cf. Խոցուած.
Աւազակացն մահու խոցման զմարդն առաջին. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Յոբ ոչ այնչափ խոցումն ընդունէր ի յոգին ընդ որդւոցն եւ ընչիցն կորստեան, որքան ընդ բարեկամացն եւ կնոջն զայրացուցանօղ բանից. (Շ. թղթ.։)
to deal harshly with, to ill-use, to maltreat, to vex, to torment, to trouble, to incommode;
to worry, to harass, to annoy.
(որպէս թէզխոյ բախել կամ հարկանել) ἑντέλλομαι (որ եւ պատուիրել. jubeo ) διασείω laedo, concutio եւ այլն. Խեթկել. եղջերցել. նեղել. հարստահարել. տառապեցուցանել. տագնապել. չարչրկել, դպչիլ, քշպել.
curious, inquisitive;
examiner, searcher, observer, busy inquirer, pryer, scrutator;
— լինել, to make researches, to seek for, to hunt after.
Յինէն ի մաքիրայ իջին խուզարկուք. (Դտ. ՟Ե. 14։)
cf. Խուզարկ.
Յինէն ի մաքիրայ իջին խուզարկուք. (Դտ. ՟Ե. 14։)
to search, to inquire, to seek diligently, to hunt after, to pry into;
to shear, to shave;
to cut off;
to strip off.
Զքո վարսն քննեսջի՛ր, զքո կարգսն խուզեսջի՛ր։ Առաջի անհաւատիցն խուզէ զիրաւունս եղբայր յեղբօրէ։ Հայիմ ըստ յայտնեալսն, եւ չխուզեմ զծածկեալսն. (Ոսկ. բ. տիմ. Ոսկ. ա. կոր. եւ Ոսկ. ես.։)
Խուզելի է զբոլոր առաջիկային խորհուրդ։ Զոր յաղագս հօր եւ որդւոյ խուզեսցուք բան։ նշանք եւ արուեստք աստուծոյ հաւատով զօրանան, եւ ոչ խուզին բանիւք։ Ասասցեն մեզ դառն խուզօղքն. (Կիւրղ. գանձ.։ Պրպմ. ձ։)
Պա՛րտ է ոչ խուզել զանօրէնութիւն առաջնորդին, այլ իւրոյ գործոյն ուշ դնել։ Մի՛ ինչ զառաջնորդին զանօրէնութիւնն խուզել. (Բրս. հց.։)
cf. Խուզողութիւն.
Առ խուզմունս իմաստիցն խորս. (Նանայ յռջբ։)
obstacle, embarrassment, hinderance.
ԽՈՒԹՔ. σκόπελος scopulus. խիթք կամ ժայշք ի մէջ ծովու ցցուեալք.
Իբրեւ ի խութս եւ ի մուտս եւ ի քարայրս ընդ ջրով խորտակէ։ Յետ բազում մրրկաց եւ խթոց, եւ յահագին ալեաց զբեռնն զերծուցանելոյ։ (Ի ծով կենցաղոյս) բազում խութք պատահեն հանապազ, եւ բազում անգամ բաղխին նաւք եւ ընկղմին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։ ՟Բ. 1։ եւ Ոսկ. եբր. ՟Ժ՟Դ։)
cf. Խուժ.
Խուժադուժ յիմարութիւն։ Սպանիջի՛ք խուժադուժ յահրութեամբ. (Պտմ. աղեքս.։)
barbarous, rough.
Առաջին կրօնք՝ խուժականք եւ հեթանոսականք կոչին, մինչեւ եկն աբրահամու աստուածպաշտութիւնն. (Եզնիկ.։)
multitude, populace, the vulgar, crowd;
throng, press;
hurly burly, confusion, noise, clatter;
— աւերանաց զաշխարհաւ զեղուլ՝ ածել, to devastate, to lay waste.
ἑπισύστασις conspiratio, seditio στήριγμα , (որ է ամրութիւն) vulgus. Բազմութիւն՝ որ խուժէ. խաժամուժ ամբոխ՝ մանաւանդ յուզեալ ի համախոհութիւն. Աղմսուկ խառնիճաղանջից. խուռն բազմութիւն, եւ շփոթ նոցա կամ յարձակումն.
to startle, to alarm, to frighten, to terrify, to appal, to strike with terror;
to frighten away;
to hasten, to precipitate.
Ընդէ՞ր զարհուրեցուցանես զմեզ, եւ խուճապես։ Թոյլ տայ նախ տրտմականացն խուճապել։ Զքառասուն օր խուճապեաց զնոսա երկիւղ։ Զերկոտասան այր ի մէջ առեալ ամենեցուն՝ կապանէին տանջէին, այսր անդր խուճապէին։ Խուճապէր եւ ըմբերանէր. (Ոսկ. ՟ա. կոր. եւ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
cf. Խուճապեմ.
Ընդէ՞ր զարհուրեցուցանես զմեզ, եւ խուճապես։ Թոյլ տայ նախ տրտմականացն խուճապել։ Զքառասուն օր խուճապեաց զնոսա երկիւղ։ Զերկոտասան այր ի մէջ առեալ ամենեցուն՝ կապանէին տանջէին, այսր անդր խուճապէին։ Խուճապէր եւ ըմբերանէր. (Ոսկ. ՟ա. կոր. եւ Ոսկ. ես. եւ Ոսկ. մտթ.։)
crowd, concourse, multitude, throng of people;
affluence, great quantity;
noise, tumult, confusion;
thick, close, dense, crowded;
many, numerous;
in crowds, in throngs;
— առ —, — ի —, in a huddle, pell-mell, disorderly, hurriedly;
ի խռան, among the crowd;
ի խռան մարտին, in the thickest of the fight;
— բազմութիւն, a numerous crowd, a throng;
— բազմութեամբ մտանել, ելանել, to crowd in;
to crowd out;
— բազմութիւն ժողովրդեան, immense concourse of people;
— հասանեն աստ օտարականք, strangers flock here.
Ի մէջ անցեալ արունահեղ խռանն՝ այնչափ բանիւ համարձակի. (Ոսկ. գծ.։)
Անցեալ կայ ի մէջ խռան քաջացն բէլ. (Խոր. ՟Ա. 11։)
Զաջոյ ձեռամբ խռան մեծ խմբին. (Ասող. ՟Գ. 41։)
Որպէս գազան յորջ իւր մտեալ, եւ ի խուռն մայրիս. (Լմբ. սղ.։)
"cf. Խոյս տամ."
Խուսափեաց էշն ի ճանապարհէն։ Ոչ գոյր խուսել յաջ կամ յահեակ։ Խուսեալ մնացորդացն՝ փախեան։ Մի՛ խուսիցէք յերեսեաց առանձինն ի տեղի անապատ. (Թուոց. ՟Ի՟Բ. 23. 26։ Դտ. ՟Ի։ 47։ Օր. ՟Ի. 3։ Ղկ. ՟Թ. 10։)
lid, cover;
cap, head.
Դարձուսցէ զխուփն կամ զտախտակն ի վերայ նշխարացն. (Մաշտ. ջահկ.։)
to assemble, to muster;
to collect, to gather;
to augment, to enlarge.
Խռնել ի մի վայր կոտորել ի նորանշան տեսիլ տանջանաց. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 2։)
factious, mntinous, turbulent, seditious, riotous, unquiet, restless;
meddling, mischief-making;
revolutionary.
Փութալ հանել ի մէնջ զխռովարարն. (Շ. ընդհ.։)
to trouble, to put into disorder, to agitate;
to perplex, to disconcert, to disquiet, to disturb;
to upset, to unsettle, to distract;
to alarm, to rouse;
to stir up, to excite to insurrection;
— զմիտս, to dispirit, to unhinge;
— զսիրտ, to dishearten, to unnerve.
Խռովեաց տէր զբանակն եգիպտացւոց։ Վասն օրինացն իսկ իւրեանց՝ յորում խռովեցաք զնոսա, բարկացան նոքա ի մեջ։ Որ յանդուգն է շրթմամբ, խռովէ զանձն։ Ամբոխ արարեալ խռովեցին զքաղաքն։ Խռովեցին զժողովուրդն եւ զերիցունսն եւ դպիրսն. եւ այլն։ Զսիրտ սառեալ (կամ գրգռեալ) մի խռովեր. (Սիր. ՟Դ. 3։)
Խռովեցաւ յովսէփ, եւ գալարէին աղիք նորա։ Խռովեցաւ արքայ, եւ ելաց. Խռովեցաւ յոգի իւր իբրեւ զայրացեալ։ Խռովեալ էր բանակն։ Յերկիւղէ նոցա մի՛ երկնչիցիք, եւ մի՛ խռովեսջիք։ Ծովն առաւել եւս խռովեալ էր։ Զի էր ճողովն նոցա խռովեալ։ Խռովեալ է ամենայն երուսաղէմ։ Մի վաղվաղակի խռովել ձեզ ի մտաց. եւ այլն։
bustle;
perturbation, confusion, agitation, trouble;
tumult, disorder, turbulence, insurrection, sedition, revolt, revolution, mutiny, rebellion;
—ս յուզել, to foment troubles;
ի խռովութեան են Արեւմուտք, affairs are becoming very serious in the East.
Որպէս Ալէկոծութիւն. յուզումն ջուրց. որ եւ σάλος (լծ. թ. սալընթը ). κλύδως (որ եւ ալիք, մրրիկ) fluctus եւ այլն.
Սաստեաց հողմոյն, եւ խռովութեան ջուրցն (կամ ջրոցն)։ Ի յահեղ բարբառոյ իբրեւ ծովու եւ խռովութեան։ Դադարեաց ծովն ի խռովութենէ իւրմէ։ Զխռովութիւն ալեաց նորա դու ցածուցանես.եւ այլն։
to dry up, to fade, to wither;
to grow old, to become extenuated;
խռուացեաւ հերք, bristling hair;
dishevelled hair.
Երիթացեալս եւ խռուացեալս իբրեւ ստուեր շրջեաք. (Լաստ. յիշ.։)
tibia, shin-bone.
Ընկեցին զնա ի կառաց անտի, եւ իբրեւ անկաւ, ջախեցան խռչակունք իւր. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 15։)
severe, hard (winter).
Որ խստիւ բախէ. նաղիչ. տանջիչ.
Ձմեռն խստաբախ առաջարկութեամբ սառնամանեաց ի վերայ հասեալ. (Աթ. ՟Ը։)
severe, harsh, rigorous.
Աղօթեցէ՛ք առ աստուած խստաբար ի վերայ լանջացն ընկենլով։ Խստաբար հայցեալ՝ գտցէ. (Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ժ՟Բ։)
cf. Խստակրօնութիւն.
Յուշ առնելով զխստամբերութիւն առաքինութեանցն, եւ եպթէ բազում են նոր ջանք աշխատութեանց. (Աթ. անտ.)
to harden, to become hard;
to be obstinate, to persist;
to be severe, rigorous, austere;
— ումեք, to treat mercilessly;
— որովայնի, to constipate, to close the bowels.
Ի ջրոց՝ որ պաղեալ խստանան. (Շիր.։)
boisterous, impetuous, high, violent (wind)
ի խստաշունչ սառնամանեաց։ Մեղանչելով յաճախ՝ արարի ինձ ձմեռն խստաշունչ. (Անան. զղջ.։)
Որդիք եղջերիկք խստասիրտք խստաշունչք. (Բուզ. ՟Գ. 13։)
stubborn, stiff necked, pertinacious, opinionative, dogmatic.
Ժողովուրդ, կամ այր խստապարանոց։ Խստապարանոցք, եւ անթլփատք սրտիւք եւ ականջօք.եւ այլն։
hard-hearted, merciless, inflexible, obdurate, insensible, relentless;
hardened, impenitent.
Եւ Բարկ բարուք. ջերմ սրտիւ.
elephantiasis;
venereal disease;
a Cretan grape;
—ք, garlic sauce.
Իսկ ռմկ. ՍԽՏՈՐՈՒԿ կամ ԽՍՏՈՐՈՒԿ, է Խաղող սպիտակ՝ փոքր ինչ երկայնաձեւ, միջակ անուշութեամբ. (իբր փարմաղ իւզիւմիւ ).
hardness;
stiffness;
roughness, harshness, asperity, austerity, rigidness;
rigour, severity, cruelty, inclemency, inflexibility;
— սրտի, obduracy, hardness of heart;
— բարուց՝ օրինաց, severity of customs, of laws;
— կարծեաց, too great austerity of morals, puritanism;
— որովայնի, tightness of the bowels, costiveness, constipation.
Եւ մչ պաղեցան ջուրքն փոխել ի խստութիւն. (Վեցօր. ՟Գ։)
Ըստ խստութեան քում եւ ըստ անզեղջ սրտի. (Հռ. ՟Բ. 5։)
Խստութիւն անձրեւոյ։ Խաւար խստութեան։ Եկեսցէ ի վերայ ձեր սով խստութեամբ։ Գործ խստութեան։ Զայս խստութեան տանջանս մարմնոյ. (Ես. ՟Դ. 6. ՟Ե. 30. ՟Ը. 21։ Օր. ՟Ի՟Զ. 6։ ՟Բ. Մակ. 34։)
to tickle, to titillate;
to dazzle, to bedazzle;
to tickle, to please, to gratify, to delight, to flatter.
(Իբր խըտըղտեմ). γαργαλίζω titillo ἑπικνίζω prurio եւ այլն. Խթել եւ շարժել խլրտմամբ զբնութիւն ի ներքուստ. մարմաջեցուցանել, գրգռել ի ցանկութիւն. եւ Զօշոտել. խատղել. խաղեցնել, խըտղըտել, խտուկ՝ խուտուկ տալ.
Ի ձեռն փափկութեան եւ գիջութեան պոռնուկութեան խըտղըտէր զնոսա. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 15։)
Խտղտեալ զաման ցանկութեանն։ Յանդիմանեալ յաղջկանց խտղտելոյ. (Եզնիկ.։)
Զհեշտութիւն մարմնոյ առաջի աչաց կերպարանէ, եւ այնու յիշատակաւն զմիտսն խաղտէ։ Խաղտէր խորհրդովն, եւ ծանրանայր տենչանք ցանկութեան աշխարհիս. (Լմբ. սղ.։)
tickling, titillation;
dazzling;
burning desire, prurience, itching, inciting, lust;
delight, pleasure.
γαργαλισμός, γάργαλος titillatio χρησμός pruritus, prurigo. Խաղտելն, իլն. խտղտանք. խատիղ. Խտտղանք. մարմաջումն. գրգռութիւն բնութեան. լուցկիք. շարժումն եւ ազդումն ներքին (չար եւ բարի). խլրտումն. խթումն. եւ Զօշոտումն. անկղիտանալն. Խտուկ ունենալը կամ տալը.
Մարմանջմունս առնելով, եւ անդադար խտղտմունս։ Խածմունս կոչէ զխտըղմտունս հեշտ ցանկութեան. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Բաց հալածէր յինքենէ զմարմաջումն եւ զանվայելուչ խտղտմունս ցանկութեան. (Վրք. ոսկ.։)
Զպէսպէս ցանկութեանց խտղտմունս։ Մնաց անփորձ յաղտեղի խտղտմանց տիկնոջն։ Մարտակցին զէնք են անիրաւութիւնք ախտից խտղտմանց, եւ չարութիւնք. (Լմբ. սղ.։)
Խտղտմունք եւ մարմանջմունք դժուարահանդուրժելիք. (Ոսկիփոր.։)
Իբրեւ կենդանիք եւ առողջք էին, մատչէին առ բեմ անդր, զի հարցցին ի դատաւորէ անտի՝ ի ձեռն խտղտմանն աստուծոյ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 1։)
to distinguish, to discern, to make a difference;
to observe rigorously or scrupulously;
— զբարեկամն ի մարդելուզէ, to distinguish a friend from a fawner.
Եթէ զանօրէնութիւնս խտրիցես, ո՞ կարէ ժուժկալ լինել առաջի քո. (Սեբեր. ՟Թ։)
to distinguish, to classify.
(Շաղկապք) անջատականք են, որ եզանգամ զայլսն մակշաղկապեն, բայց սակայն յիր յիր խտրոցեն. եւ են այսք. կա՛մ եւ կամ, եւ կամ թէ. (Թր. քեր.։)
Եւ ոչ մի ինչ ի դէպ է ի միջի խտրութեան դնել ընդ հայր եւ որդի. (Ոսկ. տիտ.։)
rejoicing, cheerfulness, merriment;
banquet, feast;
joyful, gay, merry, cheerful;
— առնել, to make merry, to rejoice;
— լինել, to rejoice, to be delighted.
Դու՛ք խրախ լիջիք։ Խրախ լինել ի հաւատս. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 1։ ՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Գ. 9։ Փիլիպ. ՟Ա. 25։)
cheerful, merry, joyful, gay, joyous;
— լինել, to joy, to rejoice.
Մեկնեցան ի միմեանց ողջք անարատք, ազատեալք, խրախամիտք զուարթացեալք. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 14։)
to rejoice, to be joyful;
to feast, to make merry with.
τρυφάω delicate vivo, deliciis abundo εὑωχοῦμαι convovor, epulor, oblector εὑθυμέω bono animo sum. Ուրախանալ, զուարճանալ. խրախ լինել ի խնջոյս.
Ի վերջնում աւուր տօնին ոչ փափկանային, եւ կամ խրախանային, այլ տօնին ստէպ կային. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
banqueting-room;
place of feasting or entertainment.
Ի վերայ սովորական թատերացն, եւ խնջոյից խրախարանացն. (Ուռպ.։)
feast, banquet, entertainment, festivity;
rejoicings, public joy.
ἐστίασις, εὑωχία convivium opiparum πανδαισία mensa sumtuosa οἰ ξενίοι hospitalitas ἁγάπη agape. Խրախճանք. խրախունք. խնջոյք. կոչունք. խրախութիւն. ուրախութիւն եւ վայելք կոչնոց. սեղան մեծահաց՝ մարմնաւոր կամ հոգեւոր. ագապ.
Փառաւորէ յաստուածեղէն խրախճանութիւնս։ Խրախճանութեամբ արեանն քրիստոսի։ Զայսպիսի առաջի դնէ՝ որք գեղեցկապէսն քաղցնուն, զխրախճանութիւնսն. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։ Ածազգ. ՟Ե։ Ածաբ. մկրտ.։)
rejoicings, feasting, entertainment;
—նս առնել, to feast, to hold a feast, to give a banquet.
Զաւակն՝ որ խոստացեալ էր ի խրախունս հրեշտակաց՝ ի ձեռն միջնորդին. (Եփր. գաղ.։)
cf. Խրախոյս.
Խրախոյս. յորդոր քաջալերութեան. Յամբողջ յաղթութեանն տալ խրախուսանս։ Յայտէր խրախուսանօք, իբրու թէ ինքն իցէ տուիչ յաղթութեանն. (Պիտ.։)
Քաջալերեցարուք, եւ զօրասցին սիրտք ձեր. ո՛վ մեծի խրախուսանացս. (Լմբ. սղ.։)
to encourage or excite by mutual shouting, to call loudly, to address with a loud voice;
to encourage, to give courage to, to raise the spirits of, to reanimate, to excite, to incite, to embolden.
Գրեսջիք թէ զնա ի խաչ հանէք, ի կայսր զի. խրախուսէիք. (Ոսկ. ես.։) cf. ՀՐԱՀՈՍԵԼ
ԽՐԱԽՈՒՍԵԼ. ն. Քաջալերել. յորդորել. խրախոյս տալ.
Խրախուսել բառս առ մեզ քաջալերել ասի. (Գէ. ես.) (այլ առաւել՝ քաջալերիլ։)
ԽՐԱԽՈՒՍԵԼ, իլ. չ.կ. ἁντιστηρίζω innitor, confido αὑτέχομαι adhaereo. Քաջալերիլ. վստահանալ՝ իբր խրախ սրտիւ յուսալ. դնել զյոյս. ապաւինիլ. զօրանալ. ամրանալ. եւ Անվեհեր դիմել. խիզախել.
Խրախուսին յոգի արութեամբ։ Ի քեզ իսկ աստուած համայնիւ խրախուսեալ։ Աջ քո ի վերայ որդւոյ մարդոյ ի քեզ խրախուսելոյ. (Նար. ՟Ղ՟Բ. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. կուս.։)
Բարձրացեալ աջոյ կարողին, առ որ քաջութեամբ խրախուսեալն արժան է ամենեցուն։ Լուայք զտեառն անսուտ ձեզ խոստմունս. խրախուսեցէ՛ք առ այս բարբառոյ. (Լմբ. ատեն.։)
that repairs a breach;
— առնել, to repair a breach, to patch.
Կոչեսջիր խրամակարկատ ցանգոյ. (Ես. ՟Ժ՟Ը. 12։)
Խնդրեցի ես ի նոցանէ այր մի խրամակարկատ, եւ ոչ գտի ի նոսա։ Եթէ ջնջել զնոսա կամէր, խրամակարկատի ժողովրդեանն (այսինքն մովսեսի) ոչ ցուցանէր. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. ել.։)
to breach;
to break, to defeat, to disperse;
to exterminate;
— զհամբաւ լաւութեան, to diffame, to destroy one's reputation.
Խրամատեցաւ վասն քո ցանգ։ Խրամատեցաւ քաղաքն, եւ ամենայն արք պատերազմի ելին արտաքս։ Տէր խրամատեաց զթշամիս իմ առաջի իմ, որպէս խրամատիցին ջուրք։ Խրամատեաց աստուած ձեր ի մեզ։ Խրամատեաց տէր զխրամատութիւն յողոյ. եւ այլն։ Խրամատեցին անձանց իւրեանց ցանգսանկարկատս. (Ագաթ.։)
breach;
crack, crevice;
rupture;
division, party.
արար տէր խրամատութիւն ի մէջ ցեղիցն իսրայէլի։ Խրամատեաց տէր խրամատութիւն յոզայ։ Խրամատեաց իբրեւ զխրամատութիւն ջրոյ։ Ոչ գոյ խրամատութիւն ցանկոյ նոցա.եւ այլն։
league.
ԽՐԱՍԱԽ φαρασάγγης, -γας pharasanga. որ գրի ՀՐԱՍԱԽ, ՓԱՐՍԱԽ, ՓԱՐՍԱԳ. արաբ. ֆէրսախ. պ. ֆէրսէնգ. Չափ միջոցի երից մղոնաց. որպէս լտ. լէ՛ւգա. այլ ըստ ոմանց վարի պարզաբար որպէս մղոն.
Հեռի ի գեղջէն որպէս պարսիկ խրասախաւ միով. (Փարպ.։)
to moralize, to advise, to admonish, to warn.
Զնոյն եւ երջանիկն պօղոս խրատաբանէ։ Զսոյն եւ մեծախորհուրդն խրատաբանէ սողոմոն. (Պիտ.։)
admonitory, didactic, moral, instructive.
Զխրատականսն առաջի դնէ։ Ընկալարու՛ք եւ զխրատականսն. եւ զի՞նչ են խրատականքն. (Սարգ. յկ. ՟Դ։ եւ Սարգ. ՟բ. պ. ՟Զ։)
Խրատական է աստուածային բանն, եւ ոգւոյ տկարութեան քաջ բժիշկ. (Փիլ. լին.։)
to admonish, to advise, to warn;
to instruct, to discipline;
to reprimand, to reprove;
to correct, to chastise, to punish;
խրատեալ ի նմանէ, counselled by him.
Եւ ոչ զանդամս մարմնոյս գտնեալ խրատեցի։ Ցաւովք եւ տանջանօքն երուսաղէմի խրատեցեալ։ Միշտ խրատեալ (այսինքն հարուածեալ) ընդ երուսաղէմի, եւ ոչինչ խրատեցեալ (այսինքն զգաստացեալ). (Նար. ՟Կ՟Ա. եւ ՟Ի՟Ա. ՟Կ՟Է։)