paved with flagstones;
pavement;
foot-pavement, foot-path.
Որոյ յատակն է ի սալից քարանց. սալակապ. քարայատակ, իրօք կամ նմանութեամբ.
Զանգանէ զ՝ի վայրծորեալ բնութիւն ջրոյն սալայատակ տրամացեալ հողոյն կափմամբ։ Խտանայ երկնային մարմինս ի ներքոյ ջուրցն, եւ լինի սալայատակ հաստատրամ անփապելի. (Եղիշ. ՟Բ։ Շիր.։)
Ի ձեռն որոյ հոգեւոր ճանապարհն սալայատակ յարդարի։ Հաստակառոյց սալայատակ կարծրութիւն գետնոյս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Դ. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Է։)
laurus cassia.
cf. Սիղղոբայ.
but, notwithstanding, nevertheless, however, yet, always, besides, moreover.
• «բոլոր, բովանդակ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 279։
ὄμως, ἁλλά, ἕμπας, ἕμπης tamen, verum. որպէս թէ Սակայն լիցի, այսինքն այնու պայմանաւ։ (գրի եւ իբր ռմկ. ՍԱԿԷՆ, իբր ի սակէն)։ Բայց. այլ յայսր ամենայնի վերայ. համայն. միանգամայն. ապաքէն. իսկ. չափին. (լծ. յն. օ՛մօս ).
Սակայն վասն բազմացն հաճութեան ջան յանձն առաք։ Եւ սակայն ոչ մեղմացաւ անօրէնն ի հպարտութենէ անտի։ Բայց սակայն եւ յիշխանաց անտի բազումք հաւատացին ի նա, այլ վասն փարիսեցւոցն ոչ յայտնէին.եւ այլն։
Գիտացի ես, զի սակայն եւ այս յօժարութիւն է որդւոյ. (Ժղ.։ ՟Ա. 7։)
Նա սակայն ոչինչ թուլանայր, թէպէտեւ բերէին զօէնսն՝ առաջի ընթեռնուին. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 8։) (ըստ հին ձ)։
Եթէ կամեցեալ էի դատել ասէ, դուք սակայն ընդ դատապարտեալսն լինէիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 6։)
Ապա եթէ ոք ոչ ընդունեցի զայսորիկ զբանս իմ, մեք սակայն ոչ լինիմք զրկեալ եւ զրպարտեալ. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։ որպէս եւ Փիլ. նխ. ստէպ։)
brief, short.
Որոյ գոյութիւնն է սակաւատեւ.
Սակաւագոյք են կեանք մեր. (Երզն. քեր.։)
cf. Սակաւաժամանակեան.
ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿ ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ՍԱԿԱՒԱԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. ὁλιγοχρόνιος, βραχυχρόνιος breve tempus durans, exigui temporis. ոպր եւ ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ, ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. Ոյր ժամանակն եւ տեւողութիւն էսուղ. սակաւորեայ.
Վարանեսցի ոք երիցագոյն ասել զայն, որ յառաջ քան զնոսա զամսն այն ինչ է սակաւաժամանակոք (այսինքն սակաւաժամանակ միջոցաւ)։ Ամենայն ինչ՝ որ ի մարմնի եւ արտաքոյ, է սակաւաժամանակեայ։ Սակաւաժամանակեայ է եւ առօրեայ։ Զմարմնոյն սակաւաժամնակեայ գեղեցկութիւն յարգուկն համարի. (Փիլ.։ Կենացս մարդկան սակաւ է, եւ սակաւաժամնակեայ՝ կենցաղոյս պայծառութիւն. Մաշկ.։)
Մարդ ի մարդոյ առնլով զտէրութիւն սակաւաժամանակեան. (Խոր. ՟Բ. 70։)
summary, concise, brief, short, abridged.
Ուր կամ ոյր սակաւ են մասունք. սակաւաձեռն. դուղնաքեայ, սուղ.
Զսակաւամասնեայ մնացորդս մարդկան. (Յհ. կթ.։)
Զսակաւամասնեայ բանիցս յօդուած։ Սակաւամասնեայ իմաստիւ։ Սակաւամասնեայ այսր կամ մերս գովեստի. (Նար.։)
with little damage.
Ուր սակաւ իցէ տոյժ կամ տուգանք.
Անցանելով խաղաղութեամբ ընդ աշխարհն վասպուրական սակաւատոյժ վնասիւք. (Արծր. ՟Բ. 6։)
cf. Սակաւաժամանակ.
ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՅ ՍԱԿԱՒԺԱՄԱՆԱԿԵԱՆ. cf. սակաւաժամանակեայ. ὁλιγοχρόνιος.
Մարդ տկար եւ սակաւժամանակեայ (կամ եան). (Իմ. ՟Թ. 5։)
Զամենեսին սակաւժամանակեայսն. (Փիլ. ել. ՟Ա. 20։)
Որպէս եւ մեզ կիրս կրի սակաւժամանակեան (յն. ի սակաւժամանակի). (Ոսկ. ես.։)
Տէրն մեր յետ սակաւժամանակեան սկզբան քարոզութեան իւրոյ կոչեաց զերկոտասան առաքեաքսն (յն. ոչ յետ բազմաց սկզբնաւորութեանն). (Եւս. պտմ. ՟Ա. 10։)
having but few days;
lasting a short time, ephemeral.
ὁλιγήμερος qui vel quod est paucorum dierum. Ոյր օրն է սակաւ, կամ սակաւ են աւուրքն. սակաւաժամանակեայ. քիչ օրուան.
Զի երկայնօրեայք լինիցին յերկրին բարութեանցն, որպէս ի դրախտին սակաւօրեայք։ Բազմօրեայք լինիջք յանմահութեան, որ ի դրախտին սակաւօրեայք. (Յհ. իմ. եկեղ.։ Արշ.։)
Սակաւօրեայ ես. (Վրդն. սղ.։)
Սակաւօրեայ եւ կարճակեաց, եւ նուազ ուրախութեամբ է ազգ մարդկան. (Վեցօր. ՟Ե։)
Սակաւօրեայ թիւ քառեկին։ Սակաւօրեայ ժամանակաւ. (Մագ. ոտ.։ Շ. ընդհանր.։)
noisy as a cataract, resounding, obstreperous;
purling.
drowned by a cataract.
Ապրեցան ի սահանասոյզ հեղձմանէ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
cf. Սալամանդր.
ՍԱՂԱՄԱՆԴՐ կամ ՍԱԼԱՄԱՆԴՐ եւ ՍԱՂԱՄԱՆԴՐԱՅ. Նոյն եւ յն. լտ. σαλαμάνδρα salamandra. թ. սէմինտէր ... Ազգ սողնոյ՝ որպէս զմողէզ կամ զկովագիաց. որ ասի տոկալ ի մէջ հրոյ առ ժամանակ մի.
Սաղամանդրացն պատմութիւն. սաղամանդրն կենդանի ինչ է, մեծութեամբ է այնչափ՝ քան զոր կովածուծն կոչեն, եւ կամ որպէս փոքր ցամաքային կոկորդելոս. եւ է կենդանին այն ցուրտ բնութեամբ գերագոյն քան զբան. իբր զի ի հուր մտանելով նորա՝ շիջանիլ բոցոյն, եւ նման ոչ այրել. (Նոննոս.։)
Սաղամանդր՝ հրոյ շիջուցիչ. (Վրդն. ծն.։)
Սաղամանդր կենդանի ոչ վնասի ի հրոյ, այլ շիջուցանէ զհուր. (Բրսղ. մրկ.։)
Սաղամինտր կայծանայ, եւ ոչ այրի. (Վանակ. հց.։)
Մինն հուր կերակրի ի յետնա կղզին սիւկիլիայ, եւ ոչ ծախի. որոյ անուն է սալամանդրա. (Լմբ. իմ.։)
amnios, secundine, after-birth;
matrix, womb, uterus.
ՍԱՂՄԱԲՈՅՆ ՄԶԱՆՔ. νηδύς, μήτρα matrix, uterus, vulva. Միզն կամ մզանք՝ որ լինի բոյն սաղմին. արգանդ մօր.
Յովհաննէս մկրտիչ չեւ ելեալ ի սաղմաբոյն մզանացն՝ խաղայր ցնծայր ընդդէմ կուսորդւոյն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
cf. Սադայէլ.
Փոխանակ գրելոյ Սատայէլ, Սադայէլ.
Ունիս եւ դու ոսոխ քեզ զիշխանն մեղաց զսամայէլ (ուր հին ձ. զսադայէլ)։ Տեսի ես նստեալ զսամայէլ։ Ասէ ցնա սամայէլ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ղ։ 2)
cf. Սամետիք.
ՍԱՄԵՏԱՅՔ ՍԱՄԵՏԷ ՍԱՄԵՏԻ. ἰμάς corrigia, lorum δεσμός vinculum. Կապ սամեաց, այսինքն լծոց. փոկն կապիչ եւ յօդիչ անրոյ լծոյն. ռմկ. սամատիք, սամէթէլք
Սամետէ՝ բեւեռքն (խաչի). (Նար. յովէդ.։)
Իբրեւ սամետէիւք երջնոց լծոյ։ Հաստատեալ զլուծ սամետիւք. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Լուծ զօրէնսն ասէ, եւ սամետի՝ զոր կապան կոչէ զվարդապետութիւն նորին։ Սամետէ եւ այլն։ Խզեցին զսամետայս. (Մխ. երեմ.։)
քարշեն իբրեւ սամետէիւք զհատուցումն վրիժուց անօրէնութեան իւրեանց. զի որպէս ուժգին սամետէիւք քարշի լուծ, եւ նոքա թերահաւատութեամբ իւրեանց քարշէին յանձինս զբարկութիւն աստուծոյ. (Գէ. ես.։)
sable;
— or սամուրենի, cf. Սամուրենի.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «ազնիւ մուշտակ տւող մի անասուն (այս իմաստով չէ գործած-ուած). 2. նոյն անասունի մորթից շինուած ծանրագին մուշտակ» Ոսկ. ես. 439. Բուզ. Եղիշ. է, էջ 106. Արծր. որից սամուրենի «սամոյրի մուշտակ» Բուզ. զ. 2։
• = Պհլ. samor կամ samūr «սամոյր», յն. տառադարձուածօἰμωթ, պրս. ❇samur «սա-մոյր». փոխառութեամբ տարածուած է շատ հեռուները. ինչ. ասոր. [syriac word] samūrā, արաբ. [arabic word] sammur, վրաց. სამურიչ սա-մուրի, քրդ. թրք. գնչ. samur, յն. σαμούριον, նյն. σαμοῦρι, հին ֆրանս. samarre, ֆրանս. simarre, անգլ. simar, հսլ. samurini ռում. samur, սպան. zamarra, եւրոպականների մէջ ռնգականի փոփոխութեամբ՝ մլտ. sabel-lum, իտալ. zibellino, հֆրանս. անգլ. sable, ֆրանս. zibeline, գերմ. Zobel, ֆինն. sopoli, լիթ. sabalas, zabels, ռուս. coбопь ևն։-Հիւբշ. 236.
ռմկ. սամուր. լտ. mus ponticus. իտ. zibellino. Չորքոտանի նման աքիսի եւ կուզի ( ... ) սեւագոյն փայլուն մորթով. մանաւանդ Մորթն նորա ազնիւ, իբր սամուրենի. սամուր քիւրք.
Սամոյր զինքեամբ արկեալ։ Զսամոյրսն զթիկամբքն արկեալ։ Թագաւորն զիւր սամոյրսն զգլխովն ածեալ՝ զիւր դէմս երեսացն ծածկէր. (արծր. ՟Գ. 8։ Եղիշ. ՟Ը։ Բուզ. ՟Դ. 15։)
Զհանդերձսն եւս տեսցուք՝ որպիսի ինչ են. միեթէ կամա՞ր, կամ սամոյրք. եւ ոչ ուրեք. այլ փառքն աստուծոյ այլք եւ փակեսցին. (Ոսկ. ես.։)
women's long gown.
cf. Սապէս.
οὔτως ita, sic. Սապէս. այսպէս. սոյնպէս. ասանկ.
Սայապէս զայսօրինակ վկայեաց։ Ամենայն հայք մտին ընդ հարկաւ, սայապէս եւ ասորեստան եւ ամենայն միջերկրեայք։ Սայապէս եւ մուշեղայ եւս ետ զնոյն դեղ մահու. (Եւս. քր. ՟Ա. Վրդն. պտմ.։ Ուռպ.։)
fickle, inconstant, unsteady, changeable;
agile, quick, nimble.
• «ոտքը սահիլ». այս իմաստից է բխում «դիւրագայթ, շուտ սխալող» Փարպ. «յաջողակ, արագաշարժ» Տօնակ. նոյն ար-մատից՝ սայթաքիլ «սահիլ, գայթիլ, շեղիլ, մոլորուիլ» Բ. մկ. ժե. 17. Ագաթ. Եզն. Ոսկ. յհ. ա. 1, 3. Փարպ. սայթաքումն Ոսկ. ես. 436 (գրուած սեթաքոյիմն, այսպէս ուղղելի ըստ Վարդանեան ՀԱ 1910, 368), սայթաք-մունք Փարպ. անսայթաք Խոր. Նար. Տօնակ. դիւրասայթաք Սկևռ. աղ.։
• ՆՀԲ ռայթել աքեաց կամ աքեօք (իմա՛ գայթ-աք)։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 342 սաքթաքել ձևի հետ՝ իբր տճկ. սէքմէք, սէքիթմէք «ցատկել»։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 96 մին-գըր. zirtua «սահիլ» բայի հետ։
Գայթոտ. դիւրասահ. յողդող. դիւրափոփոխ. եւ խոտորեալ. զարտուղի. եւ Աջողակ. արագաշարժ.
Ըստ սայթաք եւ անհաստատ բնութեան կանանց. (Փարպ.։)
Հանապազ կոխէ զլին ամենայն չարեօքն, եւ զսայթաքն (կամ զսայթքն) ի բարւոյն. (Յիշատ. ի թուին հյ. ՟Լ՟Ձ՟Է։)
Լեզուօք (երեւեցաւ հոգին սուրբ), զի առ բանն ընտիր եւ սայթաք գործեսցէ. եւ հրեղինօք, զի զառաքեալսն մաքրեսցէ. (Տօնակ.։)
to slip, to stumble, to trip, to take a false step, to fall;
to falter, to waver, to be unsettled, to go astray, to err.
cf. Սայթաքեցուցանեմ.
περιτρέπομαι, περιφέρομαι, παρακίνομαι titubo, vacillo, erro ὁλισθέω labor, lapso, labefio. Գայթել աքեաց կամ աքեօք. գթել ոտիւք. դողդոջել. շարժլիլ. դրդուիլ. դեդեւիլ. տատանիլ. գայթագղիլ. սաղապիլ. խախտիլ. խոտորիլ. ցնորիլ. սահիլ, սկրդիլ, գլորտըկիլ.
Եդին ի մտի այնուհետեւ ոչ այսր անդր սայթաքել. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Է. 17։)
Ոչ ինչ այնուհետեւ թոյլ տային սայթաքել խորհրդոց նորա այսր անդր. (Փարպ.։)
Զի մի ոք մի իւրք սայթաքեսցէ յաստուածագնաց ճանապարհէն. (Ագաթ.։)
Երբեմն սայթաքեն (երիվարք կառաց), երբեմն օձտեն. (Եզնիկ.) (հին տպ. սայթաքին)։
Ոչ դողդոջելով, եւ ոչ սայթաքելով։ Ոչ դեդեւի, եւ ոչ սայթաքէ, եւ ոչ դողդոջէ։ Սայթաքեցին (տպ. սացթաքեցան) ի ճշմարտութենէ անտի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1. 3։)
Սովաւ եւ ես սայթաքեալ՝ անկանելով ի վայր. (Պիտ.։)
ՍԱՅԹԱՔԵՄ, եցի. ն. ՍԱՅԹԱՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ὁλεσθάνω կամ ὁλοσθαίνω, παρακινέω labefacio, labefacto. Գայթեցուցանել. գթեցուցանել. տատանել. եւ Քերել անցանել, կամ զանց առանել.
Մտածութիւն չարին սայթաքեաց զմիտս. (Սիր. ՟Գ. 26։)
Կանգնեա՛ եւ զիս տէր ընդ նմին՝ ի գլորմանէ սայթաքողին. (Շար.։)
Կարացեալ սայթաքել զհրամանս չապահոյ. (Խոր. ՟Գ. 34։)
Զմիտս լսողաց առ վայր մի սայթաքեցուցանէր այսր անդր, զի զճշմարտութիւն աճեցուցանել հաստատեսցէ. (Փարպ.։)
Զինեալ պատժական զօրութեամբ՝ սայթաքեցուսցէ բարկութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
to cause to slip or stumble, to trip up;
to lead astray, into error, to delude;
to lead astray, into error, to delude.
ՍԱՅԹԱՔԵՄ ՍԱՅԹԱՔԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. ὁλεσθάνω կամ ὁλοσθαίνω, παρακινέω labefacio, labefacto. Գայթեցուցանել. գթեցուցանել. տատանել. եւ Քերել անցանել, կամ զանց առանել.
Մտածութիւն չարին սայթաքեաց զմիտս. (Սիր. ՟Գ. 26։)
Կանգնեա՛ եւ զիս տէր ընդ նմին՝ ի գլորմանէ սայթաքողին. (Շար.։)
Կարացեալ սայթաքել զհրամանս չապահոյ. (Խոր. ՟Գ. 34։)
Զմիտս լսողաց առ վայր մի սայթաքեցուցանէր այսր անդր, զի զճշմարտութիւն աճեցուցանել հաստատեսցէ. (Փարպ.։)
Զինեալ պատժական զօրութեամբ՝ սայթաքեցուսցէ բարկութեամբ. (Լմբ. պտրգ.։)
stumbling, slip, false step, fall;
error, aberration.
ՍԱՅԹԱՔՈՒԹԻՒՆ ՍԱՅԹԱՔՈՒՄՆ. Գայթումն. դանդաշումն. վրիպումն. խոտորումն. ցնորք.
Ընդվայրաբանութիւն, անկարգաւոր սայթաքութիւն, մոռացկոտութիւն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Գտաւ դիր աստեղաց, եւ ընթացք արեգական եւ լուսին յիւրեանց կայանս, առանց իրիք սայթաքման. (Ժող. հռոմկլ.։ cf. անսայթաք։)
Չհայելով բնաւ ի սայթաքմունս սնոտի հեթանոսական պաշտամանց. (Փարպ.։)
waggon, chariot, cart;
arcturus;
bootes.
• , ի հլ. (յետնաբար կայ գրծ. -ով, -օք) «եզան կոշտ կառք» ՍԳր. «փխբ. Մեծ և Փոքր Արջ համաստեղութիւնները, որոնք սայլի ձև ունին» Յոբ. թ. 9. Շիր. 48, 49, 73. Փիլ. «հիւսիսային բևեռ՝ Փոքր-Արջի հա-մաստեռութեան ծայրը, որ երկնակամարի անշարժ կենտրոնն է» Արիստ. աշխ. «հիւ-սիս» Փիլ. ել. էջ 533. իմ. էջ 75. Իրեն. ցոյցք 26. «առանցք» Նիւս. կազմ. «ԳՁ ձայնին պատկանող մի եղանակի անուն» Մանրուս. (Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 582). ո-րից սայլակ Եփր. ա. թգ. և ա. մն. սայլա-կերպ աստեղք Վեցօր. 135. սասատուն «թափառական, վաչկատուն» Ոսկ. բ. կոր. ժե. սայլորդ Խոր. կամնասայլ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 27. Բուզ. սայլաթափ «Մեծ Արջի հա-մաստեղութիւնը» Զքր. կթ. (տե՛ս Հին հաւ. էջ 112), սայլապան (նոր բառ) ևն։
• = Փոխառեալ է փռիւդ. *satilja ձևից, սրից փոխառեալ են նաև յն. σάτιλλα «Բոյլք աստեղաց, Մեծ Արջի համաստեղութիւնը» (Հեսիքիոս), σατίνη, յգ. σατίναι «սայլ, կռուի կառք». (մէկ մէկ անգամ գործածուած Հո-մերոսի և Անակրէոնեան մի հատուածի մէջ)։ Սրանց Փոքր-Ասիական ծագումը յայտնի է։
• Հիւնք. հյ. լաստ կամ թրք. սալ «լաստ» ձևից։ Վերի համեմատութիւնը տուաւ Lidén, Ett grekiskt lānord, Comm. phil. 159-163 (ՀԱ 1905, 191), որ կրկնում են Boisacq, էջ 854 և Pokorny 1, 339։ Պատահական նմանութիւն ունին սանս. çal «երթալ, վազել», çalāta «մի սայլ բեռ»։
• ԳՒՌ.-Սեբ. սալ, Խրբ. սmլ, Ալշ. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Սլմ. Վն. Տփ. սէլ։ Նոր բառեր են անսայլ, սայլգնայ, սայլհարի, սայլընկեր. սայլւոր։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. sal «սայլ» (Բիւր. 1898. էջ 627).
ἄμαξα carrus, plaustrum. Կառք բեռանց կամ բազմութեան՝ ձգեալ յառջառոց, հովանաւոր կամ բաց. տե՛ս ՎԱՉ. սալ.
Տացես առնելու յերկրէս եգիպտացւոց սայլս մանկանց եւ կանանց ձերոց։ Լծեցէ՛ք զերինջսն ի սայլին, եւ դիք զնա ի վերայ սայլին։ Ետու զեղինսդ յողջակէզս, եւ զփայտ սայլիցդ եւ զցորենադ ի զոհս։ Զոր օրինակ հոլովի սայլ լի օրանաւ, եւ այլն։ Տե՛ս եւ կամնասայլ։ Բերին սայլօք նոցին աւանի ... հաւաքեալ ի սայլսն։ Յառաւել տանջանացն ոչ եւս զօրէր գնալ, այլ ի ճանապարհին սայլով բերէին. (Խոր. ՟Գ. 32։ Ճ. ՟Բ.։)
ՍԱՅԼ կամ ՍԱՅԼՔ՝ նմանութեամբ. ἁρκτοῦρος (որպէս թէ արջադի). arcturus, plaustrum. Եօթնաստեղետն կրկին աստե զատունք բեւեռականք ի հիւսիս. եւ Հիւսիսային կողմն երկնից. տես եւ ՎԵՑԿԻ կամ ՎԵՑԵԿԻ. ... եբր. քիմա. որ ըստ ոմանց է բազմաստեղք.
Որ արար զբազմաստեղսն, եւ զգիշերաւար, եւ զայլն, եւ շտեմարանս հարաւոյ. (Յոբ. ՟Թ. 9։)
Բազմաստեղք եւ գիշերավար եւ սայլդ յիշին փոխանակ ամենայն աստեղաց. (Առ որս. ՟Թ։)
Կալեալ զառաջնորդ աստղն զըստ սայլիդ. (Պտմ. աղեքս.։)
Ընդէ՞ր երկու սայլքդ եղեն, եւ արագակունք ոչ. առաւել սայլքդ ղեկուցանեն ճանապարհս այնոցիկ՝ որ նաւու գնան։ Եղջիւրքն (սեղանոյ) առ չորս կողմանս աշխարհիս խոնարհեալ յառին. յարեւելս եւ յարեւմուտս, ի միջօրեայ, եւ ի սայլն. (Փիլ. նխ. ՟բ. եւ Փիլ. ել. ՟Բ. 101։)
Եօթն մոլորական աստեղքն ... եօթն են եւ նոքա՝ որ կոչին սայլ. (Ոսկիփոր.։)
Հիւսիսային աստեղքն, որ յոմանց արքտորոս կոչին. իսկ յոմանց հեփտաս ագրոն. իսկ յերկրագործաց սայլ, եւ ի նաւավարց բազմոյթ. (Ճ. ՟Գ.։)
Ի ձեռն սայլիցդ։ Հանդէպ սայլիդ։ Ի սայլն կողմն։ Ի սայլն կոյս. (Շիր.։ Զքր. կթ.։ Սարկ. հանգ.։ Երզն. լս.։)
Ապարքտիաս (հողմն) ի սայլէն լեալ. (Արիստ. աշխ.։)
Իբրու առ հաստատուն իմն սայլն զարագաշջանակին խաղացմունս շուրժանակի վարելով. (Նիւս. կազմ. ՟Բ։)
ԿՈՒՐԾ ՍԱՅԼԻ. Գունդ կամ ուռուցք միջավայրի առանցից անուոյ սայլից.
Ի յառեղէն առեալ շարժումն կուրծն սայլին. եւ այն չորս կուրծն սայլին՝ աւետարանն էր քրիստոսին. (Նար. տաղ սայլի.։)
cartwright, wheelwright.
small cart, truckle, dray-cart;
— ձեռաձիգ, barrow, hand-barrow.
ՍԱՅԼԱԿ որ եւ ՍԱՅԼԻԿ. Սայլ փոքրիկ. սալիկ.
Ոզա քահանայ եբարձ զաապանակն սայլակաւ։ Եդին ղնա ի վերայ սայլակի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Առաքեցին հանդերձ տապանակաւն ի սայլակին։ Դրդուեցաւ ի սայլակէ անտի անկանիլ։ Ի վերայ ուսոցն բարձցեն զնտ, եւ ոչ եթէ ի սայլակի. (Եփր. ՟ա. թագ.։ եւ Եփր. ՟ա. մնաց.։)
Անցանէ ի մէջ գումակացն որպէս զանիւ սայղականց. (Պիտառ.։)
baggage-waggon;
ammunition-waggon.
Սայլ նման կառաց, կամ կառք նման սայլի.
Ուղեւորական գրաստ, եւ սայլակառս. (Պտմ. աղեքս.։)
arctus;
Charle's wain, the Great Bear;
ursa major.
ՍԱՅԼԱԿԵՐՊ ԱՍՏԵՂՔ. ἅρκτος ursus. Սայլք. աստեղք հիւսիւսոյ, որ եւ ասին ԱՐՋ մեծ եւ փոքր.
Որ բնակեալ իցեն ի ցրտաշունչ աշխարհն հիւսիւսոյ, որ մերձաւոր դրացիք են շրջանաց սայլակերպն աստեղաց. (Վեցօր. ՟Ղ։)
barrowman.
living in carts, nomads, wandering, errant.
ՍԱՅԼԱՏՈՒՔ կամ ՍԱՅԼԱՏՈՒՆՔ. ἀμαξοβίος in plaustris habitans. որ եւ ՎԱՉԿԱՏՈՒՆՔ. եւ ՎԱՐՉԱՒՈՐՔ. Բնակեալք կամ ի սայլս ի վաչէս աստանդական կենօք, (ոյք վարեն վարչօք ղեզինս սայլից). յն. ամաքսօվի՛օս. սայլակեաց, կամ սայլակեանք.
Բայց եթէ զվարչաւորս զսայլատուս ոք ասիցէ, (եւ) որ ի կողմանս սկաւթացւոց վայրագ հովիւք. (Ոսկ. ՟բ. կոր. ՟Ժ՟Ե։)
shaft of a vehicle.
Ցից սայլի, որ է երկայն ձող իբրու ղեակ.
Ընդ սայլացից հանեալ սատակեցին. (Խոր. ՟Գ. 35։)
wheel-barrow.
wheel-chair.
• ՆՀԲ լծ. լտ. sella, sellula, իսկ կիրա-կոսի հրատարակիչը դնում է յն. σελλα, «յորմէ և սելին ասէ Մատթ. Ուռհ. և հնագոյնք քան զնա»։
Ա՛ռ զսայլիտն ոսկի, յորոյ վերայ նստաւ կաթողիկոսն. (Կիր. պտմ.։)
carter, waggoner, driver, carrier.
Սայլորդացն տեսեալ զոսկերս մարդկան՝ թաղեցին ի նոյն հորս (կամ խորս). զոր զգացեալ արշակայ՝ հրամայէ զսայլորդսն Մի վերայ հորոցն կախել զփայտէ. (Խոր. ՟Գ. 32։)
Վարօղ սայլի. արապաճը.
edge, sharpness;
cf. Սար;
սատակել ի — սուսերի, to put to the edge of the sword.
• , ի հլ. «թուրի բերան» Բ. մկ. ե. 11. Գ. մկ. զ. 4. Ոսկ. եբր. «լեռան ծայրը» Մաշկ. որից սայրասուր «բերանը սուր» Նար. Լմբ. Շնորհ. Յայսմ. սայրադիր «սուրի ծայր» Սիր. լդ. 31. սայրուց «նաւի քի՞թը կամ կո-ղերը» Ոսկ. եփես. 871. երկսայրի ՍԳր. երեք. սայրի Վրք. հց. երեքսայր Կնիք հաւ. 315. եռասայր Մխ. երեմ. միասայրի Նեեմ. դ. 18. կրկնասայր ԱԲ։ Բառիս երկրորդ ձևն է ՍԱՅՌ, որ յիշում է ՀՀԲ «լեռան գլուխ» նշա-նակութեամբ, առանց վկայութեան. որից ձևացած են սեռ «լեռան մէջքը» Օրբել. 150 (Ելանէ ձորովդ ի վայր ի Սևաջուրդ և ի վեր ի սար վանաց ձորոյ սեռիւդ). Արձ. 1323 թ. = Վիմ. տար. 161, բնասեռ «նոյն նշ.» Օս-բել. 149, 169 (Անտի ի բլուրդ որ ի շինա-գլխիդ, և անտի ջրթափաւն յՍտերջաց գա-ւակ և բնասեռիւդ ի Վարդանայ մարգի խո-ռըն. Եւ ի հիւսիսոյ դեհաց բնասեռովն և վայր ի գետն հանդէպ Խոտոյ և Քարաձորին մեծ բնասեռովն ի սարն). որ և բնասար Օր-բել. 149 (Եւ յարևմտից կողմանէ Լորաձորդ բնասարաւդ. հմմտ. Այտնեան, Քնն. քերակ էջ 143). միասեռի «միասայրի, մի բերանով (սուր)» Կղնկտ. հրտր. Էմինի, էջ 84=Շահն. 209)։
• ՆՀԲ լծ. ծայր։ Հիւնք. սէր բառից։ Pe-dersen, Հայ. դր. լեզ. 117 հնխ. k'ə «սրել» արմատից. հմմտ. սանս. çicā̄ti «սրում է», լտ. cos «սրոց», catus «սուր». նոյն ըձդ հյ. սուր, սանս. áçri, յն. ἂϰρις, (Ընդունում են Walde 142, Po-korny 1, 454, Petersson. Ar. u. arm Stud. 110)։ Scheftelowitz BВ 28, 284 և 29, 55 սար «բարձրութիւն» բառին արմատակից դնելով՝ կցում է պրս. գւռ. šir «դլուխ»։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, էջ 288 և Արիահայ բռ. 328 պրս. ser «գը-լուխ» բառից, նոյն ընդ ծայր. սար։
• ԳՒՌ.-Բառիս երկրորդ ձևը պահում են Ղրբ. սէռ, Շմ. սըռ «երկու մակարդակների միացման գիծը, ligne d'intersection, arête» օր. պատի սեռը, քարի սեռը, բայց մասնա-ւորապէս մէջքի սեռը «թիկունքի մէջտեղի ուղղահայեաց գիծը», լեռան սեռը «լեռան՝ հորիզոնի հետ միացման գիծը»։ Սրանք ցոյց են տալիս՝ որ սայր բառի բուն իմաստը պէտք է դնել ո՛չ թէ «սուր կողմ», այլ «ծայր»։
• ՓՈԽ.-Մառ, Иппoл. 65 հայերէնիր է հա-մարում վրաց. სერი սերի «լեռ», իբր այ>է ձայնափոխութեամբ։
(լծ. ծայր). ἁκμή, ἁκωκή acies στόμα os, cuspis, mucro. Սու՛ր ծադ՝ կամ բերան եւ սլաք սռոյ, եւս եւ տիգի. ... տե՛ս եւ ի բառն ՍՈՒՍԵՐ, Սայր սուսերի, կամ սուր սուսերի. ըստ յն. եւ լտ. բերան սրոյ.
Ոչ սրոյ սայր, եւ ոչ հուր բաւական է՝ ի բարկութենէն մոլութեան ոգւոցն համբերել. (Բրս. բարկ.։)
Ետուն զպարանոցս իւրեանց սայրից սուսերաց. (Ոսկ. եբր.։)
Եկն առ զքաղաքն ի սու՛ր սայր սուսերի, եւ ի տէգ նիզակի. (յն. լոկ, տիգաբուռն, կամ նիզակաւ առեալ). (՟Բ. Մակ. ՟Ե. 11։)
Ի մի սայր սուսերի եւ ի մի տէգ նիզակաց (յն. լոկ, նիզակաւ). (՟Գ. Մակ. ՟Ղ. 4։)
ՍԱՅՐ. իբր սար. ծայր եւ գագաթն լերին.
Ընդ երկինս թռչել, կամ զսայրս հատանել անցանել. (Մաշկ.։)
cf. Բուն.
κυριότερος, κυριότατος proprior, praecipuus αὑθεντικώτερος magis authenticus. Առաւել տիրական. գլխաւորագոյն. յատակագոյն. իսկագոյն. լաւագոյն. եւ Նախկնագոյն, կամ ճոխագոյն.
Ի ձեռն ի՛սկ եւ տիրագոյն զգայութեանցն։ Իսկագոյնեւ տիրագոյն է իմաստուն աղքատն՝ քան զանզգամ մեծատունն։ Սոքա բունք տիրագունաւն ի նոսա մտօք կուրացեալ են. (Փիլ.։)
Հաւատոյն եւ սիրոյն, որ քան զայն միութիւնն չիք նախամեծար. իհսկ տիրագոյնն՝ յիսուսի քրիստոսի, եւ հօրն։ Չի՛ք եւ չի՛ք քան զայսոսիկ տիրագոյն բարի։ Ակն տիրագոյն շափիղայի. (Ածազգ. ՟Դ. Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։ Գանձ.։)
Տիրագոյնանդամոցն գլուխ։ Իշխեցողագոյնք քան զաւետարանիչսն, եւ կամ տիրագոյնք քան զտէրն. (Պիտ.։ Աթ. ՟Դ։)
Եւ մ. κυριότερον, αὑθεντικωτέρως proprie, magis authentice. Պարզապէս. յատկապէս. իսկապէս. առաւել տիրաբար.
Անիրաւի՝ ոչ ուրուք եղելոյ մարդ, այլ իսկագոյն եւ տիրագոյն ասել՝ մարդակերպ գազանի։ Եղիայ ի վեր հետեւեալ, եւ կամ տիրագոյն եւ իսկապէս ասել՝ համբարձեալ։ Մինչ զի իսկապէս եւ տիրագոյն ասել, չափ ամենեցուն՝ եւ՛ իմանալեացն եւ՛ զգալեացն՝ աստուած մի. (Փիլ.։)
Իսկ եւ այլազգ տիրագոյն՝ զմարմին խոստովանի մարդ. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
formed of nobles.
Իշխանն աշոտ ամենայն տիրակոյտ ազատագունդ զօրօքն խորհուրդ արարեալ. (Արծր. ՟Ե. 2։)
Mother of God, the Holy Virgin, mother of our Lord;
a priest's mother.
Մայր տեառն. Աստուածամայր. Աստուածածին կոյս.
Դու տիրամայր գոլով մեր. (Խոր. առ արծր.։)
Եթէ զիս գտցես տիրամայր։ Քեզ պարտական եմք երկրպագութեամբ ունել շնորհ տիրամայր՜ Հայցեմք պաշտպան զտիրամօրդ ձեռնտուութիւն. (Նար.։)
Տիրամայր աստուածածնին. (Շար.։)
Տիրամայրն իմ ասէր ամենահեզ ձայնիւն, արար զօրութիւն բազկաւ իւրով. (Լմբ. սղ.։)
Ասեմք ըստ աւետարանչացն ձայնի զտիրամայրն ոչ եկեալ ի գերեզմանն (ընդ իւղաբերսն). (Սկեւռ. յար.։)
first, chief, highest, great est.
Ձիաստացք խոցոտեն զտիրաւորագոյնսն եւ զիսկսն (յանդամոց), զդէմս եւ զաչս եւ զգլուխս. (Փիլ. ել. ՟Բ. 24։)
infant, baby, child;
stripling, youth, lad;
simple-minded, innocent;
novice, ignorant;
— մանուկ, little child.
• . ո հլ, (յետնաբար նաև ի հլ.) «փոքր մանուկ, երախայ. 2. մատաղատի. 3. պատանեակ» ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. Եղիշ. «պարզամիտ, տգէտ» Մեկն. ղկ. Լմբ. պտրգ. Արևելեան գրականում բառս յատուկ է մի-այն արական սեռին, բայց մեր արևմտեան գրականում, ինչպէս և գրաբարում և միջին հայերէնում թէ՛ արական և թէ՛ իգական սե-ռին. հմմտ. Տայր Աննա ստինս տղային և անուանեաց զնա Մարիամ. Եւ առեալ Ան-նա զտղայն Մարիամ (Յայսմ. սեպտ. 8). Ողորմիմ մօրն իմում և քեռն իմում, զի տր-ղայ է (Վրք. հց. ա. 114). Տղայ աղջիկ (այն է «փոքր աղջիկ» Վրք. և վկ. Բ. 422-3). եւ ունէր ի նմանէ դուստր մի տղայ (իմա փոքրիկ) Ռիթայ անուն (Սմբ. պտմ. 116), որոնց համեմատ են գալիս նաև տղայաթաղ, տղացկան, տղաբերք, որոնք անշուշտ միայն արու տղաների համար չեն, այլ և աղջիկնե-րի։ Այս բառից են տղայաբարոյ Ոսկ. ա Թես. տոալագոյն Կոչ. տղայահանճար Բուզ. տղայակոտոր Իմ. ժա. 8. տղայանալ Ա. կոր. ժդ. 20. Եփր. ծն. տղա(յայհասակ Անկ. գիրք նոր կտ. 143, 145, 312. տղայիկ Բուզ. 219. տղարուք (չունի ԱԲ) «որդու ծննդեան տօնը» Տաթև. հարց. 321։
• = Ասոր. [arabic word] talyā, [arabic word] təlē «տղայ, աատանեակ». բնիկ սեմական բար. հմմտ. եբր. [hebrew word] tā̄le «մատղաշ գառ», արամ. taliā «տղայ, գառնուկ», [syriac word] talīϑā «աղ-ջիկ, տալիթայ», սաբ. [hebrew word] tli «գառ», ա-րաբ. ❇ talā «գառն, ուլ, եղնիկի ձագը», [arabic word] talay «փոքրիկ գառ կամ ուլիկ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 865), ն. արաբ. tully «արու գառ». եթովպ. talū «այծ» (տե՛ս նաև տալիթայ)։-Հիւբշ. 317։
• Ուղիղ մեկնեց նախ La Croze, ըստ Lag. Arm. Stud. § 2229, որից յետոյ նոյնը Müller SWAW 41, 13 և Spiegel Bvs 4, 462։ Canini, Et. étym. I86 եբր. tula, սանտ. tala։ Հիւնք. կտղանք բառից։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 78 լիւկ. tidei և ետր. clan «որդի» հայերէնի հետ միասին փոխառութիւն է դնում ասորա-կանից։ Գազանճեան, Տարեց. Պապիկե-անի 1905, էջ 125 և Արև. մամ. 1907, 934-5 տճկ. չաղա «մանուկ»։-Տղաց-կան բառի ստուգաբանութեան մասին խօսում է Գ. Անդրէասեան, Արևելք 1898 հոկտ. 19 և մեկնում է «տղայառու + ական»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. տղա, Ակն. Ասլ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. դղա, Խրբ. Տիգ. դղm, Ագլ. տղօ, Սվեդ. դղօ, Հճ. դօղ», Զթ. դօղօ, դօղո, Հմշ. (ըստ Մառ Зan. Koл. Bocт. I) դաղա։ Նոր բառեր են տղամարդ, անտղայ, անտղամարդ, տղաբերք, տղաթոր, տղակութիւն, տղակուց, տղահայր, տղաղջիկ, տղաճուտ, տղամայր, տղայրուք, տղատէր, տղատուն, տղեկ, տղութ, տղեկութ, տղով, տղովանալ, տղացկան։ (Վերջին ձևն ունի նաև Առաք. պտմ. 467. կազմուած է -ցկան մասնիկով. հմմտ. մուրացկան, գնացկան, ուրացկան, ուտեցկան, դիմացկան՝ ըստ Աճառ. Աոռտ. 1910, 178. աւելի հին են Յայսմ. փետր. 14 և Մխ. բժշ. 121, երկուսն էլ գրուած դղացկան, ուր յայտնի չէ թէ ին-չո՞ւ համար է դ)։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կր. dəγa «տղայ, մանչ» (Բիւր. 1898, 627), քրդ. [arabic word] təγa «հայի տղայ» (Justi, Dict. Kurde 101), տղաէ ֆլա «հայի տղայ» (Հորիզոն 1914 դեկտ՛՛ 28), չէրքէզ. tγa «երիտասարդ», tγaγəbso «երիտասարդութիւն» (L. Loewe, A dictio-nary of the circassian language 1854), դիդօ և ունցօ taqui «տղայ». գւռ. ատա, ա-րա ձևից է փոխառեալ ուտ. ara «այ տղայ, ատած։
νήπιος, βρέφος, παιδάριον, παῖς, νέος, νεώτερος infans, parvulus, puer, puerulus, juvenis. Մանուկ փոքր. երախայ. ստղմն. մատաղ տիօք.
Ի տղայոց մինչեւ ցստնդիացն։ Իբրեւ զտղայս՝ որ ոչ տեսին զլոյս։ Փափկացուսցէ զմարմին նորա իբրեւ զտղայոյ։ Ժողովեցէ՛ք զտղայս ստնդիացս։ Ծերք եւ տղայք.եւ այլն։
Տղայոցն անմեղաց ընդէ՞ր տիրիցեն դեւքն. (Եզնիկ.։)
Ամենայն տղայք աշխարհին իբրեւ զարս պատերազմօղս խիզախէին. (Եղիշ. ՟Գ։)
Տղայի օրինակաւ, զի ընդ լալն՝ միանգամայն եւ սաստկապէս ծիծաղեսցի. (Կլիմաք.։)
Մինչդեռ տղայք էին նոքա երկոքինն, արժանի եղեն լինել եպիսկոպոսք. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 30։)
ՏՂԱՅ. ա. νεογνός, νεώτερος junior, parvulus. եւ այլն. Տհաս տիօք. մատաղ. կրտսեր. տխմար. փոքրիկ.
Տղայ էր իսրայէլ. եւ ես սիրեցիզնա։ Ի վերայ մանկան միոյ տղայոյ։ Ի տղայ մանկանցն բերանոյ զստինսն ի բաց կորզէին։ Ի բերանոյ մանկանց տղայոց. եւ այլն։
Զանլինելի զլոյսն առաջի դնէր իբրեւ տղայ մանկան։ Մանկան տղայի։ (Եղիշ.։ ՟Բ։ Գանձ.։)
Պօղոս տղայն յառաքեալսն՝ ծերունական հանճարով ուսուցանէ. (Տօնակ.։)
Տղայ մտաց է ոչ մերձաւորօքն ամփոփել, այլ անյայտ յուսովք յորդորիլ ի յայտնի վնասս. (Բրս. վաշխ.։)
Տղայ եւ մատղաշ ծառեր. (Ոսկիփոր.։)
Ամենեքին՝ որ կատարեալ միտս ունին՝ տղայք են առ չարութիւնն. (Մեկն. ղկ.։)
Յայտնեցաւ առաքելոցն տղայոց։ Տղայք գոլով արհեստի բանարարութեան։ Տղայ գոլով աստուածային իմաստիցն. (Լմբ. պտրգ.։)
like a child, childishly, girlishly.
παιδικῶς sicut puer, et pueriliter. Իբրեւ զտղայ. ըստ օրինակի տղայոց. տղի պէս. լօճուգ կիպի.
Քեզ էմէմանուէլ, որ ծնար տղայաբար։ Այսօր տղայաբար ի կուսական ըստեանցն կերեկրեցար։ Գայ ի տաճարն տղայաբար. (Շար. Նանայ.։)
Մի՛ տղայաբար շատախօսք լինիջիք։ Տղայաբար խաբեալ։ Իբրեւ զբաղասէր մանկունք տղայաբար լսեն՝ զոր լսեն. (Եղիշ. հայր մեր.։ Ճ. ՟Ե.։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
Եւ իբր. ա. Տղայական. Տղայաբար. կերպիւ ի գիրկս ամենասուրբ կուսին դիել զկաթն. (Ճշ.։)
Խորամանկ խաբէութենէն, եւ տղայաբար անուսումնութենէն. (Մագ. ՟Ա.։)
cf. Տղայաբարու.
ՏՂԱՅԱԲԱՐՈՅ կամ ՏՂԱՅԱԲԱՐՈՒ νηπιωδέστερος (որ եւ տղայագոյն) Ունօղ զբարս տղայոց. մանկաբարոյ. պարզամիտ. խակամիտ. տխմար. տգէտ. տղայ. եւ Տղայական.
Զտղայաբարոյսն՝ որք ոչ այնչափ ինչ յանցանս յանցեան, այնպիսի տանջեաց. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Պատրել զտակաւին տղայաբարոյսն մարդիկ։ Զտղայաբարոյսն տանջեաց։ Զոհ խնդրեաց ի տղայաբարոյն իսրայելէ. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։ Ոսկ. ՟ա. թես.։ Լմբ. սղ.։)
Ոչ եմ տղայաբարոյ որպէս զնա (զեւայ). (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Մի՛ ոք տղայաբարոյ մտօք ձգեսցի առ բանս. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Ղ՟Գ։)
Առ տղայաբարոյ թանձրութիւն մտաց։ Ի տղայաբարու հեթանոսացն. (Լմբ. պտրգ.։)
Մինչ ի խորին ծերութիւն տղայաբարուք գտանիմք։ Տղայաբարուք էին, եւ ոչ էին կատարեալ հոգւովն։ Որպէս զտղայաբարու զմիտս նոցա արծարծէ. (Խոսր.։ Բրսղ. մրկ. Նանայ.։)
childish, puerile;
light, silly, imprudent.
of tender age, young.
Տղայ գիտակաւ կամ հասակաւ. մատաղ տիօք
Թողլով զթագաւորութիւնն արտաշրի տղայագիտակ որդւոյ իւրոյ. (Յհ. կթ.։)
cf. Տղայաթաղումն.
ՏՂԱՅԱԹԱՂ ՏՂԱՅԱԹԱՂՈՒՄՆ. Թաղումն մանկանց տղայոց. կարգ պաշտաման ի թաղման նոցա.
Տղայաթաղ։ Կանոն տղայաթաղի, կամ տղայաթաղման. (Մաշտ.։)
Վասն մանկանցն է կարգեալ տղայաթաղ։ Առնէք նոցա տղայաթաղ անմեղի, եւ ոչ աշխարհաթաղ, որպէս կարօտելոյ մաքրութեան. (Մխ. ապար.։)
child's funeral.
ՏՂԱՅԱԹԱՂ ՏՂԱՅԱԹԱՂՈՒՄՆ. Թաղումն մանկանց տղայոց. կարգ պաշտաման ի թաղման նոցա.
Տղայաթաղ։ Կանոն տղայաթաղի, կամ տղայաթաղման. (Մաշտ.։)
Վասն մանկանցն է կարգեալ տղայաթաղ։ Առնէք նոցա տղայաթաղ անմեղի, եւ ոչ աշխարհաթաղ, որպէս կարօտելոյ մաքրութեան. (Մխ. ապար.։)
cf. Տղայակոտոր.
Խողխողիչ կամ տուօղ խողխողել զտղայս.
Զանգիտելով ի տղայախողխող հերովդէէ. (Տօնակ.։)
childish, puerile, infantine;
boyish, girlish.
νηπίεος, νηπιαῖος, παιδικός infantilis, puerilis. Սեպհական տղայոց եւ տղայութեան. մակական.
Զտղայական եւ զմանկաւոր իմացուածսն։ Ի տղայական անգիտութեանն կալով։ Առակացն գիրք զտղայական հասակն նախակրթէ յառաքինութիւն։ Ի տղայական հասակէ կամ տիոցն։ Ի տիոց տղայականաց։ Տղայական տիօք. (Նախ. ժող.։ Արծր.։ ՃՃ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։)
Մի՛ ոք տղայական բարուք ժպրհեսցի ի վերակացութիւն բանին աստուծոյ. (Մանդ.։)
Աճէր տղայական մարմինն. (Իգն.։)
Լնոյր զտղայական հնազանդութիւն մօրն իւրում։ Տղայական անօսր եւ կակուղ ձայնիւ ձայնէր զնա մայր. (Տօնակ.։)
Զորդիս նորա առնէր պատրկունս՝ տղայականս. այսինքն տղայահասակս. (Կաղանկտ.։)
to be a child like the others.
ՏՂԱՅԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συννηπιάζω una cum aliis infans sum. Կցորդ կամ նման լինել այլոց տղայոց.
Ե՞րբ շրջեցաւ ընդ մարդկան, եթէ ոչ յորժամ ծնաւն ընդ նոսա ի կնոջէ, եւ տղայակից եղեւ, եւ աճակից, եւ կատարելակից. (Աթ. ՟Ա։)
child-slaying.
(գրի եւ Տղակոտոր) Մանկակոտոր. տղայասպան. տղայախողխող (թագաւոր կամ հրաման նորա)
Ի տղայակոտորն փարաւոնէ զանգիտելով. (Տօնակ.։)
Ի կշտամբութիւն տղայակոտոր հրամանին. (Իմ. ՟Ժ՟Ա. 8։)
Տղայակոտոր հարուածովքն կամ հրամանօքն. (Արշ. Համամ.։)
to serve;
— ցանկութեանց, to be the slave of one's passions.
ὐπηρετέω ministro, ὐπουργέω, -γω inservio, subministro Ծառայել. սպաս տանել. սպասաւորել. հետեւել.
Զի քո արարածք քեզ արարչիդ արբանեկէ։ Արբանեկեալ քոյոց հրամանաց. (Իմ. ՟Ժ՟Զ 24։ ՟Ժ՟Բ 6։)
Արբանեկել զպիտոյս, կամ զբարեացն սպասաւորութիւն. (ՅՃԽ. ՟Դ։ Պիտ.։)
Ախոնդիքն զիա՞րդ զայսպիսի ներգործութիւն տեւէ եւ տոկայ արբանեկել. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
inebriety, drunkenness.
Սկսաւ ներքինին խօսել բանս հպարտս եւ ամբարտաւանս յարբելաց. (Բուզ. ՟Դ 18։)
to get drunk, to intoxicate, to drink to excess.
ԱՐԲԵՆԱՄ μεθύω, μεθύσκομαι , κρεπαλάω inebrior, crapulor որ եւ ԱՐԲԻԼ. Գինել. զուարթանալ ի գինւոյ. եւ գինեհարիլ. յանչափս ըմպելով զգինի կամ զցքի՝ ելանել արտաքոյ անձին. անզգայիլ. կորուսանել զխելս. հարբենալ, գինովնալ. (Իսկ Արբեալ. արաբ. ախմէր, որպէս ռմկ. Խմած, խմօղ, գինով։)
Արբին եւ արբեցան ընդ նմա։ Արբ ի գինւոյն, եւ արբեցաւ։ Արբէ՛ք եւ արբեցարո՛ւք։ Որ ըմպէք գինի ցարբենալ։ Մի՛ արբենայք դիւնով։ Մի՛ լինիր արբեցող։ Այր կերող եւ արբեցող։ Արբեցողք զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն։ Մոլորեսցին իբրեւ զարբեալ.եւ այլն։
Ո՞չ ապաքէն զուարթուն եւ իմաստուն իշխան ի վերայ արբեցելոց կացուցանել պարտ է, եւ ոչ զներհակն. (Պաղտ. օրին. ՟Ա։)
Արբեցաւ սուր իմ յերկինս։ Արբեսցի երկիրն յարենէ նոցա։ Յառաջ քան զարբենալ ամենայն բանջար ո՞չ ցամաքիցի. (Ես ՟Լ՟Դ 5. 7։ Յոբ. ՟Ը 12։)
Արբեցաւ յարբումն չար։ Արբեալ լինին ի ցանկութեանցն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ա. ՟Ի՟Դ։)
Է եւ այս դարձեալ յարբեցելոցս կարծեաց ատելութեամբն։ Որպէս արբեալն գինով զեղխութեան ոչ գիտէ զի՛նչ առնէ կամ զի՛նչ խօսի, այսպէս եւ արբեալն հոգաւով սիրոյն Աստուծոյ. (Լմբ. ատ.։ եւ սղ. ՟Ի՟Բ։)
drinker.
Եթէ յարբ կոչեսցիս (վրիպակաւ գրի, յարբեցիս), մի՛ երագիցիս. եթէ յուրացումն, ի բա՛ց վազեա. (Ածաբ. մկրտ.։)
to intoxicate, to inebriate;
to soak, to make drink.
Բաժակ քո որպէս անապակ արբեցոյց զիս։ Արբեցուցից զանձինս քահանայից։ Արբեցուցանել արբեցութեամբ։ Արբեցոյց զամենայն հեթանոսս։ Արբեցուցից զնետս իմ յարենէ (իբրեւ զարբեալս). (Սղ. ՟Ի՟Բ 5։ Երեմ. ՟Լ՟Ա 14։ ՟Ժ՟Ա 57։ Յայտ. ՟Ժ՟Դ 8։ Օր. ՟Լ՟Բ 42։)
Հայեցար յերկիր, արբեցուցեր զնա։ Զակօս նորա արբեցուցեր. (Սղ. ՟Կ՟Դ 10. 11։)
Այս անուն տնկօղ, կամ այս անունն արբեցուցանօղ. (Առ որս.։)
tippler, tipsy.
μέθυσος, οἱνοφλύγων ebrius, vinolentus Արբեցօղ. արբեալ. մոլեալ զհետ ուտելեաց եւ ըմպելեաց. հանգանակող. եւ անառակ. շռայլ. զեղխ. հարբացօղ, հարբած, կերխմոս սիրօղ, մոխօղ, ճամբէ ելած.
Հանգանակող է եւ արբշիռ։ Ամենայն արբշիռն (կամ արբեցողն) եւ բոզանոցն աղքատասցի. (Օր. ՟Ի՟Ա 20։ Առակ. ՟Ի՟Գ 21։ Մշակ արբշիռն ոչ հասցէ ի մեծութիւն։ Բարկութիւն մեծ՝ կին արբշիռ. Սիր. ՟Ժ՟Թ 1։ ՟Ի՟Զ 11։)
Զորովայնամոլութիւն արբշռաց. (Յճխ. ՟Ի։)
Բարեկարգք միշտ բամբաին յարբշռից իբրեւ ռիշտք. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Է.)
Իսկ մեզ մինչ ի ցարբենալ՝ գինուոյն թակոյկք, մանաւանդ թէ՝ եւ առաւել քան զարբեցութիւն՝ արբշռացն. (Ածաբ.։)
Որ փախչիցի յարբշիռ լինելոյ. (Նիւս. կուս.։) (Ի բառդ Արբշիռ, Շիռ է արմատ բառիս Շռայլ. ըստ իմիք նոյն ընդ նմին. զի եւ ի բանս Ածաբ.։ եւ Նիւս. Արբշիռ դնի որպէս յն. անբարեխառն, եւ անառակ։)
act of drinking;
drink.
Արբմամբն ի ձմեռնային նուազութիւն իջուանելով. (Խոր. ՟Բ 12։)
Վա՛յ ինձ առ արբումն մահուն բաժակի։ Ծարաւեաց արբման. (Նար. ՟Է. ՟Լ՟Թ։)
Զիմ արբումնս՝ զմահ եւ զանմեղութիւն՝ եւ ձեզ պիտոյ է ըմպել։ Որ զայս արբմունս ըմպեն. (Նար. երգ.։)
Թէեւ ապտակ առնուս յարբումն. (Շ. այբուբ. ՟Գ։)
puberty, age of puberty;
յարբունս հասանել, to attain the age of puberty, to grow;
յարբունս հասեալ, adult, pubescent, marriageable.
to give to drink, to soak;
to water, to steep.
Արբուցանել զխաչինս, կամ խաչանց։ Արբո՛ ինձ սակաւ մի ջուր ի սափորոյ այտի։ Արբուցի զամենայն անձն ծարաւի։ Արբուցիք ինձ, կամ զիս։ Արբուսցես նոցա գինի. եւ այլն։
Արբուցանեն զամենայն տգէտս հոգեւոր կաթամբն. (Ագաթ.։)
Արբո՛ զծարաւեալս ջրոյն կենդանութեան. (Տաղ.։)
Պատառմամբ կողին զբնաւս արբուցեալ։ Պասքելոյս արբուցանիցես. (Նար. ՟Հ՟Ե. ՟Հ՟Զ։)
չարչարանօք, զոպայիւն մշտկաւն, եւ եղեգամբն արբուցաւ. (Կոչ. ՟Գ.)
Յարբեցողացն արբեցող (կարծիւր), յիմաստնոցն՝ արբուցող ամենեցուն զբաժակն կենաց. (Սանահն.։)
Փութայր արբուցանել զծարաւո իւր արեամբ սրբոցն. (Խոր Հռիփս։)
Հրահոսան վտակք զքոյդ արբուցանեն դրախտ բանական. (Խոր. հռիփս.։)
Որ արբուցանէ զամենայն երկիր ի գինւոյ իւրմէ։ Արբոյց զիս դառնութեամբ. (Երեմ. ՟Ծ՟Ա 7։ Ողբ. ՟Գ 15։)
Վա՛յ որ արբուցանէ ընկերի իւրում հրապոյրս պղտորս, եւարբուցանէ՝ զի հայեբցի յայրս նոցա. (Ամբ. ՟Բ 15։)
Ոչ տալով յագուրդ սրոյն ծարաւոյ, յոր միշտ արբուցանէր յարենէ վիրաւորաց. (Յհ. կթ.։)
the act of making one drink;
tbe act of watering.
Բղխեցին մեզ յարբուցումն։ Բա՛ց ըզբերան իմ յարբուցումըն քո արեան կենարարին. (Շար.։)
Ոչ ուստեք արբուցումն բաւական թագաւորականին գտանէր տեղւոյ. (Խոր. ՟Բ 36։)
cf. Արգահատութիւն.
Ձգէ ի յարգահատանս գթոյ կարեկցութեան. (Պիտ.։)
to have pity or compassion, to grieve, to console, to comfort;
to conjure, to entreat, to demand, to intercede.
(իբր յարգանդէ եւ յաղեաց խանդաղատիլ. որպէս եւ յայլ լեզուս արգանդ եւ աղիք՝ է եւ գութ). παρακαλέω, ἑλεέω, οἱκτείρω, ὐπερπάσχω , συγγγινώσκω. misereor, commiseror, parceo. եւ այլն. եւ այլն։ Աղեկիզիլ. գթալ. գթասիրել. կարեկից՝ ախտակից լինել. Մխիթարել. խնայել. աւաղել. աղիքը կտրտելով խղճալ, ողորմիլ, ափսոսալ, ցաւակցիլ, ցաւիլ. աճըմագ. մէրհամէթ էթմէք. էսիրկեմէք.
Ոչ պատժելի է, այլ արգահատելի։ Արգահատեսցեն որպէս ի չարէն բռնադատելոց։ Ներող եւ արգահատող է արարիչն. (Եզնիկ.։)
Լուռ միայն կայր, մինչեւ արգահատել սկսաւ նմա պիղատոս։ Իբրեւ արգահատէ իմն երկիւղածաց իւրոց տէր, եւ ասէ, փախիցեն ի լերինս. (Կոչ. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե։)
Իբրեւ ի դիտանոցէ իմեքէ ի հեռուստ տեսանէ զմարդկան կիրոն, արգահատէ զկուրութեան զծառայեալս. (Նիւս. կուս.։)
(որպէս լտ. րօ՛կօ, տճկ. իրճա. րէճա) Գութ արկանել. գթովք աղաչել. պաղատիլ. ողոքել թախանձանօք խնդրել. մաղթել. հայցել. (որ եւ յն. բարագալէօ)
Զամենապարգեւդ արգահատեցից։ Արգահատեցիր, եւ ոչ երբէք լուայ։ զայս՝ պուետիկոս ոմն բարեշնորհ արգահատէր։ Նենգողացն իմոց՝ հաշտութեան արգահատեցի։ Գիտողիդ գաղտնեաց արգահատեցից։ Հասատատեսցէ ըստ սրտի արգահատելոյս։ Արգահատեա՛ (սուրբ կոյս) միշտ զողոմութիւն՝ որոց պանդխտիմք ի վիհս ներքին. (Նար.։)
compassion, care;
consolation, comfort;
prayer, supplication, intercession.
Ոչ եթէ ի դատապարտութիւն, այլ առաւել եւս յարդահատութիւն. (Եզնիկ.։)
Լո՛ւր պաղատանացս արգահատութեան։ Զայս արգահատութիւնս մաղթողականս։ Արգահատութեամբ եւ աղօթիւք մարտիրոսացն. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Շ՟Դ. ՟Կ՟Զ. ՟Ձ՟Ա. եւ Նար. գանձ խչ.։)
matrix, womb, belly, bosom;
abdomen;
փող, անցք —ի, vagina.
ԱՐԳԱՆԴ γαστήρ, μήτρα, κοιλία uterus, venter գրի եւ Արգանտ, զի առաւել այնպէս հնչի. (իբրու արգասիք՝ երկք եւ երկունք անդ). Տեղի սաղմնառութեան եւ բեղնաւորութեան մօր. որովայն մօր. cf. ԾՈՑ, cf. ԳԱՆՁԱԿ. մօրը փորը.
Իբրեւ զվիժած՝ որ ելանիցէ յարգանդէ մօր. (Թուոց. ՟Ժ՟Բ 12։)
Յո՞ր արգանդէ ելանէ սառն (այսինքն ուստի՞ ծնանի). (Յոբ. ՟Լ՟Ը 29։)
Զգօսացեալ անպտուղ արգանդն ի պտղաբերութիւն փոխարկեաց. (Անան. ի յհ. մկ.։)
Եղբայր երէց գոլ յարգանդէ. (Շ. յիշ. առակ.։)
Արգանդ մտաց։ Արգանդ մտաց։ Արգանդ մաքուր մեծին Մեսրովպայ։ Յարգանդէ յառաջ քան զԱրուսեակ ծնայ զքեզ. (Ագաթ.։ Շար.։ Սղ.։)
Եկեալն յարգանդէ մօրն դարձեալ արգանդոյ երկրի պատրաստի։ զմեզ ծնանի աւազանին արգանդաւ հոգեպէս. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. պտրգ.։)
Որով երկիր պղծի, եւ արգելու զարգանդ առ ի տալոյ զպտուղ ի ժամու. (Լաստ. ՟Ժ՟Բ։)
Որ բանայ զարգանդ, է Անդրանիկ։ (Ել. ՟Ժ՟Գ 2։ Թուոց. ՟Ծ՟Ը 15։)
fertile, fruitful, abundant, fecund.
Ունակ արգասեաց, այսինքն արդեանց. բարեբեր, եւ աջողակ. արդիւնարար (անձն). արդիւնական (գործ).
Արդասաւոր սերունդ, կամ ջան, աւանդ սոփեր, գործք. (Խոր. առ արծր.։ Պիտ.։ Նար. ՟Հ՟Ե. եւ յիշ։ Երզն. մտթ.։)
fertility, fecundity, abundance.
Արգասաւորութիւն տնկոց, կամ փարթամութեան։ Առլցեալ սքանչելագոյն արգասաւորութեամբք, եւ ընչիցն արգասաւորութեամբք. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
fruit, production;
benediction, grace, favour;
effect, work.
ἑργασία, πράγμα opus, res, negotium (լծ. հյ. յարգ, երկք. եւ յն. էրգասի՛ա, գործ. եւ շահ) Արդիւնք. գործ արգոյ եւ շահեկան. արարք օգգակարք. իրք արտադրեալք. վաստակ. բերք. պտուղ. ելք կամ հանգամանք իրաց.
Զարգասիսն բարեաց ազգին այլազգիքն ի համար ոչ բերէին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ 4։)
Ոչ բանիւք լոկովք, այլ առաւել եւս արգասեօք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 12։)
Զվարս կենացն բնաւորապէս բարի արգասեօք ի հաճոյս կամացն Աստուծոյ ուղղեցին. (Նախերգ. փիլ.։)
Արգասիք զանազան արհեստից, կամ սիրոյ եւ խաղաղութեան. կամ չարեաց, մեղաց. (Պիտ.։ Յհ. կթ.։ Նար. ՟Զ։ Սարգ. յկ. յռջբ։)
Չարիքն անձի՞նք ինչ իցեն, թէ արգասիք անձանց։ Անարդ եւ անարգասաւոր էր հիւղն, եւ աստուած ած զնա յարգասիս։ Գալ յարգասիսն եւ ի կերպարանս. (Եզնիկ.։)
Մենամարտիկ նահատակացն արգասեօք (որ գրի արգասեւք, կամ արգասիւք)։ Ամենավայելուչ արգասեօք. (Պիտ.։)
fertile soil.
βαθύγειος, γόνιμος pinguis, foecundus Որոյ հողն է արգաւանդ. թանձրահող. պարարտ.
fertility.
Այնորիկ արգաւանդութիւն գաւառի յարազուարճ լինելով. (Պիտ.։)
encloistered, arrested, enclosed, detained, imprisoned.
κατάκλειστος, ἑγκεκλεισμένος inclusus, καθειρχθείς detentus Արգելեալ փակեալ ուրեք՝ ակամայ, եւ կամայ.
Որ արգելականս պահէին զորդիսն քո. Պանդուխտ եւ արգելական։ Արգելականք ի կուսաստանաց անտի ի դրունս ընթանային. (Իմ. ՟Ժ՟Ը 4։ Ես. ՟Խ՟Թ 21։ ՟Բ. Մակ. ՟Գ 19։)
Աւերեաց զդժոխս, եւ զորոց անդ արգելականացն հոգւոց արձակեալ բազմութիւն՝ յարեաւ երեքօրեայ. (Պրպմ. ՟Լ՟Դ։)
Միայնացեալն ի խցի. անապատաւոր. որ եւ ԱՐԳԵԼԱՒՈՐ.
Այնպէս արգելական էր, մինչ զի եւ յեկեղեցին ոչ ելանէր. (Վրք. հց. ՟Ե։)
Եւ Որ ինչ անկ է միայնակեցաց. Ճգնաւորական. ժուժկալակաեն.
Որպէս զի արտաքսեսցէ յարգելական խցէն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ի բաց գնացեալ արգելական կրօնաւորութեան, եւ ախտից ի վերայ հասեալ, զհետ ի ներքս անկանի անարգելաւորութիւն. (Փիլ. լին.։)
cf. Արգելան.
Ի վերայ համբերութեան նոցա, որք յարգելանոցին են։ Շինեաց իւր արգելանոց նեղ։ Էջ յարգելանոցէն իւրմէ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ի՟Զ։)
Այրէին զամուրս արգելանոցաց նոցա. (Կաղանկտ.։)
cloister.
Գտանէին ի քաղաքին հռովմայեցւոց արգելավանս մի կուսանաց. (Ագաթ.։)
cf. Արգելում.
Զաննիւթ միտս արգելել կարէ ի նիւթեղէն սենեակ մարմնոյն. (Կլիմաք.։)
Արգելէ զայն. (Ոսկ. ՟ա. թես. ՟Գ եւ այլն։)
to hinder, to obstruct, to arrest;
to close, to shut, to enclose;
to sequester, to hold, to imprison;
to forbid, to interdict, to prohibit;
to amuse, to occupy;
to interrupt, to disturb.
ԱՐԳԵԼՈՒՄ. κωλύω, ἁποκλείω, συνέχω, ἑπέχω, φραγίζω. prohibeo, impedio, obstruo եւ այլն. որ եւ ԱՐԳԵԼԵՄ, եւ իբր ռմկ. ԱՐԳԻԼԵՄ. (ի առ՛ գելում. լծ. լտ. ա՛րչէօ. յն. գօ՛լիո, գլի՛օ, ի՛րղօ) Արգել առնել կամ արկանել՝ կամ տալ կամ լինել. այսինքն խափանել, չթողուլ նահանջել. սանձել. դադարեցուցանել. կասեցուցանել. թող չիտալ. գօյ վէրմէմէք, ենկել օլմագ, եասսագ էթմէք, մէն էթմէք, մանի օլմագ, զապթ էթմէք.
Արգել զնոսա։ Մի՛ արգելուք զդոսա գալ առ իս։ Արգելուցուն յամուսնանալոյ։ Յովհաննէս ար գելու զնա։ Հրամայեաց հողոփեռնէս պահպանացն մի՛ արգելուլ զնա։ Զբարկութիւն իմ լցի, եւ արգելի։ Ոչ ոք արգելու ի քէն զշիրիմս։ Երկիր արգելցէ զարդիւնս իւր։ Մի՛ արգելուր ի նմանէ եւ զշապիկս. եւ այլն։
Մի՛ արգելցես զիս ընդ բազմին՝ յաւետաբեր յերկրէ քոյին. (Յիսուս որդի.։)
Արգե՛լ դու զձայն քո ի լալոյ, զի գրեցան վարձք արտասուաց քոց. (Եփր. համաբ.։)
Զնա ի տան։ Պահէր յաներկաթ բանտն արգելեալ։ Յապարանս՝ յոր արգելն զնա։ Արգել ճարպն զվիրաբերանն։ Զշունչ առ ինքեան արգելուլ. եւ այլն։
Յարգելուլ երկնից, եւ ի չլինել անձրեւի։ Արժանի իսկ էին արգելլոյ ի խաւարի. (՟Գ. Թագ. ՟Ը. 35։ Իմ. ՟Ժ՟Ը 4։)
Անտի (ի քահանայապետէն ) կամէին առնուլ իշխանութիւն, ուստի պարտ էր նոցա արգելուլ (այսինքն արգելանիլ). (Ոսկ. մտթ.։)
Հոգին արգելու եւ խափանէ յիւրոց խորհրդոցն. (Լմբ. սղ.։)
Արգելցի յամենայն անպատշաճ խորհրդոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Առանց արգելլոյ յաստուածայինն մխեալ լոյս. (Կլիմաք.։)
Անդանօր զմեղացն կատարոմն արգելեալ լինի. (Նանայ.։)
Անսայի, զի թերեւս արգելցէ ոք զիս անդ։ Գային ի հնձոց՝ ճաշակել. եւ երթեալ՝ ոչ օք արգել զնա. (Վրք. հց. ձ։)
forbiddance, prohibition, interdiction;
retention, hinderance;
եկեղեցական —, interdict.
Կտրեա՛ զայս տոռունս. այնքան են եւ այլ արգելմունք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 34։)
Պատճառ արգելման մերոյ եղիազար եղեւ. (Զենոբ.։)
new-born.
Տղայ տակաւին իմասցի փոքր, եւ արդածին. (Կիւրղ. գանձ.։)
new planted.
Սոյնպէս եւ յեզեկիէ՝ գրեալ է՝ եթէ սատակելոց էր Աստուած զտունկն առաջին իբրու զմարդիկ արդատունկ, եւ զուարճացուցանէ զայլ մարդիկ՝ որ ի կռապաշտութենէ աւերեալ եւ ցամաքեալ էին. (Եփր. աւետար. (գրեալ էր, զմարդիկ կարդատունկ)։)
just, upright, faithful, honest, loyal, well disposed, worthy, equitable, reasonable, legitimate;
justly, equitably, truly.
δίκαιος justus, aequus (ի բառէս արդ. արդակ. հարթ. եւ այլն. իբր արարօղ կամ արարեալ հարթ եւ յարդարուն օրինակաւ) Զանձանց ասի որպէս իրաւարար. ուղղադատ. ուղղագործ. բարի. բարեպաշտ. անմեղ. անպարտ. աննենդ. անկեղծ. հաւատարիմ. անաչառ. զոր օրինակ,
Արդար դատաւոր։ Արդար է տէր։ Գիտեմ զի արդար երեւելոց եմ։ Զարդարն մի՛ սպանանիցես։ Զարդարն ըստ ամպարշտին։ Ի մէջ արդարոյն եւ անօրինին։ Զարիւն արդար. եւ այլն։
Արդար այն ասի, որ զզուգաւորութիւն համեմատ էակացն պահէ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Զի հարթ պահեցեալ՝ արդար կոչեսցուք հաւատարիմ հաւասարութեամբ։ Արդար դաւանեցայ ամենայն իրօք ամբարիշտս։ Ո՛վ կեղծաւորդ յարդարոց. (Նար.։)
Արդար ըստ արտաքնոցն այն է, որ ոչ անիրաւէ, եւ ոչ զրկէ զուրուք։ Ի գիրս սուբս այն կոչի արդար, որ զբոլոր մասունս առաքինութեան յինքն բերէ. (Շ. մտթ.։)
Կոչին սադուըեցիք, այսինքն արդար, եթէ՝ ոչ, ասեն, վարձուք մեք պաշտեմք զԱստուած, զի ոչ հային (ի) յարութիւն մեռելոց. (Եփր. համաբ.։)
Եւ զիրաց եւ զբանից ասի որպէս իրաւացի. պարտուպտաշաճ. օրնաւոր. ուղիղ. ճշմարիտ, զոյգ եւ կշիռ. անարատ.
Զոյգք արդարք, եւ կշիռք արդարք, եւ չափք արդարք, եւ կապիճ արդար լինիցի ձեր. (Ղեւտ.։ ՟Ժ՟Թ 36։)
Արդար ամուսնակից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ 17։)
Ամենայն փոփոխմունք ժամանակակից աստիճանաց արդար գնաւցիք արեգական են. (Շիր.։)
Ի բա՛ց բարձէք զխաբէութեան զվաճառդ զայդ, զոր չունիմք առ արդարս. այսինքն չհամարիմք ուղիղ. (Փարպ.։)
Սուրբն եւ արդարն՝ առաքինութիւնք բարուց են։ Մակագրեաց, յաղագս արդարոյն՝ կամ քաղաքավարութեան։ Ճարտասանութիւն պիտանանայ արդարոյ, քաղաքականութեան։ Իմաստասէրն որպէս գիտէ զբնութիւն արդարոյն, ընտրէ զզրկիլն առաւել քան եթէ զզրկելն. (Սահմ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Ա։)
Զամենայն արդար խօսեսցիս։ Եթէ արդար ասացեր. (Յհ. ՟Դ 18։)
Զայս արդար ասէր, բայց զայլսն եւս ոչ արդար. (Ոսկ. ես.։)
veracious, just.
Լինել արդարաբան ի պատմութեանս յայսմիկ. (Խոր. ՟Ա 18։)
just, upright, honest, innocent.
ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑ ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑԻԿ. Որ արդարութեամբ գնայ. արդար. արդարագործ. բարեգործ. Աստուածապաշտ.
Ոգւոցս ոչ գոյ դաս ընդ ծննդեան բուսոցն յարդարագնացս։ Եթէ ի բարուց բուսոյ անտի, եւ ոչ կամօք արդարագնաց լինէիր։ Սամփսոն մինչդեռ արդարագնացիկն էր՝ քան զամենայն մարդ զօրացաւ. (Կոչ. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։)
Զաստուած ունէր վկայ իւր արդարագնացիկ կենացն. (Վանակ. յոբ.։)
Այս ամենայն փոփոխմունք արդարագնացիւք լուսաւորացն անցանեն. (Վեցօր. ՟Զ։)
cf. Արդարագնաց.
ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑ ԱՐԴԱՐԱԳՆԱՑԻԿ. Որ արդարութեամբ գնայ. արդար. արդարագործ. բարեգործ. Աստուածապաշտ.
Ոգւոցս ոչ գոյ դաս ընդ ծննդեան բուսոցն յարդարագնացս։ Եթէ ի բարուց բուսոյ անտի, եւ ոչ կամօք արդարագնաց լինէիր։ Սամփսոն մինչդեռ արդարագնացիկն էր՝ քան զամենայն մարդ զօրացաւ. (Կոչ. ՟Դ. ՟Ժ՟Դ։)
Զաստուած ունէր վկայ իւր արդարագնացիկ կենացն. (Վանակ. յոբ.։)
just, equitable, upright;
justifying.
Զայս թարգմանեալ ցուցանէ արդարագործ փարիսեցին. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Ոմանք արդարագործ ոչ լինին, եւ բազում ամս հարստութեամբ վայելեն. (Հց. աթ. կիւրղ.։)
Արդարագործ ճշմարտոթիւն Աստուծոյ. (Եփր. աղքատ.։)
justice, equity, integrity, probity;
justification, act of justifying.
Սկիզբն մեղաց եւ արդարագործութեան նախայօժարութիւն է. (Նիւս. բն.։)
Զղօրութիւնն յարդարագոծութեան սակս ընկալաւ։ Մարդասիրութեան պարգեւն ոչ փոխանակ արդարագործութեանն է. (Փիլ. սամփս.։)
thatjudges equitably, just, equitable.
Արդարադատին Աստուծոյ. (Փարպ.։)
ԱՐԴ կամ ԱՐԴ ԵՒՍ. (որ եւ յն. ա՛րդի.) ἅρτι, ἁρτίως, προσαρτίως , νῦν, νυνί, τανίν modo, nunc, nuper Այժմ. յարդի ժամանակի կամ ժամու. ի մօտոյ. նորոգ. հիմաշ հիմաճուկ. հիմդի.
Որ ինչ ցայժմ ոչ եղեւ ինձ, արդ լինիցի՞։ Ա՛րդ յարեայց՝ ասէ Տէր, արդ փառաւորեցայց, ա՛րդ բարձրացյց։ Արդ եւս նորամուտ հարսունք, կամ նորոգ ամուսնութիւնք։ Դուստր իմ արդ եւս վախճանեցաւ. եւ այլն։
Ցայժմ ես քեց յաշտ արարի, դու արա՛ արդ ինձ։ Ա՞րդ կամիս ուսանել. եւ այլն. (Եղիշ. Բ. Ը։)
Ցայժմ մոլորեալ էին, եւ արդ ի վեր անդր պատմեցաք, եւ կամ արդ եւս պատմեսցուք. (Ագաթ.։)
Ոչ լինէր քարոզեալ ամենայն ազգաց որ յառաջագոյն՝ որպէս արդս. (այսինքն այժմ). (Եւս. պտմ. Ա 2։)
որպէս Արդի. ածդեան. այժմու.
Սոյնպէս ասէ յ՛արդ ժամանակս սակաւ մնացին ի ժողովուրդ անդ. (Եփր. հռ.։)
ԵՒ ԱՐԴ. ԲԱՅՑ ԱՐԴ. ԻՍԿ ԱՐԴ. Այսուհետեւ. ուրեմն. երբոր ասանկ է նէ, ասանկ ըլլալէն էպեւ, ուստի հիմա.
Արդ՝ ամենայն ազգք յաբրահամէ մինչեւ ի դաւիթ ազգք չորեքտասանք։ Արդ եղերուք դուք կատարեալք։ Արդ մի՛ նմանիցէք նոցա։ Արդ՝ եթէ դուք որ չարդ էք։ Արդ այսւոհետեւ, եւ այլն։
Եւ քանզի զամենայն թշնամանս յաճախեցեր, արդ ես արկից զքեզ ի տանջանս. (Ագաթ.։)
իբր՝ Արդեօք այսուհետեւ։ արդ եւս. cf. ԱՐԴ, մ։ ա՛րդ հարսունք. Երկու բառք միացեալք՝ քան բարդեալք. այսինքն արդի հարսունք. նոր հարսն եղեալք.
Եւ ա՛րդհարսունք՝ որ նստէին յարածածուկ առագաստի, ի սուգ մտեալ էին. (Ճ. Ա.։)
ԱՐԴՎԱՏՆԱԿԱՆ կամ Ա՛ՐԴ ՎԱՏՆԱԿԱՆ. Փութով վատնելի, կամ այժմ վատնեալ.
Ոսկի շարս կայսերական, ա՛րդ վաանական, եւ անգտական. (Նար. ԻԲ։)
Յարդարումն. զարդ. հարթութիւն. ձեւ. յօրինուած. կազմութիւն արդակ. կարգաւորութիւն. շէնք շնորհք.
Ի զարդ եւ ի յարդ եւ ի կերպարանս ածէր։ Ի պէսպէս կերպարանս եւ ի զարդս եւ ի յարդս։ Արարչի այն գործ է՝ զբնութիւնս առնել, եւ ոչ միայն արդս եւ զարդս։ Զարդուց եւ արդուց։ Ոչ միայն արդուց եւ զարդուց արարիչ է, այլ յոչնչէ առնել բաւական. (Եզնիկ.։)
Ողորմութիւն բարերարին՝ արդարադատ բարկութեանն յաղթէր. (Արծր. ՟Ա 1։)
equitable judgement.
Այժմ յերկայնմտութեանն վայելեսցուք, յայնժամ զարդարադատութիւնն ճանաչեմք. (Բրս. կրօն.։)
Ո՞յր այլ իցէ արդարադատութիւն, եթէ ոչ քո. (Եփր. աղ.։)
Պօղոսի ասացեալ զյայտնութիւն լինել արդարադատութիւն Աստուծոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Զարհուրեալ եմ յարդարադատութենէ. (Սարկ. հանգ.։)
Մի՛ ոք զմարդասիրութիւն Աստուծոյ առաջի եդեալ՝ զարդարադատութիւն ոչ ճանաչիցէ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Ը։)
that thinks justly, that is just, equitable in his judgement.
Բազումք ի յարդարախոհից եւ յողջամիտ արանց. (ՃՃ.։)
Թէպէտ եւ սուրբն այսպէս արդարախորհ լինէր. (Յհ. կթ.։)
cf. Արդարաբան.
Ահա այր արդարախօս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Որ արդարախօս լինի, եւ անպատկառ յուղիղն. (Լմբ. առակ.։)
Հաւանելով առաջիկայիցս իմոց բանց ի սիրելւոյն իմմէ եւ քան զշատս արդարախօսողէ. (Խոր. ՟Ա 5։)
just, equitable, upright, innocent.
δίκαιος justus, aequus, aequalis Արդար եւ արդակ. այսինքն ուղիղ. հարթ. դիւր. օրինաւոր. կարդաւոր. զուգակշիռ. իրաւացի. եւ անմեղ. cf. ԱՐԴԱՐ, ըստ որում ասի զիրաց. շիտակ.
Զորս հաստատեաց կացոյց բնութիւնս արդարակ քաննով զուգօրդութեան. (Փիլ. ել. ՟Ա 1։)
Յարդարակն ստերիւրէ պողոտայէ։ Արդարակ հարթութիւն. (Պիտ.։)
Արդարակ հատուցումն, կամ վարկ, կշիռ, տուդանք, իրաւունք, մատակարարութիւն, գործք։ Եւ ի խօսելն ի բերանոյ աբելի.
Առ ի յընդունումն արդարակ եւ բազմահոս արեանս. (անդ։)
(Աշակերտքն՝ ուսուցչաց) զպատմողի եւ հօր մատոցանեն զարդարակ։ Ադահութիւն աւելաստացութեան՝ վտարել զեղբօրն զարդարակս։ (Երկրորդ տախտակն ՟Ժ պատուիրանաց) ունի յինքեան զառ ի մարդիկ արդարակս։ Ոմանք ոչինչ արտաքոյ քան առ մարդիկ արդարակացն՝ բարի ինչ կարծեցին գոլ. (Փիլ.։)
Իսկ ղովտ նոյնպէս եւ զօտարսիրութեանն լնոյր կանոն՝ երկրպագելովն, եւ ոչ զպաշտելոյ ուրուք հատուցանէր արդարակս. (Սարկ. պատկ.։)
Ի սմանէ միւս բուսեալ բարի ոստ՝ որ է մարդասիրութիւն, իրաւացեաւն առ նմանն պահիլ զարդարակսն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
who weighs, judges equitably, just, equitable.
Դատաւորք արդարակշիռք յիրաւունս. (Յճխ. ՟Ի։)
Արդարակշիռ դատողութեամբ զմարմինն հնազանդեցուցանել ոգւոյ, որպէս եւ զծառայ՝ տեառն. (Լաստ. ընթերց.։)
Ոմանք զվաճառս ճշդեն, չհայելով յարդարակշիռ վաճառոցն. (Մանդ. ՟Ի՟Ա։)
Այն որ կրէ զշուչ կենդանի փչողին Յիսուսի, եւ նովաւ զարդարակշիռս աւետարանականս. (Համամ առակ.։)
Որպէս զարդարակշիռս (յն. զարդար կշիռս) այնպէս միաձայն միմեանց բարբառին բոլոր աստուածեղէն գիրք. (Աթ. ՟Ը։)
very just, upright.
Որ իցէ կորովի եւ քաջ յարդարութեան.
Որ ի բնէ արդարակորով եւ իրաւախորհ էր։ Ոչ իբրեւ զարդարակորով, այլ իբրեւ զնենգաւոր. (Եզնիկ.։)
Եւ Որ ինչ լինի ամենայն արդարութեամբ.
innocent, just, honest.
Ոյր միտքն է արդար. ողջամիտ. աննենգ. միամիտ, այսինքն հաւատարիմ.
to justify one's self, to prove one's innocence;
to be justified.
δικαίομαι justificor Արդար լինել կամ գտանել ի բանս եւ ի գործս. սրբիլ մաքրիլ ի մեղաց, հաճոյ լինել Աստուծոյ. եւ Իրաւունս ունել.
Արդարացեալ է նա քան զիս։ Տո՛ւր ինձ պատասխանի. քանզի կամիմ թէ արդարասցիս։ Ոչ արդարանայ առաջի քո ամենայն կենդանի։ Ածցեն զվկայս իւրեանց, եւ արդարասցին։ Ասա՛ դու նախ զանօրէրութիւնս քո, զի արդարասցիս։ Իցէ՞ թէ արդարասցի կաշառովք (յն. ի կշիռս) անօրէնն։ Ի բանից քոց արդարասցիս, եւ ի բանից քոց պարտաւորեսցիս։ Ձրի արդարանան նորին շնորհօք. եւ այլն։
Առանց պատժի ոչ լիցի, եւ ոչ արդարասցի ամենայն՝ որ մերձենայ ի նա։ Որ ձեռնաուխ լինի տարապարտուց, ոչ արդարասցի։ Որ ոտն հարկանէ կորուսելոյն, ոչ արդարասցի։ Ահա որոց ոչ էր օրէն ըմպել զբաժակն, արբին ըմպելով. եւ դու արդարանալով արդարանայցե՞ս. ո՛չ արդարասցիս, այլ ըմպելով արբցես. (Առակ. ՟Զ 29։ ՟Ժ՟Զ 5։ Երեմ. ՟Խ՟Թ 12։)
Արդարացաւ իմաստութիւն յորդւոց իւրոց. (Մտթ. ՟Ժ՟Ա 19։)
Այսպէս արդարացեալ է բանս. (Իգն.։)
Ածդարանալ թուի առասպելին։ Բայց ինձ արդարացեալ թուի լուրն այն. (Խոր. ՟Ա 11։ ՟Բ 58։)
justly, equitably, deservedly, rightly, fitly, exactly.
Արդարապէս առնուլ զվրէժ, կամ ընձեռել. վանել, չափել ըստ վաստակոցն։ Արդարապէս դատմամբ. (Պիտ.։ Սարգ. յկ.։ Փիլ. սամփս.։ Շար.։)
Եւ Ստուգութեամբ. ստուգիւ. յիրաւի. իսկապէս.
Արդարապէս ի քեզ ընծայեալ բան պատմողին. (Նար. կուս.։)
Արդարապէս եւ աներկբայ հաւատասցեն Քրիստոսի գալստեանն. (Շ. բարձր.։)
Ծարաւեցաւ արդարապէս (տէրն). (Թէոդոր. մայրագ.։)
that loves justice, just, upright.
Որպիսի ճշմարտութեամբ պատմեն, ուստի եւ արդարասէր բարք նոցա յայտնի լինէին. (Ոսկ. մտթ.։)
just, equitable, legitimate;
justly, legitimately.
Զգաստացեալ՝ ողորմութեան արդարացւոյ հանդիպի, եւ թողութեամբ մեղաց։ Որ արդար ունակութիւն ունի, արդարացիս գործէ. (Նիւս. բն. ՟Ա. ՟Լ՟Ա։)
Ոչինչ վայրապար թուեցելոց լաւից եւ արդարացեաց, այլ արդարեւ էիցն փափագեն. (Դիոն. եկեղ.։)
Ընդ մեզ եւ դուք օրհնեցէ՛ք զտէր յոյժ արդարացի. (Վահր. յար.։)
to justify, to declare innocent, to acquit, to excuse, to exculpate, to clear, to absolve, to save;
— զանձն, to make excuses;
—ն, justification.
Արդարացուսցեն զարդարն, եւ պարտաւորեսցեն զամպարիշտն։ Արդարացուցանեն զամպարիշտն վասն կաշառոց. Մերձ է, որ արդարացուցանէ զիս։ Արդարացոյց զանձն իւրապստամբութիւնն իսրայէլի առ ուխտազանցութեամբն յուդայ։ Արդարացուցեր զնոսա յոյժ քան զքեզ։ Արդարացուսցէ զդատաստան իմ։ Ի զուր ուրեմն արդարացուցի զսիրտ իմ։ Դուք էք՝ որ արդարացուցանէք զանձինս առաջի մարդկան։ Կամեցաւ զանձն արդարացուցանել։ Զի եղիցի նա՛ արդար, եւ արդարացուսցէ զայն՝ որ ի հաւատոցն Յիսուսի. Զոր կոչեացն, ըզնոսին եւ արդարացոյց. եւ զորս արդարացոյցն, զնոսին եւ փառաւորս արար. եւ այլն։ Յորոց յայտ է, զի մարդ զմարդ արդարացուցանէ ջատագովելով. եւ Աստուած զմարդ՝ սրբելով. որպէս եւ մարդ զԱստուած փառաւոր առնելով. ըստ այնմ.
Ոչ արդարացուցանէ զհայհոյիչն ի շրթանց իւրոց։ Արդարացուցանելով ոչ արդարացուցանէ տէր. (Իմ. ՟Ա 6։ Նաւ. ՟Ա 3։)
Հաստատէ զբանս ծառայից իւրոց, եւ զխորհուրդս հրեշտակաց իւրոց արդարացուցանէ. (Ես. ՟Խ՟Դ 20։)
Զնոցուն բանս արդարացուցեալ. որպէս ասէն, որ արդարացուցանէն զբանս ծառայից իւրոց մարգարէից. (Ագաթ.։)
Արդարացուցանել զմարգարութիւնն, կամ զանգիր հին ասացեալ զրոյցս, կամ զամբաստանութիւնն, կամ զգրեալն բան. (Իգն.։ Խոր. ՟Ա 9։ Եղիշ. ՟Է։ Նար. հ։)
Գրեալ ես ... եւ արդարացուցաք զքեզ (այսինքն զբան քո) յայսոսիկ. քանզի տիրական է հրամանն. (Շ. թղթ.։)
justifying, justificative.
Որ արդարացուցանէ (ըստ ամենայն առման).
truly, in truth, certainly, surely, yes, yes truly, yes indeed, really.
Զսուրբն Յովսէփ զարդարեւ զկաթուղիկոսն հայոց. (Փարպ.։)
Դիմեցից իբրու յարդարեւ կարապետ ուրախութեան. (Պիտ.։)
Զմիոյն եւ զարդարեւ էին։ Գիտութեան արդարեւ էին Աստուծոյ։ Զարդարեւն փրկիչ. (Փիլ. ստէպ։)
(որպէս թէ արդարիւ, արդարութեամբ. տե՛ս եւ ԱՐԴԵՕՔ, եւ ԱՐԴԵԱՄԲՔ) ἁληθῶς vere, ἑπ’ ἁληθείαν, ἑν ἁληθεία in veritate, certe, ὅντως revera Ճշմարտիւ. Ճշմարտութեամբ. Ճշմարտապէս. ստուգիւ. յիրաւի. ամէն. իսկապէս. հաւաստեաւ. անշուշտ. այո. իրօք. իրաւ, իրաւցընէ, ըղորդ.
Արդարեւ քոյր իմ է՝ ի հօրէ, եւ ոչ ի մօրէ։ Արդարեւ որդի Աստուծոյ ես դու։ Արդարեւ Աստուած է ի ձեզ։ Այո՛ արդարեւ ես մոլորեցայ։ Արդարեւ աւերեցին զաշխարհս, եւ հրձիգ տյաին զկուռս նոցա, քանզի չէին աստուածք։ Արդարեւ յարեաւ տէր, եւ երեւեցաւ սիմոնի։ Արդարեւ ասեմ ձեզ։ Ժողովեցան արդարեւ ի քաղաքիս յայսմիկ. եւ այլն։
Է արդարեւ լուեալ մեր զայդ ամենայն. (Փարպ.։)
Շանց նմանելով արդարեւ ի միտս։ Աստուածային արդարեւ արմաւենի. (Յհ. կթ.։)
Տղայոց մտաց արդարեւ այս կարծիք. (Լմբ. ատ.։)
Այլ ոչ արդարեւ այսոքիկ կարծեցեալ լինին։ Ամենեւին հաւատաց նմա արդարեւ զիւր իշխանութիւն. (Խոր. ՟Ա 2 եւ 16.) իմա՛ հաւաստի՝ իբր ա. կամ մ։
ԱՐԴԱՐԵՒ. ա. Ճշմարիտ. իսկական. հարազատ, ստոյգ, կամ տիրապէս այս եւ այսպիսի. ըստ յն. էապէս. ὅντως revera, verus
Դառնայր յարդարեւն Աստուծոյ։ Երիցս միակի՝ արդարեւ էին։ Փոխանցելի է մեզ այժմ յարդարեւ գոյ՛ն արդարեւ էին աստուածաբանական գոյանունութիւն. (Դիոն.։)
Քեզ շնորհ հատուցանեմ որպէս արդարեւ սիրելւոյ. (Շ. թղթ.։)
justice, equity, right, uprightness, loyalty, fidelity;
rectitude, reason.
δικαιοσύνη, δικαίωμα justitia, aequitas Արդարն գոլ եւ Գործ արդարոյ. որպէս երբ. խագ, այսինքն իրաւունք. եւ որպէս ձատէգ, ձատագա, այսինքն արդարգործութիւն. բարեգործութիւն.
Արդարութիւն տեառն ուղիղ է։ Ուսո՛ ինձ զարդարութիւնս քո։ Միոյն արդարութեամբն յամենայն մարդիկ արդարութիւն կենաց։ Դատեցարո՛ւք արդարութեամբ ի մէջ առն եւ եղբօր իւրոյ։ Որ դնայ արդարութեամբ, գտցէ օգնականութիւն։ Արդարութեամբ եւ ամբծութեամբ։ Համարեցաւ նմա յարդարութիւն։ Յորժամ դարձցի արդարն յարդարութեանց իւրոց, եւ արասցէ յանցանս, եւ այլն։ Ապա ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆ, որպէս առանձին առաքինութիւն՝ է Հաւասարութիւն իրաւանց.
Ճշմարիտ արդարութիւն յամենայնի կազմ կայ, հարթ հաւասար. վասն այնորիկ արդարութիւն անուանի. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Արտաքինքն սահման եդին արդարութեան. եթէ ոք զինչս բաժանէ հաւասարութեամբ ըստ չափոյ պիտոյից ընդունողացն, արդար ասի. (Շ. մտթ.։)
Արդարութիւն է հասարակութեան բաշխօղ ըստ արժանաւորութեան՝ ոչ միայն յարտաքին իրաւունս եւ ի դատաստանս, այլեւ յանձինս մեր. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Խ՟Է։)
Այլ որպէս հանրական առաքինութիւն՝ է Ուղղուի, եւ ամենայն գործ բարի.
Արդարութեան անուն մի է, բայց զամենայն պարունակէ յինքեան զմասունս բարեաց։ Ամենայն բարեաց անուն արդարութիւնս. (Շ. ընդհանր. եւ Շ. մտթ.։)
Արդարութիւն առաւելագոյն է քան զայլ առաքինութիւնս. որպէս թափանցեալ ընդ այլսն, եւ զբարեկարգութիւն նոցա պահեալ. (Սահմ. ՟Ժ։)
Արդարութիւն իմ նուազեալ, մեզանքն յայտնեցեալ։ Ի չարագործութենէ յարդարութիւն. (Նար. ՟Դ. ՟Ժ՟Ա։ Տե՛ս եւ Եզեկ. ՟Գ 20։)
Միոյն արդարութեամբն յամենայն մարդիկ արդարութիւն կենաց. (Հռ. ՟Ե 18։) որ ի ՟Դ 25. թարգմանի,
Վասն զմեզ արդարացուցանելոյ։
Եւ ոչ մի շաւիղ կամ ցուցումն գոյ յասացեալսդ, որ զարդարութիւն ակնարկէ. (Խոր. ՟Ա 21։)
Ի յարդարութենէ հաւաստի համեմատութեանցս առ միմեանս. (Պիտ.։)
Զլեառն արարատեան ի կէտ ամբարձման նժարի միոյ արդարութեան միջնորդ կացուցից. (Նար. ՟Թ։)
cf. Արդի.
ԱՐԴԵԱՆ παρών, ἑν τῷ παρόντι paesens, impraesentiarum որ եւ ԱՐԴԱՅԻՆ, ԱՐԴԻ. այսինքն Այժմու. Այժմեան, ներկայ, առաջիկայ. հիմնակուան.
Յարդեան ժամանակիս։ Որպէս եւ այժմ եւ արդեան ժամուս. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. ել.։)
Ոչ ըստ վաղնջուց ազգականութեան, այլ ըստ արդեանս. (Խոր. ՟Գ 48։)
Ոչ յարդեան ժամանակի, այլ ի սկզբան լինելութեանն։ Մինչեւ յարդեանս ամանակ։ Արդեան տարակուսանացս։ Արդեանս աղէտք. (Պիտ.։)
Գիտելով զարդեան դիպուածոյս։ Ի կատարումն արդեան խորհրդոյս. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Հ՟Ե։)