to think, to reflect, to meditate, to consider, to contemplate, to imagine.
Զմարդկայինյարմարական ամուսնութեան կարգ խոկացաւ իջուցանել յանասնական անկարգխառնակութիւն։ Խանդալով ընդ համատոհմիցս կենդանասէր բազմամարդութիւն, զորս միշտ բաղձիւք խոկացաւ ընդդէմսն իջուցանել. (Պիտ.։)
Մարդասիրել ի նա խոկացեալ։ Առ ինքն զքաղաքն նաքջաւան խոկայր դարձուցանել. (Յհ. կթ.։)
thoughtful, prudent, wise, judicious, sensible, intelligent, cautious, provident, circumspect, discreet;
—ն, intellect, intelligence, reason, judgment.
φρόνιμος, φρονῶν, σόφρων prudens. Խոհեմ, եւ խոհեմական. խորհրդական. քաջ խորհօղ. ճարտար. հանճարեղ. իմաստուն. (անձն, եւ մանաւանդ միտք կամ գործ նորա).
Այս առաջին արդարութիւն մտացն՝ (հնւնտք)։ Արիութիւն գաւազան է ի ձեռին խոհականի մտացն. (Տօնակ.։)
Արհեստից, յորս խոհականն զարգացեալ յառաջադիմութիւն. (Պիտ.։)
Բան ոչ յառաջբերական, եւ ոչ խոհական. այլ՝ ի բնէ եւ հարկաւոր. (Աթ. ՟Բ։)
Որ յոգւոջ են եռատեսակ մասունք. խոհականն եւ զանկականն, եւ ցասմնականն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
prudence, wisdom, discretion, wariness, circumspection, cautiousness, good sense.
Չորք են առաքինութիւնք հոգւոյ. արիութիւն, արդարութիւն, խոհականութիւն, ողջախոհութիւն։ Ուստի բան (միտքն) խոհականութեամբ զարդարեալ գոյ. (Սահմ. ՟Ժ։ Լմբ. սղ.։ Գր. հր.։)
kitchen;
անօթք —ի, utensils;
cf. Խահարան.
Խոհակերոցք շինեալք ի ներքոյ պատշգամացն շուրջանակի. (Եզեկ. ՟Խ՟Զ. 23։)
to be wise or prudent.
Ո՞ արբեցութեամբ գոլովն յիմարեալ, եւ ոչ ջրըմպութեամբն խոհեմանայր. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
sober-mindedness.
Խոհեմութիւն կատարումն բանի (բանականութեան) է։ Չորք առաքինութիւնք են հոգւոյ. արութիւն, արդարութիւն, ողջախոհութիւ, խոհեմութիւն. (Սահմ. ՟Ժ։)
Օրինադրին պարտ է ջանալ՝ խոհեմութեան քաղաքացն, որչա հնար իցէ. նախախնամել, եւ զանխոհեմութիւնն ի բաց բառնալ. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆ ԽՈՀԵՄՈՒԹԻՒՆՔ. φρένες membrana praecordiorum. Թաղանթ ուղղոյ՝ որպէս ընդունարան խելաց եւ խոհեմութեան. զոր ոմանք ի հին փիլիսոփայից համարէն թաղանթ ախոնդանաց առ պորտով, ուր նստեալ իցէ միտքն՝ որպէս սարդն ի միջավայրի ոստայնին, ի դիմել ընդ ամենայն կողմն մարմնոյ մարդոյն.
Զխոհեմութիւն միջնահարիսպ աստանօր ի մէջ սոցունց եդեալ։ Եւ զայն իսկ մասն հոգւոյն՝ որ հաղորդեալ էր արութեան եւ զաւման մարտական գոլով, բնակեցուցին հպագոյն ի գլուխն՝ ի մէջ խոհեմութեանցն եւ պորտոյն սերտեալ. (Պղատ. տիմ.։)
to butcher, to slaughter, to kill, to massacre.
ԽՈՂԽՈՂԵՄ ἁποκτείνω, παρακλείω neco, occido, interficio, jugulo . որ եւ ԽՈԽՈՂԵԼ. (ի ձայնէ զենման արդեօք առեալ. որ եւ ռմկ. խըխ ընել) Զենուլ. սպանանել սրով. փողոտել. չարաչար մեռուցանել, եւ մահուչափ տանջել. Կիսամահ առնել. սպաննել. մորթել. մահուան դուրսը հասցընել.
capital of a column.
Երկուս սիւնս արասցես. ըստ նմին օրինակի լինիցին զոյգք խոյակաց նորա։ Ի վերայ ոսկիապատ սիւնացն, եւ խոյակք նորա ոսկիք։ Խոյակս իվերայ գլխոց սեանցն։ Շուրջ զերկրորդիւ խոյակաւն. եւ այլն. (Ել. ՟Ի՟Զ. 23. 32։ ՟Գ. Թագ. ՟Է. 16. 18. 20։)
to soar up, to fly on high, to dart forward, to swoop down, to rush headlong on, to dash at, to pounce on, to fall on.
Խոյանան իջանեն ծուխք մտաց նորա ընդ անդունդս. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
conquest of the golden fleece;
violation, rape, ravishing.
որպէսթէ խոյանալով գողութիւն, կամ գողանալնզոսկի գեղմն խոյ ըստ քերթողաց. եւ նմանութեամբ՝ Յափշտակութիւն աղջկան. հափնփումն.
swelling, blotch;
schirrus, scrolula;
— պարանոցի, wen, goitre.
ռմկ. խուլ. գրի եւ ԽՈԼ. (յորմէ եւ ԽՈԼԽԵՑԳԵՏԻ) Ուռոյցք. ելունդ. խաղաւարտ, պալար. սպի. բիծ. (ըստ Հին բռ. Բողճն կամ բղճուն, գուցէ պաղպաջ)
Խոյլ. Ուռոյց՝ որ շուրջ զկոկորդաւն ի թարախոյ եւ յարենէ լցեալ ծնանի. զոր Գաղիան. բռ. խոզատանձ կոչէ վասն առաւել զխոզս լլկելոյն. որ է անստոյգ մեկնաբանութիւն։
inferior;
lower;
below.
Եղիցի խոնարհագոյն, եւ մի՛ եւս բարձրասցի ի վերայ ազգաց։ Հազարաւորն իմ խոնարհագոյն է ի մէջ մանասէի։ Զկնի քո յարիցէ այլ թագաւորութիւն խոնարհագոյն քան զքեզ։ Կացուցի ի խոնարհագոյն տեղիսն յետոյ պարսպին. (Եզեկ. ՟Ի՟Թ. 15։ Դտ. ՟Զ. 15։ Դան. ՟Բ. 39։ Նեեմ. ՟Դ. 13։)
Եխից զելս ջրոյն զվերին, եւ ուղղեաց խոնարհագոյն յարեւմուտս կողմն. (՟Բ. Մնաց. ՟Լ՟Բ. 30։)
the lower part.
Դարձան ջուրք ի խոնարհակողմն անդր ընդ ճանապարհ ճապաղ գնացից իւրեանց. (Եփր. յես.։)
inclining, aslant.
the tenth letter of the alphabet, and the sixth of the consonants;
ten, tenth.
Տառ բաղաձայն, անուանեալ Ժէ, ի կարգէ կիսաձայնից, միջակ ըստ հագագին՝ ընդ շ եւ չ.
Ժէն միջակ է շայի եւ չայի. (զի քան զշայն թաւ է, եւ քան զչայն լերկ. Թր. քեր.։)
witchcraft, sorcery.
ԺԱԺՄՈՒԿՔ որ եւ ասի ՇԱՐԺՄԱԿ ԲԺԺԱՆԱՑ. մրմունջ դիւթական բանից, կամ գրուած կախարդական.
cf. Ժահ.
Իսկ ռմկ. Ժախ կամ ժէխ, է Աւելուք տանն. աւլուք. չէոր չէոփ։ Ուստի եւ Ժէխնոց կամ Ժախնոց ՝ է Աղբեւք. չէօփլիւք. եւ Քառաջ։
ԺԱԽ 2 ԺԱԽ կամ ԺԱՂԽ. է Բանջար ուտելի, որպէս կարոս, եւ այլն։ Տե՜ս եւ զյաջորդ բառդ (=ԺԱԽՈՒԿ)։
stinking, mephitic, infectious, fetid;
շունչ —, foul or tainted breath;
տեծղի —, stinking hole;
infected spot;
— առնել, to infect, to taint;
cf. Ժահահոտութիւն.
Թզենին բնութիւն ունի ժահահոտ եւ ջերմին. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
stink, stench, offensive smell, taint;
mephitism, miasma;
****-*****, to stench, to cause to stink, to taint.
Ի ժահահոտութենէ օդոյն, կամ ի գէջ խոնաւութենէ. (Կանոն.։)
horoscope, nativity.
Երկակի տրոհեալ քառակի միջօրէի եւ ժամադիտի շարժմամբ. լինի իմանալ կա՛մ զաստղն, կամ զգործին դիտելոյ զաստեղս։
appointed, settled, fixed, assigned;
cf. Ժամագրութիւն;
— առնել՝ լինել, to make an appointment, to appoint, to assign the place, time, or day of meeting, or rendez-vous, cf. Ժամադրեմ, cf. Ժամանակեմ.
Ժամադիր ասել զտեղին՝ այն է, զոր ասաց, յետ յարութիւն իմոյ յառաջեցից քան զձեզ ի գալիլեա. (Սկեւռ. յար.։)
Յառաջագոյն ժամադիր առնէ առ ի յարութիւն։ որպէս արար նոցա ժամադիր յառաջ քան զչարչարանս. (Ագաթ.։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 40։)
appointment, time, place of meeting, rendez-vous;
fixed time, term, appointed time, assignation.
Ատէ (փոխառուն) զաւուրն ժամադրութիւնսն։ Որպէս երկունք յղւոյ են ժամադրութիւնք նոցա (վաշխառուաց). (Մանդ. ՟Զ.) (որ մերձի ի յաջորդ նշ. )։
ԺԱՄԱԴՐՈՒԹԻՒՆ. որպէս Սահմանեալ ժամանակ կենաց կամ կենցաղոյս. կատարած. օրհաս. կեանքին ու մահին միջոցը, մահուան կետը.
rattle;
bell-ringer.
Ի փայտն երջանիկ բարեբաստութեան ժամահարին խորհրդածութեան. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
arriving quickly;
that which hastens;
hurried, hasty, quick, prompt;
— առնել՝ կացուցանել, to cause to arrive, to forestall, to anticipate, cf. Ժամանեցուցանեմ, cf. Հասուցանեմ.
of time;
temporal, worldly;
—ս, recent, modern, of our time.
χρονικός temporalis καιρικός tempus significans որ ինչ պատշաճի ժամանակի, կամ ի մէջ բերէ զժամանակ. ատենի.
Բայց եթէ ի ժամանակական ոք այսու զիջանէ ի կարծիս. (Գր. հր.։)
expiration, falling due, term, last moment, close;
— պայման, appointed time;
assignation;
expiration of a term agreed upon.
Ընթա՛ յառաջ քան զժամանակակէտն այցելութեան. (Ոսկ. մտթ.։)
contemporary, ceetaneous, synchronous, happening at the same time.
Հայր հաւասար է եւ ժամանակակից որդւոյ իւրոյ. (Մ այսինքն մշտնջենաւորակից. Վահր. երրորդ.։)
temporary, of short duration.
Պատմեմք ոչ զժամանակաւոր կենացս կամ զանցաւոր, այլ զմշտնջենաւոր եւ զյաւիտենական կենացն. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ա։)
Կաստովր յառաջնում ժամանակաւորացն համառօտ մատենի վիպագրէ։ Գրեալ ժամանակաւոր մատենիւք. (Եւս. քր.։)
Մասնաւոր եւ ժամաակաւոր ընդունէին մարգարէքն զշնորհս հոգւոյն։ Ոչժամանակաւոր, այլ մշտնջենաւոր ընդ նոսին կացեալ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
temporariness, transitoriness, perishableness.
ի մարդանալն՝ ճշմարիտ Աստուած, եւ ի տկարութեանն՝ հզօր եւ իշխան, եւ ի ժամանակաւորութեան աստեացս՝ հայր հանդերձելոյ աշխարհին. (Կամրջ.։ եւ Տօնակ.։)
to arrive;
to happen, to come to pass;
to ripen;
to be able;
to have time or leisure;
ոչ —, to have no time;
to be unable;
— ի գահ թագաւորութեան, to gain the throne, to succeed to the throne;
ժաշամեցին արդիւնքն՝ բանիցն, the words are realized.
Ժամանեաց եհաս ամիսն եօթներորդ։ Մինչեւ յերկինս ժամանեաց։ Պատերազմն ժամանեաց նոցա։ Են արդարք՝ որոց ժամանեն առ նոսա իբրեւ գործք ամպարշտաց. եւ են ամպարիշտք, զի հասանեն նոցա իբրեւ զգործս արդարոց։ Յօրէնս արդարութեանն ոչ ժամանեաց։ Յոր ժամանեցաքս՝ զսոյն խորհել։ Կենդանիքս ոչ ժամանեմք ննջեցելոցն. եւ այլն։
Ժամանեսցո՛ւք ընդառաջ փեսային. (Շար.։)
Առ նախնի ժամն ժամանողաց։ Մատո՛ ժամանեա՛ (այսինքն ժամանեա՛ մատո՛) զաջդ կեցուցիչ, յօգնականութիւն ինձ սասանեցելոյս. (Նար. ՟Գ. ՟Գ. ՟Լ՟Ե։)
Ոչ ժամանեմ իջանել առ ձեզ. (Նեեմ. ՟Զ. 3։)
Ո՛չ յառաջ քան զկոտորելն ժամանեաց հասանել. (Խոր. ՟Գ. 27։)
Որպիսի. միտք ժամանեսցեն արժանաւոր իրօք ընդառաջ ելանել այնց ընթերցուածոց. (Վեցօր. ՟Ա։)
to arrive.
Շիջաւ, եւ ոչ ժամանեցաւ պայծառ լուսով մտանել. այլ ձ. ոչ ժամանեաց։ (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 14։)
cruet (for the mass).
ληκύθιον (որ է Սրուակ). ampulla. ռմկ. բաժկաման. Փոքրիկ անոթ գինւոյ եւ ջրւոյ ի սպաս ժամու պատարագի.
church, temple, chapel, house of prayer.
parsonage-house, vicarage;
— Հրէից, synagogue, Jewish chapel.
Զժամատունն որ առաջի սուրբ կարապետին էր. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
rust, verdigris, oxyde;
rustiness;
venom, poison;
moss;
blight, mildew;
plague, pestilence.
Երկաթոյ ջանգ, կամ ժանկ աղացեալ. (Գաղիան. որպէս յն.)
Դալուկն կամ ջորեակ կամ ժանգ եթէ լինիցի. (՟Գ. Թագ. ՟Ը. 37։)
venomous, pestiferous.
Զամբարշտութեան ժանկախառն կարգսն ծածկեալ ի ներքս ջամբեն. (Կոչ. ՟Դ։)
to grow rusty, to oxydize.
Ոսկի արծաթ նորա ժանգոտին, եւ արդիւնք նորա ոջլակեր լինին. եւ միտք այնպիսւոյն եւս չար քան զինչսն մաշին ժանգոտին եւ փտին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
palanquin, (kind of carriage used in the East, born on the backs of elephants or camels).
Գահաւորակ կամ կառք ուղեւոյ բարձալ ի ջորեաց, յերկիվարաց, կամ ի փղաց.
immoral, wicked, of evil manners, perverse.
Զի այնպիսի այր անմիտ եւ ժանտաբարոյ գոյր ի մեջ նոցա. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)
pestiferous, malignant, pestilent, pestilential.
Իբր ի անտաբեր թիւնից հեռանալ. (Մաշտ. ջահկ.։)
malefactor, scoundrel, rascal;
obscene, immodest;
pernicious, pestilential, contagious;
— ցաւ, հարուած, pest, plague, pestiferous scourge.
Պղծութիւն զայր ժանտագործ աղտեղի առնէ յաւուր չարի։ Իջցեն փառաւորք եւ մեծամեծք եւ մեծատունք եւ ժանտագործք նոցա։ Ձգեցին զձեռս իւրեանց ի ժանտագործս։ Ածից ի վերայ քո օտարս ժանտագործս յազգաց.եւ այլն։
sycamore-tree.
Որ ոչ իջանէ ի ժանդաթզենոյն, այսինքն որ ոչ դառնայ ի մեղաց, ոչ կարէ ապրել. (Տօնակ.։)
cf. Ժահահոտութիւն.
Զջուրս՝ զոր հանապազ ըմպեմք, եւ զանուշութիւն նոցա ի ժանդահոտութիւն ի փորի մերում դարձուցանեմք. (Եզնիկ.։)
to fall into a passion, to become enraged, angry;
to become ferocious, cruel;
to degenerate;
to spoil, to get spoiled, to ret.
Ժանտացաւ ասա ի ժողովուրդն. (կամ անուն նորա առաջի ժողովրդեան) (՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Զ 10։)
to render wicked or cruel, to divest of humanity;
to irritate, to enrage;
to corrupt, to spoil.
Կինճն զգեղեցիկ մարդկութեանս այգի ժանտացոյց. որպէս ասէ մարգարէն, եթէ ժնտացոյց զնա խոզ յանտառէ։ Զանառակ գինին, զորոյ շնորհն՝ կրպակավորացն ջուր ոչ ժանտացոյց. (Նիւս. երգ.։)
Պակասելոյ մսին ամօթ եւ զառողջին զշնորհսն ժանդացուցանէ. (Նիւս. կուս.։)
hem, border of a garment, trimming;
purl (of lace);
furbelow;
riband, string;
ferret;
galloon;
lace.
Իբրեւ զժապաւէն պատմուճանի իմոյ շուրջ կալաւ զիս. (Յոբ. ՟Լ. 18։)
Լոյսն արեգական սակաւիկ իբրեւ ժապաւէն երեւի շուրջ գլխավարաւն.. . լոյսն արեգական (ի բոլորական խաւարման իւրում) իբրեւ ժապաւէն երեւեցաւ շուրջ զլուսնաւ. (Շիր.։)
to hem, to border, to trim;
to lace, to ornament with lace or ribands.
Ժապաւէն ածել շուրջ զզգեստու. վերջաւորօք պատել.
cf. Ժառանգ.
Եղիցի այնուհետեւ յառաջանալ ընդ տնարար շինութեան եւ հարազատաբար ժառանգակալացն փոխանորդութեան. (Պիտ.։)
coheir, coheiress, joint-heir, or heiress.
որդեգրութեան անջինջ գրեցաւ կտակ՝ անպատմելի արեամբ իսկ նորուն ժառանգակցի որդւոյն աստուծոյ. (Անյաղթ բարձր.։)
Յայգւոջն՝ որ զժառանգն սպանին (զքրիստոս), անդ եւ զժառնգակիցն (զյակոբոս). (Սարգ. յկ. ՟Ժ՟Ա։)
ecclesiastical benefice, living.
κληρονόμημα haereditas, possessio Մտանելն ի ժառանգութիւն. գոլն ժառանգաւոր իրաւամբք ծննդեան, կամ յաջողութեան.
Զորդեգրութեանն աստուծոյ անուն ժառանգել յետ ելանելոյ ի ջրոյ անտի.. . յղութեանն եւ ծննդեանն եւ ժառանգաւորութեանն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Ուսաք զառաջադրեալ խորհուրդս՝ ոչ ունելոյ զհոգեւոր իշխանութեան ժառանգաւորութիւն. (Լմբ. պտրգ.։)