cf. Ամենագով.
cf. Ամենագթած.
very hard, burdensome, very troublesome, severe.
cf. Ամենադժնդակ.
very difficult, grievous, rigid.
cf. Ամենադժոխ.
cf. Ամենադժոխ.
pantheon.
very vigilant, watchful, diligent;
very sober, moderate, most temperate.
very amusing, full of pleasure.
omnipotent, all-sufficient;
most powerful, very strong.
omnipotence.
king of the universe, the Creator.
very unfortunate, most miserable, most calamitous.
of general assembly.
best, finest, choicest, most exquisite;
excellent, worthiest.
that takes care of all his creatures, all-provident.
all-consuming.
preserving or governing all things, omnipotent, all-powerful.
omnipotency.
all perfect;
very perfect.
omnipotent, all-powerful.
cf. Ամենակար.
that saves all;
all-preserving.
most agreeable, very pleasant.
very savoury, very high-seasoned, most delicious.
all-seeing.
father of all men, the Creator.
very wealthy, very rich, very opulent.
mildest, very gentle or peaceable.
easiest, very light or easy.
very ingenious, very artful, very dexterous, skilful, most able.
most miraculous, very prodigious, wonderful, amazing, astonishing.
most true, very certain.
very sinful, most criminal;
great sinner.
all-conquering, subduing all enemies, very victorious, that gains the advantage always.
each, every;
all, every thing;
— ոք, every one;
who ever, whosoever, whatever, whatsoever;
— ինչ, every thing, whatever;
ամենայնիւ, յամենայնի, altogether, entirely, quite;
— ուստեք, from all sides, from all parts;
— ուրեք, ընդ — տեղիս, every where, in all places;
զգիշերն —, all the night;
զ— աւուրս, every day;
յառաջ քան զ—, before all;
յետ —ի after all;
պատրաստ լինել —ի, to be ready for every thing;
ի վեր քան զ—, above all or every thing.
very prompt, very willing, very eager, very ready, very much inclined, very well disposed, very diligent.
cf. Ամենայորդոր.
least, smallest, very little.
very sweet, very savoury, very good, very delicate.
worst, very bad;
very wicked, very malicious, execrable, abominable.
very bright, very clear, very shining;
very splendid, very illustrious;
most honourable, right honourable.
very deceitful, very fraudulent, very knavish, very roguish.
very venerable, very respectable, very estimable;
right or most reverend;
most honourable.
very well prepared, quite ready.
that gives to all, generous, liberal;
given to all.
cf. Ամենապարգեւ.
very modest.
much obliged, much indebted.
cough;
անընդհատ, չոր —, — հիւծիչ, a continual, dry, churchyard cough;
շնչարգել — մանկանց, hooping or chin cough;
—ի դեղ, tussilago, colt's foot, horse-foot;
նեղիլ ի —ոյ, to suffer from a -;
դառն — կալաւ զիս, I caught a violent -.
• , ո հլ. «հազ» Ճառընտ. Ոսկիփ. Բժշ. որից հազել «հազալ» Եւս. պտմ. ա. 8. Վրք. հց. Ա. 572 կամ նաև հազալ Վրք. հց. Բ. հնահազ «հին հազ» Մխ. դտ.։
• ՆՀԲ յիշում է սանս. քաս։ Pictet KZ 5, 347 հսլ. kaseli, պրս. kok, քրդ. qo-kia, սանս. kaça «հազ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 33 ուզում է կցել զնդ. hazo ձևին (Եաշտ 19, 80)։ Տէրվ. Նախալ. 70 «հնխ. kās. «հազալ», սանս. kās, լիթ. kosti, հբգ. huosto մեր հազ, հազել բա-ռերի հետ դժուար կարող են լծորդու-թիւն ունենալ»։ Նոյն, էջ 109 հարցնում է թէ կարո՞ղ է կապուիլ sagh «բռնել, զսպել, զօրել, դէմ դնել» արմատին, որից հանում է նաև հազիւ հազ ձեւը։ Հիւնք. հազար բառի՞ց։ Meiliet MSL 10, 282 ուզում է կապել սանս. kā̄sati, լիթ. kósēti, անգսք. hwósta hwesan ևն հոմանիշների հետ. հայ բառի մէջ զ են-թադրում է հնխ. g'h, որի դէմ կար ան-շուշտ kh-ով մի ձև, ինչպէս ցոյց է տա-լիս հսլ. kašili. (այս բառի մէջ § (<հին ch) չի կարող հնխ. s-ով մեկնուիլ), g'h գտնում ենք նաև յն. βής, βηχός ձևերի մէջ, որոնց g* նախաձայնը միւս-ների k* -ի դէմ՝ կարօտ է դեռ մեկնու-թեան։ (Վերոյիշեալ ձևերի հետ կարող են յիշուիլ նաև գնչ. k'asava, hasava «հազալ», k'as, has «հազ», բոհեմ. hā-šao «հազալ», հինդուստ. k'ansī «հազ»)։ Սրմագաշեան, Արմէնիա տճկ. և ռում. haz «հաճոյք» բառի հետ։ Մ. Ս. Դա-վիթ-Բէկ, Յուշարձան 398 գալլ. arthai «հաչել», վանդ. harzal «հաչել, հազալ», հբրըտ. arthon, Trombetti I'Iinitä d'o-rigine, էջ 90 հնխ. kwās->յն. βηχ-= *gwāgh-և հյ. հազ=*kwagh-, «որոնց դէմ ուգրօֆիննական լեզուները ներկա-յացնում են միևնույն երևոյթը՝ միևնոյն աոմատի մէջ»։ ՒԻՌ.-Ալշ. Ախց. Ասլ. Երև. Խրբ. Կր. Մշ.
• Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հազ, հազալ, Գոր. Շմ. հազ, հազիլ, Ղրբ. հmզ, հmզիլ, Տիգ. հmզ, հmզmլ, Հճ. հօզ, հազօլ, Զթ. հօզ, հոզ, հազօլ, հազոլ, Սվեդ. հուզ, հmզզիլ, Ջղ. Սլմ. խազ, խազալ, Մկ. Ոզմ. խազ, խազmլ, Վն. խազ, խmզmլ, Մրղ. խազզ, խազզալ, Ագլ խօզ, խզզօլ։-Նոր բառեր են հազախաչ, հազ-մըզալ, հազվոտալ, հազոց, խեղդելահազ։-Հմշ. փոխանակուած է թէօ՛ք (որ է թոք) բա-ռով, որից էլ թօքալ «հազալ»։
• , ի հլ. «դժուարութիւն». անկախ գոր-ծածութիւն չունի. գտնւում է միայն հազիլ գործիականաձև մակբայի մէջ, որից հազիլ թէ, հազիւ իմն, հազիւ ուրեմն, հազիւ ուրեք, և բուն արմատի հետ կրկնութեամբ՝ հազիւ հազ. բոլորն էլ նշանակում են «դժուարաւ, դժուարութեամբ, դուն ուրեք, քիչ է պատա-հում որ» ՍԳր. Ոսկ. հազիւ բառից են ծագում հազիւախօս «ծանրախօս» Կոչ. 210 (չունի ՆՀԲ. գիտէ միայն ԱԲ), հազուադէպ, հազու-ագիւտ ևն (նոր գրականում)։
• ՆՀԲ «որպէս թէ ուժով հզօրի կամ ի ռմկ. ձայնիցս հրզ, խըզ, կիւ, ազ»։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 32, 23 զնդ. ha-zaīha «բռնութիւն, յափշտակութիւն»։ Տէրվ. Նախալ. 109 հնխ. sagi։ «բռնել, զսպել, զօրել, դէմ դնել» արմատից է դնում սանս. sah, զնդ. haz, յն. ἔχω, ἰτχω և հյ. հազ, հազիւ։ Հիւնք թրք. az «քիչ, սակաւ» բառից։ Bugge KZ 32, 12 յն. ἀχος «ցաւ, դժգոհութիւն, վիշտ» ձևի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւբշ. 174 յիշում է իբր փոխառութիւն զնդ. hazah-«բըռ-նութիւն» ձևից, իսկ էջ 462 կցում է ըստ Bugge՝ յն. ἀχος գոթ. agis «վախ, եր-կիւղ, անձկութիւն», ōg «վախել», հիռլ. ágor «երկնչիմ» ձևերին, իբր բնիկ հայ. երկուսն էլ կասկածով։ Pokorny 1, 40 յիշում է նոյնպէս Bugge-ի մեկնութիւ-նը, բայց գտնում է շատ խնդրաևան։ Պատահական նմանութիւն ունի աբաբ. ❇ [arabic word] 'azāza «հազուագիւտ լինել» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. 187)։
thousand;
immense, innumerable;
—, —ս, thousand times;
—ք —աց, million;
—ս հինգ արանց, five thousand men;
զօրութեամբ —օք, with an army a million strong;
քոյր մեր, եղիցես ի —ս եւ ի բիւրս, o sister! may your posterity be as the sand of the sea-shore;
— եւ բիւր դէպ եթէ գտցի ոք, if by chance, it happens;
ամն արժանի յիշատակաց — ութ հարիւր եօթանասուն եւ ութ, the memorable year one thousand eight hundred and seventy eight.
• , ի-ա հլ. «1000» ՍԳր. Ոսկ. որից հազարամեայ, հազարամեան Եւս. քեր. Եզն. հազարապատիկ Օր. ա. 11. հազարաւոր ՍԳր. Ոսկ. յհ, երեքհազարեան Ոսկ. մ. ա. 21. հինգհազարեան Ոսկ. մ. ա. 21. յոգնահազար Կղնկտ. բազմահազարք Գնձ. վեցհազարեան Ագաթ. վեցհազարեակ Ճառընտ. հազարա-մեակ, հազարհինգհարիւրամեակ, հազար-վեցհարիւրամեակ, երկհազարամեակ (նոր գրականի մէջ) ևն։
• = Պհլ. [syriac word] hazār (պհլ. hazarak ձևի հետ հմմտ. վեց-հազարակ Լծ. կոչ.), պրս. [arabic word] hazār, սակ. zara, զնդ. ❇ hazañ̄ra-, սանս. [other alphabet] sahásra-«հազար» (Horn § 1093)։ Իրանեան բառի ծագումը բացատրւում է զանազան ձևերով, որոնց մառեն տե՛ս Pokorny 1, 633 և 2, 488։ Իռա-նեանից են փոխառեալ նաև քրդ. hazár, աֆ-ղան. zär, ուտ. hazar, կիւր. azur, aγzur, ւէզգ. azər, ռուտ. hagzūr, agzūr, ցախ. azur, agzūr, ագ. azur, agzur, տաբաս. agzur, բուդ. γazar, ջէկ. azar, խինն. azar, gazir, արչ. izardo, չեչէն. ezir, ezer, խիւր. 'azīr, կայ. azir, կուբ. oziy, վար. azi, լակ. āzar-ba, azarva, āzarra, դիդ. azal, azargo, կար. azareda, անդ. ozurugu, աւ. azar, 'azarg, նաև (ըստ Miklosich-ի՝ թուրքերէնի ազդե-ցութեամբ) հունգ. äzer, ezer, Խրիմի գոթ. hazer, սերբ. խրվաթ. jézero, սլ. jezero «հազար» (Berneker, էջ 455)։-Հիւբշ. 174։
• Ուղիղ մեկնութիւնը գիտէր հներից Մագ. հմմտ. «Հազարս ո՛չ է ըստ մեր յեզուիս, այլ զսա ի Պարսից առեալ ըն-տանեցուցեալ մերոյ լեզուիս». Մագ. թղ. 95. «Բայց հազարդ ըստ պարսկա-կանին է իմանալ մակթիւ, ոչ գիտել մեզ եթէ ի տեղի հազարի ո՞րպէս մերն թուէին, տասն հարիւ՞ր, որպես Վիրք քսանովն, եթէ այլ ինչ, ո՛չ գիտեմ». Մագ. թղ. 96։-Նորերից ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ պրս. և սանս. ձևերը։ Ուղիղ են նաև Peterm. էջ 22. Windisch 21 Bottich. ZDMG 1850, 357 ևն։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հազար, Ասլ. հազար, հmզmր, Ալշ. Մշ. հmզար, Տիգ. հm-զmր, Երև. հզար, հազար, Սվեդ. հազզուր, Հճ. հազօյ, Զթ. հազօյ, հազոր, Ագլ. հզզէօր, Մկ. Ոզմ. Սլմ. Վն. խmզmր, Մրղ. խmզզmր, Ջղ. ղզար։ -Նոր բառեր են՝ հազարանոց, հազարագեղ, հազարաշէնք, հազարթերթիկ, հազարփերթիկ, հազարգարուն, հազարաթող։
to melt, to be founded or cast;
to dissolve, to liquefy;
to melt to nothing, to dwindle away, to be exhausted, to go to decay, to run to waste, to be consumed;
— սառնամանեաց, to melt, to thaw;
— մաշիլ, to pine away, to wear out, to fall away, to exhaust oneself;
to grow lean, to be withered.
• = Պրս. [arabic word] halīla, արաբ. [arabic word] halī-laǰ՝ նոյն նշ. առաջինը տալիս է հալիլա ձևը, երկրորդը՝ հլէլիճ. արաբերէնից է նաև վրաց. ალილეჩა ալիլեչա։-Հիւբշ. 279։
rabbit, coney;
էգ, մատակ —, doe-rabbit;
արու —, buck rabbit;
ձագ —ի, young rabbit;
որջ, դադարք —ի, rabbit-burrow, rabbit-hutch;
կաղկանձել —ի, to squeak;
ղօղել —ի, to squat, to lie squat or cowering.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ բայց առանց վկայութեան) «նապաստակի նման մի կեն-դանի է. սուորիկ» ՍԳր. սխալմամբ համար-ուած է «բորենի» Գաղիան կամ նաև ըստ ոմանց «շնագայլ, տճկ. չաքալ»։
• Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայ-նից է հանում։ ՆՀԲ ծակարար բառից։ ԳԻՌ.-Երև. ճաքառ.
flight, soaring;
turn, tumble;
wheeling about;
caper, somerset;
— առնուլ, to take wing or flight, to fly away, to fly up, to soar on high, cf. Շրջագայիմ;
to caper, to cut capers, to turn a somerset, to turn heels over head;
cf. Ձի.
• «իր վրայ դառնալը, շրջան, դարձ. պտոյտ» Գնձ. որից ունինք ճախր առնուլ «դառնալ, ժուռ գալ» Պտմ. աղէքս. Խոր. Յհ. կթ. ճախրել «դառնալ, ժուռ գալ» (թրո-չունի, ձիու) ՍԳր. Կոչ. Եղիշ. ճախրումն Փարպ. ճախրանք Նար. ճախրահոս Շիր. ճախրական Երզն. ոտ. երկն. ևն։
• -Պհլ. *čarx (գործածուած է միայն čark ձևով) բառից շրջմամբ. սրա հետ հմմտ սանս. [other alphabet] čahra-«անիւ, շրջանակ, ձիթահանք, թռչունի ճախր, պտոյտ», զնդ. [arabic word] čaxra-«անիւ», պրս. [arabic word] carx «շրջանակաձև շարժում, աղօրիքի ճախա-րակ, սայլի անիւ, հորի ճախարակ, անուաձև յեսանաքար, մանելու ճախարակ, կարժառ, ռրևիցէ դարձող բան, երկինք, ժամանակ ևն», բելուճ. čark «անիւ, մեքենայ, երկա-նաքար», աֆղան. čarx «անիւ, շրջանակ, պտոյտ», օսս. čarx «անիւ, լուսնի շրջանա-կը» (Horn § 437)։ Այս արմատին է պատ-կանում նաև հյ. ճախարակ, որ փոխառեալ է պհլ. *čarxak «ճախարակ» հոմանիշից. հմմտ. պրս. [arabic word] čarxa «ճախարակ, ջրհորի ճա-խարակ, գործի ինչ նետ ձգելոյ, փոթորիկ, մրրիկ»։ Իրանեան բառը ծագում է հնխ. quel-«դառնալ, պտտուիլ» արմատից, ոռ տալիս է հյ. յեղ-և հոլով (մանրամասն տե՛ս այս բառերը), այնպէս որ հոլով և ճախա-րակ միևնոյն բառերն են, առաջինը բնիկ, երկրորդը իրանեան փոխառութիւն (տե՛ս Pokorny 1, 515, Berneker 549, Boisacq 531)։-Նոյն իրանական բառը փոխառեալ է նաև ուրիշ շատ լեզուների մէջ. այսպէս՝ վրաց. ჭახრაკი ճախրակի «պտուտակ», ჩარხი չարխի «մեքենայ», աֆղան. čarxa «մանելու ճախարակ», քրդ. čarx «շրջան, անիւ, ջաղացք», թրք. [arabic word] čahra «մա-նելու ճախարակ», արևել. թրք. [arabic word] čarx կամ [arabic word] čax «ջուրի կամ մանելու ճա-խարակ.. [arabic word] čiγarik «բամբակը կու-տերից մաքրելու երկանիւ մեքենայ», [arabic word] čəqər կամ [arabic word] čəqrəq «կարժառ. ջրի ճախարակ». չաղաթ. [arabic word] cark «ճա-խարակ» (սխալ է Vambery, Etym. Wör-terb. էջ 122, որ թրք. čəqrəq «ճախարակ» բառր հանում է թրք. čaγər «բղաւել, կան-չել» արմատից)։ Թուրքերէնի միջոցով փո-խառեալ են՝ սերբ. čekrkli «ճախարակ», čigra «շռնչան», լեհ. cyga, հունգ. csiga, ռում. čikričniu, carklîu «անուաւոր». որաւ-գար. čjark, նյն. τζιϰρίϰα։-Հիւբշ. 186։
• ՆՀԲ ճախարակ բառի հետ լծ. է դնում թրք. չարխ։ Lag. Baktr. Lex. 21 պրս. čarx, զնդ. čaxrа։ Müller SWAW 42, 255 ճախրանք դնում է ճախարակ բա-ռից։ Justi, Zendsp. 107 զնդ. čaxrа բառի տակ։ Տէրվ. Altarm. 28 զնդ. ska-rəna «կոլոր»։ Ա. Գ. Բիւր. 1900, 519 հյ. գւռ. ճախրիկ ձևից է դնում թրք. čənrəq. փոխառեալ լինելու նշան է հա-մարում ծայրի -əq։
• ԳՒՌ.-Բզ. ջախր, Խրբ. ջ'այր, ջ'այէր, Ակն ջ'այհ, ջար, Զթ. ջ'օհրը, ջ'օհյը, Հճ. ջ'օյհ, ջ'օհ, Սվեդ. ջ'ուր նշանակում են «ճա-խարակ» և հետևաբար հյ. ճախր «պտոյտ» ձևի շարունակութիւնը չեն, այլ ներկայաց-նում են անկախ *ճախր կամ *ճահր «ճա-խարակ» բառը։
forehead;
— շինուածոց, face, front, frontispiece, elevation;
— գրոց, frontispiece, title-page;
եռանկիւնի —, fronton, pediment;
— զօրու, բանակի, army drawn up in order of battle, troops in battle-array;
rank, file, order;
— առ —, face to face, vis-à-vis, front to front;
— լայն ցցուեալ, ճաղատ, խորշոմեալ, սպառնալից, large, protruding, bold, wrinkled, threatening -;
զ— հարկանել, to strike oneʼs -;
յորինել, յարդարել կազմել, վառել զ—ն, to draw up in line of battle, to put in battle array, to offer battle, to face;
— տալ, ի — մը տանել, —ս դնել, to attack the enemy in front, to fight, to combat;
ելանել ի —, to engage in conflict, to attack, to assault;
անկանել ի —ու, to be left dead on the spot;
ի — եհան ընդդէմ նոցա, he opposed them with;
յառաջնում անդ —ու, in the first action or combat;
— նորա նսեմանայ, his countenance becomes gloomy.
• , ու հլ. (ըստ ՆՀԲ նաև ի-ա հլ. բայց առանց վկայութեան) «ճակատ (մար-դու կամ անասունի)» ՍԳր. ճակատը համա-րելով յառաջամասը՝ փխբ. «շենքի՝ դրան ճակատը, յառաջամասը, գրքի առաջին երե-սը» Եւս. քր. «բանակի յառաջամասը, ուր զօրքերը դէմ դէմի կանգնում են. բանակ, պատերազմ» ՍԳր. Եւս. քր. որից ճակաm առ ճակատ «դէմ առ դէմ» Ա. թագ. ժէ. 21. Իւս. օր. ճակատիլ «կռուի շարուիլ» ՍԳր. ճակատել «կռուի շարել» Ոսկ. մ. բ. 21. նա-կատեցուցանել Բ. թագ. ժ. 9, ա. մակ. զ. 33. ճակատագիր Եզն. ճակատամարտ ՍԳր. Ոսկ. ես. ճակատամուղ Բուզ. ճակատայար-դար Սեբեր. Ոսկ. մ. ա. 8. ճակատատեղ Վեցօր. ճակատատեղի Եփր. թգ. լայնաճա-կատ Աղթարք. կռուաճակատ Պտմ. աղէքս. (չունի ՆՀԲ). նոր բառեր են՝ ճակատագրա-կան, ճակատազարդ, ճակատանոց, ճակատ-ոսկր ևն։ Այստեղ է պատկանում նաև հա-կատիլ «մի բան ձեռքից փախչելով ուժգնա-պէս զարնուիլ». նորագիւտ բառ, որ մէկ ան-գամ գտնում եմ գործածուած Վրք. և վկ. բ. 445. «Եւ ի տանջելն զինւորացն զարդարն, զմիմեանց կառափունս հարկանէին և ճա-կատեալ մի ի գաւազանացն՝ եհաս յերեսս թագաւորին և ի բաց խլեաց զբիբ ական նորա»։
• = Պհլ. čakāt ձևից, որ գործածուած է «գագաթ» իմաստով. հմմտ. նաև պրս. [arabic word] cakād «հասարակօրէն գագաթն. և ևս գը-լուխ՝ որ ի գագաթանէ մինչև ի ճակատն մաշտեալ իցէ. իսկ յատկապէս գլուխ լերին կամ գագաթն լերին». բուն նշանակութիւնը պահում է սոգդ. čakat «ճակատ», որ ան-շուշտ կար նաև հիւս. պհլ. բարբառում։-Հիւբշ. 186։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Klaproth, As. polygl. էջ 105, որ կցում է պրս. čakād բառին։ ՆՀԲ լծ. գագաթն, պրս. cakad, արաբ. jabhat «ճակատ»։ Bö̈ttich. A. rica 69 պրս. բառի հետ նաև լիթ. kak-ta, լտ. cacu (d)men, սանս. kakud «գա-գաթ»։ Հիւնք. պրս. ձևը։ Karst, Յու-շարձան 408 սումեր. zag «ճակատ, գը-լուխ, կերպարանք»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. ճակատ, Ալշ. Մշ. ճագադ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. ջագադ, Ասլ. ջագադ, ջագա*, Տիգ. ջm-գmդ, Ռ. շրջմամբ՝ ջադագ, Հճ. ջագօդ, Զթ. ջագօդ, ջագոդ, Սվեդ. ջmգուդ. (սեռ. Ղրբ. ճկատի, Պլ. Խրբ. ջագդի, Ռ. ջադգի, Վն. ճայտի, Ասլ. ջայդի, Ակն. ջայդիւ)։ Նոր բա-ռեր են ճակատախօս, ճակատապինդ, ճա-կատմէջ, ճակտուորիլ, ճակտիկ, ճակատ-կապի։
• «աշնցան հաճար». ունի միայն Քաջունի Գ. 151։
fit, proper, decorous, suitable, becoming, seemly, decent, befitting, convenient;
fitness;
ի —, properly, fitty, suitably, opportunely, conveniently, to the purpose;
ի — լինել, գալ, պատահել, to suit, to be proper and suitable, to become, to be beseeming or seemly, right, proper, advisable;
ի — առնուլ, to avail oneself of, to profit by;
to improve, to turn to account, to the best account;
չիցէ՞ի —, is it not suitable ?
ի — թուէր նմա, ի — համարէր, he thought fit to;
առաւել ի — գայ, it would be better, it would be more suitable, expedient, convenient;
ոչ ի — թուեցաւ, it did not seem fitting or becoming;
ոչ ի — պատահէին ակնկալութեան նորա ելք գործոյն, his success did not answer his expectations, he was disappointed in his hopes.
• «պատշաճ, յարմար» Փիլ. լին. «մա-յելչութիւն, կարգաւորութիւն, կարգ ու սարք» Նար. Մագ. Լմբ. սղ. որից ի ճահ «շատ յարմար, պատշաճաւոր» Խոր. Պիտ. Յհ. կթ. ի ճահ է «յարմար է, պատշաճ է» Ոսկ. յհ. ա. 21, 38. ճահել «յարմարեցնել, պատշա-ճեցնել, յօրինել» Ոսկ. եփես. 871, 932 և մ. ա. Z. Եւս. քր. ա. էջ 162. Կիւրղ. թգ. նու-հեցուցանել Անյ. բարձր. ճահաւոր Պղատ. Նոնն. անճահ Եզն. Սեբեր. անճահս Ոսկ. մ. բ. 23. նոճիաճահ Նար. խչ. արմատը գրուած է նաև ճախ Արծր. ա. 24։ Ար-մատիս մէկ նոր առումն եմ կարծում «վարժ», որից կազմուած են ճահօղ «վար-ժող, նուաճող կամ համբերող» Բառ. երեմ. էջ 194, ճահանոց «վարժանոց, արուեստա-նոց» Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 194։
• ՆՀԲ լծ. թրք. ճայիզ և հյ. կահ։ Հիւնք. արաբ. ճայիզ և պրս. ճա, ճայ «տեղի». (վերջինն է պրս. ❇ ǰā, ❇ [arabic word] ǰāǰ «տեղ», որից փոխառեալ են քրդ. j, աֆղան. jāē, բելուճ. jā, jāga «տեղ». ըստ Horn, Grdr. էջ 94 ծագում է ya-«երթալ» արմատից, ինչպէս հոմանիշ gāh «տեղ» գալիս է gā «երթալ» ար-մատից)։
cf. Կնտակ.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «հերաթափ, կունդ» Յայսմ. Վրդ. առակ. 53. որից ճաղատութիւն Մխ. աբլար.։
• = Թուի թէ կազմուած է -ատ (<հատ) մասնիկով *ճաղ «մազ» բառից, որի հետ հմմտ. հիւսիսային կովկասեան լեզուներից՝ լակ. դճարա, կիւր. ռուտ. խին. դճար, ցախ. դճեր, կազիկում. չարա, ագ. տաբ. ճար, արչ. ճարի, բուդ. ջաար, ջէկ. ճաար, որոնք բոլոր նշանակում են «գլխի մազ»։-Աճ.
• ՆՀԲ «որ և ճեղ, լծ. կեղ. թրք. քէլ, լտ. calvus»։ Bottich. ZDMG 1850, 357 ճեղ բառի հետ սանս. khalati։ Պատա-հական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] ǰalhat «ճաղատութիւն» (արմատը ilh տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 729)։
certain, true, indubitable, sure, convincing, conclusive, incontestable, positive;
demonstrative, justificative;
cf. Հաւաստեաւ;
— կորուստ, certain loss;
— գիտել, to know for certain;
— առնել, to assure, to convince, to prove;
— իմն է զի, it is certain that.
• «գօտու ծոպերը կամ ուրիշ մա-սերը». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գըտ-նում եմ ռործածուած Ոսկ. պօղ. ա. 68.-«Զծոփս գօտւոյն մերթ բանայցէ և մերի ծածկիցէ, մերթ ի կուրծսն ածիցէ և մերթ զգաւակաւն ածիցէ և այսր անդր շոշոկիցէ, բացխփիկ նափորտամբն խաղայցէ, զի զհա-ւաստիս գօտւոյն կարիցէ բազմաց ցուցա-նել»։
faith, belief, creed;
trust, confidence;
fidelity, faithfulness, good faith, sincerity;
proof, testimony, evidence;
Creed;
—ք, յոյս եւ սէր, faith, hope and charity;
քրիստոնէական —ք, the Christian religion;
դաւանութիւն —ոյ, profession of faith;
լոյս, ջահն —ոյ, the light of faith;
մասունք, սահմանք —ոց, articles of faith;
կենդանի, անյողդողդ or հաստատուն, գայթ ի գայթի, մեռեալ —ք, lively, resolute, constant or unshaken, tottering or wavering, dead faith;
անխտիր ի —ս, indifferent as to religious matters;
դաւանել զ—ս, to confess the faith;
ունել —ս, to have faith;
չունել ոչ —ս ոչ օրէնս, to regard neither law nor gospel;
գալ, դառնալ ի —ս, to become converted;
ածել, ձգել ի —ս, to convert;
հաստատուն լինել ի —ս, to be true to the faith;
—ս ի ներքս բերել, —ս բերել, to believe, to give credit to;
—ս ընծայել, to believe in, to give faith to;
—ս ունել յոք, to trust, to place faith in, to put trust in;
— տալ միմեանց, to make a contract, to contract an alliance, to enter into an engagement, to bind oneself;
ուրանել զ—ս, to deny or abjure the faith;
յորում ոչ գոյ —, unbelief;
անցանէ ըստ —ս, it is incredible;
—ոյ, worthy of credit;
cf. Թերանամ.
• , ո հլ. (գործածւում է մանաւանդ անեզաբար) «հաւատք, կրօնք, հաւատարմու-թիւն, վստահութիւն, ստուգութիւն» ՍԳր. «ապացոյց, փաստ, հաւաստիք» Փիլ. «ռա-շինք» Եւս. քր. որից հաւատալ ՍԳր. Ոսկ. յհ, ա. 15. 16. մ. ա. 10. Եւս. պտմ. հաւատա-ցուցանել Բ. մակ. դ. 34. Ոսկ. ես. Եփր. ծն, հաւատացեալ ՍԳր. հաւատոյ «հաւատալու արժանի» Կոչ. հաւատաւոր Եղիշ. Կանոն, հաւատուհի Իգն. ատ. թղ. 113 (ոսկեդա-րեան!) հաւատարիմ (մասնիկի համար հմմտ. մտերիմ, ոխերիմ) ՍԳր. Ոսկ. հաւա-տարմութիւն ՍԳր. Ագաթ. Եւս. օր. առհա-ւատչեայ ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Եփր. ծն. Ագաթ. անհաւատ ՍԳր. Եզն. անհաւատոյ «անհաւա-տալի» Կոչ. 289. թերահաւատ ՍԳր. Կոչ. հըշ-մարտահաւատ Կորիւն. միահաւատ Ագաթ. նորահաւատ Ոսկ. ա. տիմ. Ագաթ. Եւառռ. ուղղահաւատ Բուզ. չհաւատալի Վեցօր. Բուզ. դեռահաւատ Խոր. դիւրահաւատ Բրս. հց. ա-պահաւատ Նար. կիսահաւատ Ոսկ. լհ. հաւա-տարմատար, հաւատաքննութիւն, հաւատա-քըննական, հաւատուրաց (նոր բառեր) ևն։ Նախաձայնի անկումով ունինք աւատ, որից մակբայաբար յաւատ «հաւատարմութեամբ». Ոչ առնէին համար արանցն՝ յորոց ձեռս տա-յին զարծաթն՝ տալ գործաւորաց գործոյն, կի յաւատ (կամ ի յաւատ, յն. ἔν πίστει) գործէին (Դ. թագ. ժբ. 15, իբ. 7). նաև աւա-տալ Մագ. Վրք. հց. ա. 522, Լմռ. մատ зn1 (միջին հյ. աւտալ, ավտալ Անսիզք 25, 63). աւատացուցանել Ճառընտ. չաւատալ Ոսկ. մ. ա. 4. չաւատալի Եւս. քր.։ Իսկ աւատ «fief» բառը, որից աւատառու, աւատապետ, աւա-տական իշխանութիւն «féodalité» ևն յար-մարեցրած է նոր գրականում, կարծելով թէ այս եւրոպական բառը ծագում է լտ. fides «հաւատք» բառից։
• Հներից Վանակ. հաւատ. = Տաթև հարց. 769 հետևեալ մեկնութիւններն է յարմարացնում. «Հաւատն լոյս. հաւն սկիզբն և ատն՝ զօրութիւն գործոյ. զհոյն գիր ի բաց առ, աւատ ասի. ամենայն ի դէպ բանի ասեն՝ թէ աւօտ կայ. և առա-ւոտ ասեն ոսկիզբն աւուրն, որպէս աւօտ արեգական գալոյ»։ ՆՀԲ լծ. հյ. հաւա-նութիւն, դաւանումն հաստատ, հա՛. այո՛ յաւէտ, թրք. էվվէթ, եբր. եհուտ «խոստովանութիւն, Յուդա», լտ. fides, իտալ. fede։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. havadubi։ Տէրվ. տե՛ս հաւան։ Հիւնք. Աւետարան բառից։ Ալիշան, Հին հաւատք, էջ 7, 9 լտ. fides, իտալ. fede, ֆրանս. foi կամ հաւ «սկիզբ» և կամ հաւանուռիւն։ Meillet տե՛ս հաւան։ Pat-rubány SA 1, 210 զնդ. hu «լաւ»+ā+ պրս. vāt «բան, խօսք», իբր յն. εύαγ-Հέλιον «Աւետարան», իսկ ՀԱ 1908, 187 սանս. sabhā «ազգ», գոթ. sibja, հբգ. sippe+տալ՝ այն է «իր անձը ազ-գին նուիրել»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան. 100 հաւաստ բառից։ Karst, Յու-շարձան 421 տե՛ս հաւան։-Մառ, ИАН 1916, 237 հաւատ, հաւան, հաւաստի, համոզել և ամուր դնում է յաբեթական sam արմատից, որից և վրաց. մծամս «հաւատամ»։-Առհաւատչեայ բառը Lag. Armen. Stud. § 2411 համարում է ձևա-ցած ժողովրդական ստուգաբանութեամբ եբր. [hebrew word] 'erābōn «գրաւական» բառից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. հավատալ, Ննխ. Ջղ. Սեբ. Սչ. հավադալ, Շմ. հավատիլ, Գոր. Ղրբ. հվատալ, վհատալ, Ագլ. հվա՛տիլ, Մրղ. Սլմ. Վն. Տփ. ավատալ, Ախց. հավտալ, Ասլ. Պլ. հավդալ, Սեբ. հավդընալ, Հմշ. հավդը-նուլ, Մկ. խmվmտալ, Կր. Ոզմ. Տփ. ավտալ, Խրբ. Պլ. Ռ. ավդալ, Ալշ. Մշ. Ռ. ավդըեալ, Սվեդ. mվդիլ, Տիգ. mվդընmլ, Հճ. ավդօլ, Զթ. ավդօլ, ավդոլ.-սրանք անշուշտ բնիկ ժողովրդական ձևեր են.-սակայն գրականից են փոխառեալ Ագլ. Տփ. հավատ, Ակն. Պլ. հավաթգ, Սչ. հավադգ՝, Խրբ. հավադգ, Ռ. հավաթք, Տիգ. հmվmթք, Ասլ. հավա՞գ, հա-վա*, Զթ. հավօթք, հավոթք, Մրղ. Ոզմ. Սլմ. Վն. խավատ.-Նոր բառեր են հաւտեհան, հաւտեհանել «համոզելով իր ուզածը անել տալ».-Բլ. անավօտ «անհաւատ» (հաղոր-դեց Ս. Մովսիսյան, նամակ 1933)։
• ՓՈԽ.-Patrubány SA 1, 222 հայերէնից փոխառեալ է դնում հունգ. hit «հաւատք» և այս փոխառութիւնից եզրակացնում է որ Հունգարացոց նախկին հայրենիքում մազդե-զական կրօնը տարածողները հայերն էին։
side, rib, flank;
part;
woman;
wife;
ընդ կողաց, aside, awry, sidelong;
առ ի —, cf. Զառ՞՞՞ի՞՞՞կող;
անդէն ի —ի, directly, at once, forthwith;
ի — լինել, to stretch or lay oneself down, to lie down, to go to bed;
—ք գրեանց, cover or binding of a book.
• , ի հլ. (Բ. թագ. ժզ. 13 կայ կո-դաց. յետնաբար ս հլ. կայ նաև Եզեկ. լդ. 21 կողամբք, Զքր. կթ. կողունս, որոնք են-թադրում են *կողն ուղղականը) «կուշտը, ռնակուշտ» ՍԳր. «մի տեղի կամ մի բանի մօտը, քովը, լեռան լանջը ևն» Բ. թագ. ժզ. 13. Ա. մակ. ժգ. 29. Բուզ. դ. 18. «ան-կեան մի կողմը» Եւկլիդ. «կին, ամուսին, կողակից» Եփր. դտ. Վրդ. պտմ. էջ 90. որից զառիկող, զառիկողեալ «շեղ, զառիվայր» Պիտ. Նիւս. ի կողի «կռացած, մինչև կողր կախուած (լուացուելու ժամանակ)» Բուզ. 132. կողաքակ «կուսակցութիւնից բաժա-նուած» Բուզ. կողակից «ամուսինը, կինը» (այսպիսի կազմութեամբ է նաև պրս. [arabic word] hampahlū հոմանիշը) Վրք. հց. (որի երկ-րորդ ձևն է կողաբաղ՝ բաղ «կից» բառից Անյ. քեր. Երզն. նչ.). կողահերձ Նար. կո-ղահոս Շար. Սարգ. կողամայր «մի տեսակ ձուկ» Վրդն. ծն. հարստակող Փիլ. Պիտ. մի-ջակող Նիւս. բն. պատկողանոց «նաւի ներ-քին կողափայտերը» Ոսկ. կողոս. կողեդ «ուժով կողեր ունեցող» (նորագիւտ բառ) Տաթև. ամ. 196. Հարց. 276. կողոսկր, կո-ղիկ (նոր բառեր)։-Կողն հնագոյն ձևից պահուած է՝ բացի գըծ. կողամբք և հյց. կո-դունս ձևերից, նաև սեռ. կողին, որից կազ-մուած են՝ կողինաւոր «կողը զրահապատ» Ոսկ. մ. գ. էջ 66 (Հացունի, Պատմ. տարա-զին 154 արմատը դնում է կողէնք, իբր յն. ϰόλλησις «զօդ, կապ», և համարում է «մի տեսակ զրահ»). անկողին (որ և գրուած է ընկողին, ընգողին, անգողին) «պառկելու տեղ» ՍԳր. և բայաձև ընկողնիլ «պառկիլ» Ոսկ. եբր. որ և կողնիլ «պառկիլ» ԱԲ. (ի-մաստի զարգացման համար հմմտ. ի կող լինել (>Շտ. կողլել) «պառկիլ, ընկողմա-նիլ» ԱԲ. և կողմն բառից՝ ընկողմանիլ «պառկիլ» Փիլ. (երկուսը կողք կողքի գոր-ծածուած ունի Բուզ. դ. 10. «Եւ ինքն ի նիստ եղեալ անկողնին, կամէր լինել ի կողմն»)։ Անկողին բառից է գետնանկողին «գետինը փռուած անկողին» Եղիշ. է. էջ 97։-Նոյն արմատից -մն մասնիկով կազմուած է
• = Բնիկ հայ բառ, որի նախաձևն է հնխ։ gol-. ցեղակիցներից ունինք միայն Թոխար. kalymi «կողմ» հոմանիշը։
• Böttich. Arica 73, 181 սանս. kulya «ոսկոր»։ Եազըճեան, Արևելք 1884 նոյ" 16 կողք և կողր կցում է սանս. valka, valkala բառերի հետ։ Մառ ЗВO 5. 317 զնդ. karana, պհլ. և պրս. kanar «եզերք»։ Հիւնք. կողմն բառից։ Bugge KZ 32, 10 համեմատում է կապադովկ. ϰϰχε «կող» բառի հետ։ Seheftelovitz BВ 28, 303 հ. անգլ. heal «անկիւն», սերբ. klánac «կիրճ» ևն։ Patrubány ՀԱ 1908, 153 հնխ. gol-«պառկիլ» ար-մատից. հմմտ. յն. γωλεός, լիթ. gն lis «որջ»։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 կող, անկողին և գւռ. կողինք կը-ցում է գալլ. cilcet, արմօր. golched, իռլ. colcait, լտ. culcita «պաստառ» բառերին։ Petersson LDA 1915, 35 (չեմ տեսած) լտ. vola «բուռ», հյ. կա-լում, յն. γὸαλον «փոս» ևն բառերի հետ (տե՛ս Pokorny 1, 640)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տւաւ Meillet MSL 17, 204 (ծանօթ.)։
• ԳՒՌ.-Այշ. Մշ. Ջղ. Վն. կող, Սլմ. կող, կոխք, Հճ. գող, Ախց. Կր. կօղ, Խրբ. գօղ. Սչ. գօղ, գօխք, Գոր. Ղրբ. կօխք, Երև. Շմ. կօխկ, Պլ. գօխգ, Սեբ. գէօղ, Ասլ. գէօ՞ղք, Մկ. Ոզմ. կուղ, Ագլ. Տփ. կուխկ, Զթ. գիւղ.-նոր բառեր են առիկող կամ առկող, կողա-ռար. կողախառն, կողել, կողայրեաց, կո-ղինայ, կողկուշտ, կողքալեղ, կողքահան, կողքաճաղ, կողքապինդ, կողքափայտ, կող-քափիչ. կողանոց։-Իսկ անկողին և կողմն բառերի գաւառական ձևերը տե՛ս նոյն բա-ռերի տակ։
• ՓՈԽ.-Karolides, Iλ. σ-ϰρ. 88 կապա-ռովկ. ϰάχε «կող, չորս կողմը» բառի հետ կցում է հյ. կող, կողմ.. սակայն ձայնաւորի տարբերութիւնը կասկածելի է դարձնում այս համեմատութիւնը։
middle, midst;
inside, interior, heart, bosom;
loins, reins;
ցաւք միջաց, lumbago;
—ք or պորտ ընդոց, hilum of beans;
հացի միջաւ, with the crum;
ի — or ի միջի, in the midst or middle of, among, between, in, into, within;
ի միջոյ, through, out of, from;
between, among;
in, into;
through the medium of, by means of;
— ընդ —, from time to time, now and then, ever and anon;
ց-ս, down or up to the waist;
ի միջի ձերում, among you, in the midst of you;
— գիշերոյ, midnight, twelve o'clock;
— ի գիշերի, at night, in the night, by night;
ընդ — իւր, upon his loins or side;
միջովք չափ ի վեր or ի միջոյն եւ ի վեր, from the loins upwards;
միջովք չափ ի խոնարհ or ի միջոյն եւ ի խոնարհ, from the loins downwards;
յապականութեան ի միջի, from or in the midst of corruption;
պնդել զ—ս, to gird up one's loins, to put on a belt;
խորտակել զ—ս, to break one's back;
գօտի ածել ընդ — իւր, to wear a belt, girdle or sash;
արկանել քուրձ զմիջովք, to put or gird sackcloth on one's loins;
սուսեր ընդ — ածել, ածել սուր ընդ —, to gird on a sword;
— ընդ — հերձուլ, հատանել, to cut in halves;
to split into two parts;
բառնալ ի միջոյ, to annihilate, to utterly destroy, to exterminate;
անցանել, կալ ի —, to come forward, to show or present oneself;
ի — բերել, to produce, to bring forward or out, to cite, to expose;
ի անկանել, to interpose;
փոյթ ի — առնուլ, to endeavour, to study, to try, to make any effort, to be solicitous;
դաշինս ի միջի հաստատել, to make an alliance;
արի՛, ա՛նց ի —, arise, get up, come here;
քերթացք նորա չեն ի միջի, his poems are lost;
ընդ — բանից մի՛ անկանիր, do not interrupt another's discourse;
cf. Խորհուրդ;
ի մէջ, cf. Մէջ;
ի միջի, in the middle, between, among;
ի միջոյ, from the middle.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի-ա հլ.) «մէջտեղը» ՍԳր. «մարդու մէջք» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «մէջը, կէսը» ՍԳր. Ագաթ. «արգանդ» Ոսկ. ես. էջ 365 (եզակի գործածութեամբ). որից ընդ մէջ, ի մէջ, ի միջի, ի միջոյ ՍԳր. Ոսկ. Կիւրղ. ել. Եզն. միջամուխ Ոսկ. Վեցօր. Կորիւն. Սեբեր. միջամուտ Բ. մակ. պ. 15. միջապատ «գոգնոց» Ոսկ. ես. միջավայր Վեցօր. միջատ Վեցօր. միջին ՍԳր. միջնանիւ Կոչ. միջնաշխարհ Բուզ. միջնորդ ՍԳր. մի-ջոց ՍԳր. Եւս. պտմ. միջօրեայ ՍԳր. Եւառր. ընդ-միջել ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. ընդմիջաշա-ւիղ Ես. ծը. 12. միջնաբերդ Բուզ. բերդամէջ Ագաթ. բանակամէջ Բուզ. աչամէջք Պիտ. լեռնամէջ Խոր. արծր. խորամիջոց Վեցօր. թիկնամէջք Սղ. կէ. 14. երկնամիջակ Զքր. կթ. Միջագետք ՍԳր. և սրա հակառակը՝ գե-տամէջք Եփր. եբր. (ՀԱ 1912, 554, ինչպէս կայ բերդամէջ, աշխարհամէջ, փողոցամէջ, քաղաքամէջ)։ Առանց ձայնաւորի փոփոխու-թեան ունինք՝ մէջօրեայ ՍԳր. Մծբ. Կոչ. մէջերկրեայ Խոր. մէջափայտ Տօնակ. մէջ-գետին Ագաթ. Բուզ. ե. 24. Ոսկ. կող. 619. Մանդ. իզ. 191 (նորագիւտ բառ, որի վրայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. 245), մէջքաղաք «հրապարակ» Բ. մակ. ժ. 2 (Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 72)։ Նոր բառեր են միջազ-գային, ազգամիջեան, միջամասնիկ, միջա-մասնկաւոր, միջամտել, միջամտութիւն, միջանկեալ, միջանցք, միջարկութիւն, միջ-կուսակցական, միջնադարեան, միջնարար. միջնորդաբար, միջնորդչէք, անմիջական, անմիջապէս, ընդմիջում ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. mḗdyos ձևից. միւս գառանոներն են սանս. mādhya-, má̄dhyam, գնչ. maǰaš, զնդ. maiδya-, maiδyana-առս. պհլ. miyān, քրդ. maiyān, զազա mуāni, աֆղան. manǰ, miyan), բելուճ. niyām, օսս. medag, midāg, յն. μέσσος, μέσος, τὸ μέσον, ւտ. medius. medium, գոթ. midǰis, հբգ. mit-ti, գերմ. Mitte, հհիւս. miδr, անգսք. midd, անգլ. mid-, հսլ. mežda, meždu, հռուս. мe-жи, ռուս. между, գւռ. ռուս. мeжу, գաւ-medio-, կիմր. mewn, հիռլ. mcdón ևն, որոնք բոլոր նշանակում են «մէջ, միջև, մէջ-տեղը» (Pokorny 2, 261, Walde 472, Boi-sacq 629, Trautmann 173, Ernout-Meille։ 570, Horn § 1004, Kluge 333)։-Հիւբշ. 474.
• Klaproth. Asia pol. 103 գերմ. mitte ևն բառերի հետ ուղիղ համեմատեց։ ՆՀԲ ւծ. հյ. մէտ, յն. ωέσος լտ. medium ևն։ Peterm. 22, 35 աֆղան. miyanὶ, սանս. madhya։ Windisch. 10, 23, 39 սանս. madhya, պրակր. maǰja, լտ. medius։ Սրանց համեմատ են նաև Böttich., Mü̈ller. Justi, Bopp ևն։ Karolides Γ︎. συγϰρ. 93 միջուկ կցում է յն. μιϰρός «փոքրիկ», կապադովկ. μίτςιϰο «փոք-րիկ» և լտ. mica «փշրանք» բառերին։ Սրմագաշեան, Արմէնիա միջոց բառը համեմատում է ռում. mуloc հոմանիշի հետ։ Karst, Յուշարձան 406 սումեր. maš «կէս, կտրել, բաժանել»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. Մշ. մէջ՝, Ալշ. Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Զթ. Կր. Հճ. Հմշ. Մկ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ. մէչ, Ասլ. մէչ, մէշ, Ոզմ. մեչ, Սվեդ. միչ, Հւր. մէօջ, Ղրբ. մաչ, Ագլ. մաջ, մանջ.-2. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Ննխ. Վն. Տիգ. մէչք (սեռ. Տիգ. միչmց, Վն. մէճmց, Զթ. մօչօց, մօ-չոց), Ջղ. մէչկ, Տփ. մէչկ, մէճկ, Սչ. մէչգ՝, Ոզմ. մեչք, Մշ. մէճկ, Սվեդ. միչք, Ռ. մէշք, Խրբ. Պլ. Սեբ. մէշգ, Ասլ. մէշգ, մէշ*՝, Գոր. Երև. Շմ. մէշկ, Մրղ. Սլմ. մէշկ', Ագլ. Ղրբ. մաշկ, Հմշ. մէչ (եզակի ձևով. ինչ. մէչս ցաւի կու «մէջքս ցաւում է»).-3. Ազլ. մ'աժ-նակ «միջնակ», ինչպէս և Ղրբ. մա՛ժղօլ «մէջի կողմը», մինչդեռ մա՛շկիւս «մէջ կոյս, մէջը»։-Թրքախօս հայոց մէջ ունինք Ատն մուօջուգ «հացի միջուկ»։-Նոր բառեր են մէջալի, մէջալուծ, մէջակալել, մէջաւոր, մէջ-կապ, մէջքացաւ, մէջքատել, միջաբեր, միջա-մատիկ, մատնամիջի, միջան, միջանոց, մի-ջացու, միջհան, միջնակ, միջնառ, միջնաքար, միջնոց, միջտանք, միջքալեղ, շէնամէջ, գիւ ղամէջ, մարդամէջ, տնամէջ, մշնղուռ, մի-ջուկ ևն, ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მიჯნა միջնա «սահման», მემიჯნავე մեմիջնավե «սահմանակից, հա-րևան».-բոշայ. մանջը «մէջը», մանջուել «ապրիլ», մանջուած «յղի».-Թրք. գւռ. Կր. Kar-meς «Քարմէջ» (յատուկ անուն է. «Նի-խախէն 5 վայրկեան հեռու ապառաժի մը մէջ գտնուած խոռոչն, որ ժամանակաւ բաւական երկայն ճամբայ մըն է եղեր, բայց ետքէն գոցուեր է քարերուն իյնալովը». Բիւր. 1898, 627)։ -Կովկասեան լեզուներից ունինք խունս. և ջար. māčo, անցուգ. maç «մէջք». որոնք պատահական կարող են լինել։
index of scales;
weight, heaviness;
moment, instant;
oscillation;
inclination, propensity;
inclined or prone to, bent on;
— առ —, — ի —, oscillating, balancing;
undulating, floating;
— ի — խոնարհել, to float, to undulate, to wave;
— լինել, to be inclined, prone, to bend, to tend towards.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը, կայութեան) «կշիռքի միջին կէտո» (ոսա ՆՀԲ) կամ «հաւասար նժարների վրայ աւե-լացուած դոյզն ինչ ծանրութիւնը» (ըստ ՋԲ) ՍԳր. Մծբ. 294. Ոսկ. եփես. 695. «կշռի նը-ժար կամ թաթ» Վանակ. յոբ. «հակած, յօ-ժար» Ոսկ. Սեբեր. «հարիւր լիտր» Բառ. ե-րեմ. էջ 210.-«փոշու մի հատիկ, որ ամե-նափոքր կշիռն է» Վրք. և վկ. Բ. 150 (Իբրև մէտ մի փոշւոյ համարեալ է). այսպէս է հասկանում նաև Զքր. սարկ. Ա. 67 (Կշռեցին և կշիռն նորա որպէս և ասաց Շահղուլի Բէկն, մէտ մի ո՛չ աւելի և ոչ պակաս)։ Այս արմատից ունինք մէտ ի մէտ «ճօճելով» Ա-գաթ. կամ մէտ առ մէտ Քեր. քերթ. միտել «հակել, մէկ կողմ ծռել» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Եզն. «կցել, միացնել» Հին բռ. Մագ. գա-մագտ. (ՀԱ 1911, 366), «խօսքը յատկապէս մէկին ուղղել» Ոսկ. մ. գ. 112 (Առ Պետրոս զբանն միտէ), «հաւանութեան գալ, խոնար-հիլ» Մագ. թղ. 237 (Աճառ. ՀԱ 1923, 254). որ և գրուած է մետել Ոսկ. մ. բ. էջ 706. միտագոյն Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 12. միտութիւն Ոսկ. մ. բ. 27. դիւրամէտ Սեբեր. հակամէս Փիլ. Յհ. կթ. զուգամէտ ԱԲ. միտումնաւոր (նոր բառ). նոյն են նաև մետ «մէջտեղը» Պիտ? մետական «հասարակ բայ» (ըստ. յն. «միջակ») Հին քեր.։
• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 130 պրս. մէհէթ, մէհթ(?)։ Brosset JAs. 1834, 377 (որից և Չուբինով) վրաց. մե-տեբա «չխնայել, աճիլ, աւելանալ», մե-տի «աւելի, աւելորդ»։ ՆՀԲ լծ. հյ. մէջ։ Lag. Urgesch. 136 mā արմատից։ Պատկ. Շիր. 28 յն. μέτρον «չափ» բառի հետ։ Müller, Armen. VI զնդ. mit «կը-ցել, մերձենալ» կամ սանս. m'ira «բա-րեկամ»։ Հիւնք. միտք բառից։-Kluge MSL 16, 335 վրաց. մետի «աւելորդ, յաւելուած, ուժեղ»։
• ԳՒՌ.-Ունինք մէտ Զն. «հակեալ դիրքով, ծուռ, շեղ», շփոթելով նետ բառի հետ՝ ձևա-ցել է Զթ. նիդ «կշռի սլաքը».-նո՞յն է ար-դեօք նաև Ատն. (Հայոց, Յունաց և Թրքաց մէջ գործածական) միտ «ցատկելու և նման խաղի ժամանակ որոշուած մի կէտ, ուր կո-խում են և ցատկում», որից էլ մէտմէտ խա-ղալ Սվ.։
always, at all times, continually, at every turn, incessantly, for ever, for ever and ever, perpetually, eternally;
eternal;
որպէս —ն, as usual, as before, as formerly.
• «ամէն անգամ, շարունակ» ՍԳր. որից մշտաբուղխ Եզն. Ագաթ. մշտագնաց Վեցօր. մշտակաթ Եփր. կողոս. Ոսկ. տիտ. մշտակատար Բուզ. մշտակենագործակ (նո-րագիւտ բառ) Արիստիդ. 20. -նջեան մաս-նիկով (հմմտ. տունջեան)՝ մշտնջեան Գ. մակ. գ. 17. մշտնջենական Ագաթ. Ոսկ. ես. մշտնջենակաց Վեցօր. մշտնջենանալ Եփր. կողոս. 165. Եւս. պտմ. մշտնջենաւոր Ագաթ. Եզն. Եւս. պտմ. առանց սղման, յետնաբար՝ միշտերգելի Փիլ. միշտամեղ Պիտառ. նոր բառեր են՝ մշտադալար, մշտարծարծ, մշտա-ծիծաղ ևն։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. mušti «շարունակ, մշտապէս». ուրիշ իրա-նական լեզուի մէջ աւանդուած չէ։
• Klaproth, As. polygl. 102 գերմ. meist «մեծ մասը» ձևի հետ։ Peterm. § 249 մի շատ ձևից։ Justi, Dict. Kurde էջ 399 քրդ. mišt «առատ», պոս. mašt «ամբոխ, բազմութիւն»։ Հիւնք. 226 պրս. hamīša «միշտ», լաւ ևս թրք. šimdi «այժմ»։ Հիւբշ. 194 անապահով է գըտ. նում համեմատել զնդ. mišti բառի հետ. որովհետև ըստ Geldner բառս նշանա-կում է «մէզ, ցօղ», ըստ Justi «հե-ղումն», ըստ Bartholomae, Altir. Wört, 1187 «խառնիխուռն, միասին» (հանե-լով myas «խառնել» արմատից, որ է նաև=լտ. miscere, գերմ. mischen ռուս. мъшать «խառնել». նոյնը տե՛ս Trautmann, էջ 175)։ Բայց ըստ աւան-դութեան նշանակում է «միշտ», ինչպէս ունի Զենդ-Աւեստայի պհլ. թարգմանու-թիւնը, որ և ընդունում են Darmesteter, Etud. iran. 2, 303, Zend-Avesta 2, 394, Meillet MSL 17, 247։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. միշտ, Տիգ. միշդ. յատկապէս Ախց. Կր. կրկնու-թեամբ միշտ և հանապազ։
mind, intellect, understanding;
sense, judgement, reason, intelligence;
thought, idea;
intention, design, project;
opinion;
advice, counsel;
meaning, intent;
maxim;
ըստ մտի, ըստ —ս, at one's will or pleasure;
according to one's fancy, liking, desire;
ըմբռնումն մտաց, apprehension, idea;
մարդկեղէն —ք, human reason;
հասարակաց —ք, good sense;
—ք անմտութեան, foolish thoughts;
—ք անարգութեան, reprobate sense;
—ք առակիս, the moral of the fable, or of the apologue;
ուղիղ մտօք, in good faith;
պարզ մտօք, frankly, sincerely, without artifice;
սրտի մտօք, with all one's heart;
ազնուական —ք, noble sentiment;
արդարակորով, խորախորհուրդ, վսեմ, հաստատուն or անյողդողդ, լուսաւորեալ, ընդարձակ, եռանդուն, սուր, թափանցող, արգասաւոր, հնարագիւտ —ք, upright, profound, elevated, firm, enlightened, vast, lively, sharp or piercing, penetrating, fertile, inventive wit, mind or intellect;
թեթեւ, անարգասաւոր, շփոթ, ցրուեալ, տկար —ք, frivolous or light, barren, confused, distracted, weak mind or intellect;
ունել ի մտի, to have the design or intention, to propose to oneself, to project;
ի —ս լինել, գալ, —ս ուսանել, to regain one's intellectual faculties, to be restored to one's senses, to awake;
դնել ի մտի, հաստատել ի —ս, to form a resolution, to take into one's head, to be determined, to resolve, to project, to propose, to presume, to imagine;
— դնել, to be attentive, to apply or devote oneself to, to observe, to regard, to consider with care, to think, to reflect;
ի —ս առնուլ, to understand, to comprehend, to perceive, to conceive, to know, to remark;
to study, to learn by heart;
զմտաւ or ընդ — ածել, to consider, to regard attentively, to meditate, to recollect, to imagine;
աշխատ առնել զ—ս, to fatigue the mind, to rack one's brains;
անկանել ի մտտաց, to be out of one's mind or senses, to lose one's senses, to be crazy;
անկանել or ելանել ի մտաց, to escape or slip from one's memory;
to forget;
—ս դնել, to admonish, to warn, to apprise of;
դնել ի մտի ուրուք, to suggest, to insinuate, to hint, to intimate, to entangle, to involve;
ընդ — մտանել, ըստ մտի լինել, to please, to gain one's affection or good will, to conciliate one's favour, to insinuate oneself in the good graces of, to win one's favour;
ընդ — տանել, to take offence at, to be offended, to take ill, to take a pique, to be nettled;
արկանել ի —ս, to suggest, to inspire;
տալ ի — առնուլ, to cause to understand;
փոխել զ—ս, շրջիլ ի մտաց, to think better of, to change or alter one's mind or intention;
ի չար կամ ի բարւոք —ս առնուլ, to take well or ill;
գերել զ—ս, to captivate one's understanding;
ընդ —ս անկանել ուրուք, to occur to mind, to enter the imagination or thoughts;
հանել ինչ ի մտաց ուրուք, to drive out of one's head, to persuade to the contrary;
—ս ունել, to be witty;
ասել ի մտաց, to say to oneself;
ընդ — արկանել, to think, to recollect, to conceive;
բարգաւաճել, կրթել զ—ս, to cultivate, to form the mind, to improve;
այսր անդր մաղել զ—ս, to distract the mind;
անխիղճ —ս ունել, to keep a clear conscience;
ի մտի պահել, to keep in memory;
բարձրանալ ի —ս իւր, to become proud, vain, puffed up;
— առնել, to listen to, to mind, to agree with;
ընդ —ս հարկանիլ, to occur, to come to mind or memory, to recollect;
առնել ի մտաց իւրոց, to do without intention, to do unintentionally;
առ ի —ս առնուլ, to understand allegorically;
իսկ առ ի —ս, and in mystic or allegorical sense;
բազումք ի —ս ունողաց, the generality of intelligent persons, most witty people;
ոչ ոք ի —ս ունողացն, one of good sense, no sensible person;
եդեալ էր ի մտի, he decided, he was resolved;
չառնում ինչ ի —, I understand nothing of it, I don't understand it, I am quite at a loss;
անմարթ է ի — առնուլ զայն, nothing can be known about it, it is impenetrable, it's marvelously obscure;
—ք իմ առ իս դարձան, my mind was restored;
եւ ոչ ի —ս անգամ անկեալ էր նորա, he never even dreamed of it;
խորհէի եւ ասէի ընդ —ս, I thought and said to myself;
յորմէ ի — առնուլ է, whence it follows that;
բազում անգամ եղեւ ինձ ի մտի, I was more than once tempted to, I several times intended to;
գայ ի —ս իմ, it has just come into my thoughts, mind or head;
ստէպ ի մտի իմում յեղյեղեմ զայն, I often repeated it to myself;
յաս են —ք բանիցս, this is the sense of the passage;
նա չառնու ինչ ի —, he understands nothing of it, he knows nothing about it, it is Chinese to him;
այսպէս եցոյց զչարութիւն մտաց իւրոց, thus he betrayed his malicious intention;
զմտաւ ածեմ, to think, to regard, to consider.
• , ի-ա հլ. (շատ անգամ անեզաբար՝ միտք, մտաց) «խելք, բանականութիւն, ու-շադրութիւն, իմաստ ևն» ՍԳր. Ոսկ. Սեբեր. Կիւրղ. ծն. ել. որից բազմաթիւ ոճեր ու դարձուածներ. ինչ. միտ դնել, ի մտի դնել, ի միտ առնուլ, ի միտս գալ, զմտաւ ածել, ընդ միտ մտանել ևն. մտած է շատ բառմա-թիւ ածանցների մէջ, որոնցից յիշենք մի քանի հնագոյնները. այսպէս՝ մտաբերել ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Եւագր. Եփր. թգ. մտացի Ոսկ. ես. և մտթ. մտադիւր ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. մտախաբ Բուզ. մտաւոր ՍԳր. Եզն. մը, տացածին Բ. պետ. Բ. 3. մտացծնոյց Նխ. յուդ. = Եւագր. անմիտ ՍԳր. ընդմտատար Առակ. ժդ. 10. երկմտիլ ՍԳր. Եզն. սրբա-մտիլ Ագաթ. ծածկամիտ Եփր. դտ. բարե-միտ Ոսկ. բ. կոր. գազանամիտ Ագաթ. դըժ-րամիտ Մծբ. կարճամիտ ՍԳր. Ոսկ. թեթևա-միտ Ոսկ. ես. խղճամիտ Սիր. է. 9. միամիտ Եփր. թգ. Եւս. պտմ. սրտմտիլ ՍԳր. ևն ևն։ Նոր բառեր են՝ մտազբաղ, մտածելակերպ, մտածողութիւն, մտային, մտածմունք, մո-տայնութիւն, մտապատկեր, մտավախ, մտա-վախութիւն, մտացիր, մտորում ևն։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. med-արմատից. հմմտ. յն. μῆδος, յգ. μήδεα «հոգ, խնամք, մտածմունք, մտադրութիւն», μήδομαι «խո-կալ, մտածել, ենթադրել», μήστωρ «խո-հեմ», μέδομαι «խորհրդածել, մի բանի մա-սին մտածել, հոգ տանիլ, զբաղուիլ, մաղ-թել», լտ. meditāri, meditor «մտածել, խո-կալ, ուսումնասիրել», meditātio «խոկմունք. մտածմունք», moderare «չափաւոռեւ». mo-destus «համեստ», modus «չափ, քանակ, կերպ, եղանակ», գոթ. mitan «չափել», mi-tōn «դատել», us-mēt «վարմունք», հբգ. mezzōn «չափել, մտածել», māza «չափաւռ-րութիւն», մբգ. māz «չափ, եղանակ», գերմ. messen «չափել», Mass «չափ», անգսք. me-tan, հոլլ. meten «չափել», հհիւս. mát «գնա-հատութիւն», moetr «նկատելի, արժէքա-ւռո», իոլ. midiur, ro midar «մտածել, կար-ծել», mod «կշիռ», կիմր. meddwl «հոգի, միտք» ևն։ Այս բառերի մի մասը պատկա-նում է med-արմատին, միւսները՝ երկար mēd-կամ միջին mod-ձևին։ Հայերէնը պա-հում է միայն mēd-ձևը։ Արմատի իմաստն է «չափել, կշռել և այստեղից էլ՝ դատել, խորհրդածել»։ Ունեցել է նաև. «բժշկել» ի-մաստը, ընդունելով բժիշկը իբրև իմաստուն. որից էլ ծագում են զնդ. vī-mad-«բժիշկ», լտ. medeor «բժշկել», medicus «բժիշկ», յն. Wῆδος, Mῆδη «Բժշկութեան աստուած» ևն (Pokorny 2, 259, Boisacq 619, Walde 471, Ernout-Meillet 568, Kluge 329)։-Հիւբշ. էջ 474։
• ՆՀԲ լծ. հյ. մէտ, մուտ, լտ. mens, ետալ. mente, սանս. mati, manas,-Windisch. 23 կա՛մ սանս. manas, լտ. mentis և կամ յն. μῆδος, μήδομαι, μήτις բառերի հետ։ Gosche 26 սանս. mid, mith, mēdh, meth, զնդ. miϑ, նոյնպէս և փռիւգ. Midas, Mida, իգ. Midia յա-տուկ անունները։ Böttich. ZDMG 1850, 358 զնդ. mati կամ սանս. miti, զնդ. miti «չափ» և կամ սանս. mith։ Lag. Urgesch. 438 զնդ. maiti, լտ. mens. ինչպէս և զնդ. upamaiti=պրս. ummēd «յոյս» ձևերի հետ՝ man արմատիցս Müller SWAW 42, 250 զնդ. maiti, սանս. mati։-Justi, Zendsp. 219 զնդ. maiti ձևի տակ։ Lag. Beitr. baktr. Lex 45 զնդ. maiti ևն։ Հիւբշ. KZ 23, 34 եւ-րոպական menti-արմատից։ Նոյն Arm. Stud. § 203 մերժելով սանս. ma-ti «միտք», զնդ. maiti, լտ. mens (men--ti-s), գոթ. ga-munds, լիթ. at-minti-e, հսլ. pa-meti ձևերը, որոնց նախաձևը mn-ti-s համապատասխան չէ հյ. միտ բառին, տալիս է վերի մեկնութիւնը։ Canini, Et. étym. 39 միտք=յն. μῆδος։ Տէրվ. Նախալ. 98 հնխ. ma, man ար-մատի տակ՝ հնդ. զնդ. հպրս. man, յն. μαντις, μέμονα, լտ. memini, mens, գոթ. ga-mun-an, գերմ. meinen և հյ. իմա-նալ, իմացայ, իմաստ ձևերի հետ։ Հիւնք. յն. μήτις, μήτις, զնդ. մատ, սանս. մաթիս, լտ. meditatio։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. միտկ, Երև. միտ, միտկ, Տփ. միտ, միթկ, Ախց. Խրբ. Կր. Հմշ. Մկ. Ննխ. Ռ. Սեբ. Տիգ. միթք, Սլմ. միթք, Վն. միրկ, Մրղ. միթկ1, Պլ. միթգ (բայց միթս է, միթն է), Սչ. միդգ՝, Ակն. միրգ, միքգ, Ասլ. մի*գ, մի*, Ոզմ. մէ՛տկ, Սվեդ. մէդք, Գոր. Ղրբ. մըէտկ, մըէննը, Հւր. Շմ. մըթկ, Զթ. մը'դք, Յղ. մէյտ, Ագլ. մայտ, մայտք։ Նոր բառեր են՝ անմտածել, մտահան, մտա-մոլոր, մտաջոկիլ, մտացիկ, մտացք. մտա-փոխ, մտիկ անել, մտմտալ, մտմտուք, մտո-րել, մտքել, մտքամոլոր, մտքարարի ևն։ Թրքախօս հայոց մէջ ունինք էնկ. xəžmə-dank «խղճմտանք» (Բիւր. 1898, 789), Ատն. xəγjmədank «խեղճ», mədig qoуmaq «մտիկ ընել», muzmunq «մտածմունք»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მეამიტი մեամիտի «միա-միտ», მეამიტობა մեամիտոբա «միամտու-թիւն». այս բառերը չունի Չուբինովի բա-ռարանը, բայց գործածական են Վրաց նոր գրականութեան մէջ. ինչ. օր. Վ. Կոտետիշ-վիլի, Պատմ. վրաց ԺԹ դարու գրականու-թեան, էջ 189։ (Այս տեղեկութիւնը հաղորդեց Գ Ասատուր. Վրաց լեզուի և գրականու-թեան պատմութեան դասախօս՝ Երևանի հա-մալսարանում)։
gift, present;
donation, favour, grace, gratification, munificence, liberality;
premium, remuneration, recompense;
salary, pension;
ի —, ի —ի, ի —ի մասին, as a gift, as a present;
—աւ առնել զոք, to lavish gifts or benefits on, to gift;
cf. Լնում;
cf. Ճոխացուցանեմ.
• , ի-ա հլ. «մեծից տրուած նուէր, ինծայ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. ես. Եզն. 38 (Որ պարգև ի տեսանէ կամ ձիր ի բարեկամէ առնուցու). «ռոճիկ, թոշակ, ուտելեղէն» Ծն-խէ. 22. Ա. մկ. գ. 28. «մրցանակ» Ա. եզր. գ. 5. որից պարգևել ՍԳր. Եզն. Եփր. աւետ պարգևաբաշխ Ագաթ. պարգևական Ագաթ. պարգևապետ Երեմ. ծա. 59. պարգևատու Գ. մկ. ե. 6. Եբր. ժա. 6. պարգևիչ Ոսկ. Կողոս. աստուածապարգև Կորիւն. Ագաթ. նորա-պարգև Ագաթ. բարեպարգև Ոսկ. յհ. ա. 41. երախտապարգև Բուզ. մեծապարգև ՍԳր. Բուզ. Սեբեր. վերնապարգև Կորիւն. պարգե-ւամտիկ «հարուստ, մեծատուն» Ոսկ. ճառք, էջ 109 ևն։
• ՆՀԲ լծ. յն. παρέχω «հայթայթել, շնոր-հել»։ Հիւնք. թրք. վէրկիւ «տուրք» բառի հէտ։ Müller WZKM 11, 206 իրանեան պար մասնիկով գև «տալ» ենթադրեալ ռառից, որի հետ հմմտ. գոթ. giba (ghebh) =գերմ. geben «տուրք, տալ»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. պարգ'եվ, Կր. Ախց. պարքէվ, Տփ. պա՛րքիվ (փխբ. Ակն. «ընտիր»)։
cf. Ծիրան.
• «ծիրան» Բժշ.։
• = Նրաբ. [arabic word] ︎barqūq, birquq, burquq հոմանիշից։ Այս բառի հետաքրքրական պատմութիւնը արել են Diez, Mahn, Dozy, Hehn (Kulturpflanzenδ, 417)։ Բառիս նախ-նական մայր ձևն է լտ. praecoqua, որ բուն նշանակում է «վաղահաս» և մասնաւորա-բար «մի տեսակ վաղահաս ծիրան»։ (Կազ-մուած է prae «առաջ, առջևը»+coquo «ե-փել. 2. հասցնել. կրաւ. հասնիլ» բառերից)։ Այս լատին բառը անցել է յունարէնի՝ πραι-ϰὄϰϰιον, προϰύϰϰιον ձևով և այստեղից էլ արա-բերէնի [arabic word] al-barquq ձևով (al որոշիչ յօդ է)։ Արաբերէնի անորոշ ձևից է հյ. պար-կուկ. իսկ որոշեալ ձևը յետ դառնալով Եւրո-պա՝ տուել է սպան. պորտ. albarcoque, al. varcoque, albaricoque, իտալ. albercocca, albicocca albercocoli, ֆրանս. գւռ. aubri-cot, arbricot, ֆրանս. abricot, անգլ. apri-cot, գերմ. Aprikose, ռուս. aбрикоcъ, հոլլ. ábrikoss (Kluge, էջ 21-22 իբրև միջնորդ գերմաներէն ձևի), բոլորն էլ «ծիրան»։-Հիւբշ. 274։
• ՆՀԲ «որ և պէրգուգ, լտ. բէրիգօ՜գ-գիում». իսկ ծիրան բառի տակ՝ մեր բառից աղաւաղեալ է դնում յն. προϰόϰϰιον լտ. bricoccon, bricoccoli։ ՀԲուս. § 2526 թէև գիտէ ուղիղ մեկնութիւնը, բայց չի ընդունում, այլ հայը դնում է պարկ բառից, իսկ միւսները փոխառեալ հայերէնից։
• ԳՒՌ.-Ախց. պարկուկ «չորացրած ծի-րան»։
cf. Պարուսան.
• «սէզից հիւսուած չուան» Ճառ-ընտ. սրա հետ նոյն է պարուսան «նոյն նշ.» Վրք. հց. (այլ ձ. պատրուսան, տպ. գաւա-զան), պարուսանի «ուղտի պախուրց» Ա-թան. էջ 581, Վրք. հց. ա. 55։
sling;
swarm of bees;
քարինս արձակել —իւ, to sling.
• , ի հլ. «քար գցելու փոկ. տճև. սա-փան» ՍԳր. սրա հետ նոյն են (զանազան մասնիկներով կազմուած) պարսետ կամ պարսէտ «նոյն նշ.» Զենոբ էջ 45, Պդատ. օրին. Վանակ. յոբ. պարսատիկ ա հլ. «պարսաքարի փոկ» Ա. թագ. իբ. 29. Առակ իզ. 8. «բաբանի մէջ քար դնելու տեղը» Լաստ. պարսատակ «նոյն նշ.» Յհ. Կթ Արիստ. մկրտ. պարսայակ Արծր. արմատա-կան պարս ձևից են՝ պարսաւոր ՍԳր. պար-սաքար Զաք. թ. 15. պարսաքարել Ա. թագ. ժէ. 49. իե. 29. պարսել «պարսաքարով զարնել» Մազ. Նար. «քարկոծել» Օրբ. հրտր. Էմ. էջ 330 (Պարսել զբերան զրաբան ա-րանց). «ոստնուլ, վեր ցատկել» Պտմ. ա ղէքս. Փիլ.։
• -Պհլ. *pars, որ բուն նշանակում էր «կապ, կապիչ» և յետոյ ստացաւ «պարս» նշանակութիւնը. (հների պարսէտը մի տե-սակ կապ էր՝ մէջտեղը լայն, ծայրերը նեղ, ուր քարը դնելով արձակում էին. հմմտ. յն. σσενδόνη «կապ, վիրակապ, գլխակապ, կա-նանց ամօթոյքի կապ, նաև պարսէտ». անգլ. sling «կապ և պարսէտ»)։-Պհլ. բառը ա-ւանդուած չէ, բայց նրա հոմանիշ *parsak ձևն է հաստատում իրանեանից փոխառեալ թալմուդ. [hebrew word] parsakā «Schlinge, թա-կարդի՝ ցանցի ևն կապը, lacet»։-Հիւբշ. IF Anz. 10, 49.
• Հիւնք. պրս. bārsang «կշիռքի նժարը դսելու քար» (բառացի նշանակում է «բեռնաքար», կազմուած bār «բեռ» կ Sang «քար» բառերից)։ Ուղիղ մեկնու-թիւնը տուաւ Müller WZKM 8, 287, որ չընդունեց Հիւբշ. 514 և IF, Anz 8. 49. Müller WZKM 11, 293-4 տւաւ նոր բացատրութիւններ վերի ձևով, որով
• Հիւբշ. ևս համաձայնուեց IF. Anz, 10, 49,
• ԳՒՌ.-Վն. պարսետ, Մկ. պարսիտ, Խրբ. բարսադիք՝, Ջղ. պարսոտ, Ալշ. Մշ. պար-սենդ, Ավեդ. բարսէթ, Երև. պա՛րսօնդ, Ղրբ. բա՛րսուդ, Գնձ. բա՛րսութ, Զթ. բայսիգ, բար-նիգ (Ղրբ. և Գնձ. նշանակում են նաև «շատ նեղ բան»)։ Ոճով ունինք խելքը պարս ընել Սեբ. «յանկարծ մի նոր միտք ունենալ, խել-քին փչել, խելքին հէօքմ ընել» (հմմտ. պարսել «վեր ցատկել»), եթէ մեղուների պարսից չէ։
blame, reprehension, injury, outrage, infamy, vituperation, criticism, censure;
blamable;
— լինել, to be blamed, criticized, carped, animadverted.
• , ի հլ. «անարգանք, նախատանօ» Պիտ. Պղատ. օրին. «նախատուած, ամօթա-հար» Ոսկ. եբր. և բ. տիմ. Եփր. ծն. որից պարսաւել «անարգել, նախատել, մեղադրել» Եւս. քր. պարսաւանք Երեմ. ի. 20. Բ. կոր. զ. 8. Սիր. լ. 23. պարսաւասէր Փիլ. Կիւրղ. ռնձ. պարսաւադիր Ոսկ. յհ. ա. 27. հրապա-րակապարսաւ Երզն. քեր. կանխապարսաւ Շնորհ. բ. որ ինքնապարսաւ Սկևռ. աղ. Նար.։
• ՆՀԲ պարս «պարսաքար» բառից։ Müller SWAW 42, 253 արեմենեան pars, հմմտ. պհլ. pātfrās «պատու-հաս»։ Տէրվիշ. Նախալ. 73 հնխ. çru «լսել» արմատից՝ պա<ապա բացասա-կանով, ինչպէս որ միևնոյն արմատից դ բացասականով էլ ունինք դրսով, դըս-րով։ Հիւնք. բասրել բառի հետ՝ յն. περι-τύρω «քաշքշել, պատառոտել»։ Müller WZKM 6, 184 կապ ունի պհլ. patfrās «պատիժ»= զնդ. *paiti-parəs («հարց. նել» արմատից) բառի հետ և եռևա-ռեալ է իրանեանից։ Pedersen, Հայ. դը. լեզ. 34 ըստ Տէրվիշեանի։
debt, duty, obligation, engagement;
due;
active debt, credit;
tribute, tax, impost;
cause, reason, author;
in debt to, indebted, accountable, responsible;
guilty, culpable;
— բաշխք, tribute due;
—ոյ տէր, creditor;
it is right, it is necessary;
— եւ արժան էր, it was necessary;
չէ —, ոչ է —, ոչ է եւ պատշաճ, it must not be, it is not right, just or lawful;
չէ — կենաց, he is unworthy of life;
— վարկանել, to think proper, to deem expedient;
արկանել ընդ —եօք, to cause to run into debt, to get into debt, to be involved in debt;
մտանել ընդ —եօք, to run into debt;
to lay oneself under obligations;
բազում —ս ունել, լի —եօք լինել, to be over head and ears in debt;
— անձին համարել, to assume the obligation;
հատուցանել զ — ս իւր, to discharge or pay a debt;
հատուցանել զ —ս երախտագիտութեան, to discharge a debt of gratitude;
հատուցանել զ— ս իւր առ հայրենիս, to pay one's debt to one's country;
—առնել, to render culpable, to impute, to accuse;
to condemn;
cf. Թոյլ;
cf. Պատշաճ.
• . ու հյ. (յետնաբար նաև սեռ. -ոյ) «մէկի վճարելիք գումարը. 2. որևէ տալիք. 3. պարտականութիւն. 4. փոխ տրուած դը-րամ» ՍԳր. «պարտական, առիթ, պատճառ» Հռ. ա. 27. Իմ. ժբ. 15. Եզն. Կոչ. Եփր. թգ. Ոսկ. «արժան, պատշաճ, վայել» Կիւրղ. գնձ. որից պարտ է «պէտք է» ՍԳր. պարտ և ևս. Եփր. օրին. և թգ. պարտիք ՍԳր. (ռամ. կաձև յգ. պարտեր «պարտքեր» Եղիշ. է. էջ 108. մի քիչ ցած՝ զպարտսն). պարտոյք «պարտականութիւն» Եւթաղ. 179. պարտիլ «պարտական լինել» ՍԳր. Ոսկ. Կոչ. Սեբեր. պարտական, ՍԳր. պարտապան ՍԳր. պար-տատէր Ես. իդ. 2. պարտաւոր ՍԳր. ան-պարտ ՍԳր. Ոսկ. եբր. ամպարտել «ան-պարտ կացուցանել, ներել» Տիմոթ. կուզ, էջ 150. բազմապարտ Մծբ. բարեպարտ Ոսկ. ա. կոր. բարեացապարտ Կորիւն. (այս և նը-ման -պարտ յանգող բարդութեանց վրայ ռե՛ս Ադոնց ՀԱ 1928, էջ 81). գլխապարտ Դան. ա. 20. Եզն. Ոսկ. ես. դատապարտ Հռ. գ. 19. ը. 34. Առակ. ա. 23. Ոսկ. մ. ռ. 11 զրպարտել ՍԳր. Ոսկ. ես. մահապարտ ՍԳր. մահապարտութիւն Բուզ. Փարպ. մեղապարտ Ոսկ. ա. կոր. Եփր. թգ. չարեացապարտ Բ. մկ. դ. 47 (ըստ Ադոնց ՀԱ 1928, 80 ուղղելի ըստ յն. չարեաց պարտ). պատժապարտ Ոսկ. Սեբեր. վնասապարտ Գ. թագ. ա. 21. տարապարտ ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. Եւս. պտմ. Եզն. տարապարտուց «պարապ տեղը, ի զուր» ՍԳր. Կոչ. 353. նոր բառեր են՝ երախ-տապարտ, պարտամուրհակ, պարտաճանաչ, անպարտաճանաչ, պարտադիր, պարտադրել, պարտաւորեցուցիչ, անպարտադիր, անպար-տագիր, յանցապարտ ևն։ -Փոխաբերական իմաստով է պարտիլ «յաղթուիլ» (իբր թէ պարտական մնալ), պարտել «յաղթել, նուա-ճել» ՍԳր. Սեբեր. որից պարտութիւն ՍԳր. Եզն. պարտումն Փարպ. անպարտելի Եղիշ. խոր. դիւրապարտելի Մեկն. ղևտ. ևն։
• = Հպրս. *partu-«պարտք» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց կայ միւս իրանեան լեզուների մէջ. հմմտ. զնդ. pāra-«պարտք», tanūm pairyeite «պարտական լինի անձին. գլխապարտ լինի», pəša-(<*prta-) «պար-տական, յանցաւոր, մեղաւոր», pəšōsara-«գլխապարտ», pəšotanu-, pərətotanu-, ta-nupərəϑa-«գլխապարտ, անձնապարտ, մա-հապարտ», սոգդ. apartak «յանցաւոր, մև-ղապարտ» (MSL 19, 128 և ՀԱ 1927, 763), աֆղան. por «փոխ, պարտք»։ Պակասում է սառանեան աահլաւերինըւմ, Իրանէանից է ւևռեառեալ նաև քուչ. peri «պարտք» (MSL 19, 159)։-Հիւբշ. 228։
• ՆՀԲ լծ. տճկ. պօրճ «պարտք», պրս. պայէտ, ֆարզ «պէտք, պէտք է»։ Ուղիղ մեկնեց Müller SWAW 42, 250 և 78. 431՝ կցելով զնդ. ձևերին։ Նոյն է նաև Հիւբշ. KZ 23, 19։ Muller WZKM 6 (1892), 301 պհլ. [other alphabet] pardūn «պա-տիժ, տուգանք» բառի հետ, որ կարդում է part։ Հիւնք. տճկ. պօրճ և արաբ. [arabic word] ֆարզ։ Bugge, Lуk. Stud. 1, 40 փռիւգ. παρτυσυβρα «անմեղ» բառի մէջ, որ մեկնում է պարտասուրբ. -Այս բո-լորը վերաբերում է պարտ «պարտք» բառին, իսկ պարտել «յաղթել» սրանից բաժանելով՝ մեկնում են-Հիւնք. պրս. burdan «յաղթել», barda «ռերե».-Հիւբշ. Arm. Gram. 229 (կասկածով) հարս. *part-«կռուիւ» արմատից. հմմտ. զնդ. pərətənte «մարտնչին», Aəšanā-«պատերազմ», սանս. pr'-«պատերազմ», prtanā-«պատերազմ, ընդհարում», պրս. ❇ āward «կռիւ». nabard պհլ. nipart «պատերազմ»։ Patrubány ՀԱ 1907, 304 պար «շուրջ» ձևի հետ։ Մառ ИАН 1920, 107 վրաց. մարթալ «արդար» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. պարտք, Ալշ. Մշ. Շմ. Ջղ. Տփ. պարտկ, Վն. պառտք, Գոր. Կր. Ղրբ. պարթք (բայց Ղրբ. պըռտա՛կան), Սչ. բարդք, Խրբ. բարդք, բարք, Տիգ. բmրդք, Ննխ. Ռ. բարթք, Սեբ. բարդգ, Ակն. և Պլ. բարթգ, Մկ. պարք՝, Ասլ. բար*գ, բար (բայց բարդըգտ), Անտ. բօրթք, Ագլ. պօռթկ, Զթ. բօյդք, բորդք, Հճ. բօյդք, Մրղ. և Սլմ. պառք, Սվեդ. բուրթք, թրքախօս հայերից Առն. bardk «տալիք»։ Նոր բառեր են պարտկանտէր, պարտքաթաղ, պարտքակոխ, պարտքատէր, պարտքնտէր, պարտքովի, պարտօք (Տիգ. բmրդօգ) «փոխատուութիւն»։
garden;
— բանջարոյ, kitchen garden;
— պտղոց, fruit —, orchard;
տնկաբանական —, botanical -;
գծել զձեւ պարտիզի, to lay out a -;
մշակել զ —, to garden;
cf. Թի.
• , ի-ա հլ. «այգի, բանջարանոց, ծաղկանոց, մրգաատան ևն» ՍԳր. որից պարտիզարար Կոչ. 116. պարտիզպան Յհ. ի. 15. Վրք. հց. պարտիզապան Ոսկ. ես 464. Եփր. համաբ. 28. Պղատ. մինովս. պարտի-զանալ «ծլիլ, ծաղկիլ» Նիւս. երգ. պարտի-զիկ Յհ. կթ. Վրք. հց.։ Նոր բառեր են՝ պար-տիզպանուհի, մանկապարտէզ, պարտիզ-պանական ևն։
• = Հահլ. *nardēz հոմանիշից, որի հետ նոյն է պրս. [arabic word] pālēz «պարտէզ». սրա հին ձևն է զնդ. [other alphabet] pairidas̄za, որ կազմուած է pairi «շուրջ»+diz «փորել, շի-նել, դիզել» բառերից և նշանակում է բուն «շուրջանակի ցանկապատ»։ Շատ նշանաւոր էին աքեմենեան պարսիկ իշխանների պար-տէզները. և նիւթի հետ բառը այն ժամանա-կից սկսեալ տարածուել է դէպի Արևմուտք. այսպէս ասուր. pardisu, ասոր. [syriac word] pardāisa «պարտէզ», [syriac word] ❇pardaispānā «պարտիզպան», եբր. [hebrew word] pardēs «պար. տէզ», արաբ. ❇ ︎ firdaus «ծառաստան, պարտէզ, դրախտ» (սրանից էլ ֆիրդուսի բանաստեղծի անունը, իբրև «դրախտաբը-նակ»), [arabic word] fālīz «պարտէզ», յն. παραῦεισος (Boisacq 746, 949), լատ. paradisus «պար-տէզ, երկրային կամ երկնային դրախտ», իտալ. paradiso, ֆրանս. paradis «դրախտ»։ Քռենոփոն վկայում է բառիս ծագման մա-տին՝ հետևեալ հատուածում. ἐπιμελεῖται του-των ὄπως ϰῆποί τε ἐσονται, սί παράδεισοι ϰαλού-μενοι, πάντων ϰαλῶν τε ϰαγαϑῶν μεστοὶ ὅσα ἠ γη φύειν ϑέλει «հոգս է տանում որ լինին այն այգիները, որոնք պարտէզ են կոչւում, բո-լոր այն գեղեցիկ և լաւ բաներով լցուած, որ երկիրը արտադրել կարող է». (տե՛ս Scrip-torum classicorum bibliotheca Oxoniensis, Aenophontis opera, Marchant, Oxonii Բ. գլ. Դ. § 13)։-Հիւբշ. 229։
• Schrōder, Thesaur. 56 ստուռառա-նում է պարտ սէզ (այսինքն պիտանի կանաչներ) և մեզանից փոխառեալ է դնում միւսները։ Ըստ այսմ նաև Վիս-տոնեանք, թրգմ. Խոր. յռջ. էջ 6 հայե-ռէնից են դնում յն. և լտ. ձևերը, որ ուրիշ գիտուններ մար կամ պարսիկ են համարում։ Աւգերեան, Լիակ. վրք. սրը-բոց. հտ. Բ. 221 նոյն է գտնում պրս. և ուրիշ լեզուների հետ։ ՆՀԲ լծ. եբր. ւտ. ւն. և արաբ. ձևերը։ Lag. Urgesch. 634 կցում է յն. և զնդ. ձևերին, բայց հայը իրանեանից փոխառեալ է դնում։ Մ. Մսերեանց, Ճռաքաղ 1859, 430 հա-յերէնից փոխառեալ է դնում բոլորը «Եբրայեցին դրախտին անուն տայ ֆարտէս, բայց Հայդ պնդեա՛ թէ այն մերն իսկ է պարտէզ»։ Ուղիղ են նաև Muller SWAW 38, 594, Justi Zendsn 180, Տէրվ. Նախալ. 87 ևն։ Բառիս վրայ մի գեղեցիկ քննութիւն ունի Meillet MSI 17. 250, ուր ցոյց է տալիս թէ հայր աքեմենեան ժամանակից է փո-խառեալ և այս հնութեան պատճառով է որ իրանեան d ձայնի դէմ ունի տ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. բարդէզ, Զթ. բայդէզ, բարդէզ «վարունգի արտ»։
• ՓՈԽ.-Արաբ. [arabic word] ❇bardazba «երկրա-գործ, մշակ». այս բառը Կամուս, թրք, թրգմ. Ա. 77 աարսկերէնից է համարում, բայց յայտնի է որ չի կարող լինել պարսկերէնից, որովհետև պրս. ձևն է pālēzbān. չի կարող նաև լինել ասոր. [syriac word] pardaispānā ձևից՝ միջին s ձայնի պատճառաւ առնը-ւազն. վերջապէս չի կարող պհլ. *pardēzpān ձևից լինել, ըստ որում այդ շրջանի պհլ, *pardēz բառը արաբ. տուած է ❇ firdaus։ Այլ, ինչպէս պ և տ ձայների յե-տին տառադարձութիւնը ցոյց է տալիս, նոր ժամմանաև փոխառեալ է հյ. պարտիզպան բառից (Աճառ. Արրտ. 1910, 269)։
as, like;
— գունակ, as;
— զայս օրինակ, thus, in this manner or way;
almost, nearly.
• «իբր, հանգոյն, նման» Ոսկ. փիլ. ժ, ժե. և մ. բ. 23. Վեցօր. (իբր նախադրութիւն առանձին հազուագիւտ է հների մօտ. յետին-ների մէջ բաւական առատ, արևմտեան գրա-կանում միակ գործածականն է, իսկ արևե-լեան գրականում մրցում է նման բառի հետ). որից այսպէս, այդպէս, այնպէս, որ-պէս, նոյնպէս, այսպիսի, այդպիսի, այնպի-նի, որպիսի ՍԳր. Ագաթ. զինչպիսի Փարպ. Խոր. դոյնպէս Խոր. պէսգունակ Ասող. պէս զայս օրինակ Եւս. քր. պէսպէս ՍԳր. որպի-սութիւն Փիլ. աւելի գործածական է իբր. մասնիկ, ինչ. խստապէս Ոսկ. ա. կոր։ Փարպ. խաչապէս, զուգապէս, վերջապէս, քաջապէս, ընդհանրապէս, այլապէս ևն ևն։
• = Պհլ. *pēs ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց հմմտ. ոնռ. paesa-, paesah-«ձև, կերա եղանակ, զարդարանք». գտնւում է մանա-ւանդ բարդութեանց ծայրը. ինչ. vispopae-sah-«ամենազգի, ամէն տեսակ», stəhrpaē-sah-«աստեղազարդ, աստեղանման» ևն. սանս. péças «կերպարանք, ձև, գույն» ևն։ Այս բառերը պատկանում են հնխ. peik'-«զարդարել, նկարել, նախշել» արմատին, որի ժառանգներն են նաև սանս. pimcáti «զարդարել, ձևել, գրել», զնդ. paes-«ռու-նաւորել, զարդարել», հպրս. ni-pištanaiy «գրեցի», niyapaisam «գրեցի», պհլ. nipiš-tan. պոս. nivistan, քրդ. nəvīsin, օաս. fins-sun «գրել», քուչ. piñkam «գրում է», paiy-katsi «գրել», paykalhe «գրութիւն» (MS։ 18, 422), յն. ποιϰίλος «խատուտիկ, գոյնըզ-գոյն», գոթ. (filu-)fai'is «(բազմա)պիսի», հբգ. fēh, անգսք. iah, fā, «գոյնզգոյն», լիթ. pèsziu, pèszti «ածուխի կտորով գծեր քա-շել, նկարել, գրել», հպրուս. peisāt, հսլ. pisati «գրել», p'istru «գոյնզգոյն», ռուս. пи-caть, nишy «գրել», necтрьи «խայտաբը-ղէտ», լեհ. pstry «խայտաբղետ», բուլգար. bismó=ռուս. nисьмo «նամակ» ևն։ Հնխ. peik'-արմատի հետ կար նաև * peig-, որից յառաջանում են լտ. pingo, pictum «նկա-րել», pictor «նկարիչ» ևն (Pokorny 2, 9 Tτautտann 21l Boisacq 800, Walde 583, Horn § 1051)։ Եթէ բառը բնիկ լինէր հայե-րէնի մէջ՝ պիտի ունենար հէս ձևը, ուստի պէտք է ընդունիլ որ փոխառեալ է իրանեա-նից, թէև ո՛չ պահլաւերէնի և ոչ էլ պարս-կերէնի մէջ չէ պահուած (բացի ni-նախա-մասնկաւոր ձևերից)։-Հիւբշ. էջ 230։
• ԳԴ պրս. վէս, վիյս «կերպ, պես»։ ՆՀԲ պրս. վէշ, ֆէշ։ Böttich. Arica 80, 258, Lag. Urgesch. 541 և Btrg. bktr. Lex. 52 սնս. pēças և զնդ. paesah-ձևերի հետ։ Lag. Arm. Stud. էջ 182 պրս. ves, waihi։ Տէրվ. Նախալ. 93 իբր բնիկ հայ կցում է վերի բառերին և հա-նում է հնխ. piç «ձևել, պճնել» արմա-տից։ Karolides, Γλ. συ լϰρ. 96 կապադվկ. πες «միայն»։ Հիւնք. պրս. պէս, պէզ «կերպ, օրինակ», պէսան «որպէս»։ Karst, Յուշարձան 424 ալթայ. bic, bis, bit, bes «նշան, գիր, երևոյթ, զարդ» ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պէս, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Հմշ. Սեբ. Սչ. բէս, Ասլ. բէ՞ս, Ղրդ. տէս. հետաօրքրական ձևեր են Ագլ. ատպէստ «այդպէս», Դվ. ի՞նչպէստ «ինչպէս», Ննխ. բէս, բէսնագ, բէսնայիգ, բէսնարիգ «պէս, նման». ինչէ՞ս «ինչպէ՞ս»։
cf. Պէտք;
— առնել, to take care, to care, to do the needful or necessary;
— լինել, to be necessary;
ո եւ — whoever, whosoever;
որչափ —, as much as you will or wish;
չէ —, it need not be, it is unnecessary;
չեն ինչ ինձ — աղօթք, I do not want prayers;
ինձ ոչ է — զայնմանէ, I care not about.
• «հարկաւորութիւն, կարիք», անհոլով և անեզական գործածութեամբ ունին ՍԳր. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. եզակի ձևով ունին Փիլ. լին. Գնձ. Ոսկ. գծ. այս արմատից են պէտ առնել «հոգ տանիլ, խնամք ունենալ» Սեբեր. Խոր. Լաստ. պէտ է «հարկաւոր է, պէտք է» Ոսկ. ա. թես. թէ պէտ իցէ «եթէ աէտք է» Բուզ. Դ. 51. ո՛չ է պէտ «փոյթ չէ» Ագաթ. որչափ պէտ «որչափ ուզես, ուզածիդ չափ» Ոսկ. ա. տիմ. ժե. ո և պէտ «որևէ մէ կը, ինչ լինի լինի» Ղև. ռ և պէտ իսկ ոք՝ նոյն նշ. Ոսկ. եբր. ումպէտ «փուճ, անպի-տան» Ագաթ. յումպէտս «զուր, ի զուր» (ար-դի գրականի մէջ), յուպէտ Եւս. քր. զինչպէտ Կոչ. 304. Փարպ. զինչպիտութիւն Ագաթ. զիարդուպէտ Ոսկ. մ. ա. 6. թեպէտ, թեպէտ և ՍԳր. որպէտ Շիր. Կանոն. չպէտք Ոսկ. մ. բ. 24. չպիտոյ Ոսկ. մ. գ. 6. պիտանի ՍԳռ. Եզն. պիտանութիւն Եզն. Կոչ. Ոսկ. համա-պիտան «ամէնքին էլ պէտք եկող» (նորա-գիւտ բառ) Յիշատ. (Տաշեան, Յուց. 425բ), պիտոյ, պիտոյք, պիտոյ է ՍԳր. Սեբեր. Եզն. Ոսկ. պիտոյանալ, Կոչ. անպէտ Գ մկ. գ. 19 անպիտան ՍԳր. սակաւապէտ Փիլ. պիտակ Սեբեր. պիտակութիւն Սեբեր. պիտառ «վը-կայ» Կղնկտ. Անան. եկեղ. պիտառել «վկա-յել» (թրգմ. յն. χρηματίζω «բանակցիլ, խոր հուրդի դնել, պատասխան տալ, երկնային յայտնութեամբ իմանալ ևն») Թէոդ. մայ-րագ. Անան. եկեղ. Նանայ. պիտի «պէտք է, Բ. թագ. իա. 4. Ագաթ. Ոսկ. պիտևան «պի-տանի» (չունի ԱԲ) Կոստ. Երզն. 149 ևն։
• = Իրան *upaita ձևից, ինչպէս և պի-տակ<իրան. *upaita-ka ձևից. հմմտ. պհլ. apētāk «պարտադիր, ստիպողական, աատ-շաճ», apāyet, apāyīt «հարկատր, անհրա-ժեշտ է, պէտք է», պրս. bāyistan, bāyad «պէտք է». այս ձևերը գալիս են upa-մաս-նիկով i «երթալ» արմատից։ Հյ. բառը այն ժամանակ է փոխառեալ, երբ դեռ իրան. նա-խաձայն ս չէր վերածուած a և նախաձայն u հայերէնի մէջ ընկնում է։
• Այսպէս մեկնեց Nyberg, Hilfsb. 2, 18։
• Lag. Btrg. bktr. Lex. 54 զնդ. paiϑva «տէրութիւն, պաշտպանութիւն»։ Մորթ-ման ZDMG 26, 544 բևեռ. biduni «պի-տանի կամ պատանի»։ Bugge, Beitr. 33 իբր բնիկ հայ՝ լեթթ. špeede «պէտք», špeedu «ճնշել» բառերի հետ. Հիւնք. պոյտն կամ պտուկ բառից։ Patrubany SA 1, 311, ՀԱ 1906. 312 իբր բնիկ հայ կցում է հսլ. beda «վը-տանգ», bediti «ստիպել», գոթ. ga-baidjan, հբգ. ge-beiten «ստիպել. բռնադատել», սանս. bādhatē «նեղը լը-ծել» բառերին. հայերէն պէտ գալիս է հնխ. bheidos-ից, որ դարձած է նախ *բէտ և յետոյ՝ պետ բառի ազդեցու-թեամբ պէտ։ Թիրեաքեան, Ատրաատ-էջ 26 պրս. bāyad «պէտք է» (անորոշն է [arabic word] bayistan, որ է պհլ. apa-yistan=պազ. awāyastan Horn § 179, ուստի շատ հեռու հայերէնից)։ Ղա-փանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 94 պարտ բառից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Մկ. Վն. պէտք, Սլմ. պէտք՝, Ալշ. Երև. Մշ. Շմ. Ջղ. Տփ. պէտկ, Մրղ. պէտկ', Ղրբ. պրէթք, Զթ. Ննխ Ռ. բէթք, Խրբ. Հճ. Տիգ. բէդք, Պլ. բէթգ, բէթգը (օր. բէթգը չէ «պէտք չէ»), Սեբ. բէդգ, Սչ. րէղգ՝, Ասլ. բէ՞գը, Սվեդ. բիղք, Ադլ. պայթք. -Հմշ. բէդ ընիմ «սպասեմ», Ակն. բիննալ «պէտք գալ».-նոյն բառն է որ գաւառա-կանների և արդի գրական լեզուի մէջ դար-ձած է ապառնիի մասնիկ՝ պիտի և կրճատ պիտ՝, տի, պի, տ, պ ևն ձևերով. այսպէս են նաև Գոր. Ղրբ. բէ՛դըմա, Ագլ. մm'տm-մm, մm՛տmլm, Մղր. մէ՛տիլ, որոնք նշա նակում են «պիտի»։ Նոր բառեր են անպի-տու, պիտուական, պիտուանի, պիտանացու, պիտենալ (>Ակն. բիննալ), պիտևան, պիտ-նալ «սիրտը ուզել», պէտիչ, պէտքութիւն, պէտքական, պէտքարան «արտաքնոց» (սրա համար հմմտ. հնից՝ ելք պիտոյից «արտաք-նոզ» Վրք. հց. բ. 60), պէտքը (Հմշ. Տր. բէթգը) «լաւ, գեղեցիկ», տեառնպիտոյ Պրտ. ծծկ. «էշ» (Մտթ. իա. 3, Մրկ. ժա. 3, Ղկ. ժթ. 31, 34 «Տեառն իւրեանց պիտոյ են, Տեառն իւրում պիտոյ է» խօսքերի ակնար-կութեամբ, որոնք էշի համար են ասուած)
wasp, drone, hornet, ox-fly, gad-fly;
բոյն —աց, wasp's nest.
• (յետնաբար ի-ա հլ.) «մի տեսակ իշամեղու» Ել. իգ. 28. Իմ. ժբ. 8. «ԱՁ ձայ-նին պատկանող մի եղանակի անուն» Ման-րուս. (տե՛ս Ամատունի, Հայոց բառ ու բան 557). որից պիծակահար Շնորհ. առակ. պի-ծակխոտ Բժշ. ձիապիծակ Կեչառ. աղէքս. կայ նաև ռմկ. պիծեկ Անկ. գիրք նոր կտ. 169. (Քաջունի, հտ. Գ. էջ 207 ունի պուծեկ «դեղին վայրի մեղու», որ եթէ ճիշտ է, ուրե-մըն գաւառական ձև է)։
• Böttich Arica 67. 90 օսս. bune բա-ռի հետ։ Müller, Benieys Orient u. Occ. 3, 349 և SWAW 84 (1877), 229 օսս. bindze «ճանճ» բառի հետ։ Տէրվ. Altarm. 57 յն. σφῆς «պիծակ», σφίγγω «անդել, ճնշել», հյ. անձուկ ևն բառերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. պրս. ❇ biz «մեղու»։ Patrubány ՀԱ 1903, 381 ap-մասնիկով և -ga աճականով uei «ոլո-րել» աբմատից։ Ղափանցեան, ЗВО 23, 356 պրս. biz, քրդ. vəzek «մոծակ» բա-ռերին ցեղակից։ Պատահական նմանու-
• թիւն ունին գնչ. pesi, հինդ. pisu, պրս. paša «ճանճ», օսս. bindzá, «մեղու» ատիճէ badze «ճանճ», Petersson KZ 47, 278 (չեմ տեսած) հիսլ. pik «խայ-թոց» բառի հետ՝ հնխ. g2eyā-«բռնա-նալ, ճղմել» արմատից։ Չի ընդունում Pokorny 1, 667։
cf. Պարենիկ.
• «ոռեպահիկ, պաշար, պարէն, ուտե-լիք» Եւս. պտմ. 161. Իրեն. հերձ. 89. (Հին բռ. մեկնում է պիհ «վզինակ կամ մռտի-կոն», իսկ Բառ. երեմ. էջ 271 «վզինակ կամ մռտինակ», որով հասկացւում է «վնաս, թշնամութիւն»). սրանից է օրապիհ «օրա-պահիկ» Եփր. կձուրդք (ըստ պատուական սրբագրութեան Վարդանեանի, Բառաք. դիտ. Գ. 30)։
• Հիւնք. պրս. [arabic word] bih «բարի» բառից, իմաստի տարբերութեան համար հմմտ. հյ. բարիք։ (Բայց պրս. bih բառի հինն է պհլ. vēh, որ տալիս է հյ. վեհ, ուստի այլ ևս պիհ ձևի հետ գործ չունե)։ Մ. Ա Դաւեթ-Բէկ, Յուշարձան 398 իռլ biuth, biith, biad «սնունդ», հբրըտ. bit «կեր, սնունդ», յն. βίοτος «կեանք, կեն-սամթերք»։
impure, unclean, profane;
filthy, foul, dirty, abominable, detestable, execrable;
— առնել, cf. Պղծեմ.
• , ո հլ. «անմաքուր, գարշելի, կեղ-տոտ» ՍԳր. Կիւրղ. Գնձ. «կեղծ, նենգեալ (դրամ)» Գէ. ես. որից պղծել ՍԳր. Կիւրղ. ղևտ. պղծաբան Ոսկ. մ. գ. 8. Եփր. բ. տիմ. պղծագործ Ագաթ. Կոչ. 235. պղծալից Բ. պետ. բ. 10. Եզեկ. ե. 11. Ագաթ. Եփր. ծն. Կիւրղ. ղկ. պղծախօս Ոսկ. ես. եղծա-պիղծ Կղնկտ. պղծաշուրթն Ես. զ. 5. մկ՛նա-պիղծ Շնորհ. ընդհ. չարապիղծ Վրք. ոսկ. ևն։ Գրուած է նաև պեղծ Անսիզք 29, պիւղծ Ոսկ. ես. 351, 388, պիւծ։
• -Պարը ձևն է *պիղտ, որ պահուած է պղտոր ձևի մէջ. ծ-տ աճման համար հմմտ. պարծ-հպարտ, աղտ-աղծեալ և այլն։
• Տէրվ. Նախալ. 93 ղ մասնիկով պիծ արմատից (պիծղ>պիղծ). որ փիծ բա-ռի հետ հանում է հնխ. pig «ներկել» արմատից, իբր սանս. pinj «ներկել», pingala «գորշ», լտ. pingere «ներկել»։ Bugge, Btrg. 33 իբր բնիկ հայ՝ յն σπίλος «կեղտ» բառի հետ։ Մառ, Արաքս 1890 Ա. էջ 109 փոխառեալ սեմակա-նից. հմմտ. հր. և ասոր. bis, արաբ. baisa։ Վերի ձևով մեկնեց Pedersen (տե՛ս Պղտոր)։ Հիւնք. հանում է կեղծ
• բառից։ Karst Յոտարձան 422 արմատը դնում է պիղ, տե՛ս պղտոր։-Թիրեա-քեան, Բազմ. 1913, էջ 339 բիծ, պի-ս(ակ), սպի, փիծ բառերի հետ՝ կցում է թրք. pis «կեղտոտ» բառին։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին մի կողմիզ ա-րաբ. [arabic word] badγ «ապականուիլ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 701) և միւս կողմից հսլ. brudū, ուկր. չեխ. լեհ. brud «կեղտ» (Berneker 88)։
• ԳՒՌ.-Մշ. պիղձ, պեղձ, Մկ. պէղծ, Սեբ. բիղձ. իսկ Տփ. պիխծ «կղկղանք. 2. կեղ-տոտ».-բայական ձևով ունինք Սլմ. պրղ-ծել, Ախց. պղծէլ, Շմ. պղձիլ, Սեբ. բղձէլ, Խրբ. բղձիլ, Ջղ. պխծել և թրքախօս հայե-րից՝ Ատն. պղծէլ էթմէք «պղծել»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. მილწი պիլծի, ბილწი բիլծի «կեղտ, կեղտոտութիւն, մորութիւն», სიბილწე սիպիլծե, სიბილწე սիբիլծե «պրղ-ծութիւն, աղտեղութիւն», ბილწვბა բիլծե-բա «կեղտոտութիւն, աղտեղութիւն, պղծու-թիւն, բոզութիւն, շնութիւն» (վերջինների հետ հմմտ. հյ. պղծել զկոյս, կուսապղծու-թիւն)։-Սղերդի արաբախօս քրիստոնեա-ներն էլ ունին pəxs «պիղծ» (Բիւր. 1899, 116)։ Նոյն է նաև ուտ. պիրծ «ծիրտ», պիր-ծmլ «ծրտոտ»։
account, calculation, computation, enumeration, numeration;
number;
catalogue, list;
roll-call, muster;
examination, inventory, statement, account;
esteem, respect, value, regard, station, degree;
presentation or rendering of accounts;
comparison;
lesson;
verse;
ի —, ի —ի, —, for, on account of;
ընդ մի —, same, same thing;
— առնուլ, պահանջել, to ask for an account of, to require one to account for;
— առնել, to find out an explication of, to examine;
to take or draw up an inventory of;
to take stock;
— տալ, to render an account;
to give a reason;
to be responsible, to account for;
— առնուլ ի մէջ ծառայից իւրոց, to make an account with his servants;
ի — ածել, արկանել, դնել, to count, to calculate, to compare;
մտանել ի —, to be reckoned, numbered, esteemed among;
ի —ի լինել, to be counted as, to pass for, to be reputed, esteemed;
ընդ մարդկան կալ ի — ի, to be taken for a man;
— դնել ընդ ումեք, to dispute;
հանել թիւ —ոյ, to draw or cast lots;
տուր զհամար տնտեսութեան քո, give an account of thy stewardship;
ոչ եղեւ ի —ի բան իմ, no attention was paid to my words;
չէ ինչ ի — ի, it is unimportant;
no matter;
թուով — ով էր ամենայն, all was counted;
—ովք թուոց կատարեալ, a clever arithmetician;
— առնուլ, to take lessons;
գիտել, ուսանել, ասել զ—ն, to know, to learn, to say or repeat one's lesson;
cf. Թիւ.
• . ո հլ. և երբեմն ու հլ. «թիւ, գու-մար, հաշիվ, հաշուելը, քննութիւն, հարցու-փորձ, բանի տեղ դնելը, համեմատութիւն, ենթադրում» ՍԳր. Ագաթ. Կոչ. Սեբեր. Եւս. քր. և պտմ. Ոսկ. որից համարիլ «հաշուել, թուել, սեպել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. ես. Կոչ. (աշխարհաբարում դարձել է համարել). հա-մարադրութիւն Ոսկ. ես. համարողութիւն Վեցօր. անհամար ՍԳր. Ագաթ. դիւրահամար Ոսկ. ես. կապճահամար Արծր. յոգնահամար կղկնտ. Բենիկ. երդահամար Զենոբ. բազմա-համար Բենիկ. ևն։-Համար բառի գաւառա-կան և նոր գրական «վասն, պատճառաւ» նշանակութեան հնագոյն գործածութիւնն ու-նին Խոր. Բ. 7, 87, 90 (Ի համար քեռ իւրոյ), Վրք. հց. Վրդն. սղ. Մխ. դտ. էջ 244՝ ի հա-մար ձևով. (Պահի ի համար մեծի փեսայի. Մխ. դտ.)։ Համարիլ բայի երկրորդական «վարկանել, սեպել» նշանակութեան համար հմմտ. թիւ, թուիլ և աշխ. ա՛յնպէս հաշուել. երկու նշանակութիւնները իրարից տարբերե-լու համար արևմտեան գրականը գործածում է համարել «սեպել» և համրել «հաշուել». հմմտ. արաբ. [arabic word] hasabā «հաշուեւ համրել», [arabic word] hasiba «համարել, սե-աեւ»։-Նոր բառեր են համարակալ. համա-րանաւութիւն, համարիչ, համրիչ, մարդա-Բամար. համարում, համարմունք։
• = Պհլ. *hamār ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] ︎ hamār «հաշիւ, թիւ, չափ». ասւում է նաև āmār, amāra, avār, āvāra, amār, amāra, hamāra, որից [arabic word] nahmār «անհա-մար, անթիւ». սրանք ենթադրում են հպրս. *hamāra<իրան. hamhmāra ձևերը. բուն արմատն է հնխ. smer-«մտածել, յիշել, հո-գալ», որ գտնում ենք սանս. smarati «յիշել, մտածել», լն. μέρμηρα «հոգս, մտատանջու-թիւն, մտմտուք», μέρμηρίζω «անհանռիստ լինել, նեղուիլ. 2. խոկալ, մտածել», լտ. me-moria «յիշատակ, յիշողութիւն», անգսք. ge-mimor «յիշել», māmrian «մի բանի վրայ մտմտալ», հոլլ. mijmeren «խորունկ մտա-ծել», գոթ. maúrnan, հբգ. mornen «հոգ, անել, հոգսերով նեղուիլ» ևն ձևերի մէջ։ Ի-րանեանում նոյն արմատը տալիս է šmar, hmar. mar ինչ. զնդ. maraiti, šmāraiti «մտածել», mimara-«յիշել», պհլ. šumar, osmartan, պրս. šumār, քրդ. žimārtin «հա-շուել» (Walde 475, Pokorny 2, 689, Horn § 791)։-Հիւբշ. 178։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ կցելով պրս. ամար բառին։ Gosche 28 սանս. sama-rana, հպրս. hamarana, փռիւգ. αρμαν «կռիւ, պատերազմ»։ Müller SWAW 42.
• 256 պհլ. hamār, սանս. smr, զնդ. hme. re։ lusti Zendsp. էջ 228 զնդ. mar արմատի տակ։ Karolides, Γλ. συγϰρ 138 մերժում է կցել կապադովկ. άμάρ-τ︎α «ուրուական» բառին։ Հիւնք. պրս. ամար, հէմար, շիւմար։ Patrubány ՀԱ 1908, 342 հնխ. o «վրայ»+ հնխ. smer «լիշել»։
• ԳՒՌ.-1. Համար «դաս» իմաստով ունին Ասւ. Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. համար, Զթ. հա-մօր, համոր, Հճ. համօյ, Ննխ. համբար.-2. Համար «վասն» իմաստով ունին Ալշ. Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. համար, Ասլ. հմար, Տիգ. հmմmր, Հմշ հօմար, հումար, Զթ. համօյ, համոր, Սվեդ. հmմուր, Տփ. հա-մա, ամա, Մկ. Ոզմ. Վն. խամար, Ջղ. Սլմ. խմար, Մրղ. խամա, խմա, Գոր. Ղրբ. մհար, Հճ. համօ, Հւր. մար։-3. Համար «թիւ, համ-րանք» իմաստով ունին Շմ. համբարք, Պլ. համրանք, Տփ. համբարք, համբրանք, Վն. Սլմ. խամբրանք, Ջղ. խամբարք.-4. Հա-մարել «հաշուել» բայաձևն ունին Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. համրէլ, Հճ. համրել, Ասլ. համրէ՝լ, Ննխ. համրէլ (հինը՝ համբրէլ), Զթ. Խրբ. համրիլ, Սեբ. հարմէլ, Ախց. համռէլ (ռ-ով. այսպէս նաև համռիչ), Երև. համբա՛րէլ, Ալշ. Մշ. Սչ. համբրել, Շմ. Տփ. համբրիլ, Տիգ. հmմբրիլ, Ղրբ. հմբա՛րէլ, Ագլ. հմբա՛րիլ, Գոր. հմբm՛րէլ, Հմշ. հօմբրուշ, Ջղ. խմբա-րել, Սլմ. Վն. խամբրել, Մրղ. խամբրէլ, Մկ. Ոզմ. խամբրիլ.-5. Առանձին ձև ունի Սչ. համարել «սեպել», տարբերելու համար համբրել «հաշուել» ձևից. -նոյնպիսի տար-բերացումներ նկատելի են նաև վերը՝ համար «վասն» և համար «դաս» ձևերի մէջ.-կըր-ճատմամբ յառաջացած ձևեր են Հւր. չու-մա՞ր, Շմ. չմա՞ր «ինչո՞ւ համար»։-Նոր բա-ռեր են անհամրանք, համար-հազար «շատ, անթիւ», համրովի, համրուկ
• ՓՈԽ.-Վրաց. ამარი ամարի «քանաևու թիւն», უამარი ուամարի «անթիւ».-Սղեր-դի արաբախօս քրիստոնեաներն ունին xa-mar «համար, դաս» (Բիւր. 1899, 116). Պատահական նմանութիւն ունի չէչէն. amar «ուսանիլ», որի արմատն է ām։
• «ժառանգութիւն կամ հայրենի». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 173. երևի պէտք է հասկանալ «հայրենի ժառանգութիւն» և որևէ փոխաբերութեամբ կապել նախորդի հետ։
reckoner, calculator, book-keeper, accountant, auditor of accounts;
տուն, տեղի —ի, counting-house;
accountant's office, ciphering.
• (սեռ. ի) «հաշուակալ, հաշ-ուապահ» Ա. մն. իէ. 1. Ագաթ. Սեբ. (Վատ պուրականի հարկահաւաքի համար ասուած) -սխալ գրչութիւն է համակար Գնձ. 1865, էջ 24, Սիմ. ապար. 87-89,
• = Պհլ. *hamārkār «հաշուակալ» ձևից. կազմուած է պհլ. *hamār «համար, հաշիւ» և kār «-արար» ձևերից. (վերջինից են նաև հյ. օգտակար, վնասակար, զենակար). պհլ. բառը չէ՛ աւանդուած, բայց նրա գոյութիւնը հաստատում է հայերէնի հետ նաև միշնայե-րէն [hebrew word] amarkal։-Հիւբշ. 178.
• ԳԴ համեմատեց պրս. ասարէկիյո բառի հետ, որի նշանակութիւնը և ա-ռաջին մասը նոյն են մերի հետ, բայց երկրորդ մասը (կիյր «բռնել») գործ չու-նի մեր կար-ի հետ։ Աւելի վատ է ՆՀԲ, որ դնում է պրս. շիւմարկիր։ Առաջին անգամ M. A. Levy (Geigers zweit Zeitsch. 5, 215) հայ բառը կցեց միշն ձևին։ Պատկ. Maтep. II 22 պհլ. ha mār ձևից։
little child, boy;
lad;
apprentice, novice, beginner;
scholar, disciple;
new, raw, inexperienced;
ignorant;
— կրպակաց, shop-boy;
— կապեղացի, pot-boy;
— նաւաստւոյ, cabin-boy.
• , ի-ա հլ. «երախայ, նորածին մա-նուկ. 2. տղայ, մանուկ. 3. զաւակ, որդի. 4. աշակերտ» Պիտ. Պղատ. օրին Նոնն. («որ-դի» Մագ. մեծ են. էջ 14), Տիմոթ. կուզ, էջ 173, 175, 181, 291, 292. «դուստր, աղջիկ» Տիմոթ. կուզ, էջ 196. արդի գրականում գոր-ծածւում է միայն «թերուս» նշանակութեամբ։ Այս արմատից ունինք համբակաբար Փիլ. համբակագոյն Պղատ. օրին. համբակական Կղկնտ. համբականալ Պղատ. օրին. համբա-կատի Շնորհ. վիպ. համբակեալ Տօնակ. համբակօրէն Մագ. գրուած է նաև ամբակ Նար. երգ. բոլորն էլ յետին։
• ՆՀԲ լծ. յն. πάίς, παῖς «տղայ», հյ. մանուկ, մանչ, պրս. [arabic word] hampā «ըն-թացակից, արբանեակ»։ Հիւնք. պրս. հէմբա «ընթացակից, օգնական, հետե-ւող», յն. ὄμφας, սեռ. ὄμφαϰος «տը-հաս, խակ»։ Bugge KZ 32, 13 մեկ-նում է իբր ամ-բակ, կազմուած ան բա-ցասականով՝ բակ=bhā «խօսիլ» ար-մատից. հմմտ. բան, բայ. ըստ այսմ համբակ նշանակում է բուն «ռեռ ան-խօս մանուկ»։ Հին բռ. գտնում ենք համբ «տիք», որ կարծես կապ ունի այս բառի հետ, բայց անստոյգ է, որովհետև նոյն բառը Բռ. երեմ. 173 մեկնում է «տիկ»։
• ՓՈԽ.-Արդեօք հայերէնի՞ց է փոխառեալ արաբ. [arabic word] hubnaq, [arabic word] habnuq, [arabic word] ︎ habnīk, ︎ hubānaq «նորա-հաս երիտասարդ ծառայ», [arabic word] hubannaq, [arabic word] xanbaq, [arabic word] habannak «ան-խելք, տխմար մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 898, Գ. 67 և 121)։
warehouse, storehouse, granary, loft;
larder, pantry;
provisions, furnishing, supplying, victualing;
— զօրաց, magazine;
stores, ammunition;
— անասնոց, fodder, provender;
forage.
• «ջայլամ». ունի միայն Բառ. ե-րեմ. էջ 174։
store, deposit;
warehouse;
purveyor;
երկինք նմացօղոյ, the heavens shall drop down dew.
• «շտեմարան» Օր. լգ. 28. Իփր. ծն. 128. Մծբ. 229. «մատակարար, կե-րակրիչ» Մծբ. էջ 229, 369 (տե՛ս Վարդա-նեան ՀԱ 1913, 301-2). որ և ամբարակ «շտեմարան» Կանոն. էջ 51։
• = Պհլ. anbārak, որ գտնում ենք պհլ. an. bārakpāt «համբարակապետ» բարդի մէջ. ընդարձակ տե՛ս Ամբար։-Աճ.
credit, honour, repute;
renown, fame, reputation, name, glory, celebrity;
news, intelligence, rumour, report, tidings;
արագաթեւ —, flying report, swift, speedy renown;
— բարեաց, good repute;
յեղակարծ, սուտ, չար —, strange, false, ill news;
— մեծ ստանալ, to win a great reputation;
վնասել անձին —ոյ, to damage one's reputation;
աղարտել զ— իւր, to tarnish one's renown;
կորուսանել զ—ն, to get an ill name;
չունել զ—, to be unknown, of no reputation or renown;
աղարտել զ— ուրուք, to blacken or ruin the reputation of;
—ի հարկանիլ, to become public, to divulge;
to become famous, renowned, celebrated, far-famed, to be in vogue, request or fashion;
ձախողակի — հանել or ընթացուցանել զումեքէ, to spread abroad an evil report about one;
— հանել, տարածել, to raise, sow or spread the news;
— ընթանայ, it is said that;
the story runs;
ելանէր, հնչէր, տարածէր, ի դուրս յաճախէր —, the report spread;
— քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր, the fame of his courage spread every where;
եւ ել — զնմանէ ընդ ամենայն կողմանս գաւառին, and there went out the fame of him through all the region round about;
—ի հարեալ է խաղս, this play is very popular;
cf. Շռինդ.
• , ո, ու, ի-ա հլ. «հռչակ, տառած. ուած անուն, լուր» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա.
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭამბავი համբավի «լուր, աղաղակ, աղմուկ, գիրք, պատմութիւն, ճառ. արձակ գրուածք», ამბაჟი ամբավի «լուր» (Մաս ժամսա շինա եսմա Իրոդիս ոթխթա մաթ սամթավրոթա մթավարսա, ամբավի Ւեսոսի-Յայնմ ժամանակի լուաւ Հերովդէս չորրորդապետ զլուր Յիսուսի. Մտթ. ժդ. 1. Դա գեսմոդեն բրձոլանի, դա ամբավնի բըր-ձոլաթանի -Լսելոց էք պատերազմունս և համբաւս պատերազմաց. Մտթ. իռ. 6). უამბო ուանբո «առանց տեղեկութեան», უამბოდ ուամբոդ «առանց լուր ունենալու». թուշ. ამბუი ամբուի «պատմութիւն, խօ-սակցութիւն» (հմմտ. զրոյց «լուր, խօսք» և գւռ. զրից անել «խօսակցիլ»), Լազէ ամբուի ռՍ. Աւետարան», լազ. ambai, ambayi «լուր, տեղեկութիւն», uča ambayi «սև լուր, գոյժ», ինգիլ. համփավ «լուր» (шанндəe ЗВО 22, 357)։
kiss, embrace;
*buss;
sweetness, affability, familiarity;
union, joint, joining together;
spondee;
sweet-tempered, affable, benign, gentle, mild, meek;
propitious, favourable;
agreeing, unanimous;
— ձեռաց, hand-kissing;
յուդայի, մատնչի, a traitor's kiss;
— տալ ումեք, to embrace, to kiss;
to buss;
տալ միմեանց — խաղաղութեան, to give the kiss of peace;
ի — ածել, to familiarize, to tame, to domesticate;
հաշտ եւ — առնել, — յարդարել, to appease, to calm, to pacify, to reconcile;
գալ ի —, to get or grow tame, familiar, to be tamed;
— եւ կամակ բարս ստանալ, to be good-tempered, gentle, amiable.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ռ հլ.) «պաչելը, պաչ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 1Ս. «սեր, միութիւն, յարում, ընտանութիւն (անասու-նի)» Վեցօր. Եզն. Ոսկ. մտթ. տիմ. Փելիպ. «ընտել, ընտանի, հեզ, հաշտ» Յհ. կթ. Նար. «երկու երկար վանկերից բաղկացած բառ» Թր. և Երզն. քեր. որից համբուրել ՍԳր. համ-բուրեցուցանել «ընտանեցնել, կրթել (անա-սունը)» Եզն. համբուրական Պիտ. անհամ-բոյր «անընտել» Ոսկ. բարեհամբոյր Յհ. կթ ուղղահամբոյր Նար. առաք. դառնահամբոյր Յհ. կթ. ժամահամբոյր «վաղանցուկ» Հին բռ. համբուրելի (նոր բառ). դժուարահամ-բոյր Մխ. առակ. (կայ նաև Ղրբ. դժուարա-համբոյր «դժուարանցանելի», որի հակա-ռակն է հեշտահամբոյր «դիւրին անց կենա-լու (ճանապարհ)»։
• Հներից Լմբ. մատ. 498 ստուգաբա-նում է համ «մի, ամբողջ» և բիւր բա-ռերից. «Հաղորդին Քրիստոսի և մի-մեանց համբուրիւն, քանզի և նոյն ինոն ստուգաբանութիւն անուանս զտարացոյց խորհրդոյս մեզ յայտնէ. համբիւր. համն մի ստուգի, այսինքն թէ բազումքն այս-պէս հաղորդեալ, իրերաց միանան»։ Ա-ւետիքեան, Քերակ. 1815, 313 համ բոյր «մէկ բուրում, մէկ շունչ ունենալը»։ ՆՀԲ դնում է բոյր բառի՞ց և վրաց. ամպօ՜րի։ Lag. Urgesch. 432 budh արմատից։ Muller SWAW 84 (1877), 217 բոյր արմատից։ Էմին, Динaст. Cnис. 1884 (արտ. Изcлъд. и Cтaт. էջ 186) կազ-մուած -ոյր մասնիկով։ Աղայեան, Աղ-բիւր 1887 յաւել. էջ 68 բոյր բառից, որովհետև հին ժամանակ համբուռեւու ժամանակ «իրարից հոտ էին քաշում»։ Նազարէթեան, Պատկեր 1893, 235 ար-մատը համ, ամ, համբ՝ միութեան և հաւաքման նշան։ Հիւնք. բոյր բառից, որովհետև «համբուրելդ հոտոտել իսկ
• պէս պրս. [arabic word] būsidan «համ-բուրել» հանում է ❇ būy «բոյր» բա-ռից, նոյնպէս և հյ. համբուրել՝ բոյր բառից։ Հիւբշ. 176 դնում է զնդ. *ham. baoδa «համաբոյր»? ձևից, որ սակայն ո՛չ աւանդուած է և ո՛չ էլ այլուստ կա-րելի է ապացուցել։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 108 և 218 պրս. ham-bōy «ի-րար հոտոտել»։։
• ԳՒՌ.-Գործածւում է միայն կրօնական ի-մաստով, այն է՝ «մասունք, խաչ, աւետարան և կամ կրօնաւորի աջ համբուրել».-Տփ. համբուրիլ, Ալշ. Մշ. համբ'ուրել, Սեբ. համ-բ'ուրէլ, Ախց. Երև. Կր. Պլ. Ռ. համփուրէլ, Շմ. համփուրիլ, Տիգ. հmմփուրէլ, Ննխ. համ-փըրէլ, Ջղ. խամբ'ուրել, Սլմ. խmմբիւրել, Մկ. խmմբիւրիլ, Մրղ. համփըռէլ, խամփը-ռել, Ագլ. հըմփէ՛րիլ ևն։ Ատանայի թրքախօս հայոց մէջ՝ համփըրէլ էթմէք։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ამბორი ամբորի «համ. ռոյր», ამბორება ամբորեբա «համբուրել». Րոմելսա մե ամբորս-ուղ'ո, իգի արս, շեիպ-ղ'արթ իգի «Ընդ որում ես համբուրեցից՝ նա է, զնա ունիցիք». Մտթ. իզ. 48։-Ըստ Մառ. Гpaм. др. aрм. 41 և ЗВО 17, 303 տառա-դարձուած է նաև 3ამბორი համբորի, ჭამბო-ვრი համբովրի, որի հետ Վ'apaя, Oбъ. отнош. aбхазcк. яз. էջ 20 միացնում է նաև չերքէզ. boyor, boyo «համբոյր»։
amomum;
spice;
cf. Համեմանք.
• , ի-ա, ո հլ. «կծու համ ունեցող սամիթ և լտ. amomum կոչուած բոյսը» Գա-ղիան. Բժշ. «կերակուրի հանդերձանք» Փիլ. քհամադամ, ընտիր կերակուրներ» Մանդ. Երզն. ժ. Խոր. «վարպետ խոհարար» Յճխ. որից համեմել «որևէ համեմով ուտելիքը հա-մեղացնել» ՍԳր. համեմունք Ոսկ. մ. գ. 12 համեմական «քաղցրալուր, անուշ (լեզու)» Վրդն. պտմ. համեմիչ Մանդ. հացհամեմ «արջնդեղ, anethum կամ հու պան, trigo-nella foenum-graecum L» (տե՛ս Տիրա-ցուեան, Contributo § 228) Վստկ. Բժշ. յետ-նաբար գրուած է նաև համիմ Գաղիան. համ-համ Բժշ. (շփոթելով համամայ բառի հետ)։
• ՆՀԲ իրարից տարբերելով երկու նշա-նակութիւնները՝ «համադամ» իմաստով դնում է համ բառից, իսկ երկրորդ «հա-մեմեղէն» իմաստով կցում է յն. ἂμωμον լտ. amomum բառերի հետ։ Հիւնք. հյ. համ և յն. ἀμωμον։ Canini, Et. étym. 31 համ և համեմ=սանս. hima «փոքր կարդամոմ» և յն. ἂμωμον։ (Վերջին յն. բառը Boisacq 59 կցում է եբր. *hamom ենթադրեալ ձևին, որ հանում է սեմա-կան hmm (արաբ. [arabic word] hamm) «տա-քանալ» արմատից, իբր «տաքացուցիչ դեղօրայք»։ Այս դէպքում հյ. բառը իր նախաձայնով աւելի համապատասխան պիտի լինէր սեմական ձևին)։ Հիւբշ. (առ. Jensen, Hitt. u. Arm. 97) ռնում է հյ. համ բառից՝ -եմ մասնիկով. հմմտ. խոհեմ, վաղեմի։ (Բայց այս երկուսն էլ ածական են, մինչդեռ համեմ գոյա-ևան է)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. ճամեմ, Ախց. Երև. Կր. համէմ բռինձ», Ղրդ. հա՛մէմ «շաքար», Տփ. համիմ. Սվեդ. հmմիմ «պղպեղ» (բայց յատկապէս «կարմիր պղպեղ»), Հմշ. հօմիմ. Սլմ. Վն. խամեմ, Մկ. Ոզմ. խամիմ.-այս բառից է Մշ. առվահամեմ «մի տեսակ հոտաւէտ բոյս, որ ապրի մէջ են դնում»։
proportionate, equal, conformable, corresponding, analogous, regular, symmetrical, adequate;
— գործել, to proportion;
դնել —, to compare;
եթէ իցեն ի քեզ առաքինութիունք —ք վեհ ճակատագրիդ, if your virtues correspond with your high destiny;
"ըստ համեմատի համեմատաբար, cf. Համեմատութեամբ."
• , ի հլ. «համաձայն, յարմար, զուգապատշաճ, նման» Յուդթ. ժա. 19. Յոբ. խբ. 15. որից համեմատել Ա. կոր. բ. 13. Իմ. է. 29. համեմատութիւն Իմ. է. 8. ժգ. 5. Եւս. քր. անհամեմատ Ազաթ. անհամեմա-տական Ոսկ. ես. ևն։
• ՆՀԲ «որպէս թէ համայն ի մի ած-եալ, եկեալ կամ բաղդատեալ»։ Հիւնք. պրս. hamāmad «համընթաց, ընթացա-կից»։ Meillet MSL 8, 154 համ մաս-նիկով *մատ բառից. այս վերջինը իբր ռնեև հալ կցելով լտ. modus «չափ» ռառին, որով համեմատ թարգմանւում է բուն «համաչափ»։ Հիւբշ. 463 լիշում է այս մեկնութիւնը (աւելացնելով լտ. բառի վրայ նաև յն. μέδιμνος «գը-րիւ», գոթ. mitan «չափել», mitaϑs «չափ»), բայց ամբողջը համարում է անստոյգ, որովհետև արմատը ընդու-նելով *մատ, բառը պիտի ունենար *հա-մամատ կամ համմատ ձևը։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 219 համ+ պհլ. mat «միտք»։
saddle;
harness;
կողմնակի —, side-saddle;
pillion;
կոճղ —ի, saddle-tree;
հանել ի բաց զ—ն, to unsaddle;
cf. Թամբ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «գրաստի թամբ, կորդին» Ղևտ. ժե. 9. որից համետել «գրաստի վրաւ համետ ռնել» Ծն. իբ. 3. Դատ. ժթ. 10. նոր բառեր են համետաւոր, համետագործ։
• Հիւնք. պրս. āmādan «պատրաստել» բայից։ Սրմագաշեան. Արմէնիա ռում. ham, յգ. hamuri «ձի համետելու ամ-բողջ սարքը»։
cf. Համուռն.
• «խումբ, բազմու-թիւն» Թր. Նչ. և Երզն. քեր. Տիմոթ. կուզ, էջ 127, 145. որից միահամուռ «միախումբ, ամ-բողջը միասին» ՍԳր. Եւս. քր. Բուզ. համռի «միանգամայն, մի անգամից» ԱԲ։
• ՆՀԲ «լծ. թրք. ճիւմհիւ «բազմութիւն» իսկ հյ. որպէս թէ համ ի մի ուր, կամ խուռն համայն ի մի վայր»։
dumb;
speechless, mute, tongue-tied;
— ի ծնէ, born dumb, dumb from one's birth;
— բնութիւնք, babies;
— լինել, or համրանամ, համրիմ, cf. Համրանամ, cf. Համրիմ.
• , ր հլ. (-մեր, -մերց) «լեզու չունե-ցող, մունջ, լալ» ՍԳր. որից համրանալ ՍԳր. Վեցօր. համրիլ «լեզուն բռնուիլ» Իմ. ծբ. 24. Մծբ. համրութիւն Կիւրղ. ել. համրացուցանել Նար. իգն.։
• ՆՀԲ լծ. յամր (յամրալեզու)։ Հիւնք Հերմէս յատուկ անունից է հանում։ Bugge KZ 32, 13 և A. Torp դնում են *ambrū
—ք, Armenia;
—ք or —եր, the -s, the — nation;
— լեզու, բարբառ, the Armenian language;
թարգմանել ի —, յեղուկ ի — բան, to translate into —, into the — language.
• , ի հլ. «ապականութիւն, աղբ». նորա-գիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Աթան. տպ. 1899, էջ 199. «Արե-ռակնս այս օրերևակ և ի մարմինս մեռե-լոցն լինելով, և ի վերայ հայիցն և ժախա-հոտութեանցն փայլելով, ո՛չ վնասի և ո՛չ պղծի». (հմմտ. իմաստի ճշտման համար՝ նոյն հատուածի մի ուրիշ համապատասխան ձևը՝ Անկ. գիրք հին կտ. Վենետ. 1896, էջ 149.-Արեգակն ոչ ապականի հայելովն յաղբ և ի տիղմ)։
• «հսկայ». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 175 յգ. հայք «հսկայք» ձևով։
• «նայիլ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից կազմուած են՝ հայիլ «նա-յիլ, դիտել, փխբ. մի բանի սպասել» ՍԳր հայելի ՍԳր. Եփր. ել. հայեկ «նաւի դիտա-րան» Լծ. նար. հայեակ «դէտ, տեսուչ» (նո-րագիւտ բառ) Տաթև. ձմ. լզ. (երեք անգամ գործածուած). հայարան «աչք» Մագ. թղ. 136. հայեացք Դիոն. եկեղ. Նար. երգ. հալե-ցած Փարպ. հայեցիկ Գ. թագ. զ. 4. հալե-ցուած Եզեկ. իգ. 16. Ոսկ. յհ. հայեցուցանել Առակ. իա. 1. Վեցօր. երկնահայեաց Վեցօր. քաղցրահայեաց Առակ. ժբ. 13. Վեզօր. հա-մարձակահայեաց Ել. իգ. 8. յառաջահայեաց Կոչ. 208. իմաստահայեաց Փարպ. լաւահա-յեաց Փարպ. ծովահայեաց Խոր. ընդվայրա-հայեաց Եփր. խոստ. դժնահայեաց Խոր. հա-յեցակէտ (նոր բառ) ևն։-Այս արմատից նի-տե՛ս առանձին։-Այս հոմանիշ բառերի նո-շանակութեան տարբերութիւնն է ըստ Տաթև. հարց. 407՝ հայիլ «ցածրից վերև նայիլ», նայիլ «վերևից ներքև նայիլ», տեսանել «հա-ւասար դիրքով նայել»։
• ՆՀԲ արմատր համարում է ակն, աչք, այց։ Lag. Urgesch. 53 յն. συν-ι-έναι «ուշադիր լինել»։ Müller, Kuhns ս. Schleich. Btrg. 3, 90 արմատը դնում է paç։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] xayāl «երե-ւակայութիւն»։ Thomaschek ՏWAW 4, 45 (թրգմ. ՀԱ 1894, 18) դնում է pā արմատից, որին ճիշտ համաձայն է գա-լիս ալբան. pa, անց. pane. námιine։ Scheftelowitz BВ 29. 33 pāi «պահել» արմատից, ինչպէս են զնդ. pāyu, պրս. pāyī̄dan «սպասել», յն. ποιμήν «հո-վիւ» ևն։-Հայելի բառի հետ պատահա-կան նմանութիւն միայն ունի գնչ. yali «հայելի, ապակի», որ ծագում է լն. δαλος, δαλιον, նլն. ὸάλιν γιαλὶ «ա-պակի» բառից։ Մառ. Яз. и Лит. 1, 238 բասկ. ayč̌in «առաջը» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Խրբ. հաիլ, Ք. հայնալ, Հճ. հէյյել, Զթ. հէյիլ, Տիգ. հիյmլ «նայիլ», իսկ Սվեդ. հիյյիլ «սպասել».-աւելի հետաքրքրական ձևեր են Շտ. խել, Մկ. ըխիլ. (ասւում է օր. Մկ. կըխը «տեսնում է», տըխը «պիտի տեսնէ», ըխը՛ «տե՛ս», որոնց հետ նոյն է Վն. խենք՝ «տեսնենք, նայինք» (իբր *հա-յենք)։-Նոյն արմատից են հայոց Ակն «բախտ նայող, բախտագուշակ, տճկ. baqejə, ռմկ. պախըճի), հայվածք Արբ. «նայուածք»։ -Հայելի բառը պահուած է Ասլ. Մշ. Ննխ. Ալշ. Երև. Ախց. Պրտ. Ռ. Սչ. հայլի, Մրղ. Սեբ. Սլմ. հmյլի, Հճ. Շմ. հէյլի, Խրբ. հmլլի, Աժտ. հալի, Զթ. հիլլէ, Գոր. Ղրբ. Տիգ. հիլի, Տփ. հալիլա, Սվեդ. հիլիլա, Ագլ. հըլլէ՛րի, Ոզմ. խէյլէ՛, Ջղ. խալլի, Վն. խայլիկ ձևերով։
• ՓՈԽ.-Հայերէն գւռ. հայլի ձևից փոխա-ռութիւն եմ դրած լազ. yali «հայելի, դի-տակ» բառը (Արրտ. 1911, 418). բայց սխալ է. լազ. yali ձևն էլ փոխառեալ է յունարէ-նից, ճիշտ ինչպէս գնչ. yali։-Պատահական նմանութիւն ունի կար. haydu «նայիլ»։-Հյ. գւռ. հայլիկ ձևից է փոխառեալ անշուշտ քրդ. ւիլըք հոմանիշը. հմմտ. Ա. կոր. ժգ. 12. mմ ոգա ժը լիլըքէ տըպինըն (տեսանեմք իբրև ընդ հայելի)։
• , ի հլ. «հաց» ՍԳր. «կերակուր, ճաշ, ընթրիք, կոչունք, սեղան» ՍԳր. Ոսկ. եփես. «ցորեն» Գիրք թղ. 236. Վստկ. 30. Կղնկտ. (հրտ. Էմ. էջ 66, Շահն. Ա. 185). որից հա-ցալից Երեմ. խդ. 17. Ղկ. ժե. 17. հացակից Սիր. թ. 22. հացամոլ «հացառատ» Ոսկ. ես. 230. հացարար Երեմ. է. 20. հացարարոց Ա. մն. ժզ. 3. հացարարութիւն Ոսկ. մ. բ. 27. հազաւէտ Ես. լզ. 17. հացերէց Դատ. ժզ. 20. հաօեփեազ Ա. թագ. ը. 13. հացկատակ Ոսկ. մ. ա. 4, բ. 23. մեծահազ Բ. մակ. բ. 28. գա-րեհաց Վրք. հց. հացամեծար «գողի ասպրն-ջական, գողպարտակ» Մխ. դտ. 334. հացուտ «հագաշատ» Աբր. կրետ. էջ 101 ևն։ Նոր բա-ռեր են հացաբոյս, հացահատիկ, հացագին. հացադուլ ևն։
• Հնեռիզ Տաթև. ձմ. իդ. «Հացն հայ-ցումն թարգմանի, որ է հայց»։ Սրանից առնելով Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 311 հայց բառից, «որովհետև բնութիւ-նը հաց է ուզում» (իբր պահանջ)։ Klap-roth, As. polygl. էջ 99 և 134 Կովկա-սեան ակուշա լեզւով kaz և կուբիչի լեզ-ւով kaz ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. հյ. հայս և արաբ. xubz «հաց»։ Pott EF 1, 233 և սրան հետևելով Windisch. 22, Goscha 29, Bottich. Arica 33, Lag. Urgesch
• 334, Müler SWAW 38, 581 և 41, 148-165, Justi Zendsp. 182, Հիւբշ. KZ 23, 29 ևն կցում են փռիւգ. βέϰος «հաց» հոմանիշին, այս էլ դնելով pac «եփել» արմատից. հմմտ. սանս. և զնդ. pac, պրս. puxtan, օսս. p'icin, յն. πεσσω «եփել» ևն։-Fick BVS 7, 383 փռիւռ. βέϰος ձևը կասկածով դնում է bhaǰ արմատից։ Canini, Et. étym. էջ 238 հաց և հայս=բասկ. haz «սնուցանել» բառի հետ։ Fortunatov BВ 7 (1883), 88, որից և Bugge, Btrg. 17 և KZ 32 41 հաց միացնում են սանս. sasyá-«ցանք, հացահատիկ», զնդ. hahva-«արմտիք», paitis-hahya «հնձոց տօն» բառերի հետ։ Հիւբշ. 465 սխալ է գըտ-նում այս համեմատութիւնը, որովհետև հյ. ց չէ՛ <հնխ. sy։ Հիւնք. հայս բա-ռից։ Erckert, Die spr. d. Kauik. stam-mes. էջ 48 խիւր. gatc «հաց»։ Patru-bány SA 1, 188 հնխ. pok2som «եփած» ձևից. հմմտ. լտ. coquo, coxi, սանս-páksat։ Նոյն, KZ 37 (1904), 428 և IF 13, 163 հնխ. pā-sk-om նախաձևից, իբր ւտ. nasco «արածել, սնուցանել», pa-nis «հաց»։ Pedersen, Նպաստ 23 ըն դունում է այս մեկնութիւնը, բայց Հայ. դր. լեզ. 156 մերժելով՝ կցում է յն. πατὲομαι «ուտել», գոթ. fodian «սնա-նիլ», հ. սկանդ. fóstr «սնունդ, կրթու-թիւն» ևն բառերին, բոլորի արմատը դը-նելով հնխ. pā «ուտել, սնանիլ», աճա-կանը pat։ (-Նոյնը կրկնում են Walde 558 և Boisacq 751)։ Սանտալճեան, Բազմ. 1904, 498 ուրարտ. աձիս։ Scheftelowitz BВ 28, 287 սանս. aca, զնդ. as, պրս. as «կերակուր»։ Char-pentier, IF 25, 242 սանս. pakti, յն. πέώις լտ. coctio «եփել, եփուած բան» բառերին ցեղակից՝ դնելով kι=հյ. ց։ (Pokorny 1, 112 չի ընդունում Schef-telowitz-ի մեկնութիւնը, իսկ 2, 17 և 22 աւելի լաւ է գտնում Charpentier-ի մեկ-նութիւնը, քան լտ. pāsco ևն)։ Karst, Յուշարձ. 421 թթր. as, aš, az «ուտել,
• լափել», ույղուր. aš «կերակուր», կոյբ. ևառագաս. aš «ցորեն, ցանք, հառ»։-Մառ, O полож. aбхaз. էջ 42 իմեր. ხოზო խոզո, ափխազ. axvaža «հառ». Kипաīипае Inaм. мингр. яз. Cn. 1914, էջ 401 հաց=մինգ. խեցի «հիւրասիռու-թիւն»։ Պատահական նմանութիւն ունին ափխազ. ača «հաց», չէրքէզ. pastə «կորեկի հաց», ինչպէս նաև յն. փօμί «հաց», որից փոխառեալ է տճկ. somin. somun «գրտակ հաց» (նախաձայնի անևման համար հմմտ. υαμάτια> տճկ. Samatia «Սամաթիա», Պօլսի հայաբը-նակ նշանաւոր թաղը)։ Meillet, Dict, é́tym. It. 694 կրկնում է Patrubány-ի մեկնութիւնը և դնում է հաց
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախզ. Ակն. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Մշ. Ննխ. Ղրբ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հաց, Ասլ. հաց, հաս, Տիգ. հmզ (սեռ. հmցցի), Ագլ. Հճ. հօց, Զթ. հօց, հոց, Անտ. հուէօց, Այն. հաս (Բիւր. 1900, 682), Սվեդ. հուց, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խաց.-հետաքրքրական ձևեր են Ջղ. ախանօ «ան-հազ, առանց հացի», Ջղ. մնկ. ծածիկ «հա-ցիկ»։-Նոր բառեր են հացաբեր, հացակեր, հացահաջ, հացահոտ, հացաման, հացանուշ, հարաշէն, հացապուր, հացատուն, հացա-ւորել, հացափոխ, հացափոր, հացթուխ, հաց-լաթ, հացահան (մի քիչ հնից ունինք՝ հա-ցահան Զքր. սարկ. Բ. 65, որից Վն. խաս-խան, Շմ. ծահան, Ղրբ. ծհան), հազութազ, հացուտ «կուշտ», հացպան, հազվալայ, հազ-փնջիկ, հացփոր, անհացուտելի, անաղուհաց, թաւահացիկ, թթահաց, տաքդեղահաց ևն. Ատանայի թրքախօս հայերը պահած են մէ-ղա հացցիկ դարձուածը (ասում են՝ երբ հացը գետին ընկնի), ախաս «աղուհացք, մեծ պահք» (Բիւր. 1900, էջ 454)։
paste;
dough;
— հարականել, to knead.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն ներգ. ի հայսի և բց. ի հայսէ) «ջրով շաղ-ուած և դեռ չխմորուած ալիւր» Ոսկ. ա. կոր. որից նոր գրականում թելահայս «վերմիշէլ, շեհրիյէ, vermicelle».
• Canini Ft. etym. 238 հազ բառի հետ միասին՝ կցում է բասկ. haz «սնուցա-նել» ձևին։ Հիւնք. հասակ բառից է հա-նում։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] hays «մէջը մի բան լցնելով խառնել. 2։ մի տեսակ կերա-կուր է. պատրաստում են արմաւի կու-տը հանելով և կարագով ու չորթանով հարելով. 3. չուան ոլորել» (Կամուս-թրք. թրգմ. Բ. էջ 230)։
• ԳՒՌ.-Սվեդ. հաս, Ախց. Զթ. հmս (սեռ. Զթ. հէսի), Հմշ. հէս. սրանք նշանակում են «խմոր, հայս». իսկ Ղրբ. Շմ. հmս «իւղով, շաքարով և ալիւրով պատրաստուած զան. գուած, որ դնում են գաթայի մէջ»։ Նոր բա-ռեր են՝ հայսալի, հայսգդալ, հայսդիր (Հմշ. հէսդ'իր) «մեծ տաշտ», և Սեբ. հասըլէլ «խր-մորը լաւ շաղաղել, շաղուել»։ Ախք. ունինք նաև հալս ջուր «մէջը խմոր շաղուելու տաք ջուր», հայս ջրաման «կաւէ աման՝ որ թոնի-րը կախելով՝ միջին հայսջուրն են տաքաց-նում»։
• ՓՈԽ.-Գաւառական հայսդիր ձևից է փոխ-առեալ քրդ. hastir «տաշտ» (Շւոտ, Քրր-դերը Տաճկաց-Հայաստանում, Ա. 102)։
father;
papa, pa;
dad;
father, chief;
founder;
author, inventor;
— մեր, the Lord's prayer;
— երկնաւոր, գթութեան, heavenly Father, God of mercy;
հարք եկեղեցւոյ, the fathers of the church;
հարք միանձունք, old anchorites;
հարք մեր, our fathers, forefathers, ancestors;
— աշխարհի, Adam;
յարգոյ —, Reverend Father;
բարեյիշատակ —ն իսահակ, Father Isaac of blessed memory;
— սուրբ, holy father;
— խոստովանութեան, confessor;
հոգեւոր —, spiritual father;
— հայրենեաց, ժողովրդեան, աղքատաց, father of his country, of the people, of the poor;
քերթողաց —, father of Armenian literature, Moses of Khoren;
— պատմագրաց, father of history, Herodotus;
— եւ մայր, father and mother, parents;
որդի ի հօրէ, from father to son;
— իբրեւ զ—, like a fatherly, paternal;
ազնիւ, բարեգութ —, good, tender father;
— սիրտ, գութ, սէր հօր, the heart, tenderness, love of a father, paternal, fatherly affection;
սիրել, պատուել զ—, զօրավիգն լինել հօրին, to love, honour and succour one's father;
յաւելուլ առ հարս, to go the way of all flesh, to go to kingdom come, to die;
ննջեաց ընդ հարս իւր, he slept with his fathers;
— որդւովք բերկրեալ, a father happy in his children;
— մարդպետ, kislar-agasi, master of eunuchs.
• (հոլովւում է հօր, հարբ, հարք. հարս կամ հարանց) «հայր» ՍԳր. փոխաբերաբար նշանակում է նաև «ցեղի կամ ազգի նախա-հայր, վերակացու, տնօրէն» ՍԳր. Ագաթ «առբայ, վարդապետ» Յհ. իմ. երև. ածանց-ման մէջ մտնում է հետևեալ ձևերով.-հայր, որից հայրաբար Ագաթ. հայրաբարոյ Բուզ, Կորիւն. հայրաբուն Ագաթ. հայրանարգու Ոսկ. մ. ա. 3. հայրապետ ՍԳր. հայրենի ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Եւս. քր. հայրենիք Ագաթ. Ոսկ. (այս բառի «հայր» նշանակութեան վը-րայ տե՛ս Նորայր, Կոր. վրդ. էջ 137). հայ-րենատուր Ա. պետ. ա. 18. հայրիկ Տոբ. ժա. 13. Եւագր. անհայր Եբր. է. 5. կնքահայր Եփր. խոստ. միահայր Եւս. քր. քաջահայք Բ. մակ. բ. 22. զուգահայր Խոր. նախահայր Փիլ. Պիտ. թագաւորահայր Յայսմ. խոստո-վանահայր Գր. հր. հայրենակից, հայրենակ-ցուի, հայրենակցական (նոր բառեր) ևն։-Հօր (սեռականի ձևը), որից հօրաբարոյ Ագաթ. հօրամոյն Բ. մակ. ժ. 10. Ագաթ. հօ-րաքոյր Ղևտ. ժը. 12. ի. 19. Եւս. քր. հօրեղ-բայր ՍԳր. հօրու «խորթ հայր» Մխ. դտ. հօր-որդի «ազնուական», հօրորղութիւն «ազնուա-կանութիւն» Զքր. ծործ. (տե՛ս Նորայր, Հալկ. բառաք. էջ 119 և Յուշարձան, էջ 169), համ-հօերայ Ղևտ. ժը. 11 ևն։-Հարանց (յոգնակի սեռականի ձևը), որից կազմուած է հարան-ցամոյն «հօրնմանակ» Կորիւն (տպ. հարուստ ամացն! էջ 12, որ ըստ Գ. Տ. Մկրտչեանի, Գորիա և Շմոն, էջ 19 պէտք է ուղղել հա-րանցամոյն, ինչպէս ունի էջմիածնի Թ. 611 ձեռագիրը)։-Յօր-, որից յօրայ «խորթ հայր» Սեբեր. Փիլ. Խոր. (այս բառի վրայ տե՛ս ա-ռանձին)։
• = Բնիկ հայ բառ, որ յառաջանում է հնխ. pətèr ձևից (սեռ. հօր<հաւր<հնխ. pətrós) ցեղակիցներից հմմտ. սանս. [other alphabet] pi tar-, գնչ. pita, քուչ. pātr, զնդ. [arabic word] pita (տր. piϑre, fəδrōi), հպրս. [other alphabet] pitā (սեռ. piϑra), պհլ. pit, pitar (գաղափարագրով գրուած է [syriac word] pit և ❇ pitar (ըստ Nyberg, Hilfsbuch des Pehlevi 1, 21), պրս. [arabic word] pidar, pa-dar, [arabic word] piyar, սակ. pyari (MSL 18, 101 և 121), օսս. fidá, fid, բելուճ. p'iϑ, աֆղան. plār, քրդ. pièr, զազա pi (Horn § 286), յն. πατήρ (սեռ. πατρός), լատ. pater, իտալ. padre, սպան. padre, ֆրանս. père, գոթ. fa dar, հբգ. fater, գերմ. Vater, անգսք. foeder հհիւս. faδer, հոլլ. vader, vaar, անգլ. father (Kluge 505), հիռլ. athir, բոլորն էլ «հայր»։ Բալթիկ-սլաւական խմբի մէջ այս բառը ջըն-օուած է՝ փոխանակուելով հնխ. atta ձևոմ. որ յատուկ էր մանկական լեզուին. հմմտ. սանս. atta «մայր, մեծ քոյր», յն. ἀττα «հայրիկ», լտ. atta «հայր, հայրիկ», գոթ. atta «հաւր», հբգ. atto, հհիւս. atte «հայ-րիկ», ալբան. at «հայր», հսլ. otici, ռուս. отець «հայր» ևն։ (Իբր բնաձայն նման բա-ռեր գտնւում են նաև ոչ-հնդևրոպական լե-զուների մէջ. ինչ. -հունգ. atya, թրք. ata, բասկ. aita «հայր»)։ Առաջ կարծում էին չեզուաբանները թէ հնխ. pətér կամ patē̄r յառաջացած է pā «պահել, պահպանել» ար-մատից, բայց այժմ այս կարծիքը ճիշտ չի համաուում, և ենթադրում են թէ հնխ. patér յառաջացել է մանկական pa, papa «հայրիկ» բնաձայնից (Walde 565, Pokorny 1, 44 և 2. 4. Boisacq 75, Ernout-Meillet 704-5)։-Հիւբշ. էջ 463։
• Klaproth, Asia polygl. 106 իռլ. ater և էրզ. aϑer հոմանիշներին է կցում։ ՆՀԲ հանում է այր բառից։ Ուղիղ մեկ-նութիւնն ունին նախ Peterm. 26, 33, 153, Windisch. 22, 25 և յետոյ Gosche 14. Böttich. Horae aram. 36, 67 ևն ևն։ Thomaschek SWAW 4, 66 (թրգմ. ՀԱ 1894, 18) կցում է թրակ. pair ձևին։ Հիւնք. ուղղականը այր բառից է հա-նում. եսև սեռականը պրս. խօր «պռե-գակ» բառից։ Patrubány SA 1, 3 կը-ցում է հունգ. fèrj «փեսայ» բառի հետ։ lensen IF Anz. 14, 50 համապատաս-խան հաթ. բառի մէջ գտնում է -t-ձայ-նը։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 հայ-
• րապետ բառը դնում է պրս. hirbed «իշ-խան»= զնդ. atrapaiti ձևից։
• ԳՒՌ.-Ագլ. հայր, Ախց. Ակն. Ասլ. Կր. ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. հար, Ղրբ. հmր, հէր, Ալշ. Գոր. Երև. Հմշ. Մշ. Շմ. Տփ. հէր, Մկ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. խէր, Ոզմ. խեր.-ջըն-ջուած է Խրբ. Սվեդ. Տիգ.՝ փոխանակուելով պապ կամ տատ բառով.-2. Կր. հօրէխբ'ար, Հմշ. հօրբ'էր, Ագլ. հէ՛րբmր, Գոր. Ղրբ. ղօ՜ր-փէր, Ալշ. Բլ. հօխպէր, Սլմ. խօրախպէր, Ջղ. խօրօխպէր, Սչ. հօբ'ար.-(օտար փոխառու-թեամբ՝ Տիգ. 'ամմօ, Պլ. ամուջա).-3. Ալշ. Ախց. Սեբ. Սչ. հօրքուր, Խրբ. հօրքօր, Ասլ. հէօրքիւր, Մկ. Ոզմ. խօրք'ուր, Սլմ. խորքիւր, Ջղ. խարաքուր, Երև. հօ՛քիր, Ղրդ. հա՛քուր, Ղրբ. հա՛քու։-Նոր բառեր են հաւրտհար. հայրամեռ, հայրապապ, հայրատատ, հայ-րացու, հայրնմանակ, հայրէցորդի «բնաւ ա-մենևին», հարանք, հարանց գնալ. -էնկիւրիի թրքախօս հայերն ունին խօստանանքայր «խոստովանահայր»։
account, reckoning, calculation, computation;
— ընտրութեան, exact, correct account;
comparison, likening;
ճիշդ, մանրամասն, վերջին —, accurate, detailed, final account;
բոլորակ, *կլոր —, in round numbers;
խառն —, confused account;
սովորական —, running account, account current;
ի —, on account;
ի — իւր, on one's own account;
ի — or հաշուով տալ, to pay on account;
— առնել, to make out an account;
to calculate;
— տալ, to give an account;
to conform, to agree;
ի — ածել, արկանել, to count, to calculate, to compute, to reckon, to number, to enumerate;
— ցուցանել, ընդունել, քննել, ճշդել, մաքրել or սրբել զ—, to present, to receive, to examine, to verify, to audit an account;
փակել, աւարտել զ—, to close, end or conclude, to settle or balance an account;
մտանել ի — ընտրութեան ընդ ումեք, to be compared, confronted with;
առանց հաշուի, incomparable, matchless;
cf. Կշիռ.
• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «հաշիւ, համար» ՍԳր. Ոսկ. յհ. Կոչ. «կռիւ, վէճ» Վկ. գողթ. 52, 79. որից հաշուել «համարել, հաշիւ անել» Ղևտ. իէ. 23, Ոսկ. ես. և մ. բ. 18. «համարել, կար-ծել» Ոսկ. մ. ա. 7, 25. Բ. տիմ. Եւս. քր. հաշուընկեր Լմբ. մատ. 321. հաշուակից Մա-ղաք. աբ. անհաշիւ Պտմ. աղէօս. հեշտահա-շիւ Գէ. ես. նոր բառեր են՝ հաշուապահ, հաշուապահական, հաշուապահութիւն, հաշ-ուակալ, հաշուայարդար, հաշուայարդարու-թիւն, հաշուեցուցակ, հաշուետումար, հա-շուետետր, հաշուեգիր, հաշուեկշիռ, հաշուա-գէտ, հաշուեցոյց, հաշուեփայտ, հանրահա-շիւ, գրահաշիւ, օրհաշիւ ևն։
• = Ասոր. [other alphabet] xəšiw «կարծուած, համարուած, հաշուած», [syriac word] xəšaw «հա-մառեր. համրեց», xaššew «կարծեց. են-թադրեց»։-Այս արմատը բնիկ սեմական է, հմմտ. եբր. [hebrew word] xašab, արամ. xšab, արաբ. [arabic word] hisāb, եթովպ. [other alphabet] hasaba, բոլորն էլ «հաշուել. 2. համարել, վարկանել» նշանակութեամբ։ Սեմականից փոխառեալ է շատ հին ժամանակ եգիպտ. hsb «հաշուել»։-Հիւբշ. 308։
• ՆՀԲ լծ. թրք. հիսապ։ Riggs, Քերակ 1856, էջ 60 եբր. xašav։ Հիւնք. վաշխ բառից կամ արաբ. հէսապ։
cf. Հաշմանդամ.
• , ի հլ. «խեղ, կոտրած անռամոմ պակասաւոր» Բ. թագ. դ. 4, թ. 3. Ոսկ. մ. գ. 16. որից հաշմիլ Սիր. լ. 14. հաշմութիւն Եւագր. Կիւրղ. ել. հաշմոտ Կիւրղ. ել. հաշ-մանդամ Սարգ. ոգեհաշմ Յհ. իմ. պաւլ. գրուած է նաև խաշմ. խաշմանդամ, խաշմու-թիւն Եւագր. 152, որոնց հետ հմմտ. տակը վրաց. ձևերը։
• ՆՀԲ հաշիլ «մաշիլ» բայից։ Մառ ИАН 1919, 404 վրաց. խաշմ «մալա-ռեա» և եշմակ «սատանայ» բառերին է կցում։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] hašm «կոտրել, ջար-
• դել, մանրել», [arabic word] inhisām «նի-հարիլ. գործելու անընդունակ դառնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 572)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხამეი խաշմի «վատառողջ կլիմայ», ხამმიანი խաշմիանի «վատա-ռողջ», სიხაϑმე սիխաշմե «արատ, թերու-թիւն, պակասութեւն»։
reconciled;
propitious, favourable, friendly, kind, kindly, benevolent;
— առնել, to conciliate, to reconcile;
to render propitious, to propitiate;
— լինել, to be reconciled;
to be propitious, favourable.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը-կայութեան) «խաղաղասէր. հեզ, բարեսիրտ, ներող» Բ. մակ. ը. 29, ժ. 26, Ոսկ. եբր. ժդ. և յհ. ա. 7. որից հաշտել «հաշտեցնել» ՍԳր. Ոսկ. եբր. լա. հաշտիլ, հաշտեցուցանել ՍԳր. հաշտեցուցիչ Ագաթ. հաշտութիւն ՍԳր. Եզն. հաշտարան Փիլ. ել. հաշտարար Յհ. իմ. Յճխ. արագահաշտ Յայսմ. դիւրահաշտ Պղատ. օ-րին. ընկերհաշտիք Ոսկ. փիլիպ. (իսկ հաշ-տիլ արևու տես հաշ)։
• = Պհլ. *āšt «հաշտ, խաղաղ» բառից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց ունինք զնդ. axšti-պհլ. aštih, պրս. [arabic word] āštī, բոլորն էլ «հաշտութիւն, խաղաղութիւն» նշանակու-թեամբ. սրանց հետ նոյն են նաև քրդ. aš ki. rin «բարկացած մէկին խաղաղել, բարկու-թիւնը իջեցնել», aš e «խաղաղած է», ne as e «խաղաղած չէ»։ Հայերէնի մէջ հ յաւելուած է։-Հիւբշ. 179, 513։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, ՆՀԲ դնում է հաշտ՝ լծ. պրս. ասուտէ, իսկ հաշտու-թիւն՝ պրս. աշդի, էշդի։ Lag. symmicta 104, 18 զնդ. āxšti-։ Muller WZKM 8, 282 պրս. āš̌tī։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 407 սումեր šuu, kus «մայր մտնել արևու» ձևերի հետ դնում են հյ. խշտի, հաշտել արևու (որ սակայն սխալ գրչութիւն է)։։
• ԳՒՌ.-Առանձին ունինք Ալշ. Մշ. հաշտ (յատկապէս հաշտ ու բարիշ դարձուածի մէջ. ուր բարիշ=թրք. barəš-maq կրկնութիւնն է հյ. հոմանիշի). բայական ձևով Կր. Տփ. հաշ-տվիլ, Երև. հաշտվէլ, Սչ. հաշդըվել, Սեբ. հաշդիլ, Ղրբ. հmշտըվիլ, Սվեդ. հիշարվիլ, Ջղ. խաշտել, խաշտվել, Սլմ. խmշտըվել։
haste, speed, hurry, diligence, promptitude, precipitation, headlong haste;
—, —իւ, —ով, in haste, hastily;
expeditiously, diligently, promptly, swiftly, rapidly, quickly;
— տագնապու, with all possible speed, in a hurry, precipitately;
— տալ, to hasten, to make haste, to be quick;
— տալ, to expedite, to hasten, to urge on, to quicken, to hurry;
to despatch;
cf. Փութացուցանեմ.
• . տե՛ս հապ բառի տակ։ Nyberg. Hilfsbuch 2, 42 մեկնում է իրան. *api-čapi-. տե՛ս ճեպ, ճապուկ։
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
• «մի տեսակ փուշ է. թրք. տէմուր թիքէնի» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 1640։
• = Արաբ. [arabic word] hasak նոյն նշ. (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 81, որ նոյն-զէս մեկնում է թրք. տէմուր թիքէնի)։
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս. անդ։
south wind;
the south;
արեւելեան —, south east;
արեւմտեան —, south west;
հողմ —ոյ, the south wind;
շնչէ —, it blows from the south.
• . ո հլ. «հարաւային կողմը. 2. հա-րաւային քամի» ՍԳր. որից հարաւային Ե-զեկ. խբ. 16. խէ. 19. հարաւակողմն ՍԳր. ճառաւահոոմ Առաթ. հարաւական Երզն. եր-կըն. հարաւակոյս Ճառընտ. հարաւացոյց «մահմետականների գործածած կողմնացոյ-ցը՝ աղօթքի ժամանակ» (չունի ԱՒ) Առաք. պտմ. 458. նոր գրականի մէջ լօրինուած բառեր են արևելահարաւ, արևմտահարաւ հաւռաււ. արԼեւք. հաւրալ-արկմուտք. հարաւ-արեւելեան, հարաւ-արևմտեան, հարաւահա-յեաց ևն։
• ՆՀԲ արևակողմն կամ հողմն հարեալ և այրեալ յարևէ։ Lag. Urgecsch. 296 հսլ. poludine «կէս օր». հմմտ. լտ. me-ridies։-Նոյն Beitr. baktr. Lex. 7, 37 զնդ. arempiϑwā, rapiϑwa «հարաւ»։ Müller, SWAW 41, 12 արամ. [hebrew word] 'arab «Արաբ» ազգի անունից։ Patru-bá̄ny SA 1, 216 հ նախդիրով արև բա-ռից։ Նոյն, ՀԱ 1908, 214 հնխ. pro «առ» նախդիրով bhu-«լինել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Տփ. հա՛րավ, Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. հարաֆ, Սլմ. հmրmֆ.-իսկ Խրբ. հիսիսէն հարաֆէն դարձուածի մէջ, որ նշա-նակում է «դէսից դէնից, կցկտուր»։-Հարաֆ գրուած գտնում եմ արդէն 1788 թուին Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. էջ շ2։
• ՓՈԽ.-Վրաց. არავი արավի, որ ըստ Չուբինովի նշանակում է «հիւսիս-արևելեան քամի», բայց ըստ Մառ, Гpуз. позма Bи. тнзь въ барc. шкурь, էջ 444 «հարաւային». որից և քարի արավի «քամի հարաւային»։
plain, flat, even, level;
polished, smooth;
uniform, alike, equal;
unitedly;
evenly, plainly;
— հաւասար, on a level with, even with;
— եւ ուղիղ հասակ, fine-shaped, of a fine stature or figure;
— առնել, to level, to smooth;
to facilitate;
եղիցին առապարքն ի — ճանապարհս, the rough places shall be made smooth.
• , ի հլ. «տափակ, ողորկ, դուրան, գետնի հաւասար, ուղիղ կերպով» ՍԳր. Ոսկ. ես. և մ. բ. I1. որից հարթել «դուրել, ողոր-կել, գետնին հաւասարել» Ես. խե. 2. Դատ. ե. 22. Ագաթ. Ոսկ. ա. կոր. «յապաւել, ծայ-րից կտրել (թև, մազ, միրուս)» Արծր. Ոս-կիփ. Յայսմ. անհարթ Եզն. հարթութիւն Բար. է. 7. անհարթութիւն Ոսկ. մ. ա. 15. Եփես. բ. տիմ. հարթայատակ Բ. մակ. թ. 14. ժդ. 33. հարթարդակ Պիտ. կամ հար-թարտակ Շիր. 38. հարթիկ պահել «լաւ պա-հել (պասը)» Մանդ. էջ 208=Մանդ. սիր. 13 միահարթ Վեցօր. դաշտահարթ Ճառընտ. երկնահարթ ԱԲ. սարահարթ Փարպ. հար-թավայր, հարթաքանդակ, հարթակար, հար-թաչափութիւն (նոր բառեր) ևն։ Արմատը գրուած է նաև խարթ Կնիք հաւ. էջ 77։-Նոր իմաստ է ստացել Նեմես. 66. «Բնաւորեցան հարթքն ի միոջէ ի միջնորդութենէ շարակա-յիլ. այսինքն ի համեմատութէնէ. իսկ հաս-ռատունքն՝ յերկուց միջնորդութեանց»։
• ՆՀԲ թուի արդ (յարդարուն) բառին կցել։ Windisch. 12, 22 սնս. prthu։ Lag. Urgesch. 299, Müller SWAW 38 579, 583, Justi, Zendsp. 191 բ. ևն սանս. prthu, զնդ. pərəϑu, յն. πλατός «լայն»։ Thomaschek Deutsrhe I itteraturzeit 1883. սեպտ. 8, էջ 1254 մեր բառի հետ է համեմատում վրաց. փարթո «լայն, ընդարձակ», մինգ. ֆարթօ, լազ. partho, ինգիլ. fart'oys «ընդարձակ», որոնք պատահական է համարում Հիւբշ. 397։
• Այս բառերը, որ սանս. prthu ևն ձևե-րի հետ նշանակութեամբ և հնչմամբ նոյն լինելով՝ հնդևրոպական պէտք է լինեն, կարող են իրանականից և կամ մի ուրիշ հնդևրոպական լեզուից փո-խառեալ լինել։ Հիւնք. արդ բառից, Karst, Յուշարձան 421 լտ. porio, գերմ. Furt, յն. πέρας «ծայր», թաթտր. yor, yur, yur «քայլել, երթալ» բառերի հետւ Մառ ИАН 1926, 107 նոյն ընդ արդ-ար։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 102 հբո. furben «մաքրել», մբգ. vurbe «մաք-րում», յն. πρέπω «երևիլ», հյ. երևիլ, հիռլ. richt «ձև, կերպարանք», կիմր. rhith «երևոյթ» բառերի հետ հնխ. prep. արմատից. հյ. հարթ<հնխ. prp-to-։
• ԳՒՌ.-Այս արմատից են հարթարար Ղրդ. «խարաբուզ. 2. բողկի քերիչ», հարթել Արբ. «ծառի ճիւղերը յօտել», Կր. «բուրդը խու-զել», հարթուած Ղրբ. «շփացած, լիրբ»։
hundred;
cent;
տասն առ —, ten per cent.
• , ո հլ. (գրուած նաև հարևր՝ որ հնագոյն ձևն է) «100» ՍԳր. միջին հ։ հա-րոյր Անսիզք 93. որից հարիւրատր ՍԳր. Եւս. քր. հարիւրապետ ՍԳր. հարիւրամեայ Կոչ. հարիւրամեան ՍԳր. հարիւրերորդ Բ. մակ. ա. 1Ո. հարիւրորդ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 3. բարդու-թեանց վերջում՝ երեքհարիւր, չորեքհարիւր ևն. բայց նաև երիւր կամ արիւր ձևով. այս. պէս՝ երկերիւր «200» ՍԳր. երեքարիւր «300» Բ. Ռառ. եռ. 18. Եւս. քր. երերիւր «300» ԱԲ. (ըստ այսմ էլ ՀՀԲ և ՆՀԲ յիշում են անկախ երիւր ձևը). հարիւրամեակ, երկհարիւրամ-եակ (նոր բառեր) ևն։
• Peterm. 158 դնում է եր արմատից սրա յոգնակին է երեր «մէկեր, բա-զումք», որ դարձել է յետոյ հարիւր. այս եր ձևից է նաև երր=երեք։ Boрp, Abhnd. d. Ak. d. Wiss. zu Beriin 1846, 297 համարում է *հատ-իւր ձևից, ուր -իւր մասնիկ է, իսկ հատ=սանս. çata, պրս. sad «հարիւր» ևն։ Justi, Zendsp. 312ա ոնդ. haurva, սանս. sarva «բո-լոր» բառերի հետ։ Müller, Benfeys Ur. u. occ, II (1864), էջ 585 մերժելով Boрp-ի մեկնութիւնը՝ դնում է para-ivare ձևից, որի մէջ para «մէկ», իսկ ivare գտնւում է baevare «բիւր» բառի մէջ։ Ascoli BVS 5, 212 իրանեան par-var ձևից. հմմտ. սանս. parvan, parus, իբր «խումբ, լիութիւն»։ Müller SWAW 66, 272 ուզում է կցել յն. πօλώ «շատ» ևն ձևեռեն։ Böttich. Rudimenra 41, 113 Թալմուդի յիշած պրս. [hebrew word] yr «հարիւր» ձևը համարում է [hebrew word] hrvr = հարևր։ Müller ՏWAW 84 (1877), 225 *paruvat «բազմաթիւ» ձե-ւով է մեկնում։ Տէրվ. Երկրագունտ Ա, 49=Լեզու էջ 179 համարում է ծագումն անծանօթ, բայց հաւանական է կարծում *paru «բազում» արմատից դնել։ Մառ ЗВО 5, 316 զնդ. sata բառի հետ։ Հիւնք. հարաւ բառից։ Patrubány SA 1, 196 յն. πολύς, սանս. purú «շատ» բառե-ոի հետ, իբր հնխ. polevros ձևից։ Meil-let MSZ 11, 384 կասկածով համեմա-տում է վրազ. asi, մինգր. oši, սվան. ašir «հարիւր» բառերի հետ։ Pedersen, Հալ. դր. լեզ. 59-61 ենթադրում է որ չափ ցոյց տուող մի գոյական էր, որ
• վերածուել է թուականի, ինչպէս են ռան. snes «քսան» և ol «ութսուն» թուականները, որոնք նախապէս նշա-նակում էին «ճիւղ, ցուպ». ըստ այսմ հյ. հարիւր բառի համար հմմտ. ւն. πέράς «վերջ», սանս. párvan «եղէգի և այլ տունկերի վարակ, յօդ», párvatā «լեռ»։ (Յիշում է Pokorny 2, 32 և ան-հաւանական է գտնում)։ Patrubány ՀԱ 1908, 153 հնխ. sero «հոսիլ» արմա-տից, իբրև «առատ»։ Մառ ИАН 1911, 145 սվան. ašir «հարիւր» բառի հետ, ուր š համարում է դարձած ր։ Tuttle REA 1927, էջ 324 չուվաշ. pr «մէկ» +jyz «հարիւր» ձևի հետ է համեմա-տում (նոյն է թրք.) bir yüz «մի հար-իւր»։
• ԳՒՌ.-Ասլ. հարիւր, Գոր. Ղրբ. հm՛րիւր, Ախց. Ակն. Երև. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. Տփ. հարուր, Ննխ. հարուր (բայց արագ հաշուելու ժամանակ՝ հարու, հար), Երև. հարուր, հա-րիր, Հմշ. հարուր, հաուր (երկրորդ ձևը տա-լիս է Մառ. Maтep. nо Хемшин. наречию) Շմ. հառուռ, Խրբ. հարիր, Ալշ. Մշ. Տիգ. ճmրիր, Մժ. հmռիւռ, հmռիւ, Վն. Մկ. խա-րիր, Մրղ. խmրիր, Ոզմ. խարէր, Սվեդ. հm-րէր, Ագլ. հէօ՜րիւր, Ջղ. խէրուր, Սլմ. խmյիր. Զթ. հէյիյ, հէրիր, Հճ. հէյիյ, հէյի։