up, upon, above;
beyond;
over, aloft;
ի — կողմանէ, from above;
ի — քան, above, over;
— գրեալ, written above.
Զվերոյն ստորնումն ներհակն դնեն. (Արիստ. քանակ.։)
Ի վերոյ կողմանէ (յն. ի վերուստ). (Ել. ՟Լ՟Զ. 19. ՟Լ՟Թ. 30։)
ՎԵՐՈՅ. մ. ἅνω, ὐπεράνω, ἑπάνω super, supra. Ի վեր անդր. վերնագոյնդ.
Բաց յարիոսէ, զոր վերոյ ցուցաք։ Վերոյ ցուցաւ յեղյեղուկ եւ անգիտելի կամք երիտասարդին. (Շ. թղթ.։ Լմբ. առակ.։)
Հաւանեա՛ց յայնմանէ, որ վերոյն գրեցի քեզ. (տպ. ի վերոյն). (Մծբ. ՟Զ։)
Բոլորովիմբ վերոյ եւ ներքոյ զհրեղէնն լաւագոյն պատուէ տպաստեղծութիւն. (Դիոն. երկն.։)
Ոչ ի հիմանէ, եւ ոչ ի կողմանէ, ո՛չ վերոյ ի վայր, ոչ ներքոյ ի վեր. (Վրդն. ծն.։)
Եւ այնու դէպ վերոյ ամենայնց լինել մարդկան. (Պիտ.։)
Փոփոխեալ զդաշտապարս՝ անցանէ վերոյ նոցա ի յերկինս։ Ամենայն արարածոց վերոյ բարձրացաւ. (Լմբ. համբ. եւ Լմբ. վերափոխ.։)
ՎԵՐՈՅ. իբր Ի վերոյ, ի վերոյ քան.
Սիւն լուսոյ ձգէր վերոյ նոցա. (Տաղ.։)
Ի ՎԵՐՈՅ. մ. ἅνω, ἅνωθεν supra, superne. Ի վեր անդր. եւ Ի վերուստ, արտաքուստ. վերը. եւ վրայէն.
Զոր ի վերոյն յիշեցաք. (Կորիւն.։)
Կատարեալ պսակեցան ամենայն շինուածքն վիմօք ի ներքոյ եւ ի վերոյ. (Մծբ. ՟Ա։)
Ընկալան զգիրն, որ ի վերոյ. (Մծբ. ՟Ա։)
Ընկալան զգիրն, որ ի վերոյ ունէր զաւետիս կեանց, եւ ի ներքոյ զդառնութիւն մահու. (Եղիշ. ՟Գ։)
Չարն ի ներքոյ՝ դառն ապաժոյժ զեղւոյ, իսկ ի վերոյ բարեկերպ գունեալ իբր քաղցր օծմամբ. (Անյաղթ հց. իմ.։)
նխ. Ի ՎԵՐՈՅ. նխ. ἑπάνω supra. Գեր ի վերոյ. ի վերայ.
Ի մէջ ջրոյն՝ որ ի ներքոյ հաստատութեան, եւ ի մէջ ջրոյն՝ որ ի վերայ հաստատութեան. (Ծն. ՟Ա. 7։)
նխ. Ի ՎԵՐՈՅ ՔԱՆ. նխ. ἁνώτερον, ὐπέρ superius, supra. Ի վեր քան. գեր ի վերոյ քան. առաւել քան.
Որոյ իցեն կարթք ի վերոյ քան զոտսն։ Ի վերոյ քան զամենայն երկինս։ Բայց միայն աթոռովս ի վերոյ եղէց ես քան զքեզ.եւ այլն։
Ի վերոյ քան զամենեսեան բազմեցուցին զնա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ի վերոյ քան զօրէնսն առաքինանայր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Ասաց նմա զամենայն զվերոյ գրեալսն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
crepuscule, twilight.
last days, last years of life;
ի —յս, on the wane, at the close of one's life, in one's declining days, in the sere and yellow leaf.
Յարեա՛ց ի նա, եւ մի՛ հեռանար. զի աճեսցե՛ս վերջայսն քո։ Ուրախ լիցի ի վերջայսն նորա. (Սիրաք. ՟Բ. 3։ ՟Լ. 1։)
aforesaid, above-mentioned.
Այլեւ թագաւորքն վերստեայք ստէպ ստէպ օրինօքն՝ որ վասն քրիստոնէիցն էր, զպարգեւսն աստուծոյ հաստատէին մեզ. (Եւս. պտմ. ՟Ժ. 2։)
sexennial;
six years old.
Փիոփս վեցամեայ առ սկիզբն թագաւորելոյ, եւ կալաւ մինչեւ հարիւր ամ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
of six months, six months old;
—, — ժամանակ, six months, half year.
Յովհաննէս վեցամսեայ էր յորովայն մօրն, յորժամ երկրպագեաց տեառն իւրում. (Զքր. կթ.։)
cf. Վեցաչի.
six-footed, hexapod.
Գազանք վեցաչիք եւ վեցոտանիք։ Արք վեցոտնեայք (կամ նայք). (Պտմ. աղեքս.։)
of six days;
hexameron.
Զպատմութիւն երկրորդեաց ի վերայ վեցօրեայ ժամանակին. (Եփր. ծն.։)
Վասն վեցօրեայ աւուրց արարչութեան։ Վասն վեցօրեայ արարչութեան։ Լինելութիւն ի վեցօրէին. (Վեցօր. ՟Ա. Ոսկիփոր.։ Փիլ. լին. ՟Ա. 19։)
Է նորա գիրք եւ վասն վեցօրեայ աւուրցն։ Վասն վեցօրեայ ծննդոց. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 13։ ՟Զ. 21։)
Գրեաց եւ զվեցօրեայ գիրսն։ Թերւոյն (ճառի) վեցօրէին։ Զայս եւ մեծն բասիլիոս ի վեցօրէին իւրում հաւաստաբար ասէ. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ա.։ Նիւս. կազմ. ՟Ա։ Մաքս. ի դիոն.։)
vetchy.
diocesan.
cf. Վիմակերտ.
Վիմով կառուցեալ. վիմակերտ. հաստակառոյց.
Դուք բա՛ց արարէք զվէմդ. վէմ վիմակառոյց ընդ վիմափոր խմբին ... վիմակառոյց, հրաման արքունոյն՝ դուք վերառէ՛ք զվէմդ. (Նար. տաղ.։)
Վիմակառոյց արձան ուղղեալ. (Թէոդոր. կուս.։)
entering, hiding among or under stones.
Վիմասոյզ սորամուտ երամս կաքաւացն եւ սալամբացն. (Փարպ.։)
cf. Վիմարդեան.
Վիմարդեայ մտօք հաստատուն (կամ հաստատեալ). (Երզն. լս.։)
Օրհնեալ ես փայտ սուրբ իմանալի, վիմարդեան եւ քառանկիւն տախտակ։ Քառանկիւն եւ վիմարդեան տախտակս տպաւորեալ. (Անյաղթ բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)
Վիմարդեան արձանօք բոլորապէս գմբէթաւորեալ։ Շինեաց զսուրբ կաթուղիկէ եկեղեցին զվիմարդեան կոփածոյիւք. (Ասող. ՟Գ. 7. 9։)
more delicate.
Առաւել կամ յոյժ փափուկ. կակղագոյն.
Ի թանձրագունիցն պնդագոյնքն եղիցին, եւ ի փափկագունիցն փափուկքն։ Են ինչ որ խստագոյնք են, եւ ինչ՝ որ փափկագոյնք. (Նիւս. բն.։)
tender-voiced.
Ոյր ձայնն է փափուկ, քաղցր եւ դիւրաշրջիկ. փափկավանկ.
Ժողովեալ մանկունս փափկաձայնս եւ երկարոգիս. (Խոր. ՟Գ. 54։ եւ Շ. բարձր.։)
bringing up delicately.
առ ի գրգանօք եւ փափկասնոյց բարեկրութեամբք լցուցանել զվիճակեալսն։ Հալածական ի փափկասնոյցն եւ յանկարօտ բերեօք զուարճացեալ յամենալից տեղւոջէս. (Պիտ.։)
Դրախտ փափկասնոյց՝ զանազանափթիթ բողբոջիւք. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Փեգենայ.
• «սատափ կամ սպանդ (թրք. իւզէրլիկ) խոտը, ruta» (Տի-րացուեան, Contributo դնում է § 176 փե-գենայ=thalictrum elatum Murr. և § 325 վայրի փեգենայ=սպանդ=peganum har-mala L) Ղկ. ժա. 42, Մխ. առակ. Գաղիան. գրուած կայ նաև բեկենա, բեզանոս։
• -Ասոր. ❇ կամ [syriac word] péγānā, որ է փոխառեալ յն. πήγανον «ruta graveolens» հոմանիշից (Boisacq 777). սրանից են նաև պրս. [arabic word] payγan, արաբ. [arabic word] layǰañ, լտ. peganum «փեգենայ»։-Հիւբշ. 317։
• ԳԴ պրս. ֆէյճէն ձևից։ ՆՀԲ յն. փի՛ղանօն։ Հիւնք. յն. պրս. ձևերի հետ նաև թրք. բէլին (իմա՛ pelin) «օշինդը»!
• ՓՈԽ.-Մտած է Աւետարանի քրդ. թարգ-մանութեան մէջ՝ Ղկ. ժա. 42. Ուշրէ նանա-յէ ու փէգէնայէ ու ժը հէմի փէնճառ մէն-ճառան տըտըն (Տասանորդէք զանանուխ և զփեգենայ և զամենայն բանջար)։
ՓԵԳԱՆԱՅ ՓԵԳԵՆԱՅ. Նոյն է եւ յն. փի՛ղանօն. πήγανον ruta. Բոյս մանրատերեւ՝ մշտադալար, ծանրահոտ եւ դառնորակ, ստէպ ի կիր արկեալ ի դեղ. սատաք. .... վայրենին կոչի մախմուր չիչեյի.
Տասանորդէք զանանուխ, եւ զփեգանայ (կամ զփեգենայ), եւ զամենայն բանջար. (Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 42։)
Սամիթ, եւ գնիձ, չաման, եւ փեգենայ, եւ նմանք սոցին. (Մխ. առակ.։)
Պեգանոն, փեդենայ. (Գաղիան.։)
ruta, rue;
վայրի —, wild rue, ruta sylvestris, harmala.
• «սատափ կամ սպանդ (թրք. իւզէրլիկ) խոտը, ruta» (Տի-րացուեան, Contributo դնում է § 176 փե-գենայ=thalictrum elatum Murr. և § 325 վայրի փեգենայ=սպանդ=peganum har-mala L) Ղկ. ժա. 42, Մխ. առակ. Գաղիան. գրուած կայ նաև բեկենա, բեզանոս։
• -Ասոր. ❇ կամ [syriac word] péγānā, որ է փոխառեալ յն. πήγανον «ruta graveolens» հոմանիշից (Boisacq 777). սրանից են նաև պրս. [arabic word] payγan, արաբ. [arabic word] layǰañ, լտ. peganum «փեգենայ»։-Հիւբշ. 317։
• ԳԴ պրս. ֆէյճէն ձևից։ ՆՀԲ յն. փի՛ղանօն։ Հիւնք. յն. պրս. ձևերի հետ նաև թրք. բէլին (իմա՛ pelin) «օշինդը»!
• ՓՈԽ.-Մտած է Աւետարանի քրդ. թարգ-մանութեան մէջ՝ Ղկ. ժա. 42. Ուշրէ նանա-յէ ու փէգէնայէ ու ժը հէմի փէնճառ մէն-ճառան տըտըն (Տասանորդէք զանանուխ և զփեգենայ և զամենայն բանջար)։
blue-cyanus, corn-flower;
cf. Հողմածաղիկ.
spouse, bridegroom;
husband;
son-in-law.
• , ի հլ. «փեսայ. 2. ամուսինո անե-րոջ և զոքանչի առնչութեամբ. 3. քեռայր» aə-204з ՈԳր. Եփր. յես. որից փեսայանալ ՍԳր. փեսայացուցանել Ա. մկ. ժ. 56. փեսայիլ Եփր. ծն. փեսայանուէր Ոսկ. ես. փեսայու-թիւն երգ. գ. 11. Ա. մկ. ժ. 54 ևն. նաև. վերջի -այ վանկի կրճատումով՝ փեսաւէր Ա. մկ. բ. 39. Կոչ. 2. Ոսկ. մ. բ. 5. փեսա-ծու Անան. եկեղ. փեսահրաւէր Մծբ. փեսեղ-բայր Տօնակ.։
• Lag. Urgesch. 536 գրելով պեսայ՝ հարցնում է թէ չի՞ պատկանում paç «կապել» արմատին։ Տէրվ. Նախալ. 159 յն. πόσις, լիթ. patis «ամուսին» և հյ. պետ։ Karolides, Iλ. ουγϰρ. 96, 207 սրանց վրայ աւելացնում է նաև կա-պադովկ. ποσάϰα որ յարգական մի պատուանուն է։ Հիւնք. պրս. բատշա, բաշա «թագաւոր» բառից։ Müller WZ-KM 10, 355 ենթադրում է որ յն. πιις «տղայ, մանուկ» բառը անցել է նախ ասորերէնի, ուր տուել է [syriac word] *paisā ձևը, որից էլ փոխ է առնուել հայ. փեսայ. Patrubány ՀԱ 1908, 277 հնխ. bhend-«կապել» արմատից։ Թի, րեաքեան, Արիահայ բռ. 323 պսակ բառից։
νυμφίος sponsus, maritus. Այր հարսին՝ օրինօք խօսեցեալ եւ ամուսնացեալ. փեսայ, սեռ. փեսի.
Որ ունի հարսն, նա է փեսայ. իսկ բարեկամ փեսային ուրախ լինի վասն ձայնի փեսային։ Որպէս փեսայ՝ զի ելանէ յառագաստէ իւրմէ։ Իբրեւ փեսայի եդ ինձ պսակ։ Ուրախ լինի փեսայ առ հարսին։ Զձայն հարսին, եւ զձայն փեսայի։ Ամենայն փեսայից, եւ ամենայն հարսանց. եւ այլն։
Եթէ խառնիցիք ընդ նոսա խնամութեամբ, փեսայ լինել, եւ հարսն առնուլ ի նոցանէ. (Եփր. յես.։)
ՓԵՍԱՅ. γαμβρός gener. իբր առնաչակից ընդ ուներոյ եւ զոքանչի՝ յետ խօեցեալ գոլոյ դստեր նոցա.
Ել ղովտ, եւ խօսեցաւ ընդ փեսայս իւր որ առնլոց էին զդստերս նորա. եւ թուէր ծաղր առնել յաչս փեսայից իւրոց։ Սամփսոն փեսայ թամնացւոյն։ Ո՞վ եմ ես, զի լինիցիմ փեսայ արքայի։ Էր նա փեսայ քահանայապետին. եւ այլն։
bride's man or maid, paranymph.
νυμφαγωγός, νυμφοστόλος pronubus. որ եւ ՓԵՍԱԾՈՒ. Ածօղ զփեսայն առ հարսն, որպէս եւ զհարսն առ փեսայն. փեսաւէր, եւ այլն եւս բարեկամք փեսային. (ըստ յն. ասի եւ հարսնածու՝ նովին հոմաձայնութեամբ. զի է փեսայ, եւ նիմֆի, հարսն. )
Որպէս փեսայածու տեսանելով զփեսայն՝ ստիպէր (յհ. Մկրտ. ) (Ճ. ՟Գ.։)
Նմանեցից Քրիստոսի սուրբ փեսայածուին եւ փեսային, որ եւ սքանչելագործէ ի հարսանիսն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Փեսայածուքն կէտ նպատակի եդեալ սահման աւուր զհարսանիսն յօրինելոյ.. . ըստ օրինացն հարսանեաց՝ ըստ հրամանի փեսայածուացն. (Զքր. կթ.։)
Ըստ օրինակի փեսայածուացն. (Ոսկիփոր.։)
pertaining to the bridegroom, marital, conjugal.
νυμφικός sponsalitius. Սեպհական փեսայի եւ փեսայութեան.
Փեսայական զարդու հրճուելով. (Նիւս. երգ.։)
Հարսն երկնանման, յուսիկ (այսինքն Յիսուս) փրկական, քեզ փեսայական. (Գանձ.։)
to espouse, to marry a person's daughter, to be or become a son-in-law.
ἑπιγαμβρεύομαι gener fio, affinitatem ineo. Փեսայ լինել, առնուլ զդուստր ուրուք. փեսայ ըլլալ.
Երկոքումբք փեսայասցիս դու ինձ այսօր։ Փեսայացի՛ր դու արքայի։ Թեթեւիցէ յաչս ձեր փեսայանալ արքայի. եւ այլն. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ը։)
Լինին հարսանիք մաքսիմինայ դստերն դիոկղետիանոսի ի նիկոմիդա՝ փեսայանալով նմա Կոստանդիանոսի կեսարի որդւոյ Կոստայ։ Վասակ հայկազուն փեսայացեալ էր Աշոտոյ իշխանաց իշխանի. (Խոր. ՟Բ. 80։ Յհ. կթ.։)
Առագաստ՝ յորում բանն փեսայացաւ ի մարմնի։ Առագաստ անճառելոյ բնակողին ի քեզ փեսայացեալ բանին. (Պրոկղ. ի կոյսն.։ Շար.։)
espousals, nuptials.
γάμος nuptiae. Հանդէս նուիրական փեսայութեան. հրաւէր ի փեսայէ. յն. հարսանիք.
Թշնամանեցեր զփեսայանուէրսն, անարգեցեր եւ զփեսայն. (Ոսկ. ես.։)
wedding-chamber;
nuptial bed.
νυμφεῖον thalamus. Տուն փեսայի կամ հարսանեաց. հարսնարան. եւ Առագաստ. սենեակ փեսայի եւ հարսին.
Ի փեսայարանն ընդ փեսային մտանիցեմք.. . Փեսայարան զանձինս ետուն։ Որ սիրեն ի փեսայարանն մտանել. (ՃՃ.։ Մանդ.։)
to marry, to give one's daughter in marriage.
ἑπιγαμβεύω generum assumo. Փեսայ առնել զոք ինքեան. տալ ումեք զդուստր իւր.
Փեսայացուցից զքեզ ինձ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 56։)
Տրդատ ոմն, զոր փեսայացոյց իւր արքայ Տիրան ի դուստր իւր յերանեակ։ Փեսայացուցանէ (զԳրիգոր) Դաւիթ ի դուստր իւր Մարիամ։ Շապուհ խոստացաւ փեսայացուցանել զմեհրուժան ի քոյր իւր. (Խոր. ՟Բ. 60. 77։ Արծր. ՟Ա. 14։)
cf. Փեսայանամ.
Եթէ փեսայեսջիք դուք ընդ նոսա, եղիցին նոքա իբրեւ փուշ յաչս ձեր. (Եփր. ծն.։)
nuptials, marriage, wedding.
νύμφευσις desponsatio. Փեսայանալն. փեսայ գոլն. փեսութիւն.
Պսակեաց զնա մայր իւր՝ յաւուր փեսայութեան իւրոյ։ Եւ ես քեզ եղէց արժանի փեսայութեան. (Երգ. ՟Գ. 11։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 54։)
Տեղ ոսկի տեղայր ի փեսայութեանն Արտաշէսի։ Մեծ իշխանն Սահակ, որ որդիացուցեալ էր իւր փեսայութեամբ զթագաւորն Աշոտ. (Խոր. ՟Բ. 47։ Յհ. կթ.։)
like a bridegroom.
ա. Զօրէն փեսայի. փեսայապէս. փեսայանման.
Այլ ոչ փեսայօրէն զգեցեալ։ Փեսայօրէն ջերմամբ սիրոյ՝ յոյժ ըղձական։ Ել յարեւելից ի հօրէ փեսայօրէն ձեւով. (Ածաբ. մկրտ.։ Շ. իմ. եղակ.։ Երզն. մտթ.։)
feather-edged;
— տախտակ, feather-edge.
lint, scraped lint.
• «վէրքի պատրոյգ». ունին մի-այն ՀՀԲ և ՋԲ,
• = Արևել. թրք. [arabic word] pilta «պատրոյգ» բա-ռից, որ K. Shaw, A. Sketch համարում է պրս. [arabic word] pitila հոմանիշից փոխառեալ։ (Չարաչար սխալւում է Vámbery, Etvm Wört. որ չաղաթ. [arabic word] pitte ձևը իբր բնիկ թաթարական բառ՝ հանում է bel «մէջք» ռառից)։ Պրս. բառն էլ ծագում է արաբ. [arabic word] fatil, ռմկ. fitil, չրջմամբ՝ [arabic word] filīta «պատրոյգ» բառից։ Բառս բնիկ սե-մական է. հմմտ. ասոր. ❇ fətilā «պատ-րոյգ» և թալմ. [hebrew word] ftiā «պատրոյգ». արմատն է արաբ. [arabic word] ︎ ftl, եբր. [hebrew word] ftl, ասոր. ❇ fətal, եթովպ. [other alphabet] fatala «ոլորել, հիւսել», ասուր. patālu «փաթա-թուիլ, գալարուիլ», որոնցից նաև արաբ. [arabic word] taftil «հիւսել», [arabic word] maftul «հիւ-սուած թել» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 310), եբր. [hebrew word] pātil «թել, կապ». բառիս ծայ-րը հասնում է մինչև եգիպտ. petira (Gese-nius17, 668)։ Թուրքերէնի միջոցով բառս տարածուած է ամբողջ Արևելքում. ինչ. վրաց. ფილთა փիլթա, უთილა փթիլա-ურთილა փրթիլա, քրդ. fitil, ftil, fetil, pil-te, ավար. pilta, չեչէն. milt, նյն. φητιλιν, φυτίλιον, բուլգար. fetil, սերբ. fitilj, ուկր. fytyl, ռուս. фитиль, ուտ. filtá բոլորն էլ «պատրոյգ» (Berneker 282)։
• Նախ Justi, Dict. Kurde 82 և Kurd Gram. 88 կցեց պրս. արաբ. և ավար. բառերի հետ՝ համարելով քրդերէնը հա-յերէնից փոխառեալ։
philosopher;
chorister, singer.
• , ի հլ. «իմաստասէր» Գ։ ժէ. 18. Եւս. քր. Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 1. «երա-ժիշտ, մեծ տիրացու» Օրբել. Շնորհ. բարձր. Ոսկիփ. Վրդ. առ. 86, որից փիլիսոփայա-կան Ագաթ. Բուզ. Եւս. քր. Փարպ. փիլի-սոփայութիւն Ոսկ. կող. փիլիսոփապետ Կղնկտ. ասւում է նաև փիղիսոփայ Եւս. քր. Եփր. ա. կոր. 84, կողոս. 165, փիլիսովփայ Անկ. գիրք առաք. 60. Եւագր. 51։
• = Ասոր. [syriac word] ︎ filosofā «իմաս-տասէր», որ փոխառեալ է յն. φιλόσοφος բա. ռից.-հայերէնը գալիս է ասորի ձևից (-այ յօդով). և տարբեր է փիլիսոփոս կրկնակից, որ ուղղակի յունարէնից է փոխառեալ։-Հիւբշ. 317։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ առանց տարբերելու յա-«որդից՝ յունարէնից փոխառեալ են դը-նում։ Ուղիղ մեկնեց նաև Müller WZKM 2, 284, թրգմ. ՀԱ 1894, էջ 295։
ՓԻԼԻՍՈՓԱՅ որ եւ ՓԻՂԻՍՈՓՈՍ. Բառ յն. ֆիլօ՛սօֆօս. φιλόσοφος philosophus. այսինքն Իմաստասէր. զի սկսեալ ի պիւթագորայ՝ զայս անուն սկսան կրել գիտնաւորք, ուր յառաջ, այսինքն իմաստուն կոչէին, որպէս եօթն իմաստունք ի յոյնս.
Ոմանք յեպիկուրեանցն եւ ի ստոյիկեանց փիլիսոփայից. (Գծ. ՟Ժ՟Է. 18։)
Արտաքին իմաստութեան փիլիսոփայքն, որպէս պղատոն եւ պիւթագորաս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Զենոն եւ պարմենիդէս փիլիսոփայք ճանաչէին. (Եւս. քր.։)
Ի պէսպէս աղանգս փիլիսոփայից, եւ հերձուածողաց։ Որով տգէտքն՝ փիլիսոփայից յաղթեցին. (Եզնիկ.։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ։)
Ունիմք սովորաբար ասել փիլիսոփայ, որք յերաժշտական արհեստս կատարեալք են. (Շ. բարձր.։)
Լի էր (վանքն ստաթեւու ի սիւնիս) եւ ծովամտոյց փիլիսոփայիւք երաժշական երգոց. (Ուռպ.։)
Զգենուն միաբան քահանայքն եւ սարկաւագունք, եւ փիլիսոփայք, եւ այլն. Ի հին տօնաց։ Այսօր տօն է մեծի սուրբ կարապետին. եւ փիլիսոփայ չունիմք՝ որ կատարեմք զտօնս. (Ոսկիփոր.։)
Յեսու պիտականուն փիլիսոփայ.. . գրեցաւ տաղարանս ի թուին ՟Չ՟Ղ՟Է. ձեռամբ անիմաստ գրչի եւ սուտանուն յեսու երիցու ֆիլիսոֆայի՝ ի վայելս անձին իմոյ. (Յիշատ.։)
Ուր եւ ստէպ գրի այսպէս.
philosophical.
φιλοσοφικός philosophicus. Որ ինչ անկ է փիլիսոփայութեան կամ փիլիսոփայից. իմաստասիրական.
Տրդատիոս՝ էր տեղեակ փիլիսոփայական մտաց հանճարագիտութեան. (Ագաթ.։)
Մեծն Սահակ՝ տեղեկացեալ փիլիոսփայական արուեստիցն ցուցանիւր. (Փարպ.։)
Սողոմոն կաթուղիկոս՝ վարժեալ եւս էր ի փիլիսոփայական արուեստս։ Ի վարդապետս փիլիոսփայական արհեստիցն։ Պորփիւրի՝ յառաջին փիլիսոփայական պատմութենէն. (Յհ. կթ.։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։ Եւս. քր.։)
cf. Իմաստասիրեմ.
Փիլիսոփայել չառնեմ արժանի, այլ Քրիստոսասէր կամիմ լինել.. . Փիլիոսփայե՞լ կոչեցար այսր, եթէ զոհել. (ՃՃ.։)
Զտիեզերս ամենայն ընծայ մատուցին Աստուծոյ, զբարբարոսս փիլիսոփայիլ ուսուցին. (Ոսկ. հռ.։)
Զբարբարոսս փիլիսոփայել ուսոյց։ (Թղթ. պօղ.)
philosophy.
Յորոց մի ոմն ի նոցանէ վարժեալ փիլիսոփայութեամբ ասէր այսպէս. (Խոր. ՟Ա. 5։)
φιλοσοφία phiosophia, sapientaie studium, eloquentia, vita ascetica. Իմաստասիրութիւն. հմտութիւն գիտութեանց բնականաց, մանաւանդ բարոյական վարդապետութեան. եւ Առաքինի քաղաքավարութիւն.
Հելլենացւոց փիլիսոփայութեամբ խաւարեալ. (Ճ. ՟Բ.։)
Անուն փիլիսոփայութեան՝ կատարեալ իմաստիցն նշանակ է. (Շ. բարձր.։)
Կատարեալ փիլիսոփայութիւն է այս, ոչ ծածկել զիւր դսրովանսն. (Նչ. եզեկ.։)
Ես առ նա երթալոց եմ, բայց նա իս չէ գալոց. այն է փիլիոսփայութեան, նոյն՝ գթոյ խնամոց. (Ոսկ. կող. ՟Ը։)
with many elephants;
— բազմութիւն, herd of elephants.
Կուտեալ խմբեալ ի փղաց. ուր իցէ կոյտ կամ երեմակ փղաց.
Մեծաւկարաւանաւ փղակոյտ բազմութեամբ. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
cf. Փղոսկրեայ.
Տուփքն փղոսկրայքն։ Տուփս փղոսկրայս. (Ոսկ. տիտ.։ Պտմ. աղեքս.։)
ivory, made of ivory;
cf. Փղոսկր.
ἑλεφάντινος, ἑλεφαντικός eburneus, elephanticus. Կազմեալն ի փղոսկրոյ. ֆիլտիլետեն, ֆիլ տիղի.
Տունն փղոսկրեայ։ Աթոռ փղոսկրեայ։ Տախտակ փղոսկրեայ։ Ամենայն անօթ փղոսկրեայ։ Ապարանք փղոսկրեայք։ Ի գահոյս փղոսկրեայս։ Ի տաճարաց փղոսկրէից։ Ժանեօք փղոսկրէիւք.եւ այլն։
Զմեհետնս քո ինեցին ի փղոսկրէից. յն. ի փղոսկրոյ. (Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 6։)
Տունս ելքտռիսնիւ եւ փղոսկրեաւ պայծառացեալ. (Արիստ. աշխ.։)
Ոչ քունես ի գահոյս փղոսկրեայս, այլ ունիս զերկիրն՝ բազում փղոսկրեացն (կամ փղոսկրեայցն. յն. փղոսկրաց ) պատուականագոյն. (Բրս. հայեաց.։)
producing thorns, spiniferous.
Նստաւ ի տօթոյ ի փշաբոյս ինչ տեղւոջ. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Փշաբոյս արարաք ոչ միայն զերկիր, այլ եւ զմարմինս, եւ զհոգի առաւել քան զմարմին. (Եղիշ. ի չրչր. եւ Եղիշ. ի խաչել.։)
Զփշաբոյս (կամ զփշաբեր ) մարմին լցո շնորհօք, զարգացո եւ պտղաբերութիւն փախարկեա. (Եփր. աղ.։)
choked with briars, full of thorns.
Փշովք յեղցեալ, լցեալ. հեղձեալ.
Ի փշայեղց մացառս վերընձիւղեալ. (Յհ. կթ.։)
cf. Փշեղէն.
Ձաղեալ կատակեաց փշեայ պսակօք, եւ եպերանաց զգեստիւ. (Խոսր. պտրգ.։)
Զարդարեալ պսակաւն փշեայ. (Նար. երգ.։)
astringent, rough, harsh, sharp, acerb.
Լուանիլ ծծմի ջրով, կամ շպլեղի ջրով. եւ այլ ամենայն ցեղ փոթոթային ջուր. (Մխ. բժիշկ.։)
cf. Փոխահատոյց գտանիմ.
Փոխահատոյց լեր. (Մաշտ. սքեմ.։)
Փոխահատոյց լինել իւրաքանչիւրոց սիրոյ։ Կրկնապատիկ փոխահատոյց կամաւոր սպասաւորին գտանելոյ՝ աճեցուցանելով (եղիայի ) աղօթիւք զիւղոյն եւ զալերն նուաղութիւն. (Պիտ.։)
Աղօթս վասն մեր փրկութեան արասցեն՝ սուղ աշխատութեանս փոխահատոյց լինել առ ի Քրիստոսէ զնորա ողորմութեանցն պարգեւս. (Խոսր. պտրգ.։)
to repay a loan;
to reward, to remunerate.
anthem.
Փոխ. կցուրգ. որպէս յն. լտ. անտիֆօնա.
Փոխաձայնք Աստուածոյին պատարագին իցեն մարգարէից նախասացութիւնքն. (Բրս. կանոն.։)
to convert reciprocally, to the contrary.
Զոր հայր ունի՝ որդւոյ է, եւ զոր որդի՝ հօր. եւ աստանօր փոխայեղյեղէ, եւ այնու զհաւասարութիւն ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 35։)
mutation, change.
Վերահասու լինել վտանգից եւ փաղառութեանցն փոխայաղութեանց. (Երզն. քեր.։)
vice-roy, vizier.
vice-regal.
knowledge of God.
θεογνωσία cognitio dei Ատուածգիտութիւն. ծանօթութիւն ճշմարտին Ատուածոյ.
Աղքատացեալս ասէ զկողոպտեալ հոգիսն յատուածածանօթութենէն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Տալ զգիտութիւն ատուածածանօթութեան. (Ագաթ.։ որպէս եւ Եղիշ. դտ.։ Մանդ. ՟Գ։ Անյաղթ բարձր.։ Սարկ. լուս.։ Խոսր.։ Իգն.։ Ճշ. հին.։)
Mother of God.
θεοτόκος deipara, dei genitrix Սեպհական սրբոյ կուսին Մարիամու մօրն Յիսուսի, որպէս Ծնօղ Ատուածոյ ի մարմնի. մայր բանին. ատուածամայր. տիրամայր. տիրածին կոյս.
Ո՞ւր այլ ուրեք ծանեար ատուածածին կոյս (բաց ի մօրէ տեառն)։ Եթէ ոք ոչ ատուածածին զՄարիամն իմանայցէ, հեռի է յատուածութենէն. (Առ որս. ՟Գ. ՟Թ։ Պրպմ. ստէպ։)
Ամբարիշտն նեստոր հայհոյեաց զամենասուրբ կոյսն՝ մարդածին ասել. (եւ ոչ աստուածարին. Խոր. ՟Գ 61։)
Ըստ որուս աստուածածին՝ ծնողն, եւ նոյն ինքն ծնեասն՝ աստուած. (Անյաղթ բարձր.։)
Զաստուածածին եւ զմիշտ կոյսն։ Սուրբ զաստուածածինն։ Աստուածածին անարատ մայր տեառն. (եւ այլն. Շար.։)
constructed or made by God.
θεότευκτος a deo fabrefactus ՅԱտուածոյ կազմեալ, յօրինեալ.
Ոչ մարդկայնոյ արուեստի գիւտ, այլ սրբազան եւ ատուածակազմ. (Պրպմ. ՟Լ՟Բ։)
Առնումք յատուածակազմն լեզուոյն (յոսկեբերանէ). (Տօնակ.։)
willed by God, agreeable to God.
Յայտարար կամացն Ատուածոյ. եւ Ատուածահաճոյ. կամեցեալն յԱտուածոյ.
Եւ եթէ ո՞ր է սէրն ատուածակամ, եւ կամ ո՞ր ըստ մարմնոյ. (Ցանկ մանդակ.։)
divine.
ԱՍՏՈՒԱԾԱԿԱՆ θεῖος, θεϊκός divinus որ եւ ԱՍՏՈՒԱԾԱՅԻՆ. Աստուածեղէն. սեպհական Աստուծոյ.
Ածական անուն, կամ իշխանութիւն, վայելչութիւն, փառք, զօրութիւն, եւ այլն. (Ագաթ.։)
Պարգեւացն աստուածականաց։ Պարգեւօք աստուածկանօք Լուսով աստուածականաւ. (Նար.։ Յորս նոյն է թէ գնիւր Աստուծոյ։ Որպէս եւ յասելն.)
Խառնեալ ի գունդ աստուածական. (Ագաթ. իմա՛, հրեշտակային զօրք Աստուծոյ։)
Գործովքն բարութեան լուսաւորեալք ի հանգիստ նորոգական վայելչութեան դրախտին ընդ աստուածական փեսային. իմա՛, ընդ Աստուծոյ՝ երկնաւոր փեսային։
ԱՍՏՈՒԱԾԱԿԱՆՆ. ՟Գ. Նոյն ինքն Աստուած, կամ իսկութիւն աստուածային.
Ոչ պարտիմք համարել ոսկւոյ կամ արծաթոյ զաստուածականն լինել նմանող (յն. (նմանն, իբր նմանողութիւն). Գծ. ՟Ժ՟Է 29։)
Ոչ միայն ի զօրութենէն պարտ է նկատել զաստուածականն, այլեւ ի հեզութենէն. (Ոսկ. ես.։)
ordained or established by God.
ՅԱտուածոյ կարգեալ.
Ատուածակարգ ոգիք, կամ թագաւորութիւն, թագաւոր, կայսր. (Ագաթ.։ Կորիւն.։ Յհ. կթ.։)
who lives with God or according to the will of God.
Այն՝ որով լինի կեալ յԱստուած, կամ ըստ Աստուծոյ.
Կամ իբր Աստուածակայ.
godlike, in the form of God, divinely.
Աստուածատեսակ. աստուածանման. ստուածավայելուչ. աստուածաին.
Աստուածակերպ փառք, կամ տեսիլ, յայտնութիւն. (Ագաթ.։)
Ըստ կերպի Աստուծոյ. որպէս զԱստուած.
Եւ ադամ վերստին աստուածակերպ ճոխանայ. (Շար.։ Նովին ոճով ասին.)
Աստուածակերպ օրինակ բարձրանալ։ (Մակ. ՟Բ 12. որպէս բարդեալ. զի եւ յն. է մի բառ, զուգԱստուած, կամ աստուածահաւասար.)
made or built by God.
ՅԱստուծոյ կերտեալ. աստուածակազմ. աստուածաշէն.
that bears God.
θεόφορος deifer Կրօղ յինքեան զԱստուած. որպէս աստուածազգեաց։
Որպէս բնակարան Աստուծոյ, բարձօղ զԱստուած.
Աստուածակիր արգանդ կուսի։ Տապանակ բանին աստուածակիր։ Աստուածակիրսեղանոյ սրբոյ. (Գանձ.։)
Որպէս Աստուածակայ.
Որպէս Միացեալ ընդ աստուածային բնութեան յանձին բանին.
Գտին (զգերեզմանն) ունայն յաստուածակիր մարմնոյն. (Խոր. առ արծր.։)
Գալստեանն ծննդեանն աստուածկիր մարմնովն յաշխարհս. յն. ներմարմնաւոր գալստեանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 6։)
that participates in the divine nature or grace.
ὀμόθεος ejusdem deitatis consors Կցորդ աստուածութեան, կամ հաղորչ Աստուծոյ, բնութեամբ. որպէս աստուածային անձինք ի մէջ իւրեանց, եւ համապատուութիւն նոցա.
Առժամայն իսկ ծանօթ եղեալ էական անծինն որդւոյ, եւ միաբուն եւ աստուածակից պատուին, եւ ամենակար զօրութեան նորին. (Ագաթ.։)
Եւ որպէս Մարմինն Քրիստոսի միացեալ ընդ անձին բանին. եւ ըստ Աստուածաբանին՝ Աստուածացեալ, եւս եւ Զուգաստուած առձային.
Ոչ փոփոխելով բնութեան, կամ խառնակելով ասելի է աստուածանալ զամարմինն տեառն, որ աստուածակից եւ Աստուած եղեւ. այլ որպէս ասէ աստուածբան, յորոց մինն աստուածացոյց, եւ մին աստուածցաւ, եւ վստահանամք ասել՝ ընդ Աստուծոյ եւ Աստուած. (Դամասկ.։)
Եւ որպէս Հաղորդեալ Աստուծոյ շնորհօք, որպէս հրեշտակք, եւ մարդիկ.
where God has walked or placed his foot.
Կոխեալ յԱստուծոյ. ուր Աստուծոյ կացեալ իցէ, կամ շրջեալ մարմնով.
Աստուածակոխ պողոտայ, կամ լեառն, կամ քաղաք (եղուսարէմ). (Զօր. կթ։ Շ. խոստ.։ Ոսկիփոր.։)
side or part of God
ԱՍՏՈՒԱԾԱԿՈՂՄՆ ԱՍՏՈՒԱԾԱԿՈՅՍ τὰ πρὸς τὸν θεόν, τὰ παρὰ τοῦ θεοῦ quae ad deum, in deum, a deo, ex parte dei Կողմն Աստուծոյ. եւ Որ ինչ է ի կողմն Աստուծոյ, եւ ի կողմանէ կամ ի դիմաց նորա.
Որ ոչ եղեն հեստեալք յաստուածակողմանն. (Յհ. կթ.։)
Դու եղիցիս նման յաստուածակոյս կողմանէ։ Հաւատարիմ քահանայապետ յաստուածակոյս կողմանէ անտի։ Ամենայն քահանայապետ վասն մարդկան կայ յաստուածակոյս կողմն անդր. (Ել. ՟Դ 16։ Երբ. ՟Բ 17։ ՟Ե 1։)
Անդրյաստուածակոյս կո՞ղմն կամիս, թէ մնալ աստէն իմարմնի. (Վրք. հց. ՟Ի։)
Յորժամ յօժարութիւն ոք եւ փոյթ յանձին ունիցի, տացի նմա ամենայն ինչ եւ յստուածակոյս կողմանէ անտի. (Ոսկ. մ. ՟Բ 20։)
ՅԱՍՏՈՒԱԾԱԿՈՅՍ. իբր Առ Աստուած. դէպ յԱստուծոյ. Յաստուածակոյս, եւ յետ Աստուծոյ ի նախագործն քահանայապետութիւն վերագրեաց. (Դիոն. երկն.։)
called by God;
where Godwas invited.
ՅԱստուծոյ կոչեցեալ. աստուածահրաւէր. էԻ ժամ աստուածակոչ մահուան նորա.
Աշակերտօղ աստուածակոչ ժողովոյ. (Կլիմաք.։)
Աստուածակոչ վկայն ստեփաննոս. (Տօնակ.։)
pious, religious.
Ամենայն աստուածակրօն արուեստականացն բարեգործութիւնք. (Կորիւն.։)
that calms or appeases the anger of God.
Հաշտարար ընդ Աստուծոյ.
chastised or punished by God.
θεόπληκτος divinitus ictus, θεήλατος a deo actus, imissus ՅԱստուծոյ հարեալ հարուածովք. եւ ՅԱստուծոյ իբր հարուած առաքեալ. աստուածասաստ. աստուածառաք.
Ի ժամանակին ղովտայ ոչ ունէին անկ աստուածահար բարկութեան. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 44։)
ordained or commanded by God.
ՅԱստուծոյ հրամայեալ, կամորպէս հրաման աւանեալ.
Աստուածահրաման պատուիրան, կամ պատուէր, օրէնք, գործք, յօրինուած. (Ագաթ.։ Տօնակ.։ Եղիշ. դտ.։ Անյաղթ բարձր.։ Մանդ.։ Անան. եկեղ։)
Ըստ աստուածահրաման (այսինքն Աստուածաշունչ) գրոցս. (Արծր. ՟Ա 1։)
Պատուիրանք աստուածահրամանք։ Յաստուածարհրաման բարբառոյն. (Տօնակ.։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՀՐԱՄԱՆՔ, նաց. գ. χρησμός oraculum Հրամանք առ յԱստուծոյ. պատգամ.
done by a miracle or divinely.
Աստուածային եւ հրաշալի. աստուածավայելուչ. գերահրաշ. գերաբուն.
declared by God;
who discourses of God.
Որ ճառէ զԱստուծոյ.
Եւ Ճառեալն յԱստուծոյ.
Պատգամ աստուածաճառ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ե։)
God and man conjointly.
Ըստ յն. Աստուածայր. θέανδρος deus-homo, christus Աստուած եւ մարդ Քրիստոս տէրն մեր.
Ընդ միոյ վարդապետի եւ հովուի աստուածամարգոյն կարգեսղք Յիսուսի։ Յանրաժանելի եւ անշփոթ աստուածամարգոյն. (Թղթ. ման. առ Շ։ Լմբ. յայտն.։)
that is near God.
Զմի ոմն յառաջնոց եւ յաստուածամերձիցն տեսեալ էութեանց. (Շ. հրեշտ.։)
Ի վեհից եւ յոյժ աստուածամերձաց. (Անյաղթ բարձր.։)
Աստուածամերձ լսելիք. (Յհ. կթ. իբր ընդել աստուածային բանից։ Եւ)
Աստուածամերձ ձեռն. (Նար. խչ. իբր յԱստուած կամ յաստուածային մերձեցեալ։)
Աստուածմերձ բան, կամ խորհուրդ, այցելութիւն, պողոտայ. (Յհ. կթ.։)
who is profoundly learned or versed in divine things;
who is familiar with God;
hardened by God.
Միջամուխ յԱստուած. աստուածային իրօք որպէս պողովատիկ. կամ թափանցանց լեալ աստուածային հրով. աստուածամերձ. սերտ միացեալ յԱստուած.
Աստուածամայրն յանդիման երկոտասանաճառագայթ աստուածամուխ առաքեալական գնդին հրաժարեալ յամենեցունց. Զմարմինն ամենասուրբ հրացեալ աստուածամուխ հրոյ կայծակմամբ՝ եդեալ ի տեղկոջն կոչեզեալ գեթսամանի. (Դիոն. թղթ. ՟Ժ՟Ա։)
Դծոշմ աստուածամուխ՝ արեմաբ որդւոյն Աստուծոյ։ Սուր աստուածմուխ՝ բարձրացեալն այցելութեան. (Թէոդոր. խչ.։ Նար. խչ.։)
Զամենայն աւելորդ բուսուկս որոմանցն չարութեան ի բաց խլէր աստուածամուխ մանգաեղաւն. (Վրդն.։)
Աստուածամուխ կենացն լինել ժառանդորդ։ Զի մերձաւորս եւ աստուածամուխս պատրաստիցէ։ Աստուածամուխ լինել աստուածական վայելչութեանն. (Ագաթ.։)
where God enters or dwells.
Ուր իցէ մուտ Աստուծոյ. աստուածաբնակ. աստուածակայ.
to make one's self God;
to become God;
to unite one's self, to join one's self to God;
to resemble God.
θεούμαι deificor Աստուած կամ իբրեւ զԱստուածանման լինել։ Ասի զսատանայէ եւ զնախաստեղծից ի կարգի փառասիրութեան.
Սատանայ՝ որ աստուածանալն կամեցաւ. (Յճխ. ՟Ե։ Ագաթ.։ Եզնիկ.։ Եփր. ըստ ՟գ. կորնթ.։)
Ոչ շատ եղեւ նմա իշխանութիւն դիւաց, եւ կամեցաւ եւ ի վերայ մարդկան եւս աստուածանալ. (Եփր. ՟գ. կոր.։)
Եթէ ուտես ի հրաժարեցուցեալ փայտէդ, աստուածաս. (Կամրջ.։)
Զի ի սկզբան մարդն ցանկացաւ աստուածանալ, եւ անդ ոչ հասաւ. իսկ արարիչն եկեալ մարդացաւ, վասն այնորիկ մարդն աստուածացաւ. (Գանձ.։)
Եւ այս ոչ կարէ այլազգ լինել, եթէ ոչ աստուածասցին ապրեալքն. իսկ աստուածանալն է՝ առ Աստուած նմանութիւն, որպէս հասանելի է, եւ միաւորութիւն։ Աստուածպետականն երանութիւն՝ բնութեամբ աստուածութիւն, սկիզբն աստուածալոյ յորմէ աստուածանալն է աստուածացելոցն. (Դիոն. եկեղ.։)
Խառնեալ յաստուածութիւն անդ, զի աստուծացայք. (Նար. առափ։)
Աստուած մարդացեալ խաչի մարդացեալ խաչի մարդկեղէն մարմնով, եւ ես փառաւորեալ աստուածանամ աստուածային երկաւորութեամբ. (Կիւրղ. խչ.։)
Եկեալ միածին որդին Աստուծոյ՝ վերհամբարձեալ զաստուծացեալ մարմինն մօր իւրոյ։ որ եւ ասի ԱՍԻՈՒԱԾԱԶԳԵԱՑ, ԱՍՏՈՒԱԾԱԿԻՐ, ԱՍՏՈՒԱԾԱԿԻՐ, ԱՍՏՈՒԱԾԱՐԵԱԼ։
Իսկ զմարմնոյն Քրիստոսի, կամ զՔրիստոսի, ըստ որում մարդ՝ ասի աստուածացեալ, վասն գոլոյն միացեալ ընդ աստուածութեան յանձին բանին.
Այլ յասել Աստուածաբանին.
Աստուած մարդացաւ, մարդն աստուածացաւ. անխտիր լինի այլեւայլ մտօք իմանալ զՔրիստոսէ՝ ըստ որում մարդ, եւ զմարդկային բնութենէս մերմէ առ հասարակ.
ըստ որոյ գրի ի Տօնականն.
Աստուած մարդացաւ, եւ մարդիկ աստուածացան։ Խորագոյնս խօսի ըստ աստուածաբանաց Մանդակ. ի ծն. Քրիստոսի, ասելով.
Բանն աստուած եղեալ մարդ՝ ըստ էութեան (այսինքն ըստ բնիկ իսկութեան իւրոյ ի յաւիտենից) Աստուած կոչի, եւ ոչ մարդ. եւ ըստ տեսչութեան (այսինքն ըստ տնօրէնութեան մարդեղութեամբ՝) աստուած մարդ աստուածացեալ՛. ուր հրէամիտն նեստոր ասէր, մարդ աստուածացեալ, քանթէ (Աստուած մարդացեալ։)
that resembles God, godlike.
ԱՍՏՈՒԱԾԱՆՄԱՆ θεομίμητος deosimilis, deum imitans Նման Աստուծոյ. աստուածակերպ. աստուածատեսակ. Աստուածաձեւ. գերահրաշ. սուրբ.
Աստուածանման տէր, կամ թագաւոր, եւ այլն. (Փարպ.։)
Իսկ անդ, ՟Դ. յասեալն զհրեշտակաց.
Յաստուածանմանն կոյս զինքեանս տպաւորեն. իմա՛, յաստուածանմանութիւն անդր. τὸ θεομίμητον
built by God.
Յաստուծոյ շինեալ. աստուածակերտ.
given by God;
full of the grace of God.
ՅԱստուծոյ շնորհեալ. աստուածաձիր. Աստուածապարգեւ. աստուածատուր.
Աստուածաշնորհ պարգեւք, կամ բան, գիտութիւն, գանձ, ժառանգութիւն, յոյս. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Պիտ.։ Յհ. իմ.։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՇՆՈՐՀ. Շնորհօքն Աստուծոյ առլցեալ.
Աստուածաշնորհ այր. (Յհ. կթ.։)
Ըստ դաւանելոյ աստուածաշնորհ քահանայից. (Նար. ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
inspired by God, divine, holy;
Bible, holy Scripture.
θεόπνευστος divinitus inspiratus, mentemdivinam redolens Շնչեալ կամ ազդեալ առ յԱստուծոյ. գրեալ հոգւով սրբով. մակդիր սուրբ գրոց՝ մանաւանդ հին կտակարանի.
Ամենայն գիրք աստուածաշունչք. (՟Բ. Տիմ. ՟Գ 16։)
Աստուածաշունչն ուսուցանէ ձայն (սաղմոսերգին). (Նիւս. կազմ.։)
Աստուածաշունչ պատգամք, կամ ձայն, կամ սաղմոս. (Նար. ՟Բ. ՟Կա. եւ խչ։)
Զամենայն արարեալս յոյժ բարի ասէ ասստուածաշունչն պատմութիւն. (Լծ. ածաբ.։)
Աստուածաշունչ արանց է գրեալ զպատմութիւնս. (Վանակ. յոբ.։)
Այսօր աստուածաշունչ քնարն Յովհաննէս ի գլուխ ահաւոր եւ հրակէզ մերձենայր. (Թէոդոր. կուս.։)
cf. Աստուածապատիւ.
Տեսանիցեն զմեծ (պատիւ) աստուածաշուք քահանային. (Սեբեր. ՟Գ։)
who has caused God to suffer;
who holds the doctrine that God is amenable to suffer.
Չարչարօղ զԱստուած. աստուածասպան (հրէայք). տիրասպան. քրիստոսասպան.
Աստուածաչարչար ազգին յանդիմանիչ. (Պրոկղ. ի ստեփ.։)
Եւ Որ ասի ընծայել չարչարնս աստուածութեան, (որպէս եւտիքէս եւ արիոս՝ այլեւայլ օրինակաւ).
Ո՛չ եմք աստուածաչարչար որպէս ամբարիշտն եւտիքէս։ Յանմաքուր եւ յաստուածաչարչար աւանդութեանցն եւտիքի. (Զքր. կթ. թաղմ.։)
passibleness of divine nature.
Ճողոպրիչ յաստուածաչրչարութեան կարծեաց. (Ժող. հռոմկլ.։)
preserved or protected by God.
θεόφυλακτος a deo servatus, qui est in dei turela Պահեալ եւ պահպանեալ յԱստուծոյ.
who worships God, pious, religious, devout, spiritual.
θεοσεβής, εὑσεβής deum colens, pius Որ պաշտէ զԱստուած ճշմարիտ հաւատով եւ գործովք բարեաց. կամարար այ. բարեպաշտ. աստուածահաճոյ։ (Ել. ՟Ժ՟Ը 21։ Յուդթ. ՟Ժ՟Ա 14։ Յոբ. ՟Ա 1 եւ 8։ ՟Բ 3։ Յհ. ՟Բ 51։ Ես. ՟Ի՟Զ 7։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ 9։)
Յամենայն աստուածապաշտաց։ Աստուծապաշտ տոհմ. (Ագաթ.։)
Որ պաշտէն՝ որպէս ինքն կամի պաշտիլ Աստուած, նա է աստուածապաշտ. (Վանակ. յոբ.։)
Ասստուածապաշտ ծառայութիւն. (Ըստ աստուածապաշտ սովորոեաց. Ագաթ.։)
honoured hy God, who has divine honour.
θεοτίμητος, θεότιμος a deo honoratus Պատուեալ առ ի յայ, մանաւանդ սրբազան պատուով.
Աստուածապատիւ տէր սուրբ Գրիգոր։ Աստուածապատիւ հայր. (Գանձըն։ Մագ. ՟Ի՟Է։)
Աղաչեմ զաստուածապատիւ առաջնորդս եկեղեցւոյ. (Երզն. խրատ.։)
Յաստուածապատիւ եւ ի հոգեւոր տեառն յովակիմայ սիւնեաց եպիսկոպոսի յիշատակի. (Ուռպ. ՟Ծ՟Բ։)
Աստուածապատիւ քահանայութիւն. (ՃՃ.։)
Սուրբ եւ աստուածապատիւ կաթողիկոսին հայոց տեառն Գրիգորի, որ մակակոչի տղայ. (Մխ. բժիշկ.։ (Կարէր արդեօք նշանակել եւ Պատուօղ այ. այլ այն է ըստ յն. Տիմոթէոս։))
who relates, narrates, speaks of God.
Որ պատմէ կամ ճառէ զայ, կամ զաստուածութենէ որդւոյ. աստուածաբան.
ԱՍՏՈՒԱԾԱՊԱՏՈՒՄ. Պատմեալ կամ խօսեցեալ յայ.
Որպէս ասէն յաստուածապատում իմաստութեան անդ, թէ զարթիցեն, եւ այլն։ Զաստուածապատում վարդապետութեւիւն միածնին. (Ագաթ.։)
given by God.
ՅԱստուծոյ պարգեւեալ. աստուածաձիր։
cf. Աստուածաբար.
Որպէս Աստուած. ըստ որում Աստուած. աստուածային զօրութեամբ կամ օրինակաւ. իբրեւ Աստուած. cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱԲԱՐ.
Զկէսն աստուածապէս, եւ զկէսն մարդկապէս խօսէր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 38։)
Աստուածապէս տիրաբար ետ զայն վճիռն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Առողջացոյց աստուածապէս. (Շար.։)
Յերկրորդ եւ յաստուածապէս գալըստեանն. (Կիւրղ. խչ.։)
Կարծեաց եւայ, թէ որդիս Աստուծոյ ծնանի, եւ որդիք նորա աստուածապէս ծնանին. (Եփր. ծն.։)
crowned by God.
ԱՍՏՈՒԱԾԱՊՍԱԿ եւ ԱՍՏՈՒԱԾՊՍԱԿԵԱԼ Պսակեալ յայ.
Տաց զնա ձերոյդ աստուածապսակեալ անձինդ. (Կաղանկտ.։)
sent by God.
ՅԱստուծոյ առաքեալ. սրբազան եւ պատուաւոր ինչ.
ԱՍՏՈՒԱԾԱՌԱՔ. ՅԱստուծոյ առաքեալ ի պատիժ աստուածասաստ. աստուածահար. աստուածապատիժ. θεήλατος
Շարժմունք եւ ժանտախտք եւ այլն, ասի գոլ աստուածառաք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
chastised by God;
that comes of divine wrath.
Աստուածային սաստիւ, եւ սաստկութեամբ եղեալն. θεήλατος.
that loves God, pious.
φιλόθεος, θεόφιλος dei amans, pius Սիրօղ Աստուծոյ. ջերմ յաստուածապաշտութեան. բարեպաշտ.
Զսոսա մարդասէրս, իսկ զառաջինս՝ աստուծասէրս յիրաւի ոք ասիցէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Աստուածասէր արքայիդ. (Գր. տղ.։)
Աստուածասէր առաքինութիւն, կամ քաղաքավարութիւն, պաշտօն, հնազանդութիւն, երկիւղածութիւն, օրէնք, միտք, խորհուրդ. (Փիլ. քհ. ՟Ա. եւ Փիլ. ՟ժ. բան.։ Բուզ. ՟Գ 3։ Կորիւն.։ Փարպ.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա 2։ Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՍԷՐ. θεόφιλος, θεοφιλής, θεοφιλέστατος deo gratus, dilectissimus Սիրելի Աստուծոյ. հաճոյ յաչս Աստուծոյ. Յայս միտ զսուրբն անտոնիոս կոչէին աստուածասէր, ասէ աթանաս ի վարս նորա. նոյնպէս իմաէ եւ զասելն.
Քաջայարմար գոլով (աղն հաղորդութեան այնմիկ՝ որ առ բերանոյն զգայութեան աղոց ըստ համեմատութեան օրինի՝ աստուածասէր մարմին եղեւ. (Պղատ. տիմ.։)
love of God, piety, religion, devotion.
Աստուածասիրութեան առաջնորդեալ յամենայն առաքինութիւնս. (Խճխ. ՟Թ։)
Կարծեմ ոչինչ զանխուլ է ի քոյոյ աստուածասիրութենէդ. (Յհ. կթ.։)
that has put God to death.
Սպանօղ Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ. խաչահանու. տիրասպան. Հաղորդակից է աստուածասպանիցն, եւ որոց զառաքելսն տեառն կոտորեցին. (Ածազգ. ՟Ծ՟Գ։)
Յուդա աստուածավաճառ, հրէայքն աստուածասպանք. (Ուռպ. թղթ.։)
Մերթ Դիցասպան. խորտակիչ կռոց. շրջուցիչ կրակի, եւ այլն.
Առնեմ դատաստան աստուածասպան քահանայիցն (քրմաց). (վրք դիոն։)
Յաղագս աստուածասպան քահանայիցն հայոց. (Փարպ.։)
deicide.
Ընդէ՞ր ոչ զերծոյց զնոսա յաստուածասպանութենէն. (Լմբ. առ լեւոն.։)
created by God.
ՅԱստուծոյ ստեղծեալ, արարեալ.
Մինչեւ ի վայր մի աստուածաստեղծիցն հպարտութիւն կռոց յաջողի. (Փիլ. ել. ՟Ա 20։)
that hates God.
Ատելի Աստուծոյ, կամ ատեցօղ Աստուծոյ. որպէս θεομισής qui deum odit մանաւանդ θεομισής, θεομίσιτος, θεοστυγής deo odiosus, vel invisus
Զայսպիսիս ասել՝ ոչ միով իւիք արդարագոյնք, այլ՝ աստուածատեացք. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Չարախօսք, աստուածատեացք (այսինք ատելիք Աստուծոյ). (Հռ. ՟Ա 30։)
ընդ աստուածատեցին զշոգմոգսն ի կարգ արկանէ. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։)
that has seen, that sees God.
θεόπτης qui deum videt Տեսօղ Աստուծոյ՝ ո՛ր եւ է օրինակաւ. Ի նոյն միտս թարգմանի սովորաբար անունս ԻՍՐԱՅԷԼ, որպէս եւ Տեսանօղ կոչիլն մարգարէից. զԱստուած տեսնօղ, Աստուծոյ հետ տեսնուօղ.
Իսրայէլ աստուածատես թարգմանի. եւ նա հաւատովք տեսանէր զԱստուած. (Կիւրղ. ծն.։)
Աստուածատես մարգարէից։ Ամենայն աստուածատես կատարելոցն նմանութեամբք երեւալ։ Առեալ աստուածատեսացն զաստուածատուր աւետիսն. (Ագաթ.։)
Ամենայն աստուածատեսաց եւ աստուածասիրաց անձինք. (Լմբ. սղ. ՟Ծ՟Գ։)
ՈՒրախ եղիցին զօրութիւնք աստուածատեսք (այսինքն հրեշտակք). (Թղթ. ատր. առ Շ։)
Սրբոյն եւ աստուածատեսին եղիայի. (Կլիմաք.։)
Զի զամենեսեան յիսրայել անուան աստուածատեսս գրեսցէ. (Ագաթ.։)
Զաստուածատեսն անուն ընկալաւ (յակոբ). (Նար. կուս.։)
Մանաւանդ զանձինս մեր բարեգործիցեմք՝ աստուածատեսս առնելով. (Ածաբ. յայտն.) θεοειδής
that resembles God, divine.
Այր աստուածատեսիլ. (Բուզ. ՟Գ 10։)
cf. Աստուածտեսութիւն.
θεοπτία visio dei Տեսութիւն Աստուծոյ. ճանաչումն Աստուծոյ եւ աստուածայնոց. գիտութիւն խորհրդոցն Աստուծոյ.
Սլանան առ աստուածատեսութիւն անճառելեացն խորհրդոց. (Նար. յովէդ.։)
Զանձինս մեր անարժանս մի՛ արասցուք աստուածատեսութեանն այնմիկ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Բ։)
Յանցանօքն ադամայ աստուածատեսութիւնփառացն ծածկեցաւ ի դիմաց նորա. (Ոսկիփոր.։)
ԱՍՏՈՒԱԾԱՏԵՍՈՒԹԻՒՆ. մերթ Տեսիլ աստուածային.
Աստոածատեսոթեան երկիւղիւ (յերեւման խաչի) եւ ուրախութեամբ ըմբռնեալք. (Կիւրղ. եէմի թղթ.։)