ. տիրաճան «իր տիրոջ սիրո՞ղ» Թր. Նչ. և Երզն. քեր. գինեճան «գինեմոլ» Տիմոթ. կուզ, էջ 19. ճոխաճանութիւն «հպարտու-թիւն, պարծենկոտութիւն» Ոսկ. ես. 17. երախճան «սանձ» Նիւս. երգ. սրանցից էլ՝ դաւաճանել Ել. գ. 22. խրախճանակից Բ. պետ. բ. 13. գինեճանութիւն Յհ. իմ. ատ. ևն։
• Թր. Նչ. և Երզն. քեր. համարում են ճանաչել բայի արմատը. այսպէս է մեկնում նաև ՆՀԲ։ Սխալ է, որովհետև այս պարագային պիտի լինէր -ճանաչ կամ -ծան։ Վերի ածանցներից մի օա-նիսի մէջ -ճան նշանակում է «սիրող, ցանկացող, մոլի». այսպէս են ճակա-ճան, գինեճան, տիրաճան. թերևս նաև ճոխաճան, դաւաճան. այս պարագային կարելի էր թերևս համեմատել հպրս. danah ձևի հետ. (հմմտ. Aspa-čanah «Չիասէր»). բայց ի՛նչպէս մեկնենք խրախճան և երախճան բառերը։ Մառ, ИАН 1911, 441 և Ղափանցեան, Տե-
• ղեկ. ինստ. 2, 80 (խրախ)ան կցում են հյ. տօն, վրաց. ծանա «կոչունք, տօն» և մինգր. ճան «հրաւիրել» բառե-րի հետ։
bezel or bezil.
• (ներգ. ի ճանակի) «մատանու կապիճը, այն է քարը ագուցուած տեղը»։ Մաշտ. ջահկ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Արաբ. [arabic word] janāh «կղմուխ, hele-nium» (տե՛ս Steinschneider-ի հաւաքածոյի մէջ՝ WZKM 12, 329)։-Աճ.
way, road, route, street, path;
issue;
journey;
mediation;
means, way, manner, method, process;
—ք մարմնոյ, the senses;
— արքունի, highway, public road, thoroughfare;
վարուն —, great thoroughfare;
կիցք —աց, cross-road;
անկոխ, ղարտուղի —, by-way, by-path;
— անգնաց, անկոխ, impassable road;
տըղմալից —, dirty or muddy road or street;
— երկնից, the way of heaven, the path of virtue;
աւուր միոյ —, a day's journey;
— երից աւուրց, three day's journey;
զ—այն, ի —ին, առ —աւ, զ—աւ, on the road, by the way, on a journey, during the journey;
— արարեալ, on or by the way;
— առնել, to go along, to travel, to undertake a journey;
to open, to prepare a way;
ի — անկանել, to set out on, to begin a journey, to start;
— ունել, to advance, to go forward, to get on;
անցանել զ—աւ, to take a wrong course, to go astray, to err;
թիւրել զ—ս ուրուք, to mislead, to lead astray, to put out of the right way, to cause to err;
արգելուլ, փակել, խափանել զ—, to interrupt or block the way, to stop up, to obstruct;
դնել ի —, to see off on a journey;
յաջողել զ—ս իւր, to prosper, to get on prosperously, to thrive;
ի —ի իւրում երթալ, to go one's own way;
to pursue one's point;
գնալ զ—ս or զ— ուրուք, to go by the same way as, to tread in the same steps;
to follow, to imitate;
ընդ ո՞ր —, by what road ? by what way ? which way ?
ընդ ուղիղ —ն, straight forward;
այս — հանէ ի գիւղ մի, this road leads to a village;
զրուցատրութեամբ կարճի —ն, company shortens distance.
• . ի-ա հլ. «ճամբայ». փխբ. «եղանակ, կերպ, միջոց ևն» ՍԳր. Եփր. ել. (գրւած է ճանապարհ Փիլ. այլաբ. 115, մի-ջին հյ. ճանպահ Անսիզք 25). որից զճանա-պարհայն ՍԳր. ճանապարհորդ Ծն. լե. 25. Առակ զ. 11. ճանապարհորդել Իմ. ժռ. 1 Ղկ. ժ. 33. ճանապարհագնաց Մծբ. ճանա-պարհակիցք Ոսկ. մ. գ. 16. Ագաթ. ճանա-պարհացոյց Կոչ. անճանապարհ «դժուարա-գնաց, դժուար» Եղիշ. Փիլ. (գործածւում է իբր ածական՝ ճանապարհ և տեղի բառերի հետ. հմմտ. պրս. bē̄rāh նոյն նշ. ինչ. ha. ma suy-i ān rāh-i bērāh šudand, ամենե-քին գնացին ի ճանապարհն այն անճանա-պարհ. Շահն. Զոհր. 457). դիւրաճանապարի Եփր. փես. 402. երկնաճանապարհորդ Փարպ. զուգաճանապարհութիւն Ճառընտ. կանխաճանապարհորդեալ «կանխաճառեալ» (յն. ոճով) Աթ. ը. շուրչհանապարհ Ածաբ. Առ. որս. նոր լեզուի ձևերից են՝ ճամբորդ, ճամբորդութիւն, ճամբորդական ևն։
• = Իրան. *čarana-parϑ ձևի, արագաբա-նութեամբ (իբր *ճարանապարհ). կազմուած է čarana-«երթալ» (=զնդ. kar, čara, ča-raya «շարժուիլ, երթալ» Bartholomae, Al-tir. Wort էջ 449)+parϑ «անցք» (=զնդ. pərətu «անցք», քրդ. purd, պհլ. puhl, աոս. [arabic word] pùl «կամուրջ») բաոերից։
• Ուղիղ մեկնեց Nyberg, Hilfsb. 2, 187. Schroder, Thesaur. 46 արառ. ❇։ ǰanba ձևից փոխառեալ։ ՆՀԲ պրս-ճէյբուր, արաբ. զէնպուր։ Lag. Gesam. Abhd. 32 պրս. čanbar «շրջանակ»։ Հիւնք. պրս. [arabic word] čaypar «լայն ճա-նապարհ, պողոտայ» (սրա մեկնութիւ-նը չունի Horn)։ Դ. Սարգսեան, Բիւր. 1898. 484 օտար է. համարում։ Ս. Վ. Պարոնեան, Բանաս. 1900, 172 ցնդ. ճինէվար «կամուրջ հանդերձեալ կե-նաց», պրս. ճէյփուր։ Patrubány ՀԱ 19Ո8, 153 պրս. jān «հոգի»+ զնդ. pāϑra «պահել, պաշտպանութիւն», իբր թէ «մարդկանցից պահուած տեղ»։ Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 261 պհլ. čin-var (որ կարդում է č̌anavar), պրս. [arabic word] ǰīnavar «հանդերձեալ կենաց մազէ կամուրջո»։
calamba, agallochum.
• «մի տեսակ խնկաբեր բոյս է յն. ἀοπάλαϑος, որ է genista acanthoclada L» մէկ անգամ գործածուած է Սիր. իդ. 20. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Պհլ. čambak բառից, որի հետ նոյն է պազենդ. čamba. ծագում են սանս. čam-paka-. [other alphabet] «michelia champaka L» (կծու հոտով՝ դեղին ծաղիկներով մի ծառ է. Böhtlingk 2, 950) բառից, որից նաև մա-լայ. čampāka, ֆրանս. champac, sampac բոյսը բառի հետ բնիկ հնդկական է և մշակ-ւում է Արևելեան Հնդկաստանի պարտէզնե-րում՝ իր կծու և հոտաւէտ ծաղիկների հա-մար։ Հնդկաստանից անցել է բառը մալա-յերէնի և ամբողջ Հնդկական Արշիպեղագո-սում տարածուել է։-Հիւբշ. էջ 182։
cf. Ճանգ.
• , ի-ա հլ. «կեռ, սուր և ժանևռո ռործի, կամ նաև թռչունի և գա-զանի մագիլ, ճիրան» Յայսմ. Խոր. աշխ Վանակ. հց. Լաստ. որից ճանկխոտ «ռետ-նի փիճի բոյսը» Բժշ. ճանկճանկոտ «շատ ճանկերով» Վանակ. հց.։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ճանկ (յգ. ճանկվընէր), Ալշ. Գոր. Երև. Մշ. Ջղ. Սլմ. ճանգ, Տփ. ճանգ կամ չանգ, Մկ. Վն. ճանգ՝, Ոզմ. ճանկ՝, Ղրբ. ճmնգ՝, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ջանգ, Ասլ. ջանգ, ջայ, Հճ. Հմշ. ջօնգ, Զթ. ջօնգ, ջոնգ.-կայ նաև ճանգոալ Շմ. «ծաղ-րել»։ Նոր բառեր են ճանկել, ճանկիկ, ճան-կուռել, ճանկռել, ճանկռտել (Սչ. ջանքռթել) հանկճանկել, ճանկռոտել, ճանկռթորել, ճան-կառտ, ճանկռթան, ճանկռտուք.-Կովկասի մէջ այս ձևերը արտասանւում են չ ձայնով՝ նոր պարսկերէնի ազդեցութեամբ. ինչ. Շմ. չանգռիլ «ճանկռել» ևն։-Սչ. ունի միայն ջանքըռթել բայը։
hook, tenter;
drag-hook, cramp-iron;
grapnel, grappling-iron;
claw, talon, paw, fang.
• , ի-ա հլ. «կեռ, սուր և ժանևռո ռործի, կամ նաև թռչունի և գա-զանի մագիլ, ճիրան» Յայսմ. Խոր. աշխ Վանակ. հց. Լաստ. որից ճանկխոտ «ռետ-նի փիճի բոյսը» Բժշ. ճանկճանկոտ «շատ ճանկերով» Վանակ. հց.։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. ճանկ (յգ. ճանկվընէր), Ալշ. Գոր. Երև. Մշ. Ջղ. Սլմ. ճանգ, Տփ. ճանգ կամ չանգ, Մկ. Վն. ճանգ՝, Ոզմ. ճանկ՝, Ղրբ. ճmնգ՝, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. ջանգ, Ասլ. ջանգ, ջայ, Հճ. Հմշ. ջօնգ, Զթ. ջօնգ, ջոնգ.-կայ նաև ճանգոալ Շմ. «ծաղ-րել»։ Նոր բառեր են ճանկել, ճանկիկ, ճան-կուռել, ճանկռել, ճանկռտել (Սչ. ջանքռթել) հանկճանկել, ճանկռոտել, ճանկռթորել, ճան-կառտ, ճանկռթան, ճանկռտուք.-Կովկասի մէջ այս ձևերը արտասանւում են չ ձայնով՝ նոր պարսկերէնի ազդեցութեամբ. ինչ. Շմ. չանգռիլ «ճանկռել» ևն։-Սչ. ունի միայն ջանքըռթել բայը։
• ՆՀԲ կցում է ճանդան փայտի հետ, բայց կասկածում է որ լինի «ազգ սըն-գուրի, որպէս յն. σάνδος լտ. sandyx»։ ՀԲուս. § 1849 կցում է գւռ. ճանդուկ «վայրի ստեպղին» և նրան էլ նոյն նը-շանակութիւնն է տալիս։ (Ազգ. Հանդ. է. 300 ունի ճանդուկ Լ. «bromus seca-linus բոյսը»)։
certain, true, indubitable, sure, convincing, conclusive, incontestable, positive;
demonstrative, justificative;
cf. Հաւաստեաւ;
— կորուստ, certain loss;
— գիտել, to know for certain;
— առնել, to assure, to convince, to prove;
— իմն է զի, it is certain that.
• «գօտու ծոպերը կամ ուրիշ մա-սերը». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գըտ-նում եմ ռործածուած Ոսկ. պօղ. ա. 68.-«Զծոփս գօտւոյն մերթ բանայցէ և մերի ծածկիցէ, մերթ ի կուրծսն ածիցէ և մերթ զգաւակաւն ածիցէ և այսր անդր շոշոկիցէ, բացխփիկ նափորտամբն խաղայցէ, զի զհա-ւաստիս գօտւոյն կարիցէ բազմաց ցուցա-նել»։
assembled, gathered together.
• «ժողովուած» Վրդ. պտմ. այս ար-մատից են հաւաքել «ժողովել» ՍԳր. հաւա-քումն Ոսկ. յհ. ա. 38. հաւաքարան Թէոփ. ծն, հաւաքական Անյ. վերլծ. հաւաքաբանու-թիւն Անյ. վերլ. հաւաքիչ Մագ. զանազանա-հաւաք Թէոդ. կուս. բազմահաւաք Պիտ. դըժ-ուարահաւաք Խոր. զուգահաւաքել Ճառընտ. ծաղկահաւաք Խոսրովիկ. համահաւաք Վրդն. սղ. ծն. զօրահաւաք, հաւաքածու, հաւաքա-տեղի, հաւաքոյթ (նոր բառեր) ևն։ Առանց հ նախաձայնի ունինք աւաքել «հաւաքել, ժո-ղովել» Եզեկ. իթ. 5. Գ. մակ. զ. 4. Բրս. ողորմ.։ Այս բառը ունի նաև «բժշկել» նշա-նակութիւնը. այսպէս՝ աւաքել ի բորոտու-թենէ կամ զբորոտութիւն «բորոտութիւնը բը-ժըշկել» Դ. թագ. ե. 3, 6, 7, 11. աւաքեցու-ցանել «բժշկել» (անդ). պարզապէս աւաքէր «բժշկում էր» Սասն. էջ 36։ Այս նշանակու-թեան զարգացման համար հմմտ. յն. συ-ναγω «հաւաքել» և ἀποτσυναγω «բժշկել». նաև հայ. ախտաքաղ «ախտաբոյժ» Սասն, 65 (տպ. աղտաքաղ. հմմտ. քարաղր բառի տակ ասուածները)։
• Տէրվ. Altarm. 9, 10 դնում է հ յաւե-լուած, աւա մասնիկ, արմատը ք, որի հետ միացնում է սանս. či, պրս. čidan «հաւաքել, ժողովել», իսլ. oyrucmu, oyru umamu «մաքրել». ըստ այսմ հ-աւաքել=սանս. ava-či «հաւաքել, հա-նել»։ Հիւնք. յն. εύαγέω «սրբել, մաք-ոել» ձևից հանում է աւաքել և սրանից էլ հաւաքել։ Կուրտիկեան, Արևելք թ. 4185 պրս. խաւ «քաղել»։ Յակոբեան, Մաղիկ 1899, նոյ. 4 արաբ. հավգ «ժո-ղով, ժողովել» բառից։ Լափանցեան ЗВО 23, 360 համ+ զնդ. vуāxa, «հա-ւաքումն»։ Nyberg 2. 96 միացնում է պհլ. hamōk «հաւասար, ամբողջ, ամ-բողջական, կատարեալ» բառի հետ, որ դնում է իրան. *hama-vaka-ձևից, ըն-դունելով *vaka-իբր «ծայր, վերջ, բարձրագոյն կէտը»։ Այս անծանօթ *va-ka-բառը ուզում է գտնել նաև հյ. վախ-ճան<*vax-čar(a)na-, վականակ, վա-կաս<*vak-āsa «մինչև վերը հասնող». վակժոյժ<*vak-užaužah-«ծայրը ուժով բռնած» և զնդ. vaγδana «գլուխ» բա-ռեռի մէջ։ Meillet BSL հտ. 32, ❇ 97, էջ 84 սխալ է գտնում այս մեկնութիւնը, որովհետև մեկնելով *ha-ma-vaka-ձե-ւից, չի բացատրւում ո՛չ -ma-վանկի կորուստը և ոչ ք-ի ծագումը։
cf. Հօփալ.
• (գրուած նաև հաւբալ, հօբալ, հօ-փալ, հովփալ, հոբալ) «վայրի աղաւնի» Վե-ցօր. էջ 89. Ոսկ. եզեկ. Եպիփ. յար. Փիլ, ւիւս. Սահմ. Գաղիան. Վրդն. ծն.։
• = Անշուշտ ծագում է հաւ «թռչուն»+փալ բառերից. վերջինը անծանոթ։ (Տե՛ս և հաւ)
curved, gibbous.
• (գրուած նաև հրդնի, հնդնի, հնդի) «սապատող, կուզ» Պիտ. 529 (Հըդնի էր թի-կամբք)։-Տե՛ս և հնդրի։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. հէտէպ, էհտէպ։ Եա-զըճեան, Արևելք 1884 նոյ. 16 սանս. hindira «այրական»։
spelling;
syllable.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «վանկ, գրի հնչիւնը» Ոսկ. ես. Երզն. և Նչ. քեր. որից են հեգել «վանկ կապել» Մամբր. Մանդ. երեքհեգեան «եռավանկ» Երզն. քեր. միա-հեգութիւն Մագ. քեր. կիսահեգ Նչ. քեր. հե-գարան (նոր բառ).-յետնաբար գրուած ու-նինք հեք Անկ. գիրք նոր կտ. էջ 182-184.
• ՆՀԲ լծ. հյ. ոգել, ոգի, հագագ, վանկ, յն. իխի՛, ի՛խօս, մանաւանդ արաբ. և պրս. հէճէ, սիւգիւն։ Տէրվիշ. տե՛ս հա-գագ բառի տակ։ Վերի ձևով մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 36 (1882), էջ 132։ Հիւնք. արաբ. հէճէ։
cf. Հեգեմոնիդէս.
• (սեռ. -ի), որ և հոգեմոն, հե-գեմոնիդէս «առաջնորդ, կուսակալ, դատա-ւոր». վերջինը ունի Բ. մակ. ժգ. 24՝ իբր յա-տուկ անուն. միւսները՝ Եփր. գծ. (ստէպ), Ճառընտ. Յայսմ. դեկ. 13. առանձին տե՛ս նաև եգումենոս։
• = Յն. ήγεμών, ήγεμονίδης «առաջնորդ, կուսակալ, կառավարիչ» (ήγέομαι «առաջ-նորդել» բայից). կրկին ձևերից առաջինը տուել է հեգեմոն, երկրորդը (որ գործածուած ճիշտ Բ. մակ. ժգ. 24) տառադարձուած է հեգեմոնիդէս. իսկ հոգեմոն թուի շփոթ գըր. ւութիւն՝ հոգի բառից։ Յունարէնից փոխառ-եալ են նաև ասոր. [syriac word] hegəmōna կամ ❇ higəmōna, մանիք. պհլ. [hebrew word] higmon (տե՛ս Salemann, Ma nichaische Stud. ЗАН 8, 83) և ն. յն. ἀϰούυενος «աբբայ, վանաց առաջնորդ», ήγουμὲνη «աբբայուհի» ձևից՝ հսլ. igume. nū, ռուս. игуменъ, ուկր. ihumen ևն (Ber-neker 422)։
syllable.
• , ի հլ. «գիր, այբուբեն» Կիւրղ. ծն. (Չուն և զով եբրայեցի հեգենայն ոչ ոնա-րէ ի միմեանց.-ակնարկում է եբր. ) տա-ռը, որ կարդացւում է թէ՛ u և թէ o). «հեզ. վանկ» Երզն. քեր. Փարպ. Մանդ. Խոր.։
• = Ասոր. ❇ heγyānā «կարդալ, հեգել, ընթերցում, արտասանութիւն» բառից։ Ասորի բառը դարձել է նախ *հեգիանայ, որից *հեգեանայ և սրանից էլ հեգենայ։ Ար-մատը բնիկ սեմական է. հմմտ. եբր. [hebrew word] h gh «բզզալ, մրմնջել, մռմռալ, առիւծի մռնչելը, մտածել, ճառել, խօսիլ», [other alphabet] hege «որոտ, հեծեծանք», ասոր. [syriac word] hə-γā «կարդալ», արաբ. [syriac word] hāǰa «վանկ, հեգել». տե՛ս նաև հյ. հեգ ձևի տակ։-Հիւբշ. 309։
mild, meek, gentle, affable;
calm, tranquil, still;
softly, gently.
• , ո հլ. «քաղցր և մեղմ բնութեամբ, խոնարհ» ՍԳր. որից հեզացուցանել Ոսկ. յհ. ա. 29. հեզութիւն ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 4. Եւս. պտմ. հեզիկ Փիլ. Խոր. Յհ. կթ. հեզասահ Պիտ. Կաղանկտ. հեզաբար Եղիշ. Խոր. հե-զօրէն Գնձ. քաղցրահեզ Եպիփ. ծն. հեզա-նազ, հեզաշունչ (նոր բառեր)։ Սխալմամբ գրուած է հեց Խոր. Ա. 11, որ լաւագոյն ձե-ռագիրների մէջ հեզ ձևն ունի։
• ՆՀԲ լծ. արաբ. խէզէ, խազը, խազու, յոգն. խուզու (իմա՛ արաբ. [arabic word] xa-δa. xasi «հնազանդիլ» Կամուս, թրք.
• թրգմ. Ա. 17)։ Հիւնք. յն. წσυχος «հան-դարտ» բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 129 եզ «մէկ» բառի հետ՝ իբր «պարզ», հնխ. sem-«մէկ» ձևից, որ աճել է -g'ho-մասնիկով։ Յիշում է կասկածով Pokorny 2, 489։
• ԳՒՌ.-Երև. հզութիւն, որ պահուած է այս առածի մէջ. «Աղվէսը մարաքումը ձագ ա հանել, մեր թազու հզութիւնիցն ա» (Պռօշ-եան, Յեցեր, էջ 155)։
heathen, pagan, paynim, gentile;
infidel, idolater, barbarian;
nation, people;
—ք, the heathen.
• = Ասոր. ❇ h tnos (hetnos կամ hetanos?) քիչ գործածական ձևից, որի մայրն է յն. ἔϑνος «ժողովուրդ, ցեղ», յգ. α ἔϑνη «հեթանոսք», ἐϑνιϰός «հեթանոս, հեթանոսական»։ Հայ ձևը դրւում է ասորե-րէնից՝ նախաձայն h-ի պատճառաւ, որ պա-կասում է յունարէնում. ասորին դրել է այդ յաւելուածը՝ գրաւորապէս ճշտիւ արտայայ-տելու համար յն. ἐ նախաձայնը։ Յոյնից տառադարձուած է նաև լտ. ethnicus «հե-թանոս, հեթանոսական». իսկ գոթ. haiϑnd ձևի համար տե՛ս տակը ՓՈԽ։-(Հիւբշ. 360)։
• Առաջին անգամ Schröder, Ihesaur. 47 դրաւ յն. ἐϑνιϰὸς ձևից։ ՀՀԲ նոյն-պէս յունարէնից։ ՆՀԲ բառ. յն. է՛թնօս, էթնիգօ՜ս, լծ. հյ. ազն։ Lag. Arm. Stud. § 1272 ասորի ձևից է դնում։ Հիւռ». 36Ո առանց առարկութեան՝ դնում է յունա-րէնից։ Ասորի ձևի կողմն է վերջին ան-գամ Մառ ЗВО 13, 120։
flower-hud.
• , ի, ի-ա, ո հլ. «ծաղկի կոճակ» Փեւ. լիւս. Նիւս. երգ. Գնձ. «ուռած՝ դուրս ցցուած (աչք)» Տաթև. ձմ. կզ. որից ոսկե-կոկոն Մագ. կոկոնել (նոր բառ). գրուած է կոնգոմ Մխ. բժշ. 43, կոնկոմ Մխ. բժշ. 21։
• = Կրկնուած է անշուշտ *կոն պարզական արմատից,-Աճ.
• Հիւնք. յն. ϰόϰϰος (հյց. ϰόϰϰον) «պր. տուղի, յատկապէս նռան հատ»։ Չօր-պաճեան, Բազմ. 1908, 359 պրս. [arabic word] γonča (արմատը *γon-) «կոկոն»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի ֆինն, kukka «ծաղիկ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. կոկոբի კოკობი «ծաղկի կո-կոն». կա՞յ նաև կոկոնա კოკონა հոմանիշ ձևը։
• «ջրային նունուֆար, լտ. nym. phaea» Բժշ. որից կոկոռճիկ «երիցուկ ծա-ղիկը, chamarmelun decipiens Boiss.։ (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 543) ՀԲուս § 1457. առաջինը ասւում է նաև կո-կոն՝ անդ՝ յաւել։ Նոյն են նաև կոկոռոչ (այլ ձ. քոքոռոջ, կօկռօշ, սքօռնօշ) «նունուֆար» Բժշ. «մի ուրիշ տեսակ ծաղիկ» Սալաձ. կոկռոշ «մի տեսակ հաղարջ, ծոր, ribes» ՀԲուս. § 1459 (տե՛ս և Նորայր ՀԱ 1923, 343)։
• ՓՈԽ?-Վրաց. յოკორი կոկորի, კოკური կոկուրի «կոկոն, ընձիւղ, ծիլ», թուշ. կոկրի «կոկոն»։
testicle.
• «փքոցուռոյց խօսքեր, մեծաբա-նութիւն». կայ միայն կոկովանք ձևով՝ Ոսկ. Ճառք 139, Նիւս. կազմ. պրպմ. որից կոկով-տել «ճոխաբանել, մեծաբանել» Բառ. երեմ. էջ 166 և ՀՀԲ։
• «ամորձիք, ձուանք». կայ միայն յգ. կոկովանք «ամորձիքներ» ձևով՝ Լծ. նիւս. նոյն է և ռմկ. կօկլվին «ամորձիքնե-րը» Բար. 161 լս։
• ՆՀԲ լծ. իտալ. coglioni «ամորձիք», որ շատ պատահական նմանութիւն մի, այն ունի։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գօգօվ «ա-մորձիք». սրա հետ նոյն է հոմանիշ Ննխ. գიգō, որ այլուր ունի տարբեր նշանա-կութիւններ. ինչ. Ակն. «ձու», Սվ. «մրգեղէն, պտուղ», Ակն. «ընկոյզ», Տփ. «պանիր», Խրբ. «կլոր, գնտաձև». բոլորի նախնականը ներ-կայացնում է վերջին նշանակութիւնը։-Սրա համար հմմտ. նաև կակալ Կր. «ընկոյզ» և կակալա «ամորձիք» Կր. «ոչխարի, ուղտի։ այծի աղբ» Կս., պլոր «ամորձիք» (բայց բուն նշանակութիւնը «կլորիկ»)։
throat, gullet, gorge;
wind-pipe, larynx.
• = Բնիկ հայ բառ. կրկնուած է կոր-ար-մատիզ, որ ձայնդարձն է՝ կեր «ուտել» արմատի. ծագում են հնխ. g*'er-, g'or-«կուլ տալ» արմատից. սրա վրայ ընդար-ձակ տես վերը՝ Կեր բառի տակ։ Յեղակից-ներից կոր ձևին ամէնից աւելի մօտիկ են յն. βορά «կեր, ճարակ անասնոց», βορός «որկրամոլ», լտ. voro «կուլ տալ». մեր բա-ռին նման կրկնուած է յն. βε-βω-ϑω «ու-տել, լափել, ճարակել»։ Հնխ. նոյն առմա-տից են ծագում նաև կոկորդ բառին հոմա-նիշ հետևեալ ցեղակիցները. սանս. [other alphabet] gargara-, յն. βάραϑρον, լտ. gurgulio, հբգ. querka, հսլ. grulo, ռուս. горлo, սերբ. g'rlo, լեհ. gardlo, հպրուս. gurcle, լիթ. gerklē ևն, և t ատամնականի յաւելմամբ հսլ. gudtani, ռուս. гортань, ուկր. hor. tan՛ չեխ. hrtan «կոկորդ» (Walde 858, Boisacq 126, Berneker 369, 372, Pokorny 1, 683, Ernout-Meillet 419)։ Տե՛ս նաև հյ. որկոր։-Հիւբշ. 460։
• Srhroder Thesaur. 45 փոխառեալ ասոր. [other alphabet] ggr ձևից (?)։ Lag. Urgesch. 253 կցում է ասոր. ❇ gagarla բառին, որ փոխառեալ է դնում հնդև-րոպական մի լեզուից. (բայց կայ նաև եբր. [hebrew word] gargərot, երկուսն էլ «վիզ, կոկորդ»). յիշում է նաև հսլ. grutanu, իբր gar արմատից։ Նոյն, Arm. Stud. § 1171 մերժելով այս՝ հայը դնում է *կորկորդ ձևից, ուստի և ո՛չ gar արմատից։ Տէրվ. Altarm. 9 և Նա-խալ. 13, 78 gar «կուլ տալ» արմա-տից՝ վերը յիշուած հոմանիշների հետ. նախաձայնի անկումով ձևացել է որ-ևոր. հայերէնից փոխառեալ է ասորին։ Նոյն, Երկրագունտ 1883, 170 մեկնում է կոկ-որդ, բայց շատ խնդրական է գտնում։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 35 վերի ձևով։ Հիւնք. կոկորդիլոս բառից։ Մառ
cf. Կոկորդիլոս.
• , ի հլ. «նհանգ, տիտեռն» Եւս. քր. որ և կոկորդիլոս Վեցօր. 138, Փիլ. Խոր. աշխ. Լմբ. իմ. սղ. կոկորդիլ Խոր. աշխ. կոկորդեղոս Վրք. հց. Ա. 29. Յայսմ. կրոկոդիլոս Մահ Երեմ. Լմբ. իմ. կռոկոդիլոս Նիւս. բն. կրոկոտիղոս Նոնն. 13. կոկորդելոս, կրոկոդիղոս Յհ. իմ. պապ. Բար. 169. կորկոդիս Բար. 169. կրոկորդիլոս Վրդն. ել. որոնցից ճշտագոյնն է կրոկոդիղոս. արդի գրականի մէջ ընդունուած է կոկորդի-լոս։-Ըստ Գադիան. և Վստկ. նշանակում է նաև «մեծ մողէս», իբր յն. ϰροϰοδειλ γερσαῖος, Նոնն. 20 ցամաքային կոկորդի.. ղոս «մողէս», որի համեմատ էլ Տաթև. հրց. 511 «Մողէզն և կոկորդիլոսն՝ որ քարթոշ ասեն»։
• -άն. κϰόδλο-որ և ϰσοϰὸδειλος, ϰοϰόο-δειλος, ϰορϰόδιλος, ϰρεϰνδειλος ևն. նշանա-կում է «մողէս» և յատկապէս «Նեղոսի մեծ մողէսը, որ է կոկորդիլոս». ըստ սմանց ծագում է *ϰροϰόδειρος ձևից (ϰρόϰος «քրքում» և δερω «մաշկել») և բուն նշանակում է «դեղնամորթ» (Bailly, Dict. gr-fr. 1910, էջ 113877). բայց ճշտագոյնն էլ *ϰουϰό-δ. ιλος «քարերի որդ» (կազմուած ϰρόϰη «խիճ»+ δρīλος «որդ» բառերից), ըստ որում մողէսը սիրում է տաքանալ յիռև քարերի վրայ։ Նման կազմութիւն ունի նաև սանս. krkalāsa-«մողէս», carkara-«խիճ»+ ás-e «նստել» բառերից (Boisaq 520)։ Յոյն բառը փոխառութեամբ տարա-ծուած է շատ լեզուների մէջ. ինչ. լտ. cro гodilus, ֆրանս. crocodile, իտալ. coccodril-le, մբգ. kokodrille, գերմ. Krokodil, հսլ. korkodilü, ասոր. ❇ qordilos, վրաց. յორკოტილო կորկողիլո, ❇რკოφი-ნოხ կորկոդինոս «կոկորղիլոս» ևն։-Հիւբշ. 538։