cf. Սփիւռ.
• «ցրուած, տարածուած. ռեռուռան, Վեցօր. 68, 74, Եփր. ծն. 5, որ և սփիւռ Վեցօր. Սեբեր. որից ի սփիւռս կամ ի սփի-որս «ամբողջ տարածութեան մէջ» ՍԳր. Եւա-գր. սփռել «տարածել, ցրուել» ՍԳր. սփռիչ «ճարմանդ» Ել. իզ. 17, լզ. 22. լուսասփիտ Յհ. կթ. համասփիռ կամ համասփիւռ. Զքր. կթ. ընդհանրասփիւռ Անան. եկեղ. լայնա-սփիւռ Վեցօր. խաչասփռել Կլիմաք. հագա-գասփիւռ Կոչ. 187. հագագսփռութիւն Կոչ 187։
helva, a sweet meat.
• «ալիւրով և շաքարով (կամ թէ ռուպով և կամ մեղրով) և իւղով պատրաս-տըւած ուտելիք. տճկ. հալվա». ունին միայն ՀՀԲ և ՋԲ. հնից աւանդուած չէ և կայ միայն նոր գաւառականներում։ Բառիս վկայութիւ-նը գտնում եմ այժմ Նաղաշ Յովնաթանի տաղերում, հրտր. Չօպանեան, Փարիզ 1910, էջ 92. «Ջենէք թազայ գառն ու շիշակ եփէք եղաձու և հարուշակ»։ (Հրատարակիչր սխալ-մամբ ուզում է ուղղել հարիսայ)։
cf. Նահատակ.
• ՆՀԲ «որպէս նահատակ կամ նախա-գրաւ արշաւօղ... կամ (արաբ.) šāhid «վկայ, նահատակ»։ Նոյն արաբ. ձևի հետ է դնում Պատկ. Maтep. I. 11։ Մառ ЗВО 11, 172 կցելով շահապետ բառին՝ արմատը դնում է շահ<իրան. šahr։ Աճառ. Արրտ. 1910, 179 իբր պհլ. *šah-ratak=պրս. šahrtak «քաղաքի վրայ ւարձակող», կազմուած šahr «քաղաք» և tak «արշաւել, վրան վազել» բառերից. հմմտ. նահատակ, ասպատակ։
tabernacle, tent, booth;
hut, lodging, cabin, vine-arbour;
scene, stage;
— մրգապահաց, fruit-house.
• , ի-ա հլ. «հիւղ, վրան, մացա-ռով շինուած խրճիթ» ՍԳր. Եւս. պտմ. «թատ-րոն» Ոսկ. ա. կոր. «վրան փերեզակաց» Պղատ. օրին. «պարտիզպանի հիւղակ» ՍԳը. որից տաղաւարահարք կամ տօն տաղաւա-րահարար ՍԳր. տաղաւարակից Փիլ. ել. Կիւրղ. կոյս. տաղաւարիկ Վրք. հց. տաղա-ւարիլ «բնակիլ» Յհ. իմ. եկեղ. Ճառընտ. ևն. -ՋԲ ունի նաև տալաւար ձևը. շատ յետին է տեղաւար կամ տեղավար Օգոստ. բաջ. 10, 15։
raisins;
cf. Շիւ.
• ՆՀԲ յիշում է եբր. ձիմիւք կամ զիմ-մուք (իմա՛ [hebrew word] sīmmuqā) «չա-միչ»։ Հիւնք. ջամբ կամ շամբ բառից
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Վն. Տփ. չամիչ, Հճ. Մրղ. Սլմ. Տիգ. չmմիչ, Սվեդ. չmմէչ, Ալշ. չամիճ, Ղրբ. չm՛մինչ, չա՛մէնչ, չա՛մըէչ, Զթ. չամը՛չ, Ագլ. չա՛մուչ, Մղր. չօ՜ մէնչ։-Նոր բառեր են չամչապուր, չամիչխաղող, չամ-չենի կամ չամչի, չամչկենի, չամչիլ, չամ-չմիլ ևն։
rod;
beams of light.
• (կամ նաև րաբդոն, ռաբդոն) «գաւազան». մէկ անդամ ունի Արիստ. աշխ. 613. «Իսկ բաւդոսք է Իրիսի ներերևութիւն ուղիղ, որ թարգմանի ցուպ»։
• = Յն ի βი ς «գաւազան, ձող. 2. անձրևի ժամանակ կամ արևի հողից խոնաւութիւն ծծելու միջոցին հորիզոնի վրայ երևցած գծե-րը»։-Հիւբշ. 386։
inflammable matter.
• = Պհլ. *žāzān կամ պրս. [arabic word] žaž̌ān, որ [arabic word] žāz «գազ, փուշ» բառի յոգնակին է։ Տե՛ս և ժաժ։-Աճ.
awl;
packing-needle.
• «մախաթ կամ հերիւն» Հին բռ. Բառ. երեմ. էջ 121։ Սրա հետ հմմտ. թոռ «մախաթ», որ գիտէ միայն Տիրոյեան, Հան-րագրութ. 4Ո8.
horrible, dreadful.
• ՆՀԲ ստուգաբանելով բառս՝ մեկնում է. «դարափուլ կամ իբր փլուցիչ արտի, ահաբեկ». իսկ ԱԲ պարզապէս «ահռե-լի».-ՋԲ ջնջել է այս բառը։
garden;
orchard, place planted with trees.
• ԳՒՌ.-Կայ միայն ղարաստան Սթ., բայզ նշանակում է «լեռներ կամ լեռնոտ տեղեր». ուստի պէտք է կապել դար «բարձունք, բլուր» բառի հետ։
unmarried person, maid, bachelor;
that is about to be married, that is in a marriageable state;
վիճակ ամուրեաց, celibacy.
• (սեռ. -ւոյ, -եաց) «չամուսնացած կամ այրի մնացած» Ա կոր. է. 8. Յոբ իդ. 21.-ըստ ՀՀԲ կայ նաև ամուրեայ, ամօրեայ գրչութեամբ։
calends, first day of month or year;
new-year's day;
շնորհաւոր -! a happy new-year to you, & many of them.
• «կոտրած անդա-մի կապ». մէկ անգամ ունի Լաբուբ. 4Ո «Դնել կաղանդս բեկելոցն և պահել անա-րատ զողջսն». որից կալանդել կամ կաղան-
account, calculation, computation, enumeration, numeration;
number;
catalogue, list;
roll-call, muster;
examination, inventory, statement, account;
esteem, respect, value, regard, station, degree;
presentation or rendering of accounts;
comparison;
lesson;
verse;
ի —, ի —ի, —, for, on account of;
ընդ մի —, same, same thing;
— առնուլ, պահանջել, to ask for an account of, to require one to account for;
— առնել, to find out an explication of, to examine;
to take or draw up an inventory of;
to take stock;
— տալ, to render an account;
to give a reason;
to be responsible, to account for;
— առնուլ ի մէջ ծառայից իւրոց, to make an account with his servants;
ի — ածել, արկանել, դնել, to count, to calculate, to compare;
մտանել ի —, to be reckoned, numbered, esteemed among;
ի —ի լինել, to be counted as, to pass for, to be reputed, esteemed;
ընդ մարդկան կալ ի — ի, to be taken for a man;
— դնել ընդ ումեք, to dispute;
հանել թիւ —ոյ, to draw or cast lots;
տուր զհամար տնտեսութեան քո, give an account of thy stewardship;
ոչ եղեւ ի —ի բան իմ, no attention was paid to my words;
չէ ինչ ի — ի, it is unimportant;
no matter;
թուով — ով էր ամենայն, all was counted;
—ովք թուոց կատարեալ, a clever arithmetician;
— առնուլ, to take lessons;
գիտել, ուսանել, ասել զ—ն, to know, to learn, to say or repeat one's lesson;
cf. Թիւ.
• «ժառանգութիւն կամ հայրենի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 173. երևի պէտք է հասկանալ «հայրենի ժառանգութիւն» և որևէ փոխաբերութեամբ կապել նախորդի հետ։
lying.
• «կարկեհան կամ ևայծ կոչուած պատուական քարը» Մն. բ. 12. Փիլ. այլաբ. Վրդն. ծն. «մեղեսիկ, ամե-թովս». Ել. իը. 19, լթ. 12։
cf. Սուտակն.
• «կարկեհան կամ ևայծ կոչուած պատուական քարը» Մն. բ. 12. Փիլ. այլաբ. Վրդն. ծն. «մեղեսիկ, ամե-թովս». Ել. իը. 19, լթ. 12։
bdellium;
cf. Ամեթոս;
cf. Կարկեհան.
• «կարկեհան կամ ևայծ կոչուած պատուական քարը» Մն. բ. 12. Փիլ. այլաբ. Վրդն. ծն. «մեղեսիկ, ամե-թովս». Ել. իը. 19, լթ. 12։
sheaf, bundle;
—ս կապել, to lay corn in sheaves, to bind up into sheaves, to tie in bundles.
• , ո հլ. «ցորենի կամ գարու խուրձ» ՍԳր. որից որայիկ «կտրած ցորենի կապոց. ներից մի քանիսը» ԱԲ. որային «որայի ցօ-ղունը» ԱԲ։
tartar, dregs, sediment.
• «գինու կամ քացախի չորացած մրուր». ունի միայն ՀՀԲ՝ առանց վկայու-թեան. նոյնը կրկնում է Թորոսեան, Տետ-րակ հմռ. բառարանի, էջ 29։
basket, hamper.
• = Յն. τάλαρος «կողով», ταλάριον «կողո-միկ». սրանք տուել են նախ հյ. տաղար կամ տաղառ, որից շրջուած են վերի ձևերը։-Հիւբշ. 383։
• «վայրի նարդոս, asarum» Գաղիան. (ըստ Նորայր, Բառ. ֆր. 93բ asaret կամ nard sauvage? ըստ Կոյլաւ, Բառ. գերմ. baldrian, valeriana), չունի ՀԲուս.։
half-piaster.
• «կէս դահեկան կամ 12 կերատի ծանրութիւնը. ըստ Մանանդեան, Կշիռները և չափերը, էջ 22՝ կշռում է 2,26 2/3 գրամ» Շիր. 27։
plum;
— դամասկեան, damson;
— վայրենի, sloe, wild plum;
— չոր, prune, dried plum, French plum;
օշարակ ի —ոյ, plumwine.
• «սալոր, շլոր» Մխ. առակ. Գա-ռեան. որից սալորենի «սալորի ծառը» Բժշ. ասւում է նաև շլոր կամ շլոռ՝ Բառ. երեմ. յաւել. 570։
barley-bread.
• = Պհլ. *kašken ձևից, որ հաստատում է արս. ︎ kaškin կամ ❇ [arabic word] kaškīna «գարեհաց»։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս կասկ։ -Հիւբշ. 257։
cover;
veil;
— գրոց, cover or binding of a book, book-cover.
• (որի ռմկ. ձևն է շարգոյր) «գդակի վրայ գցելու կանացի քօղ» Մաղաք. աբ. 7 (այսպէս ըստ տպ. Եմի. իսկ Պատկ. վարագոյր). «գրքի տուփ, կող կամ պատ-եան» Մաշտ. Վրք. հց. բ. 614. «գիրքը մէջը փաթթու շոր» Յիշատ.։ Հմմտ. նաև շագոյր.
• ՆՀԲ շար, որպէս վարագոյր կամ շարիէ ագուցեալ պատին։
camel;
մատակ —, she-camel;
տաճիկ —, dromedary;
զ—ու զձայն ածել, to bellow like a camel.
• , ու հլ. (սեռ. ուղտու կամ ըղտու) «ծանօթ կենդանին. թրք. deve) ՍԳր. Բուզ. զ. 10. Եւագր. Վեցօր. 158 (սեռ. ուղտոց). «ԲԿ ձայնին պատկանող մի եղանակի ա-նուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայլոց ռառ աւ բան, 536). որից ուղտապան (ասւում է նաև ոոտապան, մհյ՝ յղտապան Վրդ. առ. 199) Վրք. հց. ուղտերամակ Ես. կ. 6. Երեմ. խթ. 29. 32. ուղտենի Վանակ. յոբ. ուղտաքաղ Մագ. ուղտափուշ կամ ըղտափուշ Բժշ. ուղ-տինձ Շիր. քրոն. կամ ընձուղտ Խոր. աշխ..
• = Ասուր. udru, uduru «երկսապատ ուղտ» բառից, որ գործածուած է միայն յգ. [other alphabet] u-du-rī (կամ նաև udurē, udre) ձևով։ Ասուրական արձանագրութեանց մէջ յիշուած է եռոև դրսից բերուած և Ասորեստանում մեծացրած անասուն։ Առաջին անգամ այս անասունս բերել է Թագլաթպալասար Ա (1108-1080 ն. Ք.)։ Յիշատակուած են նաև Եփրատի ա-փին Hindān քաղաքից, Guzan կամ Gulzan երկրից, Mēsu երկրից և Մարաստանից բեր-ուած ուղտեր (Delitzsch, Assyrisches Hand. worterbuch. էջ 30 և Strassmaier, Alphabe-tisches Verzeich. d. Assyr. u. Akkad. Wor-ter. էջ 339)։ Ըստ այսմ ասորեստանեան բա-ռը ծագում է իրան. uštra «ուղտ» բառից
• նափոխութիւնը կայ հենց սումերերե-նում. հմմտ. šad>lad, ši>lim)։ Մառ, Cpeд. nepeдвиж. էջ 25 իրար է կցում հյ. ուղտ, պրս. šutur և թրք. deye։ Պա-տահական նմանութիւն ունին արառ. [arabic word] 'ulūda «մեծ ուղտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 650) և չին. ❇ βī bö4-t'o2 «ուոտ»։
thick, bushy;
cf. Մացառք.
• ՆՀԲ մեկնում է «միացեալ կամ մած ծառք»։
• ԳՒՌ.-Կր. Մկ. մացառ «մացառ», ՆՀԲ ու-նի ռմկ. մոցառ «բազմութիւն շառաւիղաց առ արմին ծառոց», Երև. մօցէռ «արմատի կողքերից ծլած ճիւղ», Հմշ. մացառ և Զթ. միցեռ «տախտակի բարակ փուշ՝ որ մար-դու միսն է խրւում», Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութեան, 1788, էջ 85 դնում է մոզառ «кустъ, թուփ».-իսկ Ջղ. մացակ «ծառի կամ բոյսի արմատ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Հմշ. մացառլանմաք «փայտը կամ տախտակը փշփշոտիլ, ճղճըղ-ուիլ». ինչ. օտուն մացառլանմըշ։
• «մկնականջ կամ սամուխ կո-չուած բոյսը» Գաղիաս. Բժշ. ունին միայն ԱԲ և Հայբուսակ § 340. վերջինը համարում է մերթ «alsine» և մերթ «alopecurus». սխալ-մամբ գրուած է նաև տզրուկ ԱԲ։
• = Արաբ. [arabic word] bazr կամ bizr բառի նւա-զականից (հյ. -ուկ մասնիկով). այս բառը նշանակում է «սերմ». բայց նոյն բոյսի վայ-րի տեսակը (կամ ա՛յնպէս համարուած) և յատկապէս նրա սերմը կոչւում է արաբ. [arabic word] bizr-i-qatūnā, հմմտ. ՀԲաւս-§ 340 և § 1559. տե՛ս և նախորդը։-Աճ.
satrap, proconsul, lord, governor of a province, prefect, mayor;
—ք, magnates, grandees, noblemen.
• -Իրան. *nāfaδāra հոմանիշ ձևից. որ բարդուած է nā̄fa «պորտ, ցեղ» (=պրս. [arabic word] ։ nāfa «պորտ», զնդ. nāfah-«ցեղ», nāfya-«ազգակցութիւն», պհլ. nāf, nāfah «պորտ») +δāra բառերից։ Այս ձևը հաստատում է սոգդ. nāfδār «ժողովրդի կամ ցեղի պետը». կազմութեան համար հմմտ. նահապետ<*na. fanati-։ Իրանեան *nāfaδāra տուած է նախ *նահարար (ճիշտ ինչպէս *nāfapati->նա-հապետ). բայց յետոյ ժողովդական ստուգա-բանութեամբ՝ *նահարար կապուելով նախ բառի հետ՝ դարձել է նախարար, իբր արա-րոց կամ կալուածների առաջինը կամ գըլ-խաւորը. ճիշտ ինչպէս նահապետ յետոյ, դարձել է նախապետ, թէև այս ձևը աւելի ընդհանրացած չէ. սակայն այնուամենայնիւ ռուած է վրաց. նախպետի։ Benveniste REA IK I (1929), էջ 5-7 ընդունելով որ *nā-fapati տալիս է նահապետ, տարօրինակ է գտնում որ *nāfaδāra տար նախարար և ո։ նահարար։ Հաստատում է հիւս. արևմ. պհյ. բարբառում իրան. naxva-dāra-(հմմտ. No. hodares Ամմիանոս) բառի գոյութիւնը, որ պիտի տար հյ. նախարար, ըստ որում հիւս. արևմ. պհլ. xv դառնում է հյ. խ. ինչ. kaxva-гəδa>կախարդ, *pati-saxvan>պատաս-խան։
• ՀՀԲ «նախկին արարօղ կամ նախա-պետական առնօղ»։ Ինճիճեան, Հնախօս.
thing;
cf. Բան.
• «մե տեսակ արաբական բոյս, նրա ծաղիկը և իւղը, myrobalanum, moringa aptera» Խոր. աշխ. 612. «վայրի կաղին կամ ամէն. իւղային և դառն պտուղ» Վրդն. ծն. յետին տառադարձութեամբ գրուած պան Վստկ. 89. Ամիրտ.։
• = Պրս. [arabic word] bān, որից նաև արաբ. [arabic word] bān ,mуrobalanum' (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 602 և Շթայնշնայդէր WZKM 11, 314)։ Պէտք է նկատել, որ յունարէնի մէջ էլ ունինք βάλανος «վայրի կաղին կամ կաղնի», βάλανος μυρεώιϰή կամ մի բառով μυροβάλανον «բան, mуrobalanum»։-Հիւբշ. 117։
"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել."
myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).
• «մե տեսակ արաբական բոյս, նրա ծաղիկը և իւղը, myrobalanum, moringa aptera» Խոր. աշխ. 612. «վայրի կաղին կամ ամէն. իւղային և դառն պտուղ» Վրդն. ծն. յետին տառադարձութեամբ գրուած պան Վստկ. 89. Ամիրտ.։
• = Պրս. [arabic word] bān, որից նաև արաբ. [arabic word] bān ,mуrobalanum' (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 602 և Շթայնշնայդէր WZKM 11, 314)։ Պէտք է նկատել, որ յունարէնի մէջ էլ ունինք βάλανος «վայրի կաղին կամ կաղնի», βάλανος μυρεώιϰή կամ մի բառով μυροβάλανον «բան, mуrobalanum»։-Հիւբշ. 117։
dessert.
• «կերակրից յետոյ քաղցր ուտե-լիք, մրգեղէն ևն. dessert» Բուզ. Ե. 7. Ոսկ. ճառք, էջ 403. գրուած նաև աղընդեր ԱԲ կամ աղանդէր ՋԲ։
cf. Բարբարոս.
• «բարբարոսական, վայրենի» Ոսկ. ես. 221 կամ բարբարիկոն «վայրենա-կան, բարբարոսական» Անյ. քեր. 93. Արծր. հրտր. Պտկ. էջ 68. Մագ. և Երզն. քեր.։
effeminate, luxurious;
lascivious, debauched, wanton, dissolute.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხენემა խենեշա կամ եენემი խենեշի «վատ, անպէտք, նեխած, գէշ», სიხენემე սիխենեշե «չարութիւն, չարամտու-թիւն», თუალხენემი թուալ-խենեշի «չարա-կըն, նախանձոտ»։
turkois;
lapis lazuli.
• «մի տեսակ ազնիւ քար. ambro fossile կամ lapis-lazuri» Ել. իը. 19, լթ. 12. Եզեկ. իը. 13. Պատմ. աղերս. 155. Վրդն. ել.։
chaff, straw.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ძენძა ձենձա «վուշը ծե-ծեւ», ძენძი ձենձի «խծուծ», ნაძინძი նա-ձենձի կամ ნაწეწი նածեծի «խծուծ, վու-շի, կանեփի ևն մնացորդները»։
wax-taper;
wax-light.
• «եկեղեցու մեծ մոմ». ունին մի-այն ՀՀԲ և ՋԲ (իբր նոր բառ). ՆՀԲ յիշում է իբրև գւռ. բառ՝ կեռոն կամ կերոն ձևով.
double, doubled, iterated;
doubly, two-fold, twice, as much again;
— անգամ, afresh, again, anew;
— եւ —, repeatedly, many times;
— մեծ, twice greater;
— թուով, two;
— գոչել՝ կարդալ, to encore, to demand the repetition.
• ԳՒՌ.-Կրկին անել Երև., կրկնել Ղրբ. «հիւանդութիւնը յետ դառնալ», կրկնել Խրբ. «շապիկի թևը կամ զգեստի քղանցքը վերև քաշել», Տփ. «շնչասպառ լինել, խեղդուիլ»։
quite ashamed or abashed.
• Վերջին նշանակութիւնից առնելով Ա-ճառ. SA I. 303 բառս հասկանում է «փառազուրկ» և կցում է շառափ բառին։ թիւնը, որովհետև շառափ «լոյս կամ
coursor, steed.
• «արու ձի». մէկ անգամ ունի Մագ. քեր. 240= Երզն. քեր. հոմանիշների պարզ մի շարքի մէջ՝ «Եւ ձիոց՝ յովատակ, նժոյգ, փահլ, երիվար, գեղազատ (կամ գելազատ). այսոքիկ արականք են».
• ՆՀԲ և սրանից առնելով ԱԲ մեկնում են «արու ձի ընտիր, իբր ազատ ի գելո-ցե կամ սեպհական ազատաց»։
cf. Գեղազատ.
• «արու ձի». մէկ անգամ ունի Մագ. քեր. 240= Երզն. քեր. հոմանիշների պարզ մի շարքի մէջ՝ «Եւ ձիոց՝ յովատակ, նժոյգ, փահլ, երիվար, գեղազատ (կամ գելազատ). այսոքիկ արականք են».
• ՆՀԲ և սրանից առնելով ԱԲ մեկնում են «արու ձի ընտիր, իբր ազատ ի գելո-ցե կամ սեպհական ազատաց»։
misfortune, misery, evil, calamity, disaster;
ո՜վ աղետիցս, alas! oh how unfortunate I am !
• , ի հլ. (կայ նաև յգ. գրծ. աղէ-տօք) «գութ» Վրք. հց. Նար. «սրտի ցաւ, վիշտ» ՍԳր. «մեծ չարիք, փօրձանք» Եզն. Ոսկ. բարդութեան և ածանցման մէջ մըտ-նում է աղէտ, աղետ, աղիտ-ձևերով. օր. աղետական «գթալի» Ճառընտ. աղետակոծ «ողբալի» Պտմ. աղ. աղէտաբեր, աղետա-բեր կամ աղիտաբեր «ցաւալի» Պիտ. Զքր. ևաթ. Արծր. աղէտանալ «խղճալ» Խոսր. (որի աւելի յետին ձևն է աղետալ «խղճալ, հոգալ» Կոստ. երզն. 147), աղէտաւոր կամ աղետաւոր «ցաւալի» Լաստ. Վրդն. սղ. ա-ղիտարար «մարդու գլխին փորձանք բերող» Ոսկ. մ. բ. 15 և Փիլիպ. թ. բազմաղէս «շատ գթոտ» Ոսկիփ. չարաղէտ «դառն. ան-տանելի» Մանդ. Պիտ. ոճով ասւում է ա-ղէտս վարել «տխրիլ» Պտմ. աղ. աղաւա ղեալ ձև է. Բառ երեմ. աղադաբերին (էջ 10), աղեթաբերին (էջ 11), որոնք մեկնում է հա-ւասարապէս «պատգամ կամ թուղթս կամ ռութս»։ Նոր գրականում աղէտ գործածւում է միայն «մեծ փորձանք» նշանակութեամբ, ո-րից աղէտալի։ Միւս նշանակութիւնները կապում են բառիս հետ աղատել «դառն ող-բալ», որ տե՛ս վերը։
murder, butchery, slaughter, massacre, carnage;
immolation, sacrifice;
իբրեւ զոչխար ի —, like sheep for the slaughter.
• «գերեզմանատների մէջ բուսնող դառն ու գարշահոտ մի բոյս, վայրի փեգե-նաւ, լտ. peganum harmala L (Տիրացուե-ան. Contributo § 325) կամ rurta eraveolens L» (ՀԲուս. § 2815, Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը 72) Բժշ. Գաղիան. Հին բռ. (թրք. iizerlk. Ղրբ. զm՛ռնիկ, Երև. ուզա՛րլիկ)։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. ըսպանդ, Բլ. սպանդ կամ սպանջ «փեգենայ». շատ սովորական առած է Սլմ. «Նա՛ խայի խունկ էք, նա՛ տաշկու սաւանո».-Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 598 ունի և սպանդուկ ձևը (Վան), Ագլ. պսպունդ կամ պսպունգ։
ruta muraria, wall-rue, harmala.
• «գերեզմանատների մէջ բուսնող դառն ու գարշահոտ մի բոյս, վայրի փեգե-նաւ, լտ. peganum harmala L (Տիրացուե-ան. Contributo § 325) կամ rurta eraveolens L» (ՀԲուս. § 2815, Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը 72) Բժշ. Գաղիան. Հին բռ. (թրք. iizerlk. Ղրբ. զm՛ռնիկ, Երև. ուզա՛րլիկ)։
• ԳՒՌ.-Սլմ. Վն. ըսպանդ, Բլ. սպանդ կամ սպանջ «փեգենայ». շատ սովորական առած է Սլմ. «Նա՛ խայի խունկ էք, նա՛ տաշկու սաւանո».-Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 598 ունի և սպանդուկ ձևը (Վան), Ագլ. պսպունդ կամ պսպունգ։
tongs, pincers;
— ասամնախիլ, forceps.
• ՆՀԲ մեկնում է «իբր ոտս ունօղ (աք բառից) կամ ագուցեալ ընդ միմեանս»։ Տէրվ. Altarm. 74 դնում է ագ «ոտք» բառի հետ՝ սանս. ač, anč «ծռիլ» ար-մատից։ Հիւնք. քած «էգ շուն» բառից կամ խածանել բայից։
• ԳՒՌ -Մշ. աքօան, Զթ. աքցօն, աքցոն, Ակն. անցագ. -ուրիշներ գործ են ածում թրք. [arabic word] kelpetin բառը (Պլ. գէլփէթին, Ննխ. քէլփէթի կամ քէլփէթին, Վն. քmլբm-թին, Ղրբ. ք'ըրփրթիւն), որ փոխառեալ է արաբ. [arabic word] kalbatān հոմանիշից (բուն ստուգաբանական նշանակութիւնն է «զոյգ շներ»)։
cf. Դարպաս.
• (յետնաբար սեռ. ու, ի։ գրուած նաև դարեպաս, դարպաս «արքունի կամ իշխանական դուռ, մեծ դուռ», լայնա-բար «պալատ, ապարանք» Մամիկ., էջ 37, Արծր. դ. 12. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 36. Ոսկ. գծ. 338. Մարթին. Սամ. անեց. 113. փոխա-բերաբար «ընծայ՝ նուէր, որ իբր դռան առաջ տրւում է մեծաւորին կամ վանքերի մէջ փա-կակալ վարդապետին, իբր օթևանի կամաւոր վարձք» Տօնակ., որից՝ դարպաս տալ «մե-ծաւորի առաջ ներկայանալու համար դար-պասի նուէրը տալ», դարապաս առնել «մեծա-ւորի ընդունելութեան պատրաստուիլ» (արդի արևմտեան գրական լեղւով դարպաս ընել կամ դարպասել «մէկի հետ սիրահարութիւն անել», ֆր. faire la cour ձևից թարգմա-նուած), դարպասպան «դարպասի պահա-պան» Ոսկիփ., դարպասցի «պալատական» Շապհ. 32։
himself, herself, itself;
he, she, it;
even, equal, identical;
ditto, do, idem or id;
the same, of the same kind, after the same manner, equally, conformably, identically;
մի եւ —, the same;
ի —, ի նմին, together, all at once;
ի —, — ընդ —, ընդ —ս իսկ, ի մի եւ ի —, ի նմին ժամանակի, -ժամայն, —հետայն, soon, very soon, quickly, in the same moment, immediately, directly;
— գործել, to identify.
• (հոլովւում է նորին, նմին, նովին կամ նովիմբ, նոքին, նոցին, նոցուն կամ նո-ցունց, նոքիմբք, նոքումբք կամ նովիմբք. յետնաբար կայ հոլովուած բց. ի նունոյն Ոսկ. յհ. Բ. 27, 30. էջ 799, 822) «նոյնը., միևնոյնը, էլի էն, նորէն ան, ինքը» ՍԳը Ոսկ. Եւս. քր. Եզն. Բուզ. զանազան դարձ-ուածներով ասւում է նոյն ինքն, ի նոյն, միե-նոյն, ի միև ի նոյն, ի նմին ժամանակի, նոյն նման, նոյն և մի, նոյն օրին, նոյն օրինակ, նոյն ժամայն, նոյն հետայն. ածանոնեռևս ւիշենք մի քանի հնագոյնները, ինչ. նոյնազ-գի Բուզ. նոյնաձև Գ. թագ. է. 23. նոյնանուն Ոսկ. մտթ. նոյնգունակ Իմ. է. 3. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. նոյնպէս ՍԳր. յետնաբար նոյնչափ, նոյնպիսի, նոյնքան ևն։
shirt, linen;
— քահանայական, alb;
— սարկաւագաց, դպրաց, rochet, surplice;
dalmatic, tunic;
— կանանց, chemise, shift.
• = Պհլ. [other alphabet] šapik «նուիրական շապիկ զրադաշտականաց», որից šapīkīh «նուիրա-կան շապիկը հագնելու արարողութիւնը». պրս. ❇ šabī «գիշերային, գիշերազգեստ», բելուճ. šapīg «գիշերային», սեմնանի ševī «շապիկ». այս բառերը ծագում են զնդ. [arabic word] μ ︎ xšapa=պհլ. [other alphabet] շ šap=պրս. ❇ šab «գիշեր» բառից։ Պարսկականից է փոխառեալ նաև (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 410) արաբ. ❇ sabuǰ կամ ❇sabuja «առանց օձիքի արաբական շապիկ, սև աբա կամ սև կապերտ»։ Ըստ այսմ շապիկ բուն նշանակում է «գիշերային (զգեստ)»։-Հիւբշ. 211։
• րակ. 205 պրս. շէպի։ Էսգէթ. Արրտ. 1915, 784 պրս. šabik «գիշերային» կամ արաբ. [arabic word] sābik «փաթաթւող»։
seat of Government, capital, metropolis.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «մեծ կամ թագաւորական քաղաք, նահանգի կամ գա-ւառի կենտրոնական քաղաքը» Եղիշ. գ. էջ 59, Փարպ. Արծր. Լաստ. Մամիկ.։
• = Պհլ. šahrastān (գրուած է šatrustan), պազ. šahrastān, պրս. [arabic word] sah. ristān կամ ❇ ❇ šāristān «քաղաք». սրանցից են փոխառեալ նաև ասոր. šahres-tān, քրդ. šahrestān, šehrestān «քաղաք»։-Հիւբշ. 209։
• ՀՀԲ «տեղի կամ բնակարան շահաց»։ ՆՀԲ պրս. շահիսթան։ Այսպէս նաև էմին, Ист. Bарданa, էջ 50։ Lag. Arm. Stud. § 1670 և Պատկ. Aрм. гeorp. 75 միա-ժամանաև մերժում են դնել պրս. šahis-tān և ընդունում են վերի ձևով։ Ուղիղ է նաև Բազմ. 1895, 148։
lime;
plaster;
varnish.
• , ո հլ. «ծեփելու կիր կամ գաճ» Օր. իէ. 2. 4. Ոսկ. ես. 422. «նօթ, սլիկոն կոչուած կարմիր ներկը» Իմ. ժգ. 14. «ապիկի, ջնա-րակ, սըռ» Վրք. հց. որից բռել «կրով կամ գաճով ծեփել» ՍԳր. բռեայ «բուռով ծեփած» Երզն. մտթ. 456. բոքար «փոքր քար՝ ձեռքը առնելու չափ» Վրդն. առ. 89. բռածեփ «բու-ռով ծեփած» Ոսկ. ղկ. գրուած է փոր, ի հլ. Սարգ. ա. պետր. դ (էջ 246բ)։
judge;
arbiter;
counsellor, corrector;
bailiff;
police-officer;
censurer, critic.
• = Պհլ. dātnvar կամ dātuvar (գրուած է datūbar), մանիք. [arabic word] dātbr «դատա-ւոր» (ИАН, 1907, 539), պազենդ. dāvār-պրս. [arabic word] dādvar կամ [arabic word] dāvar «ռաաա-ւոր». սասանեան պահլաւերէնից աառա-դարձռած է յն. σπα-δαδουαρ (յն. Ագաթ. հրար. Lagarde, էջ 159), իբր *spāh-daδ-μar. Իսանեանիզ է փոխառեալ նաև արամ. [hebrew word] dəϑāwar «դատաւոր»։ Բոլորի ար-մաան է պհլ. dāt «դատ, իրաւունք»։-Հիւբշ. 136։
cf. Քուռութ.
• -Արաբ. [arabic word] kurrāϑ «պրաս» (Կամու-սի թրք. թրգմ. Ա. 362), որ ըստ Lagarde բուն սեմական բառ է. հմմտ. ասոր. krt, քաղդ. krš, որոնցից նաև յն. πρკσος փոխա-նակ ϰρϰτης «պրաս»։-Հիւբշ. 279։
heathen or pagan priest.
• = Արաբ. [arabic word] qurm «եղևնի նման ծառ է, որ ջրի մէջ է աճում» (Կամուս. թրք. թրգմ. Գ. 536)։
help, aid, assistance, succour;
յ— գալ, հասանել, to help, aid or succour a person;
յ— կոչել, to call for help.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. au-արմատի auw-ձևից, ուր միջին ս կրկնուած է սաստկու-թեան համար։ Պարզ au-արմատից են յա-ռաջանում պանս. ávati «օգնել, նպաստել, պաշտպանել», avitá «օգնական, պաշտ-պան», ävah «օգնութիւն, պաշտպանութիւն», սtih «օռնութիւն», զնդ. avaiti «հոգ և խնամ տանիլ, օգնել», avah-«օգնութիւն», ao-man-«նաաստելով, օգնելով», հիռլ. con-ōi «պահպանել», մկիմր. ry-m awyr «թո՛ղ ենձ պաշտպանէ»։ Սրանց են միացնում ոմանք նաև ւն. ἐνηέος (* ἐν-αfής) «բարեհաճ. րաղց-րաբարոյ», αfτας «սիրահար», լտ. avere «տենչալ, սաստիկ փափագիլ», avarus «ժը-ւատ», avidus «ագահ», կիմր. ewyll, կորն. awell բրըտ. eoull «կամք» բառերը (Po-korny 1, 19, Ernout-Meillet 83, Boisacч 30, Walde 72)։ Հայ բառի արմատն է ուրեմն օգ, որ աւելի լաւ է երևում օգուտ բառի մէջ։
• aukan բառերի հետ հնխ. vag, vaks= vags «աճիլ, զօրանալ, օգնել» արմա-տից։ Հիւնք. յն. εῦ «լաւ» և γνωρίζω «գիտել»։ Karst, Յուշարձ. 416 մոնգոլ. asik թրք. asik «օգուտ», ճապոն. sukē «օգնութիւն»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 22, 62։ Պատահական նը-մանութիւն ունի զնդ. aogañh (արմա-տը aogah.), որ թէև ըստ Justi, Zend-sp. 9բ նշանակում է «օգնութիւն», բայց ըստ պհլ. թրգմ. «բարեկամու-թիւն» և ըստ նոր գիտունների «ոյժ, զօրութիւն»։
caravanserai.
• հայերէնի։ Բայց Կամուսի բառարանում (թրք. թրգմ. հտ. Գ. էջ 38) գտայ մի-այն արաբ. [arabic word] fatq «լայնատարած ընդարձակ տեղ», որ անշուշտ նոյն բառն է, բայց յամենայն դէպս հայե-րէնի մայրը չէ (տե՛ս իմ Նոր բառեր հին մատ. Բ. 97)։
• Justi, Zendsp. 79 զնդ. kar «մտա-ծել, խորհիլ» արմատից? Հիւնք. պոս. խահիտէն (իմա՛ [arabic word] xvahidan) «կամենալ, խնդրել»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 57 սանս. kratu, զնդ. xratu և հյ. խրատ բառերի հետ՝ իբրև հնխ. շրջեալ *qhortu արմատից։ Patrubány ՀԱ 1910, 118 խոր բառից։ Քիւփէլեան, Բազմ. 1910, 153 խոկ բառից։ Karst, Յուշարձան 428 թթր. ot, oǰ, oi «միտք, խորհուրդ, խորհիլ»։
• = Արաբ. [arabic word] ǰīd «վիզ, պարանոց, և յատկապէս՝ մանեակ կախելու մասը» (տե՛ս Կամուսի թուրքերէն թարգմանութիւնը՝ Ա. 593)։
• , ի-ա հլ. «ոտանաւոր, տաղա-չափեալ գրուածք» Եւթաղ. 155, որ և գրուած ստիքէրոն Կամրջ. ստիքերովն Կոչ. 70. ստե-քերոն Կներ հաւ. 252. ստիքիրոն Տօնակ. Կնիք հաւ. 99. ստիւքիրոն փ. Սոկր. 338. Նխ. յոբ. ստիքիոն Կնիք հաւ. 256. ստիքիռա Սոկր. 338. ըստիկիր ՀՀԲ.