strong-armed;
strong, robust, vigorous, very powerful.
convincing, convictive.
very high;
sublime.
Երանեն զառ յաղթաբերձ բարութեան եկեալն վախճան. (Դիոն. եկեղ.։)
victorious.
ՅԱՂԹԱԶԳԱԾ, մանաւանդ՝ ՅԱՂԹԱԶԳԵԱՑ. νικηφόρος victor, supeans, antecellens, victoriosus. Որ զգեցեալ է կամ կրէ յինքեան զյաղթութիւն. յաղթական. յաղթօղ. վեհագոյն.
Մեծ այր ի քաղաքի եւ կատարեալ սա կոչեսցի՝ յաղթազգեաց առաքինութեամբ։ Առ տունսն՝ որ յաղթազգածս են արիութեամբ (կամ լաւութեամբ). (Պղատ. օրին. ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Բ։)
Միայն յամենեսեան ես ցուցայ յաղթազգեաց թագաւոր. (Ոսկ. համբ.։)
Յաղթազգեացք պատճառանօք յաղթութեանն կոչեցան. (Ճ. ՟Գ.։)
Յաղթազգեաց վկայքն։ Հատաւ գլուխն յաղթազգեաց վկայուհւոյն. (Միսայէլ խչ.։ Ճ. ՟Ա.։)
Էր ճոխ եւ յաղթազգեաց, եւ հարկագիր եւ լծատանջ ամենայն շրջակայ ազգաց. (Վրդն. պտմ.։)
triumphal, victorious, triumphant;
triumpher, conqueror, subduer;
— լինել, to triumph over, to conquer;
to excel;
— երգ, triumphal song, epinicion.
νικητής, νικητήριος, ἑπινίκιος ad victoriam pertinens. եւ բայիւ νικάω, ἱσχύω vinco, valeo. Յաղթօղ. զօրագոյն. վերագոյն. յաղթազգեաց. ուստի ՅԱՂԹԱԿԱՆ ԼԻՆԵԼ՝ է Յաղթել.
Որոց նա կամի՝ յաղթականք կարեմք լինել. եւ որոց ոչ կամի, չկարեմք յաղթել. (Եզնիկ.։)
Աղաչեմք չլինել յաղթական մերոց մեղացն քան զքոյ մարդասիրութիւնդ. (Խոսր.։)
Յաճա՛խ են չարիքս, այլ յաղթական են համայնից՝ հզօր ամենակալ՝ քոյդ մարդասիրութիւն։ Ախտից եւ մահու վշտաց տխրութեան ի հրամանէ էին յաղթականք։ Յաղթականք, եւ ոչ պարտելիք. (Նար. ՟Հ՟Դ. եւ Նար. առաք.։)
Եւ իբր Յաղթողական. յաղթութեան.
Յաղթական քեզ օրհնութիւնք. (եւ այլն. Շար.։)
of an immoderate height or size, gigantic, colossal.
ὐπερήκης praelongus, praealtus, praegrandis, procerus. Յաղթ հասակաւ. բարձրահասակ. երկայնահասակ.
Արք յաղթահասակք են. (Թուոց. ՟Ժ՟Գ. 33։)
Այր յաղթահասակ (Սաւուղ). (Մագ. ոտ.։)
to conquer, to vanquish, to overcome, to subdue, to subjugate;
to oppress, to vex, to torment;
— բանիւ, to convince, to confound, to abash.
καταδυναστέω, κατασχύω, κατακρατέω opprimo, sub potestate redigo, praevaleo ἠττάω, ἠσσάω convinco νικάω, πλεονέκτω vinco, supero եւ այլն. Յաղթելով ի գետին կամ առ ոտս հարկանել. պարտել. նուաճել. ընկճել. ի նեղ արկանել, նկուն առնել. հարստահարել. զօրանալ ի վերայ. իշխել. տիրել. վնասել. յամօթ առնել. ոտնառել. բռնադատել.
Յաղթահարէին եգիպտացիք զորդիսն Իսրայէլի բռնութեամբ։ Կամ յաղթահարեցի՞ զոք ի ձէնջ։ Ո՞չ մեծատունք յաղթահարեն զձեզ։ Իբրեւ յաղթահարեցին որդիքն Իսրայէլի, արարին զքանանացին հնազանդս։ Տէր Աստուած մեր, մի՛ յաղթահարեսցէ զքեզ մարդ։ Բազուկ փառաց նորա յաղթահարեաց զջուրսն առաջի երեսաց նոցա։ Դրունք դժոխոց զնա մի՛ յաղթահարեսցեն.եւ այլն։
Դրունք դժոխոց զքեզ մի՛ յաղթահարեսցեն. (Եպիփ. սղ.։)
Գիրն տեղի տայ, հոգին յաղթահարէ. (Ածաբ. ծն.։)
Խոստովան լինէին, եթէ յաղթահարեցան. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
Երկնչիմ սիրոյդ ձերմէ, գուցէ յաղթահարեսցէ զիս (կամ վնասիցէ ինչ ինձ). (Ածազգ. ՟Է։)
Ի գարնանային հասարակաւորութեան, յորժամ տիւն սկսանի յաղթահարել զգիշերն. (Սարկ. տոմար.։)
Կորնթոսի ժողովն յաղթահարեալ էր զսէրն. այսինքն առ ոտն կոխեալ. (Նախ. ՟ա. կոր.։)
convincing;
oppressive.
defeat, subduing, subjugation;
conviction;
oppression.
ἤττημα superatio. Յաղթահարիլն. պարտութիւն. նկուն լինելն. յաղթահարանք. վնաս.
Այս ժամանակ ոչ էր ի ժամանակի իւրոյ յաղթահարութեանն վրէժ առնուլ ի յաղթողէն։ Առաքինութեանն նախատանք, են կամ չեն, յաղթահարութիւն. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Առաւել զմարմինս դարմանել եւ գիրացուցանել, առաջին՝ իւր մարմնոյն իցէ չար, եւ ապա յաղթահարութիւն հոգւոյն. (Մաշկ.։)
large bodied, big, stout, corpulent.
Մեծանձունք եւ յաղթամարմին հաւքն՝ փորն եւ թանձրն եւ սագն. (Փարպ.։)
prize or premium, palm, laurels;
triumph, victory;
reward, recompense;
triumphant;
—աւ, triumphantly, in triumph;
— տանել, to obtain a triumph.
ἕπαθλον praemium victoriae, sive certaminis, palma. Վարձ եւ պսակ յաղթութեան. մրցանակ. բրաբիոն. եւ Նշան յաղթութեան կամ յաղթութիւն.
Աստուած որոց զբարիսն գործեն՝ յաղթանակս բաշխէ. (Նիւս. բն.։)
Ահա հասեալ է մարտադիրն, եւ յաղթանակն է ի ձեռին. (Շ. եդես.։)
Որ զմեծ յաղթանակ գովութեանցն երթեալ տանի։ Որք զմեծն գովութեան ունին յաղթանակ. (Պիտ.։)
Զյաղթանակ բարեմասնութեանն խօսեսցիս։ Զմրցանակն յաղթանակի թագաւորին մատուցանելով. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Կ՟Ա։)
Որ շնորհեցեր մեզ յաղթանակ ընդդիմամարտութեան. (Շար.։)
ՅԱՂԹԱՆԱԿ. ա. Իբր Յաղթական. յաղթողական. արժանի յաղթանակի.
Յաղթանակ համբերութեամբ կատարեցիք զընթացս ձեր։ Զյաղթանակ մարտ վկայիցն. (Շար.։)
Ժողովեալ հաւատացեալքս տօնեմք զյաղթանակ զյիշատակ սոցա. (Գանձ.։)
cf. Յաղթանակեմ.
to triumph, to receive or obtain the honour of a triumph, to be triumphant, to win the victory, to carry or hear away the palm;
to prevail.
Ի ձեռս բերել զյաղթանակ.
Որպէս բժիշկ լուսաւոր յաղթանակես զհոգեւորական զառողջութիւն. (Գանձ.։)
triumpher, conqueror.
heavy, strong-limbed or well-limbed, stout, corpulent, gigantic.
εὑμήκης praelongus, procerus եւ այլն. Յաղթ անդամօք. երկայնահասակ. մեծամարմին. վիթխարի. հսկայ, եւ կորովի.
Զյաղթանդամ զորդիսն Ենակայ. (Օր. ՟Թ. 2։)
Պողիդամոս յաղթանդամն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ազգ սկայից՝ անհեդեդք յաղթանդամք մարմնով եւ վիթխարիք։ Ոչ սակաւք յերկոցունց կողմանց սկայիցն յաղթանդամք. (Խոր. ՟Ա. 8. 10։)
Յաղթանդամ բնութիւն (առիւծու)։ Գազանք յաղթանդամք մեծութեամբ. (Վեցօր. ՟Ը։)
Ի կանանցն եղեւ կամաց ախտն ի ծնանել զյաղթանդամ կորիւնս. (Վրդն. պտմ.։)
stoutness, corpulency;
size, height, tallness.
μέγεθος magnitudo, proceritas. Մեծութիւն հասակի կամ մարմնոյ.
Առաջնոցն (հսկայից) զօրութեամբ եւ յաղթանդամութեամբ յուղացեալք։ Բէլ յօրացեալ եւ ապաստանեալ ի յոյժ բազկի եւ ի յաղթանդամութիւն հասակի. (Եւս. քր. ՟Ա։ Արծր. ՟Ա. 2։)
Վասն կարի ինչ յաղթանդամութեան. (Կիւրղ. ղեւտ.։)
Այլ եւ այլ կերպարանք ի մարմնի են, դիմաց, յաղթանդամութեանց (յաղթ անդամոց) հիւթից, յօդուածոց, երակաց, մարմնոց, ոսկերաց. (Ոսկ. թես.։)
victory.
Յաղթութիւն. կամ յաղթանակ.
Որոց եւ վարձս իսկ խոստանայ, եւ պսակս յաղթանաց. (Հ. յուլ. ՟Ժ՟Բ.։)
Ձերբակալ արասցուք զզօրսն յունաց ... զի կալեալս կապեալս տարցուք յաղթանս. կայ եւ ձ. յաղուանս։
flowing rapidly, torrential, impetuous.
Ունօղ զյաղթ ջուր՝ խոր, կամ բազում.
Գետովք՝ որ են յաղթաջուրք, եւ գնացք նաւուց. (Վեցօր. ՟Գ. (յն. լոկ, նաւարկելիք)։)
eager to win;
contentious, quarrelsome, litigious.
φιλόνικος rixae sive superationis studiosus, contentiosus. Սիրօղ յաղթութեան. որ սիրէ եւ նկրտի յաղթօղ հանդիսանալ ի կռիւս եւ ի հակառակութիւնս.
Չէ՛ արժան յաղթասիրի պարծանս առնուլ ի վերայ ճշմարտաբանութեան նորա. (Վանակ. յոբ.։)
to desire to conquer;
to delight in strife or quarrelling, to dispute, to contest.
φιλονικέω rixor, contendo, nitor, aemulor. Ջանալ յաղթել հակառակասիրութեամբ. վիճել. կագել.
Կարելի գոլով բանին ունել զմիտսն ուղիղ, դուք որպէս յաղթասիրեալք (կամակորէք զգիրս). (Աթ. ՟Ժ՟Բ։)
Զայսոսիկ եւ այսպիսի նոցա յաղթասիրելով, ասաց առաքեալն, ոչ պէտս ունել նոցա այսպիսիս ի մէջ իւրեանց հակառակութեանց. (Ճ. ՟Բ.։)
Դու առ յաղթասիրելն ինձ՝ ախորժելով յանդգնիս կամակորել եւ զգիրս. (Սարկ. հանգ.։)
Ոչ ի գինարբունս եւ ի գռեհս զինուորական ինքեան յաղթասիրելով առընթեր կանանց եւ կնամարդեաց. (Պիտառ.։)
desire of victory;
love of contradiction, contentiousness, quarrelsomeness, pugnacity, fractious temper.
φιλονικία rixarum amor, studium vincendi, contentio, pertinacia. Փոյթ յաղթահարելոյ զոսոխն. հակառակասիրութիւն. վէճ. կագ եւ կռիւ.
Երիտասարդացն գործոց զերեւումն յաղթասիրութեան ելոյծ. (Նիւս. ի սքանչ.։)
Անօգուտ բանակռուութեամբ, եւ սնոտի յաղթասիրութեամբ. (Շ. թղթ.։)
Ոչ յագի փափաք յաղթասիրութեանն դիւաց յապաւինելոցս ի Քրիստոս. (Լմբ. սղ.։)
Արգելուլ կամելով զմարգարէական բանս նորա յաղթասիրութեամբ. (Վանակ. յոբ.։)
giving the victory.
βραβευτής arbiter. Տուօղ եւ առիթ յաղթութեան, կամ յաղթանակի. հանդիսադիր.
Սաղմոս յաղթատուր խաղաղութեան. (Բրս. սղ. ՟Ա։)
Որ (այսինքն պարիսպն) այսպէս յաղթատուր ստացողացն խոստովանեցաւ լինել. (Պիտ.։)
lists, battle-field;
means of victory.
Տեղի կամ գործի եւ ասպարէս յաղթութեան.
Կատարեցին զյաղթարանն խոստովանութեան իւրեանց. (Ճ. ՟Ա.։)
Անպարտելի ձեռինն յաղթարան (տապանն Նոյի). (Նար. մծբ.։)
to vanquish, to overcome, to conquer, to subdue, to subjugate;
to surpass, to excel, to prevail over;
— պատերազմի, to conquer, to triumph;
— ցաւոցն, to overcome or master one's grief or sorrow;
— ամենայն դժուարութեանց կամ ներհակաց, to overcome all sorts of difficulties, to surmount every obstacle;
— անձին, կամ կրից անձին, to conquer oneself, to get the victory over self;
to overcome or subdue one's passions;
— ի դատաստանի, to gain one's cause.
(հասարակօրէն տր. խնդ) νικάω vinco, supero κρατέω, κατακρατέω teneo, obtineo, compos factus sumpropositi. Պարտել. վերագոյն լինել. զօրանալ ի վերայ. տիրել. նուաճել. ի ներքոյ կամ ընդ իւրեւ առնուլ, ընդ ստիւք արկանել. (լծ. թ. եէնմէք ... ). յէղթել
Յաղթեաց բազում ամբոխի։ Յաղթեցաք ամենայն քաղաքացն նորա։ Ես յաղթեցի աշխարհի։ Մի՛ յաղթեսցէ քեզ ցանկութիւն գեղոյ։ Որդւոց քոց եւ ոչ թունաւոր վիշապացն յաղթեցին ժանիք։ Մի՛ յաղթիր ի չարէ, այլ յաղթեա՛ բարեաւն չարին։ Յաղթեաց նմա Իսրայէլ։ Յաղթեցին աւարի նորա (այսինքն տիրեցին, առին)։ Յաղթէ բարկութեան.եւ այլն։
Ուր կամի Աստուած, յաղթէ բնութեան զօրութեան. (Եփր. աւետար.։)
Կամաց մարմնոյն՝ կամօք աստուածութեանն յաղթէր (Քրիստոս). (Աթ. ՟Գ։)
Հյց. խնդ. դուն ուրեք.
Յաղթէ զսատանայ յօրինակ փարաւովնի։ Ի պիստս զբռնամարտիկսն յաղթելով։ Յաղթեցից զամենայն մարտ պատերազմաց իմոց. (Արշ.։ Խոր. ՟Գ. 40։ Եփր. թագ.։)
Ոչ կարեմ յաղթել զքուն եւ զծուլութիւնն իմ։ Լինի բազում անգամ, որպէս զի միոյ աւուր անձրեւ յաղթեսցէ զանձրեւ բոլոր ամին. (Վրք. հց. ՟Դ։)
ՅԱՂԹԵԼ, եւ ՅԱՂԹԻԼ, ոճով ասի այլեւայլ միտս.
Ոչ յաղթեմք վասն անչափ բազմութեանն. այսինքն չեմք ձեռնհաս ի գիր անցուցանել զամենեսին. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 14։)
Իբրեւ այս խորհուրդք յաղթեցան. այսինքն յաղթ եւ զօրաւոր ցուցան. կամ յաղթեցին առաջիկայ իրաց. յն. զօրացեալ ի վերայ խորհրդոյն. (՟Գ. Մակ. ՟Ա. 4։)
Ամենայն արդար՝ առ մարդիկ է արդար. բայց յԱստուծոյ արդարութիւն՝ յաղթեալ է. (Իսիւք.)
որ հայի ի բանն. (Սղ. ՟Ծ. 6։)
Յաղթեսցես ի դատել քում. կամ յաղթօղ ի դատել քեզ։
Յաղթեցար Աստուած ի սիրոյ քումմէ։ Զի եթէ ոչ էիր յաղթեալ ի քումմէ գթոյդ՝ Քրիստոս, զքեզ ոչ մատուցանէիր յաղագս մեղաւորաց զենումն եւ պատարագ. (Եփր. գալստ.։)
rendering triumphant over.
Որ տայ յաղթել.
Ոչ ընկալաւ զնա ի պատերազմի, եւ (ոչ) խափանեաց զյաղթեցուցիչս նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 2. (յն. այլազգ)։)
Պարտաւորեցաւ սատանայ, եւ յաղթեաց ադամ յաղթեցուցչաւն ամենայնի. (Եփր. համաբ.։)
cf. Յաղթող.
ՅԱՂԹԿՈՒ ԼԻՆԵԼ. ὐπερνικάω, κρατέω, ἑπικρατέω exsupero, praevaleo, potior, supero. (գրի եւ Յաղթու. իբր յաղթիչ) Յաղթական կամ յաղթօղ հանդիսանալ. յաղթել. յաղթահարել. տիրել. զօրանալ ի վերայ.
Յաղթկու լինել նմա (մարմնոյ), կամ ընդիմացանն, կամ ախտից, հեշտութեանց. (Աթ. ՟Գ։ Փիլ. լին.։ Նիւս. բն.։)
Յաղթկու լինիմք թշնամւոյն. (Շ. բարձր.։)
Յաղթկու (կամ յաղթու) լինիցիս բանսարկուին չարութեանն. (Մաշկ.։)
Ծերունին նախ յառաջագոյն խորհուրդ ի մէջ առեալ, յոր յարձակի, յաղթկու եղեւ։ Աղեքսանդրոս ոչ բոլոր աշխարհի յաղթկու եւ գեր ի վերոյ լիցի. (Պտմ. աղեքս.։)
Թէպէտեւ տիրեալ էր ի վերայ նոցա հռովմայեցւոց տէրութեան, այլ ոչ իսպառ յաղթկու դեռեւս էին. (Նանայ.։)
Իսկ (Փիլ. այլաբ.։)
Արգելաւորքն եւ յաղթկունքն՝ հարկաւորօք մահկանացուին գան ի կերակուրս եւ յըմպելիս. յն. ἑνκρατής, ἑνκρατέστατος , այն է ժուժկալ, որ ջանայ արգելուլ զանձն յաւելորդաց, եւ յաղթել ցանկութեանց։
victor, vanquisher, conqueror;
triumphant, victorious, glorious.
cf. Յաղթական.
Որ ինչ անկ է յաղթողաց, եւ յաղթութեան. յաղթական. յաղթօղ.
Որոյ գտցի բան իմաստնագոյն, նմա տացէ զյաղթողական պարգեւն. յն. տացի յաղթութիւնն, կամ իրն յաղթութեան. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 9։)
Զյաղթողականն ընկալեալ զպսակ։ Բա՛րձր արարէք յաղթողական ձայնիւ զբնակեալն ի մէջ սրբոցն. (Շար.։)
Յաղթողական վերամբարձութեամբ՝ դրօշիւք հռչակեալք։ Աստուածային հրամանք յաղթողականք. (Նար. ՟Լ՟Է. ՟Ծ՟Ա։)
triumph, victory, success, advantage;
cf. Յաղթանդամութիւն;
կատարեալ —, decisive victory;
ունել, տանել, ստանալ զ—, to get the victory, to carry the day, to be victorious, to prevail over, to get the better or the mastery of;
լի բովանդակ ունել or տանել զ—, to obtain a complete victory;
մեծապանծ —ս ի գլուխ տանել, to gain great advantages over;
կանգնել —ս ի վերայ, to triumph, to be triumphant.
Զոր ինչ այլք դատաստանաւ առնուն զյաղթութիւն, տէր մեր լռութեամբն էառ. (Երզն. մտթ.։)
Յորժամ յաղթունն կանգնեալ լիցի. ա՛յլ ձ. յաղթութիւն։
νίκος, νίκη, νίκημα victoria. Յաղթելն. զօրանալն ի վերայ հակառակորդին. յաջողելն մարտի կամ մրցանաց.
Ոչ եթէ բազում զօրօք յաղթութիւնն կանգնի, այլ յերկնից է զօրութիւն յաղթութեան։ Քաջ անուամբ զյաղթութիւն պատրաստեաց ի ձեռն Իսրայէլի։ Ետ մեզ զյաղթութիւն ի ձեռն տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։ Ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո եւ այլն։
Յաղթելն ինքեան անձին իւրոյ՝ յամենայն յաղթութեանցն նախկին է եւ արիագոյն (այսինքն լաւագոյն). (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Անձին իւրում յաղթել քան զամենայն յաղթութիւն քաջ է եւ առաջին։
ՅԱՂԹՈՒԹԻՒՆ. μέγεθος magnitudo, sublimitas, proceritas, amplitudo. Յաղթն գոլ. յաղթանդամութիւն. մեծութիւն. ընդարձակութիւն զօրութեան կամ տէրութեան.
Ո՞ կարէ պատմել զմեծամեծ ձկանցն յաղթութիւնս. (Կոչ. ՟Թ։)
Կործանեցեր զյաղթութիւն զմարաց եւ զպարթեւաց. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Յաղթկու;
trump at cards.
Երկայնմտութեամբ յաղթուկ լինել փորձութեանցն. (Բրս. սղ.։)
Մի՛ ասեր, թէ ոչ կարեմ յաղթուկ լինել եւ տեւել քրտանցն, որք յաղագս առաքինութեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
cf. Յաղթութիւն.
Յաղթելն. յաղթութիւն.
Պա՛րտ է ձեզ փութալ ի յաղթումն. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)
Անդ շինական այր պատահեալ, եւ չար յաղթումըն գործեցեալ. (Շ. վիպ.։)
Բառնալով զյաղթումն մահու յանցանաց նախահօրն. (Շար. (այն է բանն գրոց, ո՞ւր է մահ յաղթութիւն քո)։)
salter.
to get spoiled, to be corrupted, decomposed.
Հալիլ մաշիլ. լուծանիլ որպէս զաղ, կամ իբրու հեղհեղկիլ, յեղյեղկիլ. լըղքիլ.
Նեխեցան մարմինք նոցա, եւ կողոպտեցան, եւ յաղկեցան, քակեցան, լուծան ի միմեանց. (Բուզ. ՟Գ. 19։)
salting.
frequent, continual, incessant;
prolix, long;
much, full, copious, abundant;
frequently, often, continually;
too much, too many;
—ք, continuity, perpetuity;
հացք —աց, shewbread.
• . ի-ա հլ. «շատ, բազմաթիւ» Ոսկ. ա. կոր. «յաճախութիւն, ամէն օր շարունա-կելը» Բ. մակ. ա. 8, ժ. 3. «ստէպ, միշտ. ամէն անգամ» ՍԳր. որից յաճախել «շա-տացնել, աւելացնել» ՍԳր. Ազն. (տարբեր իմաստ ունի Եփր. յոբ. ՀԱ 1912, 670, տող 197), յաճախութիւն ՍԳր. յաճախաբար Ոսկ. ես. յաճախագոյն Ագաթ. Կորիւն. Եւս. քր. յաճախագունդ Եւս. քր. Ոսկ. ես. յաճախա-գութ Ոսկ. ես. և մտթ. Սեբեր. յաճախորդ (նոր բառ)։
• ՆՀԲ լժ. հյ. ճոխ, աճեցուն, թրք. čon «շատ», səq «խիտ»։ Հիւնք. յաչաղել բայից։ Lidén IF 18, 503, Arm. Stud. 76, Pedersen Հայ. դր. լեզ. 62 և Meil-let, Altarm. Elementarb. 198 հանում են աճել բայից յնախդիրով (բայց ա-ռանց մեկնութեան է մնում -ախջ։
συνεχής continuus, frequens, creber, adsiduus. (լծ. հյ. ճոխ, եւ աճեցուն. եւ թ. չօգ, սը՛գ ). Բազում. յոլով. խիտ. հոծ. հանապազորդեան. անընդհատ. շատ, շարունակ.
Բազմաց եւ յաճախ վշտաց համբերեցաք. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
Ի ճանապարհ չբուսանի ինչ, եւ ո՛չ ի միտս կոխեալս ի յաճախ խորհրդոց. (Վրք. հց. ձ։)
Այդչափ յաճախ քննութիւնդ ձեր զի՞նչ իցէ. մի թէ եւ դո՞ւք կամիք նմա աշակերտիլ. (Նանայ.։)
Ետ հրաման՝ ժողովել փայտ յաճախ, եւ բոց մեծ առնել. (Ճ. ՟Ա.։)
Առ յաճախ սիրոյդ որ յիս. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Եհաս համբաւ գիտութեան նորա եւ յաճախ իմաստութեանն։ Յաճախ քարամբք զբարի պտուղն կթէին. (Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Գ.։ Հ. դեկտ. ՟Ի՟Զ.։)
Եդաք մեք զհացն յաճախաց առաջի։ Դնել զնուէրս հանապազորդս յաճախաց հացին. յն. զհացս, կամ զառաջադրութիւն հացի. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 8։ եւ ՟Ժ. 3։)
ՅԱՃԱԽ. մ. συνεχῶς, συνεχές continuo, frequenter, jugiter, saepe πολύ, ἑπὶ πλεῖων, ἑπὶ τὸ πολύ multum, valde, diu, plerumque. որ եւ ՅԱՃԱԽԱՊԷՍ, ՅԱՃԱԽԱԲԱՐ, ՅԱՃԱԽԱԿԻ, ՅԱՃԱԽՈՒԹԵԱՄԲ. Ստէպ. բազում անգամ. անընդհատ. հանապազորդ. անդադար. յերկար. շատ, շարունակ.
Աստուածն՝ զոր դուն պաշտես յաճախ, կամ յաճախ պաշտէիր։ Մեք եւ փարիսեցիքն պահեմք յաճախ։ Ի խօսելն Պօղոսի յաճախ.եւ այլն։
Այրելով, եւ յաճախ այրելով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յաճախ դիմէր ի հայր, սակայն ի մէջ դնէր եւ զիւր մեծութիւնն։ Յաճախ զդատաստանէ՝ զկենաց եւ զյարութենէ շրջեցուցանէ զբանն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 38։)
Յաճախ կոչել, կամ անուանել, առնել, գործել, վարդապետել. (Խոր. ՟Ա. 21։ Խոսր.։ Նանայ.։)
cf. Յաճախ.
cf. ՅԱՃԱԽ. մ. Երկիր յաճախաբար՝ երկնչելով յերեսաց տեառն՝ շարժի ի ներքոյ մեր. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զայս յաճախաբար իմն ասէ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Յաճախագոյնս.
πλείον, συνεχέστερος frequentior. Յոլովագոյն. ճոխագոյն. առաւելագոյն.
Անհամար եւ յաճախագոյն տեսիլս արարեալ։ Սկսեալ երանելոյն Գրիգորի ի ճառս յաճախագոյնս՝ դժուարապատումս. (Ագաթ. յորմէ եւ Կորիւն.։)
Յաճախագոյն վարդապետութիւն, կամ թիւ ժամանակաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Քան զչափաւորն ի ձեռն անյագութեան յոյժ վարիմք յաճախագունիւն. (Պղատ. տիմ.։)
Կամ մ. συνεχέστερον frequentius, crebrius. Կարի յաճախապէս. ստէպ. առաւելապէս. եւս քան զեւս.
Յաճախագոյն ասեմ զբանս սիրոյն. վասն զի այս է բարի. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Առաւել յաճախագոյն հինքն զայսոսիկ ասեն յիշատակօք. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Յաճախագոյն եւս յեղյեղէ. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 33։)
Յաճախագոյնս ելանեն արտաքոյ քաղաքի. (Փիլ. իմաստն.։)
Ընկալեալ զշնորհդ յաճախագոյնս ընդ մեծագունիցս պարտեաց։ Դոյզն ինչ գթեցին, եւ յաճախագոյնս հաստատեցան. (Նար. ՟Թ. ՟Հ՟Ա։)
Յաճախագոյնս խօսեցան մարգարէքն եւ վասն բանին հաւատոյ. (Իգն.։)
Թուով աւուրցն յաճախագոյնս կարօտանայցէ. (Երզն. մտթ.։)
very often, several times.
cf. Բազմագութ.
Եւ այս խնամածի եւ յաճախագութ հօր է՝ սակաւ ինչ տանջել։ Որ քան զամենայն հարս յաճախագութ հայրն է. (Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Զքաղցրն եւ զյաճախագութ հայր եւ զմարդասէր տէրն. (Սեբեր. ՟Ը։)
Կալցուք երաշխաւոր առ յաճախագութն Աստուած. (Տօնակ.։)
powerful, very numerous;
— ճամբար, numerous army, innumerable throng.
Առաքեաց յաճախագունդ զօրօք՝ բազմատարած բանակօք. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ոչ զօրաց (եւ զօրավարաց) յաճախագունդ գումարութիւնք. (Ոսկ. ես.։)
frequentative.
Յաճախ. ճոխ. բազում. եւ նշանակ յաճախութեան.
Զհայր մեր որ յերկինսն՝ Նիւսացին Սուրբ Գրիգոր, եւ Սուրբն Ոսկիբերան Յովհան յաճախական բանիւք մեկնեալ են. (Խոսր. պտրգ.։)
Յաճախական (ձեւ բանի). (օրհնեցից զտէր յամենայն ժամ. Երզն. քեր.։)
cf. Յաճախ.
Դարձեալ նախանձ, դարձեալ յաչաղանք յաճախակի. (Ճ. ՟Ժ.։)
cf. Յաճախապաշտօն.
Ուր իցէ յաճախութիւն պաշտաման կամ զոհից.
Անուանեալ ըստ յաճախապաշտ պաշտաման տեղեացն յԱշտիշատ. (Ագաթ. (կամ գրելի էր ըստ վերնոյն՝ Յաճախաշատ)։)
where religious ceremonies frequently take place.
narrating many things;
dogmatical;
Stromata.
որ եւ ՅԱՃԱԽԱԲԱՆ. Ուր իցեն յաճախ պատմութիւնք՝ այսինքն ճառք եւ մեկնութիւնք վարդապետականք, որպիսի է մատեան Լուսաւորչին.
Յաճախապատում վարդապետութիւն Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչի։ Գիրքս՝ որ կոչի Յաճախապատում. (Յճխ. վերնագր. եւ յիշատակ։)
Զկնի ամենայն գրեաց եւ զճառս զայսոսիկ յաճախապատումս։ Առնէ ճառս յաճախապատումս. (ՃՃ. գով. լուս.։)
cf. Յաճախ.
Տօնս առնեն եբրայեցւոցն ազգն յաճախապէս. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Յաճախապէս յեղյեղուլ, կամ շրջեցուցանել զբան, կամ ճառել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 1. եւ Ոսկ. ի մելիտ.։)
Սրբեցաւ յայսոյն պղծոյ, որ յաճախապէս լլկէր զնա. (Ճ. ՟Գ.։)
Յաղօթս կայր յաճախապէս. (Աթ. անտ.)
Ոչ եթէ բանիւք միայն զայս ցուցանէր, այլեւ իրօք յաճախապէս. յն. բազմօք առաւել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 37։)
Յաճախապէս ուղղագոյն յարմատոյն եղեգնաձեւ ի վեր ընթանալով ցօղուն շուշանին. այսինքն իբր ի բազումս, սովորաբար. (Նիւս. երգ.։)
to appear in public frequently.
Նեքտանիբէ ոչ կամեցեալ յաճախատես լինել տեսարանին՝ այլափոխէ զինքն. (Պտմ. աղեքս.։)
cf. Յաճախ.
Յաճախաւոր բանիւք եւ թանձրախիտ մտօք զսիրոյն ճառ ի ներքս մուծանէ։ Սուղ բանիւք, սակայն յաճախաւոր (մտօք), եւ լի իմաստութեամբ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Գ։ Սարգ. յուդ. ՟Գ։)
to do often or frequently;
to redouble, to multiply, to augment, to increase, to enlarge;
to frequent, to haunt, to visit often;
to augment, to increase, to grow;
to abound, to be plentiful, to superabound, to redound;
to continue, to endure, to last, to remain.
Յաճախէ ի նա լոյսն. (զկնի ասի, աճէ) (Եզնիկ.։)
πληθύνω, πλεονάζω, ἑπιτείνω multiplico, abundare facio, amplifico πλατύνω dilato. Բազմացուցանել. աճեցուցանել. յաւելուլ. ստէպ երկրորդել. հանապազորդել. յերկարել.
Բերան քո յաճախէր զչարութիւն։ Յաճախեցէ՛ք յոյժ զվարձանս եւ զօժիտս, եւ տաց ո՛րչափ եւ ասիցէք։ Յաճախեցից զնշանս իմ եւ զարուեստս յերկրիդ եգիպտացւոց։ Ոչ յաճախեցին որդիս.եւ այլն։
Զարմ ամպարշտաց ոչ յաճախեսցէ ոստս. (Սիրաք հին. ՟Խ. 15։)
Որ սիրէ զորդի, յաճախեսցէ ի վերայ նորա գան. (Սիրաք նոր. ՟Լ. 1։)
Յաճախեմ քեզ նեղութիւնս։ Յաճախես ինձ զպատրաստեալ ուրախութիւնն Քրիստոսի։ Զամենայն թշնամանս յաճախեցեր. (Ագաթ.։)
Յաճախեաց զգթութիւն ողորմութեան իւրոյ առ նա, եւ ողջացոյց զնա. (Մծբ. ՟Բ։)
ՅԱՃԱԽԵՄ. չ. πλεονάζω abundo πληθύνομαι multiplicor πολύ εἱμι, ἑνδελεχέω , ἑπιμένω assiduus sum, continuo, remaneo եւ այլն. Բազմանալ. աճել. առաւելուլ կամ յաւելուլ. հանապազորդել. ստէպ երթալ. անդադար ի նոյնս բերիլ եւս քան զեւս. տեւել. կալ մնալ.
Յաճախեցեր ի զօրութիւնս քո։ Եթէ ամսօրեայ յաճախիցէ ամպն։ Խնդրեմ զպտուղն՝ որ յաճախէ ի բան ձեր։ Յաճախէ սէր իւրաքանչիւր ձեր ամենեցուն առ միմեանս։ Աղաղակ սոդոմացւոց եւ գոմորացւոց յաճախեաց։ Մի՛ յաճախեր առ օտարս։ Մի՛ կարի յաճախեր ոտիւք քովք առ բարեկամ։ Ի բազմանալ ամպարշտաց յաճախեն մեղք։ Զի՞նչ ասիցեմք. յաճախեսցո՞ւք ի մեղսն, զի շնորհքն բազմասցին. եւ այլն։
cf. Յաճախեմ.
cf. ՅԱՃԱԽԵՄ. ն. կամ տալ յաճախել.
Որ յաւէտ յաճախեցուցանէ տեսողացն զհիացումն։ Յաճախեցուցանէ զմերձակայ իւրեանցն զուրախութիւն. (Նիւս. երգ.։)
Մի՛ գոնէ յաճախեցուսցես զխռովայոյզ հաւանութիւնս նոցա. (Մծբ. ՟Ժ՟Ը։)
Յաճախեցոյց զփայլատակունս բարկութեան։ Յաճախեցոյց արկ նմա սպառնալիս, զի երկիցէ. (Եփր. թագ. եւ Եփր. համաբ.։)
Գիտութեանն յաճախութիւնն ցաւս յաճախեցոյց ինձ. (Լմբ. ժղ.։)
that runs, races;
olympic.
Արշաւօղ ի հանդիսի. ընթացօղ յասպարիզի կամ իտեսարանի.
to run;
to go quick and with impetuosity, to run as fast as possible;
to gallop;
to make an incursion or excursion, to pursue;
cf. Արշաւեմ.
τρέχω, ἑπιτίθεμαι, διώκω curro, invado, persaequor Ընթանալ. յարշաւս գնալ. արշաւանս դնել. խաղալ ի վերայ. յարձակիլ. դիմել. ասպատակել (որ է ձիով ընթանալ) պնդիլ զկնի. գրոհ տալ. վազել, վրայ վազել.
Արշաւել ի կողմանս հրէաստանի, կամ յերկիր նորա։ Արշաւեալս՝ յարձակեալս. (՟Ա. Մակ. ՟Դ 35։ ՟Թ 69։ ՟Բ. Մակ. ՟Ե 2։)
Իբրեւ զձայն կառավար ձիոց բազմաց՝ որ արշաւեն ի պատերազմ. (Յայտ. ՟Թ 9։)
Արշաւեցին այլազգիք, յերկիրս։ Որո՞ւմ կողման արշաւեցեր (կամ արշաւեցէք) այսօր. (՟Ա. թգ 27։ ՟Ի՟Է 10։)
Արշաւել ի կողմանս պասից, կամ ի հռովմայեցւոց տէրութիւն, կամ զհետ երամակաց ցռուց, կամ փութանակի ի տեղին. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ 62։ ՟Գ 55։ Փարպ.։)
Մինչդեռ արշաւեմբ, առ ի յետոյսն հակամիտեմ։ Մի՛ վախճանն անյարմար ի վերայ իմ արշաւեսցէ։ Արագ սուրհանդակք ընդ հեռաբնակ վայրս արշաւեցին. (Նար. ՟Հ՟Ա. ՟Ձ՟Բ. եւ Նար. առաք.։)
Այլաբանութեամբ ասի.
Ընդ հռւվմայեցւոց լեզուն խրոխտալով արշաւէ (այսինքն համարձակ խօսի)։ արտաքոյ արշաւել խորհրդոյս զօրութեան (արսինքն ի դուրս ելանել). (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. ատ.։)
Ընդ ամենայն երկիւղ վաղվաղակի արշաւեցին. (որ եւ Վազել Զերկիւղիւ, այսինքն անցանել. Վրք. հց. ՟Դ։)
to gallop, to cause to gallop;
to make run;
to force one to make an excursion, invasion.
Կէսք զերիվարս զայրացուցեալս արշաւեն յասպարիզի. (Վեցօր. ՟Դ։)
sodomite.
ԱՐՈՒԱԳԷՏ կամ ԱՐՒԱԳԷՏ ἁρρενοκοίτης qui cum maribus concubit Գիտացօղ արուի. արուամոլ. առնամոլի. այր որ ընդ արուի խառնակի իբրեւ ընդ իգի.
sodomy.
Վասն արուագիտութեան կործանումն սոդոմայ. (Մանդ. ՟Ի՟Զ։)
Այր որ ննջիցէ ընդ կնոջ իւրում արուագիտութեամբ. (Կանոն.։ եւս եւ Մխ. դտ.։ Մեկն. ՟ա. կոր.։)
male, masculine.
ἁρσενικός masculinus Սեպհական արուաց կամ առն մարդոյ. արական։
bordering, frontier, neighbouring.
πλησόχωρος, πλησίος confinis, finitimus, accola որ եւ ԱՐՈՒԱՐՁԱՆԵԱՑ. Սահմանակից, մերձաւոր բնակութեամբ կամ գաւառաւ, եւ որոշեալ արձանօք յորոշումն սահմանաց.
Զի մի՛ կարծիցեն, թէ յարուարձական ինչ գիւզիցն իցէ հացն բերեալ. (Ոսկ. մ. ՟Բ 28։)
suburb.
συγκυροῦν, συγκυρούσα, τὸ πλησιόν pertinentia, confinia, quae sunt prope Արձակավայրք կից ընդ քաղաքի՝ արտաքոյ պարսպաց կամ արձանաց. որ եւ ԲԱՑԱՏ ասի, եւ ԶԱՏՈՒՑԵԱԼՔ, եւ ԴՍՏԵՐՔ՝ իբր շինանիստ վայրք եւ աւանք քաղաքին.
Արուարձանք քաղաքացն, զորս տայցէք ղեւտացւոցն։ Զամենայն արուարձանս ձորոյն արբովկայ։ Ամենայն արուարձանք ազգարովդայ, եւ աւանք նոցա, եւ աւանք նոցա, եւ ագարակք նոցա. (Թուոց. ՟Լ՟Ե 4։ Օր. ՟Բ 37։ Յես. ՟Ժ՟Ե 46։)
Մեղքոմայ արուարձանի. (Նար. կ.։)
artistically.
Զխառնեալ ընդ ցորենոյ զյարդն արուեստաբար զատուցանեն. (Նիւս. կուս.։)
Հիւսեաց արուեստաբար (կամ արհեստաբար) զհերբ նորա. (Եփր. ի յհ. մկ.։)
Ոչ ձգեմ զսա (զուռկանս) արուեստաբար, այլ հաւատով. (Ոսկ. ղկ.։)
artisan, artist, master, author.
Զիշխանս յուդայ, եւ զարուեստագէտս. (Երեմ. ՟Ի՟Դ. 1։)
Քաջ եւ առաքինի արուեստագէտի (աստուած). (Նիւս. կամզ. ՟Ե։) յն. մի բառ ἁριστοτέχνης
Եւ Զակատեալ զհետ իրաց ինչ. մէկ բանին խենդը. ... յն. առփեալ ἑραστής amator, amasius
Չարեաց արուեստագէտք արժանի այնպիսի յուսոյ. (Իմ. ՟Ժ՟Ե. 6. (ընդ հյ. արուեստ)։)
knowledge of arts;
state of one skilled in the arts;
qualification to become rmyster, skil-fulness.
Զի յարարչէն երեւեսցի արուեստագիտութիւն. (Վեցօր. ՟Բ։)
inventor, author, master.
Մեծ վաստակն արուեստագիտաց ընդ ունայնսն ցրէր. (Վեցօր. ՟Զ։)
Մեծավաստակն արուեստագտաց ընդունայնասոյր է. (Շիր.։)
cf. Ճարտարախօս
Նախդիրն բաղադրական առ ի զարդ գեղեցկութեան յօրինեալ յարուեստախօսից. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
cf. Ճարտարախօսեմ.
Թեթեւագոյն ըստ աշխարհակիր կարգացն արուեստախօսեալ։ Ոչ օտարաձայն ի միմեանց արուեստախօսեալս. (Ագաթ.։)
Ոչ ի մէնջ արուեստախօսեալ մերոյն կարծեօք վիճաբանելով. (Կորիւն.։)
technical, artificial;
artful;
factitious;
skilful;
musical;
musician, composer;
music, symphony.
Ի վերայ արուեստականացն (զսահմանն) յենթակայէ առնուն, կամ ի կատարմանէ. (Սահմ. ՟Դ։)
Առաքեաց զմովսէս այր հմուտ արհեստական շնորհի՝ քանդել այրել զմեհեանսն. (Կաղանկտ.։)
Գովելի է նոցա իմաստասիրացն եղանակ բանից իբրեւ զօրաւորս եւ արուեստականս. (Իգն.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
Առ ի յարուեստականաց (միում) այսպիսի շնորհ տացի. (ՃՃ.։)
Աստուածակրօն արուեստականցն բարեգործութիւնք փայլեն յաստուածադիր օրինացն. (Կորիւն.։)
Մեքենաւոր եւ արուեստական է ախոյանն մեր. (Մծբ. ՟Է։)
μουσικός, -κή, canens եւ այլն. Երաժշտական (գործի կամ նուագ). երաժիշտ, եւ երաժշտութիւն. մուսիգի, սազէնտէ, հանէնտէ, ուսուլ. Տե՛ս (Ծն. ՟Լ՟Ա. 27։ Եզեկ. ՟Ի՟Զ. 13։ Դան. ՟Գ. 5. 7. 10. 15.։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 39. 41։ Յայտ. ՟Ժ՟Ը. 22։)
Ձայն սրնգացն եւ փողոց եւ ամենայն արուեստականաց. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
Հանգոյն արուեստականացն (յն. նոխնզերգուաց) զթեզանիսն ընդ ձեռսն կարեալ պնդիցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ը։)
ՁԱՅՆ ԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆԱՑ. որպէս յն. արմօնի՛ա. այսինքն Յարմարութիւն. որ եւ ՆԵՐԴԱՇՆԱԿՈՒԹԻՒՆ. ἀρμονία. concertus. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 42։)
ԱԶԳ ԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆԱՑ. որպէս յն. սիմֆօնի՛ա. որ եւ ԵՐԳ ՄԻԱԲԱՆՈՒԹԵԱՆ. συμφωνία. symphonia. (Դան. ՟Գ. 10։)
to make with art or cunning;
to invent, to affect, to pry into.
τεχνάω, ἑπιτεχνίζω, τεκνιτεύω, τεκταίνω artificiosa fabricor, arte molior, commentior որ եւ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳՈՐԾԵԼ. Ըստ արուեստի շինել, յօրինել, կազմել, ճարտարապետել, յարմարել.
Ոչինչ ոտիցն արուեստակեաց, այլ է զարդ իսրայէլեան ոտիցն մերկ գոլն. (Նիւս. երգ.։)
Խորանն Մովսեսի, զոր հրամանաւն Աստուծոյ արուեստակեցին բերսէլիէլ եւ եղաբ. (Ոսկիփոր.։)
Որ են արուեստակեալ յԱստուծոյ ամենայն էակքս սեռիւք եւ տեսակօք. (Երզն. քեր.։)
Այլ իմն արուեստակելով դարձեալ իբրու մեծ հմտութեամբ։ Նկարագրութեանցն՝ զոր տեսի ճշմարտագոյնս արուեստակեալս։ Շինողացն բազմութիւն, որք արուեստակելով երագապէս. (Պիտ.։)
Եւ Ճարտարել. հայթայթել. հնարել. ջանալ. պատճառել. կցկցել. յօդել նենգաւ. մեքենայել.
Ի բացեայ ի պարսպէսն զմարտակցութիւն արուեստակեն. (Լմբ. սղ.։)
Ոչ կարէ յայտնապէս կռապաշտութեամբն խաբել, ի պատճառս որդւոյն արուեստակէ զնոյն առնել. (Սարգ. յկ. ՟Բ։)
Ինքն ասէ արուեստակեաց ՟ռի. (Նանայ.։)
Առ խաբէութիւն պատրանւ լսելեաց գեղեցիկ արուեստակեալ ստեղծուածս ի միասին անկեալ։ Զարական բնութիւնն հնարիւք իմն արուեստակեն յիգութիւն փոխել։ Այլ զայն առ դաւանացն պատրումն արուեստակէ. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ սամփս։)
Աստանօր (սատանայ) յայտնապէս արուեստակէ. (Ածաբ. մկրտ.։)
manufacture;
—ս յօրինել, to manufacture;
embroidered with art;
delicately painted in miniature.
companion, associate in the same art.
ὀμότεχνος artis socius Համարուեստ. որ զնոյն արուեստ վարէ.
Զի կարասցեն զարուեստակիցսն ի տագնապէն ապրեցուցանել։ Եթէ արուեստագէտք առ արուեստակիցսն այնչափ խնամակալութիւն ցոցանեն։ Ժողովէին մաքսաւորքն առ արուեստակիցն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 5։)
Յանդիմանեցսի յիւրոց արուեստակցացն. (Եզնիկ.։)
Որպէս հասարակաց յարուեստսն փորձքն՝ նախանձու օինակ առ արուեստակիցսն. (Բրս. հց.։)
workshop, work-room.
ԱՐՈՒԵՍՏԱՆՈՑ ἑγαστήριον officina որ եւ ԱՐՈՒԵՍՏԱՐԱՆ. Տեղի գործելոյ զարուեստ. խանութ. գործարան.
Զարուեստանոցն, եւ զարուեստս թողեալ, կազմես զայնպիսի արուեստանոցս դիւաց (զթատրոնս)։ Այս արուեստք քան զամենայն արուեսն լաւագոյն է. սորա արուեստանոցն յերկինս շինեալ է. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 24։)
Զտեղի թատերցն պղծութեան, զժողովն բազմաչար, զարուեստանոցն ամենայն ախտից. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
master of arts, foreman, overseer;
chief artist.
Սիրէին ի քարէն յտյնմանէ արուեստապետք շահել զիւրաքանչիւր ուրուք զգիտութիւն. (Եփր. աւետար.։)
Որպէս եւ յերգիոնն արուեստապետն ընդ մի բերան փչէ, եւ բազմութիւն փողոցն հասարակ գոչեն. (Մամբր.։)
skilfully, ingeniously, with art.
Արուեստապէս որոշեսցեն զքարոզչացն հոգիսն ի միմեանց. (Շ. ՟ա. յհ. ՟Կ՟Բ։)
industrious, who works diligently, skilful, ingenious, artful.
φιλότεχνος artis studiosus Սիրող արուեստի. փոյթ յարուեստս եւ յուսումն. ուսումնասէր.
Զարուեստին ծառոյ պտուղս ներադրէ յարուեստասէրն. (Յհ. կթ.։)
artisan, artist, work-man, manifacturer, maker;
artificial, ingenious;
artful.
Ոչինչ է արհեստ, որ ոչ ունի պատճառ, թէպէտեւ արուեստաւորն անգիտանայ. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։)
Ամենայն արուեստաւոր զիւր արուեստն ինքն գիտէ, եւ օգտեալ է յարուեստէն. (Փարպ.։)
Ճարտարագոյն արուեստաւորաց. (Պիտ.։)
Որպէս ուսուցանէ զմեզ այսմ իմաստի արուեստաւորն պօղոս. (Լմբ. սղ.։)
Արուեստաւո՛ր է ճարտարապետն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
Տէրն է այսոցիկ արուեստից արուեստաւոր. (Յճխ. ՟Գ։)
Տարայց զքեզ ի քաղաք մեծ, որոյ արուեստաւոր եւ հրաշագործօղ Աստուած է. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10։)
Ո՞ զայս ամենայն շարժէ եւ աստուածէ. ո՞չ ապաքէն արուեստաւորն սոցա. եւ ո՞վ է արուեստաւորն սոցա. ո՞չ ապաքէն որ արարն զսոսա. (Առ որս. ՟Է։)
Արուեստաւոր բանք։ արուեստաւոր յարմարութեամբ. (Փիլ. սամփս. եւ Փիլ. նխ. ՟ա.։)
Ի նոյն բնութիւն դարձեալ խառնին՝ սա արուեստաւոր քոյոյ բանին. (Յիսուս որդի.։)
to make with art;
to invent, to find.
ԱՐՈՒԵՍՏԱՒՈՐԵՄ. Նոյն ընդ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳՈՐԾԵԼ, եւ ԱՐՈՒԵՍՏԱԿԵԼ ըստ ՟Ա նշ.
Տեսօղ եւ իմումս լինել աչաց՝ ըստ նկարագրութեանն արուեստաւորեալ յարմարութեանց. (Պիտ.։)
Անատոլիոս եպիսկոպոս լաւոդիկեայ, սա արուեստաւորեաց իննեւտասներեկաւ տովմար յունաց եւ ասորւոց. (Տօմար.։)
artifice.
Հա՛րկ է ամենայնիւ աստուածասէր արուեստաւորութեամբ քննող ունել զմիտս։ Արուեստաւորութեան սրբավայելուչ գործ եղիցի. (Պրպմ. լ. ՟Լ՟Ա։)
cf. Արուեստագիտութիւն.
Ճարտարին համարձակեաց առատութիւն արուեստգիտութաեն. յն. պատուափրութիւն. (Իմ ՟Ժ՟Դ. 18։)
Ոչ կեղծաւորութեամբ, եւ մարդկեղէն արուեստգիութեամբ։ Արուեստգիտութիւն բժշկութեան դիպեցաւ ամօթղեած տանջանացն (տեռատեսին) ... Երեւեցաւ թէ ո՛րչափ առաւել են հաւատք քան զարուեստգիտութիւն։ Զի ամաչիցեն կախարդքն այնոքիկ՝ որ կարծեցին կալ ընդդէմ մովսիսի արուեստգիտութեամբն իւրեանց. (Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. համաբ. եւ Եփր. ծն.։)
Կարօտէր Աստուծոյ արուեստգիտութեանն։ Արուեստ ոչ եթէ յընթերակայէ ինչ իմեքէ առնու զարուեստգիտութիւնն։ Զամենայն ճարտարութիւն արուեստգիտութեան ունէր յինքեան. (Եզնիկ.։)
Ի հնարս արուեստգիտութեան իւրեանց, զոր ի պէտս օժնդակութեան ձմերայնոյն հնարաւորեալ էին. (Արծր. ՟Բ. 7։)
cf. Արուեստակեմ.
Զամենայն ինչ արուեստգլով զբնութիւնն. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Չափ տաղի առեալ եղեւ (ի բանից պառաւոյ առ երիտասարդն), եւ այնպէս արհեստեցաւ ընտրութիւն տաղից. (Նոննոս.։)
Դահեկան յերկուց արհեստեալ (պետր. եւ պօղ) (Ճ. ՟Ա.։)
hermaphrodite, androgyne.
ἁρρενοθηλύς heraphroditus Այն՝ որ իցէ միանգամայն արու եւ էգ. cf. ԱՅՐԱԿԻՆ. (Առ որս. ՟Զ։)
virility, manhood;
courage, valour;
fortitude, virtue;
male sex;
seed of man.
ԱՐՈՒԹԻՒՆ կամ ԱՐՒՈՒԹԻՒՆ. (լծ. եւ յն. արէդի) ἁρετή virtus, ἁνδρία virilitas, fortitudo Արիութիւն. կորովութիւն. քաջութիւն. եւ որպէս ընդհանուր կամ մասնաւոր առաքինութիւն. կտրճութիւն.
Խորհականութիւն եւ ողջախորհութիւն, արութիւն եւ արդարութիւն։ Եզերացեալ է խոհականութիւն առնելեօքն, իսկ արութիւնն համբերելեօքն. (Փիլ. այլաբ.։)
Արութեամբ ինչ չեմ լաւ քան զեղբարսն իմ։ Ոչ խառնեսցուք զանուն վատութեան մերոյ ընդ արութիւնս քաջութեան. (՟Ա մկ. ՟Ժ՟Գ. 5։ ՟Թ. 10։)
Որ ի նմայն աճելոց էին արութիւնք. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Խրախուսեն յոգի արութեամբ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Զտարացոյց արւութեանն ի ձեզ տպաւորելով. (ՃՃ.։)
Զբարիսն անկեալս ի մեզ հոգւոյ արութիւս. (Նար. ՟Ի՟Թ։ որպէս եւ ի հին ձեռ. կամ թարգ. հարանց վարուց ստէպ դնի Արութիւն, իբրու Առաքինութիւն, ըստ հոմաձայնութեան յունին։)
որպէս Այրութիւն, այսինքն այրական կամ արուական եւ կամ արական բնութիւն.
Ի զարգանալ արութեան հասակին ի հնգետասանին ամաց լրումն. (Շ. ընդհանր.։ Եւ զի՞նչ է արութիւնն այն՝ յոր ել ի տղայութենէն. Լմբ. սղ.։)
Յառաջին տիոցն՝ յորժամ յարութիւն հասին, չարեացն եւեթ զհետ էին. (Ոսկ. ես.։)
Յանդամս ծածուկս եւ յարւութիւնս նորա տանջանս անողորմս հասուցանէին։ Զծածուկ տրւութիւնս կապեալ սամտեօք. (Յհ. կթ.։)
Սրեցին երկայնագոյն եղէգն, եւ արկին ի յարութիւն իներքին անգամոցն. (Ճ. ՟Ա.։)
Խաղտեալ զամանցանկութեանն՝ տայ հեղուլ ի բաց զարութիւնսն. (Եզնիկ.։)
mortahty of cattle.
Կոտորած մահու անկեալ յարջառս.
skin or hide of an ox.
Մորթ արջառոյ. եզան կաշի.
Արկին զսուրբն յարջառամորթս դալարս, եւ ընկեցին ի լիճն. (Հ=Յ. նոյ. ՟Բ.։)
pizzle;
whip.
νεῦρον nervus ջիլ արջառոյ. անդամ ցլու՝ չորացեալ խստապինդ, որ է գործի սաստիկ գանից.
Եւ ա. իբր Արջառաջալային.
raven, crow.
Հրաւիրի ի հարսանիս արջնագռաւ յանգեղէ. եւ նա հրաժարէր՝ թէ կրօնաւոր եմ եւ սգաւոր. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Լ՟Դ։)
dressed in a black or dark coat.
Սեւազգեաց. թխամած, եւ սգաւոր, եւ սգատեսակ. տխրագոյն.
Արջնազգեստ արարեալ՝ յամենայն մեղս թաւալեցուցին զնա. (Մարաթ.։)
Յորոց պարտ էր նոցա ի վերայ սատակմանն (ազգայնոց) արջնազգեստ լինել, ի սոցայցն զնոսա ստացուածոց զարդարեալ պայծառացոյց. (Փիլ. սամփս.։)
Վասն այլոց արջնազգեստ լինիմք, եւ վասն մեր ոչ բնաւ. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
Ուրախութեան պատմուճանն այն յարջնազգեստ խորդ փոխեցաւ. (Լաստ. ՟Ժ։)
dull, dark, black, gloomy, sad, melancholy.
ԱՐՋՆԱՏԵՍ եւ ԱՐՋՆԱՏԵՍԱԿ. Սեաւ տեսլեամբ կամ տեսակաւ. արջնագոյն. թխագոյն. տխրագոյն.
fennel-flower.
(որպէս թէ սեաւ դեղ. կամ արջոյ դեղ) μελάνθιον melanthium, nigella, git, papaver nigrum . Հատ սեաւ՝ կծու եւ ախորժ համեմ հացի. սեւ սոնիճ կամ շոնիզ. սեւուկ հնտիկ, կամ հընտիկ, կամ սեւուգնդիկ .... զոր Մենինսքի շփոթէ ընդ կունճիթ, որ է սուսամ, եւ ընդ շունիզ. եւ փոխանակ արջջնդեղի. որ է յն. մէլանթիօն, լտ. նիճե՛լլա. դնէ սիյահ դանէ, սիյահ պօյա, փէհանէ, փէհնալէ.
Ոչ եթէ խոտիւ սրբի արջնդեղն, այլ գաւազանաւ թափի. (Ես. ՟Ի՟Ը. 25. 27։)
Ի սերմանց է եւ անուանեալն արջնդեղ. զոր լուեալ արջու, ի ցաւել որովայնին առեալ եկեր, կարծելով դեղ ինքեան՝ վասն անուանն. (Մխ. առակ. ՟Խ՟Է։)
truffle.
(իբրու Սեաւ արմատ, կամ սիրելի արջոյ) κυκλάμηνος cyclamen, arthannita, tuber terrae իտ. pan porcino Անուն խոտոյ եւ ծաղկի, եւ պտղոյ նորա՝ որ է որպէս գետնախնձոր. որ յայլ լեզուս կոչի խոզի հաց, նկան գետնոյ, եւ այլն. ... Բժշկարան. ուր կոչի նաեւ որպէս ռմկ. տռնղուզ աղիրշաղի, եւ մեկնի, թանձր փուշ, որով լուանան զբուրդ։
to utter, to pronounce.
ἑκφέρω effero, educo, praebeo, produco Արտաքս բերել. վերածել. ի դուրս հանել. յառաջ բերել. ընծայել. արտադրել. տալ.
Յանքոյթն արտաբերելաց խաղաղութիւն։ Յանակնկնալս կենաց վհէ արտաբերել ի լոյս անձկալի։ Մի՛ արտաբերե զէութիւն պաղոյն. (Նար. ՟Ի՟Ե. ՟Ի՟Ը. ՟Հ՟Ը։)
Զչարութեան օրինակս արտաբերել. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։)
Ոչ եթէ ամենայն հոգւոյ յԱստուծոյ ուրախութիւն արտաբերի, այլ որ բազում անգամ զմեղս իւր լացեալ է զօրութեամբ. (Մաշկ.։)
Արտաբերեցեր զյաւիտենական արդարութիւն. (Թէոդոր. խչ.։)
Միայն ի շառաչմանէ քարի զի վայրս իւրս արտաբերէ վախճան (գողիադ). (Պիտ.։)
Ձեռնարկութիւն այնոցիկ ըստ այսմ օրինակի արտաբերի։ Եւ այսոքիկ յանբաւս արտաբերին։ Նմանապէս եւ այս յանհունս արտաբերի. (Պիտ.։)
Ոմն ամենիմաստուն արտաբերեաց բանիւ, զհաւատարիմ բարեկամս դեղ ասելով կենաց։ Արտաբերելով զօրաւորագոյն խրատ։ Արտաբերեալ յայտնեաց։ Վասն զպատշաճն արտաբերելոյ զամբաստանութեանցն բամբասանս. (Պիտ.։)
Զմեկնութիւն այսպիսեաց իւրոց տանջանաց ինքն ի պատասխանիսն արտաբերէ. (Սարկ. լուս.։)
pronunciation.
այն որ ըստ բանին արտաբերութեան լինի։ Որ յարտաբերութեան բան է արտաքոյ մտաց. (Փիլ. լին. ստէպ. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Որ են եւ սոքա (անուն եւ բայ) մասնկունք արտաբերութեան բանի. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Ըստ յն. ոճոյ, որպէս Յուղարկաւորութիւն, եւ դամբանական հռչակ. ἑκφορά funus, divulgatus
Վախճանելոց սոցա՝ նախագրութիւնք, եւ արտաբերութիւնք, եւ դիրք իսկ զանազան գոլ՝ քան եթէ այլոց քաղաքացեացն. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
to produce;
to express.
ἑκτίθημι expono Որպէս Բացադրել, եւ բացատրել. առաջի դնել, ճառել, մեկնել. վճռել. յայտ առնել.
Արտադրել զքահանայապետութեան որոշմունս, կամ զաստուածաբանական տպաւորութիւնս. (Դիոն.։)
Զպատուական եւ տիեզերական հաւատոյս մեր արտադրեցին սահման. (Կիւրղ. հանգ.։)
Եւ նախ զայս արտադրեսցուք, թէ զիա՞րդ շինեցաւ եկեղեցի. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Զորոյ պախարականս ոչ կարեմ ըստ արժանւոյն արտադրել. (Պիտ.։)
Զայս արտադրեցին ի ժողովն հռոմայ. (Կանոն.։)
Զորոց եւ առաքեալ նախախնամաբար, յաղագս իւրոցն հոգւով սրբով արտադրեաց. (Սարկ. հանգ.։)
Գեղեցկապէս Մովսէս զարարչագործութիւն արտադրեալ։ Զնախ եղելոց իրաց ինչ պատմութեան արտադրել. (Նիւս. բն.։ Նանայ.։)
Փախչելն արարածոց ո՛չըթէ զյոչէութիւն դառնալն, այլ զեւս պայծառանալն նոցին արտադրէ մեզ. (Լմբ. յայտն.։)
Կենացաղականացս՝ փութովարտադրեմք զանձինս, եւ մշտանջենաւորապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 58։)
Թողութիւն նմա արտադրի յԱստուածոյ. (Մաշկ.։)
Զհեբրայական բարբառն փոխանակ կուսի երիտասարդուհի արտադրեցին. (Բրս. ծն. (ա՛յլ ձ. արտագրեցին)։)
ԱՐՏԱԴՐԵԼ. որպէս Դնել արտաքոյ (պատճառին). ի դուրս տալ. ծնանել. առնել. կր. Լինել.
Զմի եւ զնոյն վհատութեան ծնունդս արտադրեն։ Մայր, զի զհարուստ դարուց ամբարեալսն ի քթթել ական արտադրէ. (Նար. ՟Ժ. եւ Նար. մծբ.։)
Ծնօղ մեր ըստ աւետարանին, եւ նախահայր աստանօր արտադրելով. (Յհ. կթ.։)
driven out, banished, exiled.
Արքայ արտալած. (Նար. ՟Ժ՟Զ։)
to drive out, to banish, to exile.
Մեծ միջոցաւ արտալածեալ ի բարեացն։ Զոմանս միանգամայն արտալածեալ արտաքոյ իւրեանցն վարէին սահմաինաց. (Պիտ.։)
Արտալածեալ արտաքսէր ի տաճարէն զանվայելուչ վաճառս. (Անան. եկեղ։)
Յիշեա՛ զհայրենի փափկութիւն, ուստի արտալածեցար. (Մաշկ.։)
Արտալածէ զամենայն ընդդիմամարտս. (Նչ. եզեկ.։)
Արտաքոյ ի քաղաքէն արտալածիւր։ Արտալածէր զբնակութիւն սանդարամետական դասուն. եւ այլն. (Մագ. ՟Ա. ՟Ժ՟Գ. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
to crown.
cf. Արտալածեմ.
Ո՞չ իբրեւ զգռեհիկ մի արտահալած խուճապէր (պօղոս զսատանայ). (Ոսկ. փիլիպ. ՟Է։)
Արտահալած առնէր զնոսա ի վայելչական տնկոց դրախտին. (Զքր. կթ.։)
Նոյն ընդ վ.
Անհնազանդութեամբն արտահալածեաց յինքենէ զհոգին սուրբ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
cf. Ատրաշէկ.
(իբր ատրաշէկ, կամ քաջ շէկ). որ եւ ԱՐՏԱՇԻԿԱՑԵԱԼ. διάπυρος ignitus Հրաշէկ. հրագոյն շանթացեալ.
Զոր ջեռուցեալ, եւ յոյժ արտաշէկ արարեալ՝ ասէ պսակեմ զքեզ մերուժան. (Խոր. ՟Գ. 37։)
to become ardent or red, to catch fire, to inflame.
Արտաշէկ լինել. շանթանալ. հրագոյն կամ ջերմագին լինել.
Ի հրոյն արտաշիկանան, եւ զգոյն եւ զտիպ հրոյն առնուն։ Սեաւ եւ ցուրտ երկաթ, եւ ի քուրայ մտանէ, արտաշիկացեալ ջերմային հրովն. (Զքր. կթ.։)
Ոսկի եւ արծաթ ընդ միմեանս խառնեալ, եւ ի հրոյն արտաշիկանան. (Տօնակ.։)
Ջերմեռանդն եւ արտաշիկացեալ կամօք օրինացն։ Արիւն ոգւոյ կոչէ զջերմն սորա եւ զարտաշիկացեալն առաքինութիւն՝ կանգնութիւն։ Ջեռեալք եւ արտաշիկացեալք ոմանք աստուածային բանք։ ջերմ բանիւք եւ արտաշիկացելովք պատրաստեալք. (Փիլ.։)
to expire, to die.
Ի վերայ փայտին արտաշնչացեալ. (Թէոդոր. խչ.։)
Որ սերմանես զարտաշնչացեալ (այսինքն զմեռեալ կամ զանշունչ) մարմինս յերկրի. (Նար. ՟Կ՟Գ։)
to expire, to die;
to exhale;
to exude, to perspire, to transpire.
Ոչ ըստ մերումս արտաշնչէ, այլ արտաքոյ մերոյս գործէ. (Շ. խոստ.։)
Ղօղակք արտաշնչեն ի ջուրսն, որպէս ցամաքայինքն յօդսն. (Զքր. կթ.։)
perspiration, exudation, exhalation;
vapour.
Զայն՝ որ ընդ եթերն շնչեն շունչքն ի չորոյն հողմն կոչեմք, իսկ օդ (կամ սիւք) զառ ի գիջոյն բերեալ արտաշնչութիւքն. (Արիստ. աշխ.։)
Անյայտս վտառս կոչեն զարտաշնչութիւն ամենայն մարմնոյն, ըստ որում շոգիք իմն բազում ի ձեռն անգայտութեան մորթոյն թափանցիկ լինի. (Նիւս. բն. ՟Ի՟Բ։)
Եւ այսմ իսկ սեռի՝ վերաշնչութիւն, եւ արտաշնչութիւն ասեմք. (Պղատ. տիմ.։)
Զընդունական դրունսն թիւրելով ... եւ փակելով, տրտմութիւն առտուիցէ, եւ արտաշնչութիւնս. (Պղատ. տիմ.) յն. ἅση fastidium
Որպէս Աւանդումն ոգւոյ. անշնչութիւն.
Ի վերայ քո մեռան արտաշնչութեամբն կենդանին. (Թէոդոր. խչ.։)
cf. Աքսորեմ.
ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ, ԱՐՏԱՍԱՀՄԱՆԵՄ, ԻԼ. ἑξορίζω, ὐπερορίζω extermino, limitibus et finibus expello, exilio multo Հանել արտաքոյ սահմանաց. տարագրել. աքսորել. ի բաց վարել. վտարել, իլ. քշել.
Զբազումս արտասահման առնէին յեկեղեցւոյ. (Վրք. ոսկ.։)
Սապէս եւ ինքնակալն արտասահմանեաց ի մետաղս։ Բացէ ի բաց արտասահմանել զնա հրամայէ։ Հեղեղաւ զամբարշտութիւն արտասահմանելով. (Խոր. ՟Բ. 87։ ՟Գ. 29. 68։)
Արտասահմանիցիք ոչ ի տնկախիտ դրախտէն, այլ ի նոյն ինքն յէական բարւոյն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ա։)
Արտասահմանեցայ յաստուածային բարեացն. (Զքր. կթ.։)