extremely envious;
vying in evil.
· Calfa
φθονερός invidus. Ունօղն զչար նախանձ. չարայաչաղ. չարակն. մախող. նախանձոտ.
impious;
heretic;
idolatrous.
· Calfa
Չարասէր եւ չարապաշտ դիւաբնակն բագնաց. (Անան. եկեղ։)
detesting malice or iniquity, benign, perfectly good, virtuous.
· Calfa
Յաղագս չարատեաց բարուցն դեղակուր եղեալ մեռանի յանաստուածից ոմանց։ Վստահանալով՝ թէ ոչ ունի ակն չարատեաց. (Վրդն. պտմ. եւ Վրդն. սղ.։)
ill, misfortunes, adversity, disaster, calamity, misery, tribulation, disgrace;
evil deeds, malice, iniquity, rascality;
ill-usage, violence;
— ախտից, the effects of the passions;
չարեօք, badly;
wickedly;
mischievously;
spitefully;
չարիս գործել, to do evil, ill or wrong, to injure, to harm;
— խօսել զումեքէ, to speak ill of, to slander;
cf. Չարախօսեմ;
չարեաց ի չարիս վերանալ, դիմել, to rush from bad to worse, to grow or get worse and worse;
զփոքրագոյնն ընտրեա ի չարիս, of two evils choose the less.
· Calfa
Գուցէ հասանիցեն ինձ չարիքն։ Զի մի՛ տեսից զչարիսն՝ որ գտանիցեն զհայրն իմ։ Հրեշտակն որ փրկեաց զիս յամենայն չարեաց։ Զիա՞րդ կարիցեմ տեսանել զչարիս ժողովրդեան իմոյ։ Փրկելով ոչ փրկեսցեն զնոսա ի ժամանակի չարեաց իւրեանց.եւ այլն։
measure, symmetry, proportion;
rhythm, meter;
cf. Չափագիտութիւն.
· Calfa
Եթող նա զտախտակն պղնձի, այսինքն զաստռոնոմին՝ որ ընդունէր զչափաբերութիւն ժամուց տուընջեան։ Աստուծոյ (չիք) ոչ պատկեր եւ ոչ ձեւ, եւ ոչ քանակութիւն, եւ ոչ չափաբերութիւն. (Մագ. ՟Ե։)
cf. Չգոյ, cf. Չիք;
չէ ինչ, no matter, that is nothing.
· Calfa
Գիտութեամբ էիցն ի չէիցն միշտ խաբեցեալ։ Չէիցն ակնկալութեամբ՝ չեկաց յոր ինչ էրն. (Նար. ՟Ի՟Գ. ՟Ղ՟Գ։)
there is not, there does not exist;
nothing, nothingness;
nullity;
չիք ոք բարի բայց մի աստուած, no one is good save God only;
զբաբելոն իմ չիք տեսեալ, I have not seen Babylon;
չիք ոք չիք ուրեք, there is no one;
չիք որ գիտիցէ զայդ, nobody knows that;
չիք ոք որ եղծանել կարէ, no one can destroy it;
չիք ինչ, there is nothing;
չիք եւ չիք, indeed it is not;
առ չքի, for want of;
ի չիք դարձուցանել, to reduce to nothing, to annihilate;
չիք լինել, չիք յաչաց լինել, to come to nothing, to be annihilated, dissipated, to disappear, to vanish;
— լուսնի, wane.
· Calfa
Խաչակնքեաց զինքն, եւ չիք եղեւ չարն. (Միխ. ասոր.։)
celestial, divine, superhuman, supernatural;
excellent, extraordinary, matchless, rare, singular;
phoenix.
· Calfa
Յորմէ բղխեալ հոսէ կենսակայլակ վտակն ... նոր եւ չնաշխարհիկ՝ նորոգչին տիեզերաց. (Անան. եկեղ։)
dry;
dried, arid, parched, dead;
— հաց, dry bread;
— ճաշակել, to fast on lenten diet.
· Calfa
Զի թէ առանց պատարագի առնէ քահանայն զպսակն, այսինքն չոր պատարագ, որ զպաշտօնն միայն ասեն. (Մաշտ. ջահկ.։)
to dry, to dry up, to render dry;
to decay, to wither;
to drain, to lay dry.
· Calfa
Արեգակն զգիջութիւն չորացուցանէ. (Իսիւք.։)
foolish, mad;
extravagant, absurd;
carried away by passion, furious, maniac, mad for, dotingly fond of, lovestricken;
lewd, libidinous.
· Calfa
Գերապայծառ լոյսնմինչեւ ցշամբուշ տեսանելիսն (հասանէ). եւ որ բոլորովին ոչ տեսանէ, եւ ո՛չ ակն է. (Դիոն. ածայ.։)
s. bot. symphytum, pulmonaria, comfrey, consound.
· Calfa
Յասմիկն, ներգէսն, եւ շամղիտակն, եւ մանուշակն. (Ագաթ.։)
cf. Շանդ.
· Calfa
ՇԱՆԹ կամ ՇԱՆԴ կամ ՇԱՆԹԻ կամ ՇԱՆԴԻ. κεραυνός fulmen. Կայծակն երկնառաք. հրեղէն ցոլքն փայլատականց. որ եւ ասի ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ, կամ ՀՐԱՑԱՆ ԲԱՐԿՈՒԹԻՒՆ. կայծակ։ եըլտըրըմ, եըլտըրըմ օգու.
ՇԱՆԹ. (լծ. լտ. սչինթիլլա ). σπινθήρ scintilla ἑσχάρα focus, craticula. սրպէս Կայծակն հրոյ. եւ Երկաթ հրացեալ՝ որպէս կասկարայ, եւ այլն.
thunderbolt, lightning, thunder;
fire, spark, flash;
red hot iron;
ingot;
հրավառ, բոցավառ, կայծակնացայտ, հրաշունչ, սպառնալից, ահաւոր —, the burning, flaming, gleaming, smoking, threatening, dreadful thunderbolt;
—ս արձակել, to hurl thunderbolts, to fulminate;
հրացեալ —իւք պսակել զոք, to crown with a bent, red hot spit.
· Calfa
burning like a thunderbolt;
— առնել, to fulminate, to strike with lightning;
— լինել, to be lightning-struck.
· Calfa
ՇԱՆԹԱԿԷԶ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. Շանթիւք կիզանել, կիզանիլ. շանթահար կամ կայծակնահար առնել, լինել.
thunder-struck;
with a thunder-clap;
like a clap of thunder;
— լինել, to be struck by lightning, to be thunder-struck.
· Calfa
Շանթիւ հարեալ. կայծակնահար. երկնահար.
polymathy, great erudition, great experience.
· Calfa
πολυπειρία multarum rerum experientia et peritia. Հմտութիւն բազում իրաց. փորձ եւ տեղեակն. գոլ յոյժ.
to interlace, to interweave, to intertwine, to lace, to join, to unite.
· Calfa
Տեսանե՞ս զսէրն աստուծոյ շաղկապեալ ընդ մերումս, եւ իբր զգէսս ինչ շարամանեալ։ առնուլ զոսկետեսակն տպազիովն, եւ շարամանել ի թագի նորա։ Երկուս ձարս շարամանեալս ի խոտոյ։ Շարամանէ ընդ միմեանս զբարեգործութիւնն եւ զուրախութիւնն։ Եւ այսոքիկ բազում անգամ շարամանեալք (յանհունս)։ Պա՛րտ է ասացուածին դաշնաւոր գոլ եւ ծաղկեալ եւ շարամանեալ ամենայն ձեւովք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 31։ Արծր. ՟Ե. 11։ Ճ. ՟Ա.։ Լմբ. ժղ.։ Պերիարմ.։ Պիտ.։)
to move, to remove, to set in motion, to stir, to cause, to move;
to agitate, to shake, to flutter, to stagger;
to excite, to provoke, to rouse the feelings of, to move, to touch;
— զգլուխ, to shake or toss one's head;
— զամենայն քար, to leave no stone unturned, to move heaven and earth;
— զսիրտ, to affect, to move to pity.
· Calfa
Ինչ՝ որ յառաջ քան զնոցա ժամանակն գործեցեալ է, մի՛ շարժեսցի. (Կանոն.։)
mobility;
motion.
· Calfa
Շարժութիւն սմա բաշխեաց՝ զայն, որ ընտանի է մարմնոյ, այսինքն զեօթնեակն. (Պղատ. տիմ.։)
continuous, continual, non-intermittent.
· Calfa
Քանակին է ինչ՝ որ տարորոշ է, եւ է ինչ՝ որ շարունակ։ Եւ է տարորոշեալն, ո՛րգոն՝ թիւ, բան. եւ շարունակն՝ ո՛րկէն, գիծ, մակերեւութիւն, մարմին. եւ առ այսոքիւք եւս՝ ամանակ եւ տեղի։ Տեղի ի շարունակացն է. (Արիստ. քանակ.։)
to contain, to enclose, to conserve;
to continue, to last.
· Calfa
Զամենայն առանձնաւորութիւնս շարունակէ։ Կաւով ակն կառուցանէր, եւ լուսով զարդարեալ շարունակէր։ Անբաւելին աստուած շարունակեալ ի մարմին պարագրելի. (Ժող. շիրակ.։)
sugar;
մաքուր, սպիտակ, refined or lump -;
խակ —, moist, brown or raw -;
— վանի —, candy;
գործատուն —ի, sugar-mill;
զտարան —ի, rugar-refinery;
համեմել —աւ, to —, to sweeten, to strew or sprinkle with -.
· Calfa
ՇԱՔԱՐ կամ ՇԱԳԱՐ. σάκχαρ, σάκχαρον saccharum, saccarum. իտ. zuchero. (որ եւ յայլ լեզուս ասի շիքէ՛ր ... ծու՛քքէրօ ). Հոյզն հնդկային եղեգան՝ ազնիւ քան զամենայն քաղցրահամ նիւթս, անոյշ որպէս զխորիսխ մեղու (որպէս եւ լաւն սորին շաքարանայ ի յատակն բճճոյ).
oblique, in bias, aslant, diagonal;
առ ի —, առ —, slopingly, overthwart, slanting, aslope;
obliquely;
cf. Շեղապէս.
· Calfa
Որ շղով զակն հարկանէ, զարտասուս իջուցանէ. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 24։) յն. խայթող. νύσσων pungens.
to bend, to bow;
to cause to deviate or to swerve.
· Calfa
Յարենէ (կամ յընտանեաց) զաւակի քո զակն մի՛ արկանիցես, շեղեսցես, կամ դարձուսցես. (Գէ. ես.։)
cf. Շեշտոլորակ.
· Calfa
Շեշտոլոր անուն է, որ ն՝անգին ունի զոլորակն. որպիսի, սահա՛կ։ Պարզ լծորդութեան առաջնոյ շեշտոլոր բայից. (Թր. քեր. վերջ։)
Յորժամ սուր եւ յորդելակ հնչմամբ ի վեր փողելով շունչն՝ կալցի զելս ձայնին, շեշտոլոր ասի։ Եւ լինի բուն շեշտոլորակի, թէ՛ յանուաիս ( recte յանուանս) իցէ եւ թէ՛ ի բայս, ի վերայ այն հեգիցն՝ որ ունին այբ կամ եչ կամ ին. զի յորժամ զսո՛ւր սոլորակն սոքա առնուն, բնութեամբ շեշտոլորք ասին. իսկ այլք ի ձայնաւորաց թէ առնուն զշեշտն, դրութեամբ եւ պատահմամբ ասին. (Գրչ. գէորգ.։)
Շեշտոլորակն յաւարտեցելումն կիտին ի գլուխ ատնն ունի զվերսաստութեան զհանդէպն։ Շեշտոլորակն բազում զանազանակս ունի յինքեան. (Երզն. քեր.։)
word accented on the last syllable;
barytone.
· Calfa
Շեշտոլոր անուն է, որ ն՝անգին ունի զոլորակն. որպիսի, սահա՛կ։ Պարզ լծորդութեան առաջնոյ շեշտոլոր բայից. (Թր. քեր. վերջ։)
Յորժամ սուր եւ յորդելակ հնչմամբ ի վեր փողելով շունչն՝ կալցի զելս ձայնին, շեշտոլոր ասի։ Եւ լինի բուն շեշտոլորակի, թէ՛ յանուաիս ( recte յանուանս) իցէ եւ թէ՛ ի բայս, ի վերայ այն հեգիցն՝ որ ունին այբ կամ եչ կամ ին. զի յորժամ զսո՛ւր սոլորակն սոքա առնուն, բնութեամբ շեշտոլորք ասին. իսկ այլք ի ձայնաւորաց թէ առնուն զշեշտն, դրութեամբ եւ պատահմամբ ասին. (Գրչ. գէորգ.։)
Շեշտոլորակն յաւարտեցելումն կիտին ի գլուխ ատնն ունի զվերսաստութեան զհանդէպն։ Շեշտոլորակն բազում զանազանակս ունի յինքեան. (Երզն. քեր.։)
fescue, mote;
bit or slip of straw;
little branch.
· Calfa
Որ շղով զակն հարկանէ, զարտասուս իջուցանէ. (Սիր. ՟Ի՟Բ. 24։) յն. խայթող. νύσσων pungens.
rustic life;
country manners, rusticity, clownishness, boorishness, awkwardness, rudeness;
the peasants, the peasantry.
· Calfa
Ինքն իսկ կայսրն ի շինականութեան կերպարանս մտանէր ի բանակն պարոից. (Բուզ. ՟Գ. 21։)
to extinguish, to put out, to quench;
to dim, to cloud, to obscure;
to quench, to cool, to allay, to cool down;
to stifle, to smother;
to exterminate, to kill.
· Calfa
Շիջուցանեն զկայծակն իմ զմնացեալ։ Զպատրոյկն առկայծեալ մի՛ շիջուսցէ։ Ոչ շիջուսցես զճրագդ իսրայէլի։ Ջուրք բազումք ոչ կարասցեն զսէր շիջուցանել։ Վասն մեղաց դատաստանք յուզին, եւ այր խորագէտ շիջուցանէ զնա.եւ այլն։
tomb, sepulchre, urn, monument;
—ք, cemetery;
մարմնածախ —, sarcophagus;
— հոյակապ, mausoleum;
— դատարկ, cenotaph.
· Calfa
Կանգնեաց արձան ի վերայ շիրմին։ Ագարակն եւ այրն ի ստացուածս շիրմաց, կամ շիրմի։ Ի շիրմի անդ՝ զոր փորեցի ես ինձ։ Շինէք զշիրիմս մարգարէից.եւ այլն։
to become shortsighted;
squint-eyed;
blind;
to feel quite dazed, to be dazzled;
to grow dim, obscure;
to become blunt.
· Calfa
ἁμαυρόομαι, ἑπαμαυρόομαι obscuror, obfuscor πωρόομαι excaecor, obcaecor ἁμβλυωπέω caecutio, sum obtusis et hebetibus oculis. Շիլ լինել. բլշակնիլ. բթիլ տեսութեան. մթագնիլ լուսոյ աչաց, եւ փայլման իրաց. նսեմանալ. աղօտանալ. խաւարիլ. կուրանալ.
dim-sightedness, squinting, blindness;
dazzling, hallucination;
հարկանել շլացութեամբ, to strike blind;
հարկանել շլացութեամբ զմիտս, to beguile, dazzle, seduce or fascinate the imagination.
· Calfa
ἁορασία caecitas πληγή plaga. Շլանալն. շիլ գոլն. բլշակնութիւն. կուրութիւն. անտեսութիւն. պուշ՝ հաւկուր՝ կոյր ըլլալը.
to blind;
to blunt;
to dim, to dull, to deaden;
— զաչս, to dazzle the eyes;
բարեբաղդութիւն —նէ զմեծատունս, prosperity spoils the rich.
· Calfa
Որպէս փոշի կամ բիժ ինչ զակն շլացուցանէ, եւ փափկութիւն զմիտս. (Գէ. ես.։)
Չարակնութիւն անզգամութեան շլացուցանէ զբարիս. (Իմ. ՟Դ. 12։)
ἁμασυρόω, πωρόω obscuro, infusco, obcaeco, excaeco. Տալ շլանալ. բլշակնեցուցանել. մթագնել. կուրացուցանել.
fellow-traveller, fellow-passenger;
—ք, retinue, train, attendants, suite, cortege.
· Calfa
Ընդ ուղեկիցսն իցէ։ Զուղեկիցսն պօղոսի։ Հրեշտակն նորա ուղեկից լիցի ձեզ. (Ղկ. ՟Բ. 44։ Գծ. ՟Ժ՟Թ. 29։ Տոբ. ՟Ե. 22։)
brain, brains;
marrow;
cf. Թափեալ;
սենեակ ուղղոյ, skull;
— ի գլուխ ունել, to be judicious, in one's right senses;
մինչեւ ց— ոսկերաց, to the very marrow of the bones.
· Calfa
Զախելով արկանէր ընդ սաղաւարտն եւ ընդ ճակատն ի ներս յուղիղն (այսինքն յուղեղն)։ Ուղիւղ գլխոյ եւ ոսկերաց։ Եօթնեակն՝ աթենա կուսածին յուղւոյն (այսինքն յուղղոյն) արամազդայ. (Պիտ.։ Արիստակ. գրչ.։ Մագ. ՟Ը։)
right, straight, direct, vertical, upright;
correct, accurate;
right, just, honest, loyal, equitable;
directly, straightly, vertically;
uprightly, rightly, justly, well;
— գիծ, right line;
— անկիւն, right angle;
— սիրտ, honest, loyal heart;
— միտք, upright mind, just judgment;
— առնել, to smooth, to prepare;
to make ready the way;
cf. Ուղղեմ;
— գնալ ի նպատակն, to come to the point, to aim at;
— վարդապետել, to indoctrinate, to instruct in sound principles;
— դատեցար, thou hast rightly judged.
· Calfa
drove or multitude of camels.
· Calfa
Արածել զուղտերմակն։ Բազմութիւն ուղտերամակաց։ Ուղտերամակաց բեռինք բերցին քեզ ոսկւոյ եւ կնդրկի. (Ճ. ՟Բ.։ Պիտ.։ Արշ.։)
empty, void;
vain, useless;
in vain, vainly;
vacuum, void, vacuity.
· Calfa
Ձախակողմեան աւազակն՝ ունայն կրեաց զժամն զայն փրկութեան. (անդ. ՟Ժ։)
to become empty, to be emptied;
to vanish, to vanish or pass away, to go off in smoke, to disappear;
to be deprived of, to remain without;
to be debased, humbled.
· Calfa
Մի՛ ունայնասցի վաստակն աշխատութեան փրկականդ կրից. (Նար. ՟Հ՟Ը։)
holding, taking.
· Calfa
Ի ձեռին իւրում ունէր կայծակն, զոր առեալ ունելօք ի սեղանոյ անտի՝ եբեր մերձեցոյց ի բերան իմ. (Ես. ՟Զ. 6.) (որ ի Լմբ. պտրգ. գրի ունելովք, այսինքն ունելւովք. եւ ի լուսանցս Գէ. ես. դնի, ակցանօք։)
Զճրագարանս, եւ զունելիս, եւ զյարդարիչս։ Զաշտանակն լուսոյ, եւ զերկոսին ճրագարանսն նորա, եւ զունելիս նորա, եւ զբազմակալս նորա. (Ել. ՟Լ՟Ե. 24։ Թուոց. ՟Դ. 9։)
auditor, listener, hearer;
listening, obedient, docile, submissive;
—ք, auditory, audience, the public.
· Calfa
Արիստիդէս փիղիսոփայ աթենացի՝ ընկեր կոդրատեայ՝ առաքելոցն ունկնդիր՝ արար զիննեւտասներեակն լուսնի հռովմայեցւոց. (Շիր. զատիկ.։)
memory, remembrance;
attention;
intelligence, mind, sentiment, sense, instinct;
late;
cf. Յուշիկ;
— եւ ուրուշ, the senses;
— ի կուրծ, attentively, carefully, heedfully;
—ի —ով, with great attention, most attentively, more at leisure, diligently, carefully;
— առնել, առնուլ, ունել, դնել, to pay attention, to be attentive, to have in view, not to lose sight of;
to apply oneself to;
to mind, to take care, to be heedful or cautious, to take good heed, to be on one's guard;
to tend to, to aim at, to seek, to try, to endeavour, to strive;
յ— ածել, առնել, արկանել, to recall to mind, to remember, to remind;
cf. Յիշեցուցանեմ;
յ— գալ, լինել, զ—ով գալ, to bear in mind, to recollect, to call to mind, to remember;
յ—ի ունել, կապել, to preserve in one's memory, to have recollection of, never to forget;
— ի կուրծս առնել, to think, to meditate, to conceive or imagine the design of;
— ի կուրծս արկանել, to take a thing for serious, in earnest;
զ— եւ զուրուշ գրաւել, cf. Մոգեմ;
ընդոստուցանել զ—, to excite the attention;
— ունել յոք, to follow with the eyes;
յ— բերել, cf. Յիշեմ;
յ—ի բերել, to revive, to cause a person recover his breath, to quicken, to rouse;
— ունել, to wait;
բառնել յ—ոյ մտաց, to cause to forget, to put out of one's head;
պրծանիլ յ—ոյ յիշատակաց, to be forgotten;
յ— լինի ինձ, ինձ յ— անկանի, I do remember;
— ի կուրծս անկաւ գրել, the idea struck him to write, he conceived the idea of writing;
— ի կուրծս քաջալերէին զմիմեանս, they incessantly encouraged one another;
չէ ի յ— մտաց, he does not remember;
նմա ընդ յ—ի կապեալ, calling to his memory, reminding him;
— կալ, attention !.
· Calfa
ՈՒՇ ԱՌՆԵԼ. ՈՒՇ ԱՌՆՈՒԼ. ՈՒՇ ՈՒՆԵԼ. ՈՒՇ ԴՆԵԼ. προσέχω (յորմէ պռօսխումէն). attendo σκοπέω speculor, observo σπουδάζω studeo ἁκριβόω diligentiam adhibeo συνέρχομαι congredior եւ այլն. Յառել զմիտս. միտ դնել. փոյթ ունել. գուն գործել. նկատել, եւ նկրտիլ. դէտակն ունել. դիտել. հայել զգուշութեամբ. զգոյշ լինել. խելք տալ, աղէկ նայիլ. ետեւէ ինկնալ, ջանալ, զգուշանալ.
vine-branch;
branch;
cf. Ուռենի;
yew, yew-tree;
— վարսագեղ, vine-branch with foliage and fruit.
· Calfa
Մի մոռանայք զիւղն եւ զպսակն եւ զուռն. (Եղիշ. ՟Զ։)
to be swollen, to swell, to puff up, to stuff out, to rise up;
to bloat;
to be swollen or puffed up, to be inflated, to grow proud.
· Calfa
Էջ մրրիկ հողմոյ ի ծովակն, եւ ուռնոյր։ Իբրեւ զփուքս դարբնաց ուռուցեալ։ Պայթուսցէ զնոսա անշշունչս ուռուցեալս։ Ուռուցեալ հերձաւ ընդ մէջ.եւ այլն։
study, lecture, teaching, instruction;
doctrine, science;
religion, sect;
ուսման ձեւ, affectation, studied effort, endeavours;
առ ուսմանէ, by instruction;
նուիրել յ— զժամանակն, to consecrate all one's time to study;
cf. Թեւակոխեմ.
· Calfa