hanging, dangling, pendent;
hung up, suspended;
ի — ունել, to suspend, to hold in suspense;
ի — մնալ, to remain in suspense.
• Հիւնք. յն. άγχω «սեղմել, խեղդել» բայից։ Müller, Armen. VI, էջ 23 գոթ. hahan, հբգ. hangen, հիսլ. hanga, գերմ. hängen «կախել» ձևերի հետ։ (Այս բառերի աղբիւրը դրւում է հնխ. k'enq-կամ k'eng-, որ չի կարող տալ հյ. կախ, այլ *սինք կամ *սինգ։ Այս մասին տե՛ս նաև Trautmann Germ Lautges. 52 և Walde 210). Bugge KZ 32, 50 վերի ձևերին աւելացնում է նաև բուլգ. kačja «կախել»։ Karst, Յուշարձան 415 մոնգոլ. բուրեաթ. sui-ge, suiku, sixe, hīke, xixe, կալմուկ, šiike, թունգուզ. sekan, մանչու. suixm «գինդ», ճապոն. sage «կախել»։
conserve of cassia;
cassia-tree.
• = Իրանեան փոխառութիւն է. ենթադրում է պհլ. *kākzirak ձևը, որի ժառանգն է պրս. [arabic word] kāzira կամ կրճատ [arabic word] kazra «ասպուր» հոմանիշը։ Իրանեան բառը բար-ռուած պէտք է լինի kak և žirak բառերից. հմմտ. պրս. [hebrew word] kak (որից թրք. [arabic word] kekik) «ծոթրին», [arabic word] kākunī «ծոթ րին», [arabic word] kākiyān «ասպուր», օ︎ ǰira «ասպուր», օ [arabic word] zīra կամ օ.︎ žira «մի տեսակ չաման, տճկ. քիմյօն»։ Պառս-ևերէնի ǰira և žira ձևերի պատճառով է որ հայերէնի մէջ էլ գտնում ենք կակժիրակ, կակճիրակ ևն։
gay with many colours, with gold and silver embroidery;
embroidery.
• , որ և ճաճանչանաւուխտ, ճաճանաւուխտ «գոյնզգոյն՝ խատուտիկ՝ փայլ ի փայլ բանուած կտոր կամ շոր». գործածուած է միայն հետևեալ երկու տե-ղերը. «Հանդերձ քո բեհեզ և զառնաւուխտ և ճաճանչաւուխտ (կամ ճաճանչանաւուխտ) Եզեկ. ժզ. 13 (նոյնը այլ թրգմ. Եփր. աւետ. ՅՈ6. Եւ զզարդս քո սնդուս գառնաւուխտ և ճաճանաւուխտ. ՍԳրքի յոյն թարգմանու-թիւնն ունի τα περιβόλαιά σον βύσσινα ϰαὶ τρί-γαπτα ϰαὶ ποιxίλα, ուր համապատասխան բառը՝ ποιϰίλα, նշ. «խայտաբղէտ, զանազան գոյներով»).-«Կոյս մի որ ունէր արկանելիս ճաճանաւուխտ» (այլ ձ. արկանելի ճանճա-ւուխս). Անկ. գիրք հին կտակ. Ա. էջ 143։
shivering, cold chill, chilliness, trembling, terror;
— առնուլ or ունել զոք, to quake with fear, terror or horror.
• , ո հլ. «ցրտից կամ վախից դող» Օր. իը. 22. Ոսկ. մ. բ. 20. Եփր. աղ. Եւս. պտմ. Մծբ. Սեբեր. որից սարսռալ կամ սարառիլ «դողալ, սարսափիլ» Ա. Եզր. թ. ճ. Ոսկ. գղ. և յհ. բ. 42 և մ. բ. 24. սարսռա-ցուցանել Եւագր. սարսռալի Ոսկ. անոմ. և եբր. սարսռագին Եւագր. սարսռասէր Ագաթ. դիւասարսուռ Նար. դիւրասարսռելի Բրս. արբեց. սարսռեցուցիչ, սարսըռազդեցիկ (նոր բառեր). արմատը գրուած է նաև սառ-սուռ, որի համեմատ՝ բայը սառսռալ, սար-սըռել, սառսռուլ, կայ նաև սարսառիլ Եղիշ. Կանոն. 364. սռսռալ Մխ. բժշ. 81. 83։
foolish, mad;
extravagant, absurd;
carried away by passion, furious, maniac, mad for, dotingly fond of, lovestricken;
lewd, libidinous.
• «խելագար, խենթ, անմիտ 2. կատաղի, մոլեգնած. 3. ցանկասէր, վա-վաշոտ» Փիլ. նխ. 10. Պիտ. Պրպմ. 234. Յհ. իմ. Երև. գրուած նաև շամուշ Ուխտ. բ. 113. որից շամշիլ «խենթենալ, գժուիլ» Ոսկ. մ. գ. 3. Կնիք հաւ. էջ 278. «մոլեգնիլ, կատաղիլ» Եւս. քր. ա. 210. «անառակիլ, շաղաշարիլ» Ոսկ. ա. թես. ը. 454. շամբշիլ Սարգ. յկ. զ յորդ. շամբշագոյն Փիլ. այլաբ. շամբշանք Ոսկ. մ. բ. 26. շամշանք Ճառընտ. շամբշա-բանել Ճառընտ. =շամշաբանել Վրք. և վկ, ա. 367. շամբշաբար Պիտ. շամբլական կամ շամշական Ճառընտ. շամբշութիւն կամ շամ-շութիւն Փիլ. Խոր. ևն։
conjurer, sorcerer, wizard, magician;
prophetess, pythoness, witch, sorceress.
• Հներից Տաթև. հարց. 388 վիհ բա-ռից. «Վհուկն այն է որ ի վհաց և յան-դընդոց մեռեալս կերպարանեն»։ Հիւնք. արաբ. fiqh «օրէնսգիտութիւն», fāqih «գիտուն»։ Ալիշան, Հին հաւ. 374 վեհ կամ վիհ բառից, կամ կելտ. ֆրանս. fç'e, ficca «վհուկ»։ Պատահական նը-մանութիւն ունի թրք. ❇ ❇ būyū «կա-խարդանք»։ Արդեօք հպրս. vahav, vahu, զնդ. vanhav-, vanhu-, vohu-«բարի (կրօնական և բարոյական առումով, գործածուած նաև աստուածների հա-մար)» բա՞ռն է պհլ. -uk վերջաւորու-թեամբ. այս պարագային հնագոյն ձեն է վոհուկ. հմմտ. աղէկ մանուկ, մէնէ աղէկներ ևն։
cf. Քարտէս.
• = Յն. χάρτης «թղթի կամ մագաղաթի թերթ, գրուածք, գրութիւն, նամակ». ծա-գումն անյայտ է, բայց թերևս եգիպտաևան փոխառութիւն (Boisacq 1052)։ Բառս լունա-կան քաղաքակրթութեան միջոցով տառա-ծուած է ամէն կողմ. ինչ. լտ. charta. ե-տալ. carta, ֆր. carte, գերմ. Karte, չեխ. լեհ. ուկր. karta, ռուս. xартiя, картина, տերբ. hártija, ասոր. [syriac word] xartisā կամ xartēsā, ն. ասոր. kortesa, արաբ. [arabic word] qirtās և [arabic word] xarita, լազ. kartali, տճկ. xarta լ շատ աւելի հեռուները՝ ինչ. ավահիլի karalāsi և մալգաշ. karatāsi «թուղթ, նա-մակ»։-Հիւբշ. 388։
flax, linen.
• -Պրս. [arabic word] ︎ katān կամ արաբ. [arabic word] ︎ kattān «կտաւ» բառից, որ փոխառութեամբ տարածուած է շատ լեզուների մէջ. սրանց, ինչպէս նաև բառիս բուն ծագման մասին տե՛ս կտաւ։-Հիւբշ. 278։
• ԳՒՌ.-Հնից կան Խրբ. Ննխ. Պլ. քթան, Մկ. ք'ըթան, Ախց. քթան, Ասլ. քթա, Մշ. քտան, իսկ նոր փոխառութեամբ թուրքե-րէնից կամ պարսկերէնից՝ Երև. Ղրբ. Ջղ. Տփ. քաթան, Սեբ. քmթmն, Շմ. ք'mթmն, Ագլ. քա՛թուն, Սվեդ. ք'mթթուն։
teeth of a saw.
• «սղոցի բերանը կամ ատամնե-րը» Մագ. ուրիշ վկայութիւն չկայ։
• = Ասոր. [syriac word] masārā «սղոց» բա-ռի գւռ. մի այնպիսի ձևից, որի ներկայացու-ցիչն է ն. ասոր. məššar «սղոց»։ Բառը բնիկ սեմական է. ցեղակիցներից հմմտ. եբր. [hebrew word] massor, նեբր. [hebrew word] massar, ա-րամ. [hebrew word] massārā, եթովպ. [other alphabet] mosart, խպտ. bašur «սղոց», արաբ. [arabic word] misār կամ [arabic word] manšār «յատ.ց, կըտ-րելու գործիք, թրք. պըչխը»։ Այս բառերի արմատն է եբր. [other alphabet] nsr, նեբր. [hebrew word] nsr, արամ. [hebrew word] nsr, ասոր. [syriac word] ︎ nəsar «սղոցել», արաբ. [arabic word] našr «սղոցել», [arabic word] ašr «ատամները սուր լինել» (հմմտ. [arabic word] taasir «ատամները սրել», [arabic word] muaššar «սուր, հատու»), ասուր. [other alphabet] ma-ša-ru «կտրել, կտրատել» (Brockelm. 208, Կամուսի թրք. թրգմ. Ա. 749, Ge. senius 17, 465, Delitzsch, Assyr. Handwor-terb. 432, Strassmaier, Alphabet. Verz d. assyr. u. akkad. Wörter 648)։ Սեմա-կանից են փոխառեալ նաև քրդ. məšar կամ mešar «սղոց» (Justi, Kurd. Gram. 60, 95, Beidar, Gram. Kurde 72), կիւրին. miš èr «սղոց» (յիշում է Justi, անդ), թրք. [arabic word] mušer «շեղակի սղոց» (Կարապետ-եան, Օսմ. բռ. 872)։-Աճ.
defiance, provocation, challenge, incitement, impulse, instigation, inducement, solicitation, suggestion, temptation, allurement, stimulation, motive.
• «հակառակութիւն, դրդում, կռիւ» Բ. մակ. դ. 30. Փարպ., որից՝ գրգռել «կռիւ կամ բարկութիւն յուզել» ՍԳր, գրգռութիւն ՍԳը, գրգռիչ Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 2, դիւրագըր-գըռութիւն Մխ. դտ., դիւրագրգիռ Կղնկտ., չարագրգիռ Վրք. հց. ևն
bird living on herbs.
• Կայ արաբ. [arabic word] γudaf «մի տե-սակ ագռաւ կամ մի ուրիշ թռչուն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 818)։ Չայ-նանիշի սխալով կարելի է կարդալ նաև γadāf։ Տե՛ս նաև կատակ (թռչու-նը)։
flower;
small-pox;
beauty, youth, bloom;
flower, choice, best;
— գինւոյ, mother or floating lees of wine;
— պղնձոյ, verdigris;
արանց —, cf. Լօշ;
— գունոց, splendour, vivacity of colour;
ցոյցք ծաղկանց, — show;
նկարիչ ծաղկանց, — painter;
աման ծաղկի, — pot;
— մանր, floweret;
գեղեցիկ՝ հոտաւէտ՝ քաղցրահոտ՝ անհոտ՝ դեռափթիթ՝ գեղափթիթ՝ գեղափայլ՝ թարշամ՝ սիրուն՝ երփներանգ՝ կարմրագեղ՝ —, beautiful, sweet, fragrant, inodorous, fresh-blown, splendid, faded or withered, lovely, variegated, scarlet -;
ծաղկէ ի —, from — to -;
քաղցրաբոյր հոտ ծաղկանց, the sweet perfume of flowers;
ծածկել զերկիր ծաղկօք, to cover the earth with flowers;
ծաղկունս ոփռել, to strew with flowers;
փթթին, թարշամին ծաղկունք, the flowers are blooming;
— fading;
ի — մանկութեանն, in his earliest years;
ի ծաղկի լինել, to be about to blossom;
to be in the bloom of youth;
ի ծաղկի or ի — հասակին, in the prime of life;
in the — of manhood;
cf. Թօթափեմ.
• , ն հլ. (-ղկան, կունք, կանց), ի-ա, ռ հլ. «ծադիկ» ՍԳր. Եփր. ել. Ոսկ. ես. 255 (սեռ. ծաղկաց1) Կոչ. «ծաղկախտ» Շիր. Յայսմ. յուլ. 6. Վրք. և վկ. Բ. 364. «գինիի քաթ» Վստկ. 116. «պղնձի ժանգառ» ԱԲ. որից ծաղկել ՍԳր. Եւս. պատմ. ծաղկաբեր Իմ. ժթ. 7. Վեցօր. Ագաթ. ծաղկաբուղխ. Ագաթ. ծաղկալից Ոսկ. մտթ. և փիլիպ. ծաղ-կաձև Ագաթ. ծաղկաքաղ Վեցօր. ծաղկեայ Նն. լե. 3, 23. ծաղկոց Եսթ. է. 7, 8. Ոսկ մ. բ. 12. ծաղկուտ Եւս. պտմ. թ. 7. անծա-ղիկ Վեցօր. ոսկեծաղիկ Կոչ. 321. բարեծա-կիկք Վանակ. յոբ. բազմածաղիկ Խոր. հռիփ. գեղեկցածաղիկ Պրպմ. Ասող. դեռա-ծաղիկ Պիտ. երկնածաղիկ Խոր. վրդվռ. զու-արթածաղիկ Բ. մկ. զ. 23. խնկածաղիկ Մեւ դտ. նոր բառեր են՝ աստղածաղիկ, ծաղկա-վաճառ, ցայգածաղիկ, ծաղկահասակ, ծաղ-կանման, ծաղկախտ, ծաղկադարման, ծաղ-կաման, ծաղկենկար, ծաղկաբոյր, ծաղկա-կաղամբ, ծաղկահար, ծաղկեփունջ ևն։
• Klaproth, Asia polygl. էջ 99 թրք. č̌ič̌ek հոմանիշի հետ։ ՆՀԲ «որպէս թէ ծիծաղիկ, որպէս վարդն յայլ լեզուս է իբր ծաղրիկ».-իսկ վարդ բառի տակ՝ լծ. է դնում պրս. կիւլ։ Müller SWAW 88 (1877), էջ 14 յն. γλόη Karolides, rλ. συγϰρ. 90 կպդվկ. čandarik «լակինթ»? Հիւնք. ծիածան բառից։ Patrubány SA 1, 191 ծաղր և ծիծաղ բառերին է կր-ցում։ Նոյն ՀԱ 1908, 215 ածել բայից Petersson, KZ 47, 289 յն. γελεῖν «փայլիլ, ծաղկիլ», γλήνη «բիբ», γαλήνη «ծովի անդորրութիւն», γελάω «ծիծաղիլ» ևն բառերի հետ։ Պատահական նմանու-թիւն ունին արաբ. [arabic word] δahk «ծառի ծաղիկ» (Կամուսի թրք. թրգմ. Գ. 101) և չեչէն. ziezag «ծառեև»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Վն. Տփ. ծաղիկ, Ագլ. Սլմ. ծաղիկ՝, Ալշ. Մշ. ծա-դիգ, Հմշ. Սեբ. Սչ. ձաղիգ, Ջղ. ծաղիք, Մրղ. ձաղիյ, Տիգ. ձmղիգ, Ոզմ. ծաղէ՛կ, Ղրբ. Շմ. ծաղիք՝, Խոր. ձաղիք, Ասլ.. ձաղիգ. ծաղէգ՝, Ննխ. Պլ. Ռ. ձաղէգ, Զթ. ձաղը՛գ. Հճ. ձաղգել «ծաղկիլ». Ակն. ձաղգունաք «ծաղիկներ», Երև. Գնձ. Վն. մանկական բարբառով՝ ծածաղ. -նոր նշանակութեամբ են ներկայանում՝ Մրղ. Սչ. «ծաղիև հե-ւանդութիւնը», Զթ. Հճ. Ննխ. «մոխիր», Ղրբ, «ղեռ խակ՝ չհասած ցորեն», Շլ. «զաւակ» Ղրբ. «դաշտան» (այս իմաստի հին վկա-յութիւնը ունի Բառ. երեմ. էջ 310 տեռատես բառի բացատրութեան մէջ). Խտջ. «վիճակ բանալ»։-Մաղկազարդ բառը պահում է Սչ. զաղգազարդ՝, ուր նախաձայն ծ վերած-ուել է զ-ի՝ յաջորդ զ-ի նմանութեամր ճիշտ ինչպէս է ծառզարդար>գւռ. զառ-գարթար բառի մէջ։-Նոր բառեր են՝ ծաղ-կալի, ծաղկակոխ, ծաղկաւոր, ծաղկուն, ծաղկամայր, ծաղկեծուն, ծաղկեջուր, ծաղ-կոտ, ոչխարածաղիկ, ծաղկատար ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. წალიკა ծալիկա «մի բոյս է. վառվառուկ, alysson», წალკოტი ծալկոտի «բանջարանոց կամ պտղատու ծառերի պարտէզ», მეწალკოტე մեծալ-կոտե «պարտիզպան»։-Վրացերէնից յետ փոխառեալ ձև է Արդուինի հայ բարբառով ծալիկա «ցինգ խոտը» (ՀԲուս. § 1173)։
mustaches;
curls of the beard.
• ՆՀԲ մեկնում է «բառ անյայտ, իբր շրջակայ մասունք ռնգանց կամ տեղի բուսանելոյ մազից յընչացս».-ԱԲ «պեխեր և պեխերու տեղը, մօրուքի հիւ-ռուած գանգուրները»։ ՋԲ չունի, Թի-րեաքեան, Արիահայ բռ. 368 նոյն ընդ փերևետիլ։
cf. Պտուղ մրտենւոյ.
• = Արաբ. ❇ [arabic word] habb-al-ās «հատ կամ պտուղ մուրտի». կազմուած է [arabic word] habb «ունդ» և [arabic word] as «մրտենի» բառե-րից (տե՛ս Steinschneider-ի հաւաքածոյի մէջ՝ WZкм 12, 2)։
excessive thirst, parching.
• ՆՀԲ յիշում է փափագել կամ «բա-բախմամբ շրթանց՝ պա՛ պա՛ հնչել» Հիւնք. պապաջել բայից։ Muller, Ar-men. 4l և Bugge KZ 32, 58 պասուք բառի հետ՝ կցում են սանս. pipas «խմել ուզել» բային։
(ցորենոյ) sickle, reaping-kook;
(խոտոյ) scythe.
• (գրուած նաև մանկաղ), ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «ցորենք կամ խոտ քաղելու գործիք» ՍԳր. Սեբեր. որից մանգաղակ «յօտոց» Կոչ. 116. մանգաղաձև Գիւտ. թղթ. մանգաղամատն «մատը ման-գաղաձև» Տեսիլ դան. էջ 133։
orthodox.
• Հներից ուղիղ է ստուգաբանում Ոսկ. եփես. 795. «Նոքա յորթոդոքսացն կրօ-նիցն իցեն, այսինքն յուղղակարծից կամ թէ որք ուղիղ փառաւորութիւն տայ-ցեն. քանզի յերկոսեան լսի որթոդոք-սըն»։ Նորերից ուղիղ մեկնեցին նաև ՀՀԲ և ՆՀԲ։
wardrobe keeper;
վանք or տուն —աց, wardrobe.
• , ի-ա հլ. «պատմուճանների մեռակացու, հանդերձապետ» Դ. թագ. իբ. 14. Նոռագիւտ բ. մնաց. լդ. 22. որիզ տուն կամ վանք պատմուճակաց «հանդերձատուն, ուր արքունի թագն էին դնում» Բուզ. ե. 6 (էջ 209 երեք անգամ)։
wild-boar;
boar;
— խանչէ, the grunts;
ժանիք —ի, razors.
• 41, Bopp, Gram. comp. 1, 13 ևն։ Մորթ. ման ZDMG 31, 417 կարծում է գտնել բևեռ. artuharçav կամ artuharaçav ձևի մէջ, որ մեկնում է artu «մեծ»+ harçav «վարազ»։ Հիւնք. նոյն է ընդ ՆՀԲ։
root or stalk;
bunch, nosegay, bouquet;
— հրեղէն, bouquet, girandole, crowning-piece;
—ս յօրինել, to make a nosegay.
• (սեռ.-ի) «բոյսի ցօղուն» Ծն. խա. 5, 22. «տրցակ բոյսի կամ կապոց ծաղիկ-ների» Տաղ. Վրդն. սղ. Երզն. լս. Միսայէլ, որից ոսկեփունջ Յհ. կթ. Ասող. նոր բառեր ևն ծաղկեփունջ, վարդափունջ, փնջակ, փըն-չիկ։
• = Յն. μητροπολίτης հոմանիշից, որ բուն նշանակում է «մայրաքաղտքացի» (տե՛ս նա-խորդը). սրանից են նաև լտ. meīropollta, գերման. Metropolit, ռուս. митрополитъ ևն. ըստ այսմ հայերէնի ուղղագոյն ձևն է մետրոպողիտ (կամ մետրոպոլիտ)։-Հիւբշ. 365։
• (սեռ.-ի) «բոյսի ցօղուն» Ծն. խա. 5, 22. «տրցակ բոյսի կամ կապոց ծաղիկ-ների» Տաղ. Վրդն. սղ. Երզն. լս. Միսայէլ, որից ոսկեփունջ Յհ. կթ. Ասող. նոր բառեր ևն ծաղկեփունջ, վարդափունջ, փնջակ, փըն-չիկ։
cf. Նօտար.
• , ի-ա հլ. «գրագիր» Մարթին. Տօնաց. Յայսմ. որից նոտարացի Կիր. պտմ. նօտարել կամ նօտրել «արագ գրել» Յիշատ. Մեծոփ. բառիս հարազատ ձևն է նոտար, որ յետոյ սխալ գրչութեամբ դար-ձաւ նօտար. ինչպէս ընդունուած է այժմ մեր գրականում. և սրանից էլ կրճատմամբ նօտր «մի տեսակ ընթացիկ գիր» Յիշատ. պտմ. Վրդն. նօտրագիր (նոր բառ)։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են լատինից։ (ՆՀԲ նօտր հանում է նօսր կամ նօտար բա-ռից)։ Հիւնք. արաբ. Ութարիտ «Հերմէս» բառից։
notary.
• , ի-ա հլ. «գրագիր» Մարթին. Տօնաց. Յայսմ. որից նոտարացի Կիր. պտմ. նօտարել կամ նօտրել «արագ գրել» Յիշատ. Մեծոփ. բառիս հարազատ ձևն է նոտար, որ յետոյ սխալ գրչութեամբ դար-ձաւ նօտար. ինչպէս ընդունուած է այժմ մեր գրականում. և սրանից էլ կրճատմամբ նօտր «մի տեսակ ընթացիկ գիր» Յիշատ. պտմ. Վրդն. նօտրագիր (նոր բառ)։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ դնում են լատինից։ (ՆՀԲ նօտր հանում է նօսր կամ նօտար բա-ռից)։ Հիւնք. արաբ. Ութարիտ «Հերմէս» բառից։
anise.
• «մի տեսակ բոյս և նրա սերմը կամ հունդը» Բժշ. Վստկ. 109. ղրուած է ա-նասոյ Բառ. երեմ. յաւել. 565։
• -Յն. ἀνισον. որի ծաղումը անյայտ է. թւում է թէ Ասիայից կամ Եգիպտոսից փոխ առնուած ւենի. հմմտ. արաբ. yansun (տե՛ս Boisacq, էջ 62 և Bailly, էջ 166 գ). յու-նարէնից փոխառեալ են լտ. anisum, ֆրանս. գերմ. anis, իտալ. anice, անգլ. anise, ռուս. анисъ. թրք. քրդ. anisun, վրաց. անիսո։-նի, անիսուլի ևն։-Հիւբշ. 340։
cf. Հիւլէ.
• ԳԴ պրս. [arabic word] kux կամ [arabic word] kux «կնիւն. 2. կնիւններով հիւսած խրճիթ»։ Նոյնը նաև Հիւնք.։
• ՓՈԽ.-Քրդ. ❇ holik «հիւղակ, խրճիթ» (որից էլ փոխառեալ է Մշ. հօլըք). նոյնպէս և քրդ. և թուրքման [arabic word] huy «ճիլերով շինուած վրան կամ եղեգով ու խը-ռիւներով տնակ» (յիշում է բառս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 29, 557, Բ. 373 և Գ. 447)։-Պատահական նմանութիւն ունին տաբ. հուլ «գիւղ», թրք. գւռ. Կես. huyuk, uyúk «հիւ-ղակ» (Բիւր. 1898, 713)։
mouthful;
cf. Թուշ.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործա-ծել է Փիլ. տեսակ. էջ 17 «Պատառս և թուռս մարդկան ուտելով». որի՞ց թռալիր՝ նոյնպէս մէկ անգամ գործածուած Ագաթ. «Գոչիցէ փքոցուռոյց լնդօք, թռալիր օդով, փողիցն այտմամբ»։-Բառ. երեմ. էջ 122 մեկնում է թուռս «թուշս»։ ՀՀԲ թուռ «այտ կամ թուշ», թռալիր «թշալիր, այսինքն ի թուշս լցեալ և կամ զթուշս լցուցանող և ուռուցանօղ, որպի-սի է օդն կամ փուքն, որ ի հարկանելն ուրուք զփողս՝ լցուցանէ զթուշն և զբերանն». ՆՀԲ թուռ «պատառ մեծ, լցուցիչ բերանոյ», թռա-լիր «բերանալիր որպես պատառով, լի և ուռուցիկ. և որ ինչ լնու զբերան իբրև զաա-տառ». ՋԲ թուռ «պատառ». թռալի՛ր «թուշե-րը լեցուն՝ ուռած», իսկ ԱԲ ըստ սովորու-թեան միացնելով երկուսը՝ թուռ «մեծ պա-տառ. 2. թուշ», թռալիր «թուշը լեցուն, թուշ լեցընող»։ Սրան պիտի պատկանի նաև հաս-կաթուռ «ատոք հասկով» Ագաթ. որ սակայն յայտնի չէ թէ ի՛նչպէս պէտք է միացնել նա-խորդներին։
food composed of butter and of dried curds.
• , ո հլ. անստոյգ բառ. մէկ անգամ գործածել է Արծր. Գ. 2. «Զփքինս կապար-ճեզն սրպգով ծածկեալ՝ զսատակչական զօ-րութիւն թռուցանէր ընդդէմ սրբոցն»։ ՆՀԲ մեկնում է. «Եթէ զկայցէ սխալ գրչաց, լինի որպէս պրս. սէպքէ. կերակուր իւղով և չոր թանով կազմեալ, ախորժ ուտելի, խայծ, կեր... Այլ լաւ ևս երևի ընթեռնուլ՝ սպնգով, որ լինի այլ փոխաբերութիւն...»։ Իսկ սպունգ բառի տակ էլ՝ յիշելով Ոսկ. ապաշխ. էջ 49 «ընդ սպունկաւն ծածկեալ ունէր զերկաթն (Նաթան ի յանդիմանելն զԴաւիթ ոճով)». աւելացնում է «ի սոյն նմանութիւն թուի բերիլ և բանն Արծր.»։ ՋԲ դնում է «կերա-կուր կազմեալ իւղով և չորթանով», իբռ պրս. բառ. ԱԲ «կերակուր մը, կեր» կամ փխ. ընդ սպնգով կամ սպնգով ծածկէմ զեր-կաթ, զնետ «վարպետութեամբ խրատել կամ յորդորել»։ Հրտր. Պատկ. էջ 129 բառիս տեղ ունի սպնգով։ Վարդանեան ՀԱ 1920, 337 ընդունելով սպուգ իբրև «սպունգ», կցում է ասոր. [syriac word] spūgā ձևին, որ նոյնպէս զուրկ է ն ձայնից։
chancellor.
• , որ և սինգելոս, սիւնկեղոս «եպիսկոպոսի մօտ դպրապետ կամ սար-կաւագապետ» Ուռհ. 106։
• = Յն. συγϰελλος «եպիսկոպոսական կամ աբբայական ձեռնասուն, կրօնական տե-սուչ» (Sophocles 1020), որից նաև լտ. sуn-cellus. ըստ այսմ հայերէնի մէջ ուղիղ ձևն է սինգելոս (ν տառի յետին ի աոտասանաւ-թեամբ), ինչպէս ունի Ուռհայեցին. տառերի շփոթութեամբ ձևացած է սենգելոս (ե փխ. ի), իսկ սիւնկեղոս հին գիտական տառա-դարձութիւնն է, որ չկայ տպագրեալում։ Յոյն բառը ծագում է σνν-մասնիկով ϰἐλλα «խուց» բառից և նշանակում է բուն «խցակից»։-Հիւբշ. էջ 378։
trapeze, table;
trapezium.
• (ի-ա հլ. ոստ ՆՀԲ. բայզ կայ միայն աեռ. ի) «սեղան կամ ևեղանի տախտակ». Յհ. կթ. 231։ Թէոդ. խչ. 171. Օրբել. հրտր. Էմինի, էջ 164, 176 և 230։ Տե՛ս և յաջորդըս
• = Յն. τράπεζα «սեդան», որ ծագել է հին τέτράπεζα «քառոտանի» ձևից. (haplologia-ի օրէնքով՝ ըստ Boisacq 979). յոյնից են փո-խառեալ նաև լտ. trapezium, ֆր. trapèze, վրաց. თრაბეზი տրապեզի «սեղան կամ երկ-րաչափական ձևը»։-Հիւբշ. 385։
sand, gravel;
powder;
— ցանել, to gravel;
խրել յ—ի, to run upon a sand, to stick fast in the sand;
շփել —ով, to scour with sand;
տեղի, փոս —ոյ, sand-pit;
ժամացոյց յ—ոյ, hour-glass.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև գրծ. աւ) «ծովի կամ գետի աւազ, լայնաբար՝ հող. փոշի» ՍԳր. Եզն. որից աւազածիր կամ աւա-զադիր Ագաթ. աւազակապ Ագաթ. աւազեղէն Սիր. իբ. 21. աւազին Ագաթ. աւազուտ Սիր. իե. 27. աւազել «աւազով շփել» Վրք. հց. ընդաւազել «աւազի տակ թաղել» Եղիշ. ե. էջ 83. Կաղկանտ. աւազահիմն Յհ. կթ. ևն. նոր բառեր են՝ աւազաքար, աւազաման, աւազային, աւազախառն, շաքարաւազ ևն։
• (գրուած նաև աւաջ), ո, ի-ա հլ. «ձայն, երգ, մեղմ և քաղցր երգ» Երզն. քեր. Անյ. պորփ. Մարթին. Բրս. մրկ. 68. «լեզու, բարբառ» Սոկր. եկեղ. պտմ. էջ 169. որից աւաչ ասել «երգել», աւաչական «եղանա-կաւոր» Սոկր. 387. աւաչել կամ աւաջել «եր-գել, մրմնջել» Մարթին. Մին. համդ. 56. դիւրաւաչ «քաղցրահնչիւն» Անյ. պորփ.։
lamb of a year old, yearling sheep.
• «գառնուկ. փխբ. ծիլ, ընձիւղ, բողբոջ», սեռ. շշկի ձևով ունի Մխ. բժշ. 142 (շշկի միս կամ գառան). գրուած է շիջակ. իշաք Վրդն. առ. 116. շիշեկ էֆիմ. 164.-իբր գաւառական բառ ունին ՀՀԲ, ՆՀԲ, ՋԲ. ՓԲ և ԱԲ. գործածական է Ալշ. Բլ. Երև. Ղրբ. Մշ. ՆԲ. Վն. ևն։ սերբ. šiše ևն։-Հիւբշ. 273։
• = Պրս. [arabic word] šišak կամ [arabic word] sīšāk «մեամեալ գառ», որից փոխառեալ են նաև արևել. թրք. [arabic word] šišak «երկամեայ ոչխար՝ այծ» (Shaw), [arabic word] sišek կամ [arabic word] ššek «մեծ ոչխար» P. de Cour-teille, Vámbery), թրք. [arabic word] šisek «մի-ամեայ գառ» (Будaговъ 1, 667), քրդ. sisak, լազ. šīšeγi «երկու տարեկան գառ», վրաց. მიმაგი շիշագի «միամեայ գառ՝ լաւ սնուած».
flower or seed beds, garden-plot, parterre.
• = Արաբ. օ [arabic word] mašāra «ածու» (Կա-մուսի թրք. թրգմ. Բ. 109). բառս բնիձ ռեմական է. ցեղակիցներից հմմտ. ա-րամ. [hebrew word] mesərā «ածու». ասուր. [other alphabet] ︎ [other alphabet] mu-sa--ru-u կամ mu-ša-ru-u (musarū, mušarū) «պարտէզ, արտ», սումեր. musar «պարտէզ, արտ» (Autran, Sumérien et indo-eur. էջ 157, Delitzsch Ass Hndy 49) sirassma-ier, Alphab. Werz. 679)։ -Հիւբշ. 270։
• ԳՒՌ.-Մաշարա «ածու» Այն. Մշկ. Ք. իսս Մկ. մշարա «դդումի, վարունգի կամ ձմե-րուկի ածու»։
• (սեռ. -ի) «բարակացաւ, թո-քախտ» Փիլ. նխ. Բ. 66 (յն. νόσος φϑινώδης), Մխ. բժշ. 72 (յն. ἔρυσίπελας). որից մաշա-րայական Խոր. Գ. 44, Երզն. մտթ. 156 կամ մաշարական Փիլ. նխ. բ. 68։
• = Արաբ. օ [arabic word] mašāra «ածու» (Կա-մուսի թրք. թրգմ. Բ. 109). բառս բնիձ ռեմական է. ցեղակիցներից հմմտ. ա-րամ. [hebrew word] mesərā «ածու». ասուր. [other alphabet] ︎ [other alphabet] mu-sa--ru-u կամ mu-ša-ru-u (musarū, mušarū) «պարտէզ, արտ», սումեր. musar «պարտէզ, արտ» (Autran, Sumérien et indo-eur. էջ 157, Delitzsch Ass Hndy 49) sirassma-ier, Alphab. Werz. 679)։ -Հիւբշ. 270։
• ԳՒՌ.-Մաշարա «ածու» Այն. Մշկ. Ք. իսս Մկ. մշարա «դդումի, վարունգի կամ ձմե-րուկի ածու»։
• (սեռ. -ի) «բարակացաւ, թո-քախտ» Փիլ. նխ. Բ. 66 (յն. νόσος φϑινώδης), Մխ. բժշ. 72 (յն. ἔρυσίπελας). որից մաշա-րայական Խոր. Գ. 44, Երզն. մտթ. 156 կամ մաշարական Փիլ. նխ. բ. 68։
shepherd;
cf. Հովիւ.
• «հովիւ» Եփր. թգ. 449. Գնձ. (գրած է շըշպետ). իսկ Հին բռ. =Բռ. երեմ. էջ 248 մեկնում է «հացերէց կամ հովուապետ»։
• ՆՀԲ «թուի բառ եբր. շուփէթ, որ է տեսուչ, իշխան, դատաւոր և կամ պրս. շիւպան, թրք. չօպան»։ ՋԲ համարում ե պրս.։ Müller SWAW 42, 254 համե-մատում է աոս. šubān բառի հետ, որի երկրորդ անդամը փոխանակուած է ու-րիշ բառով»։ Justi, Zendsp. 206 fšu «արջառ» ձևի տակ։ Վերի ձևով ունի Հիւբշ. ZDMG 44, 560։
plume or egret.
• «գլխու կամ զգեստի թելաւոր զարդ» Ես. գ. 21. Պտմ. սղեքս. 99. Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 158։
• կամ թրք. չէլէնկ բառից։ (Այս բառի հետ նոյն են նաև քրդ. [arabic word] čeleng, բուլգ. čelenki, չեխ. chochole, յն. τζιλίγ-γι. բոլորն էլ ծագում են արևել. թրք. [arabic word] čeleng ձևից, որ է «ի նշան քա-ջութեան գդակին անց կացրած փետուր թռչունի, ցցունք», ըստ այսմ նմանու-թիւնը պատահական է։ Պատահական են նաև վրաց. ճողոնակի «ճախարակ», պրս. čēlān «երկաթեայ գործիք, ծղխնի ևն»։
he-goat, buck.
• = Ասոր. [syriac word] kewšā «խոյ, ոչխար», որ բնիկ սեմական բառ է. հմմտ. արաբ. [arabic word] kabš «մատաղ խոյ», եբր. [hebrew word] kebes կամ [hebrew word] keseb «գառնուկ», ասուր. kabsu «գառն»։-Հիւբշ. 320։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭოϑი քոշի կամ ჭომიკი քո-շիկի, լազ. քոշատի «մէկ տարեկան արու այծ». սրանք ուշ ժամանակի փոխառութիւն-ներ են, ինչպէս ցոյց է տալիս աւ>ո տա-ռադարձութիւնը։ Լազ ձևի հետ հմմտ. յատ-կապէս քօշոտ Ակն։
thought.
• «մտածմունք» Հին բռ. որից խո-ճոճել «մտմտալ, մտածմունքի մէջ ընկնել, մտքով որոճալ» Փարպ. ծէ. ուրիշ վկայու-թիւն չկայ.-Բառ. երեմ. էջ 143 դնում է նաև խոճոպ ձևով՝ որ մեկնում է «խորհուրդ կամ փորձանք մտաց»։
"trap, snare, gin, net;
թակարդօք որսալ, պարփակել, փակել, արկանել ի թակարդ, to draw into a snare, to entrap, to catch;
շաղիլ ի թակարդի, ի թակարդի հարկանիլ, to fall into a snare, to be entrapped;
թակարդաւ ջուր բերել, to beat the water, or the air, to toil in vain, to have one's labour for one' s pains;
որպէս թակարդ զհողմն՝ անցուցանել զխրատ, to be heedless, to disregard warning or admonition, ""in at one ear, out at the other"";
cf. Որոգայթ."
• ՆՀԲ թակ կամ կարթ բառից։ Հիւնք. պրս. [arabic word] tagar «սարդի ոստայն»։ Li-dén IF 18,500 համարում է -արդ մաս-նիկով կազմուած՝ թակն բառից. (հմմտ. մակ-արդ)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 դագ «որոգայթ» բառից։
cf. Թակարդ.
• ՆՀԲ թակ կամ կարթ բառից։ Հիւնք. պրս. [arabic word] tagar «սարդի ոստայն»։ Li-dén IF 18,500 համարում է -արդ մաս-նիկով կազմուած՝ թակն բառից. (հմմտ. մակ-արդ)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 դագ «որոգայթ» բառից։
constable.
• (կամ գոնդստապլ) «ար-քունի ախոռապետ» Լմբ. առ Լևոն. Մխ. աւ-րիվ. էջ 82, որ և գունդուստապլ Լմբ. առ Լև. 24Ո. Անսիզք, 3, Սմբ. պտմ., գօնդստապլ Սամ. անեց. շար. 147, գունուստատ։ Ան-սիզք, էջ 93։
cf. Պաշարումն.
• «պաշարումն. փխբ. անձկութիւն, նեղութիւն» Բրս. մրկ. 146. Վրդ. պտմ. Վահր. ոտ. Ուռհ. որից սղարել կամ սխարել «պաշարել (բերդը), փխբ. նեղը գցել» Բրս. մրկ. 146. Վահր. ոտ. Ուռհ. Աամ. անեց. շար. 149. Սմբ. պտմ. 103։
bun, cake;
ginger-bread.
• «մէջը չամիչ, ընկոյզ կամ ուրիշ բաներ դրած մի տեսակ խմորեղէն» Ովս. գ. 1. նորագիւտ. Ա. մնաց. ժզ. 3. Ոսկ. Փիլիպ. ժ. լորդ. էջ 469. «ձկան տապակայ կամ փո-րը լցրած ձուկ» Մագ. թղ. 214։
• = Պհլ. *kutap ձևից, որ թէև չէ աւան-դուած, բայց նոյնն է հաստատում պրս. [arabic word] kūdab կամ gudāb «մի տեսակ կե-րակուր, որ պատրաստում են մսով, բրըն-ձով, սիսեռով և ընկոյզով. վրան անց են կացնում քացախախառն ռուպ» (ըստ Bur-hān-i-Oati), «տեսակ ինչ կերակրոյ. 2 ռուպ» (ըստ ԳԴ), «մի տեսակ փլաւ» (ոսա այլոց)։ Այս բառից է փոխառեալ նաև ա-րաբ. [arabic word] jūδab «շաքարով, մսով և բրնձով պատրաստուած մի տեսակ կեռա-կուր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 90)։
• ԳՒՌ-Մող. Սլմ. Վն. Երև. կուտապ, Ղրբ. կօ՜տապ, Ագլ. կօ՛տափ. սրանց նշանակու-թիւնը տեղից տեղ տարբերւում է. օր. Ղրբ. մէջը կանաչեղէն կամ ծեծած ընկոյզ լցրած խմորեղէն է. Րրև.՝ փորը զանազան համե-մեղէններ, կանաչի և չամիչ լցրած ու փու-ռը դրուած ձուկ է (Մազիստրոսի կտապին նման) կամ մաշով ու լոբիով լցրած պահոց հաց (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան էջ 368բ)։ Այս բոլորը գալիս են կուտապ ձևից (և ո՛չ թէ կտապ), որի առաջին ձայ-նաւորր համապատասխան է պրս. u
large boiler or caldron used in torture.
• (կամ կղութ) «մետաղէ աման՝ մէջը կուպր կամ ձիւթ հալեցնելու համար». նորագիւտ բառ, որ երկու ձևերով մի մի ան-գամ գործածուած եմ գտնում Վրք. և վկ. Ա. 508 «Հրամայեաց դատաւորն բերել ձէթ և ձիւթ և ծծումբ և կուպը, և խառնել ի միա-սին ի կուղթ երկաթի և ջեռուցանել քաջ և արկանել զգլխով նորա.... մատուցին զկր-ղութն մինչդեռ եռայր և հեղին զգլխովն նո-րա»։ Նոյն վկայաբանութեան երկրորդ խըմ-բագրութեան մէջ՝ բառը երկու անգամ էլ կուղթ ձևն ունի.-«Կուպր և ձիւթ և ծծում խառնեցէք և արկէք ի կուղթ երկաթի... և մատուցին զկուղթն մինչդեռ եռայր» (էջ 510)։
• «հանգոյց, կապ». առանձին չկայ գործածուած. բայց ունինք կղթել «հանգոյց շինել, ամուր կապել» Զենոբ. էջ 46 (հինգ ձեռագիրներից երեքը ունին կրթել). Յայսմ. մրտ. 2. կղթկապ «հանգոյց» ՀՀԲ. սրանց արմատը կարող է լինել կիղթ կամ կուղթ։
sopher, book, writing.
• (ի, ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն սեռ. սոփերի Նար. էջ 231, Մծբ. 449) «գիր, գիրք, մատեան, գրուածք» Նար. 231, 268. Մաշտ. Մխ. այրիվ. էջ 3. որից կրճատ-մամբ (կամ աւելի՝ վրիպակաւ) սոփէ, ի հլ. «գիր, տառ, վանկ» Անան. եկեղ. կայ նաև սեփիր «գիրք» Բառ. երեմ. էջ 285։
• = Ասոր. [syriac word] seirā «գիրք, գրութիւն». ռնիկ սեմական արմատ է. հմմտ. եբր. [hebrew word] spr, sfr «պատմել, թուել, գրել», [hebrew word] mis-pār «թիւ», [hebrew word] sofer «գրող», [hebrew word] se-fer «նամակ, գիրք, գրութիւն», [hebrew word] si-pərā «գիրք», ասոր. [syriac word] sāfrā «գրող», արամ. [hebrew word] sā̄frā «գրող», արաբ. [arabic word] sifr «գիրք», որոնք բոլոր համարւում են հին փոխառութիւն ասուրականից. հմմտ. ասուր. šip-ru [syriac word] [other alphabet] կամ šip-ri [other alphabet] և կամ ši-pir « [other alphabet] (գաղա-փարագրով [other alphabet] spru) «առաքումն, ուղարկուած բանը, գրաւոր կամ բերանացի մէկին ուղարկուած տեղեկութիւն, հաղորդա-գրութիւն, լուր, նամակ», որից [other alphabet] ša-pi-ru «գրող, նամակ գրող կամ կառռա-ցող». բոլորի բուն արմատը ❇ ša-pa-ru «ուղարկել», որից «նամակ ուղար-կել», յետոյ «նամակ գրել» և վերջապէս «գրել, հաշուել, պատմել» (Strassmaier, Alphab. Verzeichn. 1029, 993, 990, De-litzsch Assyr. Handwört. 682-3)։-Հիւբշ. 317։
stingy, scurvy, niggard, sordid, covetous, miserly.
• ՆՀԲ «ի ճիղմ «մատաղ, փոքր» կամ սեղմ»։ Հիւնք. խղճել բայից։ Աճառ. ՀԱ 1899, 235բ իբր կրկնական ճիղմ բա-ռից։
• «ճահիճ, եղտիւր, կանգնած ցե-խոտ ջուր». երկու անգամ ունի Բռ. երեմ. էջ 194 և 198։ Մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած ջղջ, ջղջին, ճղճին ձևերով՝ Եպիփ. բարոյ. (ըստ ՆՀԲ՝ բնագիրն ունի «Որոնէ ջղջ ինչ տեղի». այլ ձ. «տեղի ինչ տիղմն»). ԱԲ գրում է «Թերևս ջիղջ կամ ջուղջ». Մառի հրատ.՝ ջղջին տեղի (այլ ձ. ցխոտ) Բար. 156։
line, letter;
notch of an arrow;
նուագել զխազս, to solfa;
նուագումն խազից, solfeggio;
immoderately addicted to;
immature, unripe.
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խն. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. խազ, Մշ. Խառ. ղազ, Ղրբ. խmզ, Ագլ. խօզ «գիծ».-Ակն. Խրբ. Չն. Սեբ. խազ «գլխին սանտրած մազե րի միջև բաց արած ճեղքը, արդակ, raie», Ակն. «տախտակամածի կամ դռան վրայ տախտակների մէջտեղերը մնացած ճեղքե-րը»։ Նոր բառեր են խազեխազ, խազիչք, խազխզել, խազմզել, խազմզորել, խզբզել խզմզել, խզմզորել, օրօրոցախազ։
• . արմատ առանձին անցրոծածա-կան, որ «մոլեալ, մոլեգին ցանկացող» նշա-նակութեամբ գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. իգախազութիւն «իգամոլութիւն» Փիլ. ի-մաստ. գինեխազութիւն «գինեմոլութիւն կամ արբեցութիւն» Փիլ. մատակախազ «ճակա-բան» Եռեմ. ե. 8. այս վերջին բառը ուղեւոմ մեկնել Մխ. երեմ. առանձին գործածում է խազք բառը և հասկանում է «վազք, խանծք, որ է սովոր». (Չիք մատակախազք եղեն. ո՛չ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք կամ խանծք, որ է սո-վորք)։ -Տարբեր կազմութիւն ունի դատա-իազ, որ ամբողջապէս իրանեան փոխառու-թիւն է. տե՛ս նոյն բառը։
field, piece of arable land, soil.
• , ո հլ. «ցանուած կամ ցանելիք հող» Սղ. ճզ. 37. Ես. իէ. 4. որից արտավաւ «արտաչափ, օրավար» Եւս. քր. «մշակուած արտ կամ վարելիք հող, արտ» Ոսկ. մ. ա-6, 12. Եփր. օրին. Ես. ժթ. 7. «երկրագործ, արտ վարող» Նոննոս. Ճառընտ. արտավայր Եփր. պհ. 174. արտավարել «արտը վարել, մշակել» Վրդն. սղ. և լուս. արտահունձ, արտ-հունձ, արտունձ «արտր հնձող անձը» Մանդ. էջ 169. Ճառընտ. արտորայք ՍԳր. Ոսև. ար-տահող «արտ լինելու հողը» (նորագիւտ բառ) Եփր. մատ. հտ. Դ. էջ 174 (ըստ մի ձեռ. տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. հտ. Բ, էջ 268)։
opium.
• = Արաբ. պրս. [arabic word] afiyūn նոյն նշ. ծագում են յն. ὄπιον հոմանիշից, որ գալիս է յն. ὄπός «ծառերից վազած հիւթ. ինչ. թուզի կաթ, սոխի ջուր, խաշխաշի հիւթ կամ ափիոն» բառից։ Մի կողմից յունարէնից և միւս կողմից արաբերէնից ու պարսկերէնից փոխ առնելով բառս տարածուած է ամէն կողմ. ինչ. լատ. opium, գերմ. անգլ. ֆրանս. opium, հֆրանս. affion, սպան. afion, իտալ. oppio, հունգ. áfiom, խրվաթ. afium, թրք. քրդ. afion, ռուս. oniумъ, վրաց. აუიონი ափիոնի կամ აუთიონი ափթիոնի, սանս. aphena և մինչև անգամ չին. [other alphabet] փՈ yá'-p'ien'-yén՛, որ բառացի նշանակում է «տդեղ թերթ ծխելու»։
repudiation, divorce;
գիր՝ թուղթ ապահարզանի, act of divorce.
• ՆՀԲ «իբրու մեկնիլ ի հարազատ առնէ կամ ի հարսնէ»։ Տէրվ. Մասիս, 1882 օգոստ' 18 օտար փոխառութիւն է՝ իբր ապա+հարզան, ինչպէս կայ համ-հարզ. երկուսն էլ կազմուած են նոյն հարզ բառից, ուր հար մասնիկ է, զա, զան «ծնիլ», հմմտ. ազն, ազանց, որով բառը բուն նշանակում է «ոչ-համա-հարզ, օտար համարելն զկին»։ Նոյնը նաև Տէրվ. Լեզու, էջ 155-6, ուր այս հարց ձևը կցւում է հարս, հարճ բառե-րին։ Հիւնք. հարսն, հարսան-իք բառից կամ յն. απογωρίζω «բաժանուիլ»։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 222։