rose-bush, rose-tree;
վայրի —, dog-rose, hip-rose;
—ք, rosery, ground planted with rose-bushes.
roset (a red colour for painters).
rose-oil, ottar, otto of roses.
rose-bush.
abounding in rose-trees.
crested;
tufted, plumed.
adorned with glory, glorious.
to cover with glory, to load with honours, to render glorious.
glorious ornament, glory, honour.
cf. Աւսարդ.
• տե՛ս Աւսարդ։
ground between stones.
cf. Քմախորժ.
veiled, adorned with a veil.
adorned by J.-C.
built with taste, embellished.
cf. Դրագմէ.
• = Յն. δραχμή «կշիռ և դրամի անուն», որի ծագումը տե՛ս դրամ բառի տակ. սրանից են փոխառեալ նաև լտ. drachma, եբր. [hebrew word] darkemon, պհլ. dram, պրս. diram, արաբ. [arabic word] ︎ dirham, վրաց. დრაკმა դրաք-մա կամ დრახმა դրախմա ևն. տառռես աա-ռադարձութեան արդիւնք է նտև հյ. տրխանայ 125 դրամ (կշիռ)» Վստկ. 14։-Հիւբշ. 342
character, mark, print, note, impression, stamp;
seal;
bodkin;
blemish;
confirmation.
• ԳՒՌ.-Ղրբ. տրիւշմը «խոզի ականջի վրայ կտրելով արուած նշան՝ ճանաչելու համար (դամղա)», Ջղ. դ'րօշմել «կնքելու ժամանակ մանուկը մեռոնով օծել», Եւդ. Պլ. (կատակի լեզւով) թրօշմէլ, Ասլ. դ'ռօշմէլ՝ «լաւ ծեծել, գանահարել».-Կայ և դրոշմ Ակն. «մարդու բնական կազմուածքը»։
• «նենգութիւն, խարդախութիւն. 2. նենգող, խարդախ». այս իմաստներով նշա-նակում է ԱԲ, բայց մատենագրութեան մէ» առանձին չէ գործածուած, այլ բարդութեանս և ածանցմանց մէջ. այսպէս՝ ուխտադրուժ Երեմ. գ. 7, 10. Հռ. ա. 31. Ոսկ. հռ. Փարպ., տիրադրուժ Եզն. Կորիւն. Բուզ., բարեդրուժ Ոսկ. հռովմ. Բ. տիմ., դրժել (<*դրուժել, «խաբել, դաւաճանել, ուխտը մերժել» Փիլ. լին. Յհ. կթ., դրժողութիւն Խոր. Յհ. իմ. պաւլ., դրժութիւն Պիտ., դրժումն Փիլ., դըր-ժադաւ Յհ. կթ., դաւադրժող Յհ. կթ. գրուած է նաև շրջեալ -ժր-ձևով. ինչ. դժրել Փարպ., դժրանք Իգն. Նիւս. երգ., դժրութիւն Ոսկ. ա-նոմ. դ. (իսկ Զգօնի դժրամիտ, դժրեալ ձևե-րը (էջ 284-5) ասորի բնագրին համաձայն պէտք է ուղղել դժուարամիտ, դժուարել՝ ըստ Վարդանեան, ՀԱ, 1914, 120)։-Նոր գրա-կանում՝ երդմնադրուժ, խոստմնադրուժ ևն.-հմմտ. նաև դրուժ «դև», դրուժան և դրաժել բառերը։
• = Հպրս. duruž, duruǰ «ստել», զնդ, družaiti «դրժում՝ խաբում է», miϑrōdruǰ-«անհաւատարիմ, դրուժան», պհլ. druxtar «ստել», պազենդ. družidan «ստել». mihi-randruž «ուխտադրուժ»։ Իրանեան արմա-տի երկրորդ ձևը ներկայացնում են հպրս. [other alphabet] drauga-, զնդ. draoγa-պհլ. drōγ, drōg, պրս. [arabic word] durōγ, քրդ. durūγ, աֆղան. darōγ, բելուճ. darōg, drōg «սուտ, ստախօսութիւն». սրանցից փոխա-ռութեամբ էլ բուդ. դուրունի, ջէք. դու-րուխճի «ստախօս» (Horn, § 557, Bartho-lo'naz, 768)։ Այս բոլորը ծագում են հնխ. dlreugh-արմատից, որի պարզականն է dhreu-, և որի ձայնդարձներն են dhrou-dhur, dhru, dhuer-. հմմտ. սրանցից ծագած հետևյալ բառերը՝ սանս. drúhyati «վնասե-լու ջանալ», լատ. fraus «խաբեբայութիւն, սխալ, թակարդ, ոճիր», լիթ. nu-draudus «դատապարտելի», հիսլ. draugr, իռլ. aur-drach «ուրուական, խաբէական տեսիլ». հսաքս. uidriogan, հբգ. triogan, գերմ. trugen «խաբել», սանս. dhruti-«խաբէու-թիւն», dhūrvati «խաբելով թակարդը գցել», dhurtu-«խորամանկ, նենգաւոր», dhvarā-«խաբէական», dhvarā «սատանայ» ևն (Wal-de, 313-4, Pokorny, 1, 874)։-Հիւբշ. 146։
cf. Դրժող.
• = Հպրս. draužana-, draujana-«ստա-խօս» (Bartholomae, 769), պհլ. [other alphabet] ︎ drōžan «ստախօս», drōžanān «չարք, ան-արդարք», պազենդ. drōžan «ապօրինի», drožangar «կեղծութիւն, խարդախութիւն», drōžani նոյն նշ. բոլորն էլ ծագում են իրանեան druj արմատից, որի վրալ տե՛ս նախորդը։ Ածանցումը տեղի է ունեցած ի-րանեանների մօտ և հայերը նոյն բառը պատրաստ ձևի տակ նրանցից փոխ են ա-ռել։-Հիւրշ. 146։
one, alone.
• = Հիւսիսային կովկասեան լեզուախմբից փոխառեալ մի ձև է. հմմտ. չերքէզ. z2 «մէկ», կաբարդին. zzə «մէկ», yizako «միակ, եզակի». Հայաստանի հիւսիսային մի նահանգի օտարասեռ հայ ժողովրդեան լեզուի մէջ գտնուելով նոյն բառը՝ յունաբան հեղինակները վերցրին այն և օգտագործեցին իրենց նորահնար քերականութեան մէջ։-Աճ.
• ՆՀԲ սանս. էքա, պրս. եէք, դաղմ. ե-տին։ Peterm. 23, 35, 151 և Windisch. 29 սանս. eka «մէկ»։ Canelletti Ar-menia, թրգմ. Արշալ. արրտ. 1842, 108 յն. εἰς ձևից է դնում։ Յովնանեան, Քննութ. մարդկ. լեզուի, Վիեննա 1857, էջ 64 պրս. yak, յն. εἰς ևն ձևերի հետ. Տէրվ. Երկրագունտ, Ա, էջ 16, Լե-
ox;
Taurus;
եզին ագի, mullein;
եզին աչք, camomile;
cf. Եզնակն.
• , ն հլ. (-զին, -զանց) «եզ» ՍԳր, «ցուլ կենդանակերպը» Եզն., որից՝ եզնանոց «գոմ» Ոսկ. մ. բ. 27, եզնալուծ Սիր. իզ. 10, եզնակ «փոքր եզ» Եպիփ. ծն., «ոսկի բզեզ» Գաղիան. Մխ. առակ., եզնախոլ Պտմ. ա-ղէքս. եզնող «հօտաղ, մշակ, երկրագործ, հերկող» Վեցօր. էջ 129 (ըստ սրբագրութեան Հ. Ա. Վարդանեանի, ՀԱ, 1911, 302 չունի ՆՀԲ), որ յետնաբար եղել է եզող Նար. էջ 138 (Աւետիքեան, Մեկն. Նարեկի, Վենետ. 1859, էջ 281 հասկանում է «միաւորող, կապող լծոց, մաճկալ», իբր եզ «մէկ» բառից). նոյն արմատից է նաև Եզնիկ յատուկ անունը։
ether;
heaven;
ether;
— ծծմբական, sulphuric -;
— քացախական, mpyreumatic acetic spirit.
• . ա. ի-ա հլ. «երկնքի վարի մասը, ամպերից վեր եղած օդի խաւը» Վեցօր. էջ 20 (սեռ. եթերայ), 48, 50, 57 (սեռ. եթերաց. սակայն որովհետև յոգնակի չէ, ուստի կար-դա՛ եթերայ), 172 (սեռ. եթերաց), Եղիշ. հրց. 57. Արիստ. աշխ. Պղատ. տիմ. Շիր. (հրտր. Պատկ. էջ 47), Կիւրղ. ղկ. (արդի գրակա-նում «օդից դուրս եղած տարածութիւնը և այդ տարածութիւնը լցնող անյայտ նիւթը. 2. մի տեսակ քիմիական մարմին»), որից՝ ե-թերական էր ընդ եղբ. 47. Աթան. Բենիկ. Տոմար., եթերաճեմ Նար. յովէդ., եթերային Արիստ. աշխ. Մաքս. դիոն., եթերեան Գնձ. եթերընթաց Գնձ., եթերանման ԱԲ ևն. լտ. aether, վրաց. ვთერი եթերի, գերմ aether, ֆրանս. éther, ռուս. зфиоъ ևն։-Հիւբշ. 347։
• Ուղիղ մեկնութեան ծանօթ էր հներից Անան. գիտ. 39 «Ջոր յոյնք եթերն կոչեն և քաղդէացիքն հուր թաղկեալ»։ Սրանից առնելով Հ. Երզնկացին, «Յաղագս երկ-նային զարդուց» ոտանաւորի մէջ, էջ 27, գրում է. «Ջոր և եթեր զսա կարդացին ազգն յունական և հուր թաղկեալ այնք որ լեզուաւ քաղդէական»։ Նորերից ու-ղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ, յետոյ ՆՀԲ, վեր-ջինս լծորդ է դնում նաև հյ. ատր (տե՛ս արփի)։
if;
provided, on condition;
perhaps;
be it so;
— սիրէք զիս, if you love me;
— ասեն քեզ, if you be told;
— արասցէ եւ — ոչ, whether he do it or not;
— իցէ, whether;
perhaps;
— ոչ, save, if not, except;
unless.
• «երբոր, թէ որ. 2. թէ՛, է՛լ (թէ՛ այս և թէ՛ միւսը). 3. միթէ, արդեօք, գուցէ. 4. թէ, որ (տեսաւ որ...)» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ևն. հնա-գոյն գրչութիւնն էր եթե
cf. Ելք;
—ի աղագ means, expedient;
—ի աղագս գտանել, to devise, to find means, to remedy;
ոչ էր նոցա ոչ եւ ոչ մուտ, they could not neither get out nor in;
ոչ գիտեմ զ— եւ զմուտ իմ, I do not know how to act.
• , ի հլ. «ներսից դուրս գալը» ՍԳը, «վեր բարձրանալը» Փիլ. լին., «անցք, ընթացք. ճամբայ» ՍԳր, «վերջ, լրումն, աւարտ» ՍԳր, «մի գործի վախճանը» Եղիշ., «յաջող վախ-ճան» ՍԳր, «արևի ծագումը ևն» ՍԳր. Փարպ., «արևելեան կողմը» Խոր. աշխ., «ծորում, բխում» Նար., «կղկղանք» Մխ. ապար., «նստոյ տեղի, յետոյք» ՋԲ, «մորթի վրայի ծակտիքները» Վեցօր. էջ 175 (տպուած է խելք, ուղղելի ելք՝ ըստ Ս. Վ. Նազարէթեա-նի ձեռագրի. տե՛ս Պատկեր, 1893, էջ 284), «հեռանալ, հրաժարուիլը» Վրք. հց., «ծախը» Տոբ. ա. 23, որից՝ ելանել (կտ. ելի, հրմ. ե՛լ) «դուրս գալ. 2. ծագիլ, բղխիլ, յառաջ գալ. 3. վեր բարձրանալ. 4. հեծնել, նստիլ (ձի. նա--5. վիճակուիլ, յարմար գալ. 6. անունը տա-րածուիլ, հռչակուիլ. 7. այնպէս լինել, գըտ-նուիլ» ՍԳր, ելևել առնել «ջանալ իրար գե-րազանցել» ծն. իե. 23. Բուզ. կամ ելևելս առնել Փարպ., ելևէջ Ագաթ., ելևմուտ ՍԳր. ելամուտ «դուռ» Եզեկ. խը. 30. ելանելի «սանդուխ» Եզեկ. խ. 31, ելող Դ. թագ. ժա-Չ. Զքր. ը. 9, ելուստ «բոյսի աճում» Փիլ. քհ., անել Փիլ. Եղիշ., խաչելեալ ՍԳր, խաչելու-թիւն Եզն., յորդելակ Քեր. քերթ., դժուարե-լանելի Տօնակ. Մխ. առակ., վերելակ «ձի (կամ նաւ) հեծած անձը» Պիտ. Փիլ., վերելք Նար., ելուն «դուրս ցցուած» Ադամ. 125. ելակէտ, ելարան (նոր գրականի մէջ) ևն. Չանազան նախդիրներով ստանում է նորա-նոր ձևեր և նշանակութիւններ. այսպէս՝ 2. Զ նախդիրով կլինի զելաճել «չափից անց կե-նաւ» Ոսկ. յհ. ա. 12.-3. ընդ նախդիրով՝ ըճդել «հետը ելած-նստած, հետը մեծացած, ծանօթ, սովոր» Ագաթ., ընդելանիլ «հետը մեծանալով վարժուիլ, կրթուիլ» Եւս. ատմ Ոսկ., «ջանալ, փորձել» Գծ. թ. 26, ընդեւա-ցուցանել Սիր. իբ. 17. Եզն., ընդելուցանել Բ մաև. ժ. 15. Ոսկ. մ. ա. 17, ընդելնուլ Ոսկ. մ. ա. և բ., ընդելակից Կորիւն, անընդել Գ մակ. դ. 6. Կոչ., մարդընդել Ագաթ., ձեռնըն-դել Փիլ. այս բոլորը գրուած նաև ընտել ձե-ւով որ հիմայ միակ գործածականն էւ-4 ելանեւ բայի անցողականն է ելուզանել (փո-խանակ ասելու *ելուցանել. հմմտ. փլուզա-նել, ընկլուզանել) «դուրս հանել, մէջտեղ հանել» (արմատը ելոյզ)։ Ոսկեդարեան գրա-կանութեան մէջ պահուած չէ այս բառը, բայց կայ յետնաբար ելուզանել «արտաբե-րել (ձայնը)» Թր. քեր. (Չայնաւորք ասին, վասն զի ձայնս յինքեանց անպակաս ելու-զանեն)։ Նոյն ելոյզ «հանել» արմատից է կազմուած ծխնելոյզ Հին բռ. և նոր գրակա-նում շնչելոյզ «շնչահան, օդանցք»։-5. ե-ւուզաճել բայի երկրորդ նշանակութիւնն է «ընձիւղել, ծլիլ», ինչպէս գտնում ենք ելու-զումն «ընձիւղումն» Պիտ. բառի մէջ։-Բ նոյն բայի երրորդ նշանակութիւնն է «գողա-նալ, կողոպտել» (հմմտ. հանել և յինքն հա-նել «գրաւել, խլել, կորզել»). որից մարդելոյզ «մարդագող» Ա. տիմ. ա. 10, որ ապացուցա-նում է ելուզանել բայի ոսկեդարեան գոյու-թիւնը. սրանից է նաև ելուզակ (կամ եղու-զակ, յելո τսկ, յեղուզակ) «աւազակ» Խոր. Պիտ., յեկուզս կութիւն Վեցօր. 185, յելուզա-կաբար «աւազակի պէս» Խոր., նախելուզակ Շնորհ. վիպ.։-7. Նոյն ելուզանել բայից ընդ նախդիրով կազմուած է բճգելուզաճել՝ որի առաջին նշանակութիւնն է «խուզարկե-լով երևան հանել»։ Այս նշսնա ութեամբ գտնում ենք գործածուած Արծր. ք. 6 (հրտր. Պատկ. էջ 113) «Յերկիւղ կասկաւանաց և. ղեալ՝ թէ իցէ ընդելուզեալ Տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին՝ ծախիցեն զզօրութեւն նո-րա»։ Յայտնի չէ ի՛նչ փոխաբերութեամբ այնուհետև ընդելուզանել ստացել է «իրար անց կացնել, յեռուլ, հիւսել» ՍԳր. Ոսկ. Մտթ. և ա. տիմ. «խօսքը զարդարել, պճնել» Ոսկ. ես. նշանակութիւնները, որից՝ ընդելուզուած Ել. իը. 17, ընդելուզումն Պիտ. փիւ.։
• A Acoluthus. Obadias armenus, Lipsiae, 1680, էջ 51 «procul dubio ab ébr. [hebrew word] derivatum est» (անկաս-կած եբր. 'āla բառից ածանցուած է), Peterm. 29, 259 եբր. [hebrew word] 'alāh. ա-րաբ. [arabic word] 'alā «վեր բարձրանալ»։ Mül-ler, SWAW, 42, 257 նոյն ընդ եղանիլ= զնդ. ərə. հմմտ. պրս. šudan «երթալ» և «լինել»։ Տէրվ. նախալ. 62 լառնել և երթալ ձևերի հետ՝ սանս. rhōmi, լն. ὄρνυμι, լատ. orior, հհիւս. arna, որոնք հնխ. ar արմատից է դնում։ Bugge, KZ, 32, 53 յն. τελλω. τελλομαι «ելնել, բարձրանալ», τέλλειν, τέλλεσϑαι «ծա-գիլ աստեղց», *ανα-τολή «արևելք», τελος «վերջ, ծայր», τέλη «ելք, ծախք» բառերի հետ միացնելով՝ հանում է հնխ. qel, k2êlo-արմատից՝ նախաձայ-նի յապաւումով։ Bartholomae սանս. iyarti «շարժման մէջ դնել», գերմ. ei-len «աճապարել, փութալ», հբգ. ilen։ Հիւբշ. 441 յիշում և մերժում է վերջին երկու մեկնութիւնները։ Միևնոյն տե-ղում. Meillet-ի բերանն է դնում մի նոր համեմատութիւն. յն. πšλω. πέλομαι «շարժիլ», περιπλόμενος «շրջապատեալ, գերազանցեալ», սանս. čar «շարժիլ» չունի մի այսպիսի մեկնութիւն։ Ակնար-կուած տեղը (MSL, 7, 162, ինչպէս նաև 10, 282) նոյն πελομαι բառը համեմա-տուած է եղանիլ բայի հետ։ (Հիւբշ. սխալուէլ է անշուշտ t կարդալով 1)։-Հիւնք. եղանիլ բայից։ Pedersen. Հայ
cf. Եմ.
• , ի հլ. «ներսից դուրս գալը» ՍԳը, «վեր բարձրանալը» Փիլ. լին., «անցք, ընթացք. ճամբայ» ՍԳր, «վերջ, լրումն, աւարտ» ՍԳր, «մի գործի վախճանը» Եղիշ., «յաջող վախ-ճան» ՍԳր, «արևի ծագումը ևն» ՍԳր. Փարպ., «արևելեան կողմը» Խոր. աշխ., «ծորում, բխում» Նար., «կղկղանք» Մխ. ապար., «նստոյ տեղի, յետոյք» ՋԲ, «մորթի վրայի ծակտիքները» Վեցօր. էջ 175 (տպուած է խելք, ուղղելի ելք՝ ըստ Ս. Վ. Նազարէթեա-նի ձեռագրի. տե՛ս Պատկեր, 1893, էջ 284), «հեռանալ, հրաժարուիլը» Վրք. հց., «ծախը» Տոբ. ա. 23, որից՝ ելանել (կտ. ելի, հրմ. ե՛լ) «դուրս գալ. 2. ծագիլ, բղխիլ, յառաջ գալ. 3. վեր բարձրանալ. 4. հեծնել, նստիլ (ձի. նա--5. վիճակուիլ, յարմար գալ. 6. անունը տա-րածուիլ, հռչակուիլ. 7. այնպէս լինել, գըտ-նուիլ» ՍԳր, ելևել առնել «ջանալ իրար գե-րազանցել» ծն. իե. 23. Բուզ. կամ ելևելս առնել Փարպ., ելևէջ Ագաթ., ելևմուտ ՍԳր. ելամուտ «դուռ» Եզեկ. խը. 30. ելանելի «սանդուխ» Եզեկ. խ. 31, ելող Դ. թագ. ժա-Չ. Զքր. ը. 9, ելուստ «բոյսի աճում» Փիլ. քհ., անել Փիլ. Եղիշ., խաչելեալ ՍԳր, խաչելու-թիւն Եզն., յորդելակ Քեր. քերթ., դժուարե-լանելի Տօնակ. Մխ. առակ., վերելակ «ձի (կամ նաւ) հեծած անձը» Պիտ. Փիլ., վերելք Նար., ելուն «դուրս ցցուած» Ադամ. 125. ելակէտ, ելարան (նոր գրականի մէջ) ևն. Չանազան նախդիրներով ստանում է նորա-նոր ձևեր և նշանակութիւններ. այսպէս՝ 2. Զ նախդիրով կլինի զելաճել «չափից անց կե-նաւ» Ոսկ. յհ. ա. 12.-3. ընդ նախդիրով՝ ըճդել «հետը ելած-նստած, հետը մեծացած, ծանօթ, սովոր» Ագաթ., ընդելանիլ «հետը մեծանալով վարժուիլ, կրթուիլ» Եւս. ատմ Ոսկ., «ջանալ, փորձել» Գծ. թ. 26, ընդեւա-ցուցանել Սիր. իբ. 17. Եզն., ընդելուցանել Բ մաև. ժ. 15. Ոսկ. մ. ա. 17, ընդելնուլ Ոսկ. մ. ա. և բ., ընդելակից Կորիւն, անընդել Գ մակ. դ. 6. Կոչ., մարդընդել Ագաթ., ձեռնըն-դել Փիլ. այս բոլորը գրուած նաև ընտել ձե-ւով որ հիմայ միակ գործածականն էւ-4 ելանեւ բայի անցողականն է ելուզանել (փո-խանակ ասելու *ելուցանել. հմմտ. փլուզա-նել, ընկլուզանել) «դուրս հանել, մէջտեղ հանել» (արմատը ելոյզ)։ Ոսկեդարեան գրա-կանութեան մէջ պահուած չէ այս բառը, բայց կայ յետնաբար ելուզանել «արտաբե-րել (ձայնը)» Թր. քեր. (Չայնաւորք ասին, վասն զի ձայնս յինքեանց անպակաս ելու-զանեն)։ Նոյն ելոյզ «հանել» արմատից է կազմուած ծխնելոյզ Հին բռ. և նոր գրակա-նում շնչելոյզ «շնչահան, օդանցք»։-5. ե-ւուզաճել բայի երկրորդ նշանակութիւնն է «ընձիւղել, ծլիլ», ինչպէս գտնում ենք ելու-զումն «ընձիւղումն» Պիտ. բառի մէջ։-Բ նոյն բայի երրորդ նշանակութիւնն է «գողա-նալ, կողոպտել» (հմմտ. հանել և յինքն հա-նել «գրաւել, խլել, կորզել»). որից մարդելոյզ «մարդագող» Ա. տիմ. ա. 10, որ ապացուցա-նում է ելուզանել բայի ոսկեդարեան գոյու-թիւնը. սրանից է նաև ելուզակ (կամ եղու-զակ, յելո τսկ, յեղուզակ) «աւազակ» Խոր. Պիտ., յեկուզս կութիւն Վեցօր. 185, յելուզա-կաբար «աւազակի պէս» Խոր., նախելուզակ Շնորհ. վիպ.։-7. Նոյն ելուզանել բայից ընդ նախդիրով կազմուած է բճգելուզաճել՝ որի առաջին նշանակութիւնն է «խուզարկե-լով երևան հանել»։ Այս նշսնա ութեամբ գտնում ենք գործածուած Արծր. ք. 6 (հրտր. Պատկ. էջ 113) «Յերկիւղ կասկաւանաց և. ղեալ՝ թէ իցէ ընդելուզեալ Տաճկաց՝ գտեալ զպահեստ գանձին՝ ծախիցեն զզօրութեւն նո-րա»։ Յայտնի չէ ի՛նչ փոխաբերութեամբ այնուհետև ընդելուզանել ստացել է «իրար անց կացնել, յեռուլ, հիւսել» ՍԳր. Ոսկ. Մտթ. և ա. տիմ. «խօսքը զարդարել, պճնել» Ոսկ. ես. նշանակութիւնները, որից՝ ընդելուզուած Ել. իը. 17, ընդելուզումն Պիտ. փիւ.։
• A Acoluthus. Obadias armenus, Lipsiae, 1680, էջ 51 «procul dubio ab ébr. [hebrew word] derivatum est» (անկաս-կած եբր. 'āla բառից ածանցուած է), Peterm. 29, 259 եբր. [hebrew word] 'alāh. ա-րաբ. [arabic word] 'alā «վեր բարձրանալ»։ Mül-ler, SWAW, 42, 257 նոյն ընդ եղանիլ= զնդ. ərə. հմմտ. պրս. šudan «երթալ» և «լինել»։ Տէրվ. նախալ. 62 լառնել և երթալ ձևերի հետ՝ սանս. rhōmi, լն. ὄρνυμι, լատ. orior, հհիւս. arna, որոնք հնխ. ar արմատից է դնում։ Bugge, KZ, 32, 53 յն. τελλω. τελλομαι «ելնել, բարձրանալ», τέλλειν, τέλλεσϑαι «ծա-գիլ աստեղց», *ανα-τολή «արևելք», τελος «վերջ, ծայր», τέλη «ելք, ծախք» բառերի հետ միացնելով՝ հանում է հնխ. qel, k2êlo-արմատից՝ նախաձայ-նի յապաւումով։ Bartholomae սանս. iyarti «շարժման մէջ դնել», գերմ. ei-len «աճապարել, փութալ», հբգ. ilen։ Հիւբշ. 441 յիշում և մերժում է վերջին երկու մեկնութիւնները։ Միևնոյն տե-ղում. Meillet-ի բերանն է դնում մի նոր համեմատութիւն. յն. πšλω. πέλομαι «շարժիլ», περιπλόμενος «շրջապատեալ, գերազանցեալ», սանս. čar «շարժիլ» չունի մի այսպիսի մեկնութիւն։ Ակնար-կուած տեղը (MSL, 7, 162, ինչպէս նաև 10, 282) նոյն πελομαι բառը համեմա-տուած է եղանիլ բայի հետ։ (Հիւբշ. սխալուէլ է անշուշտ t կարդալով 1)։-Հիւնք. եղանիլ բայից։ Pedersen. Հայ
straw-berry;
arbute-berry;
տունկ —ի, straw-berry-plant.
• «խմորուկ, մորի պտու-ղը, տճկ. չիլէնկ. ռուս. клубиика. ֆրանս. fraise» Ստեփ. լեհ. արդի գրականի մէջ (արևմտեան բարբառ) գործածական է մի-այն ելակ ձևով, որից ելակենի «ելակի բոյ-սը»։
cf. Ելագ.
• «խմորուկ, մորի պտու-ղը, տճկ. չիլէնկ. ռուս. клубиика. ֆրանս. fraise» Ստեփ. լեհ. արդի գրականի մէջ (արևմտեան բարբառ) գործածական է մի-այն ելակ ձևով, որից ելակենի «ելակի բոյ-սը»։
church, assembly of the faithful;
temple consecrated to God;
assembly;
զինուորեալ —, the church militant;
յազթական —, the church triumphant.
• (-ւոյ, եաց, -եաւ) «ժողովուրդ» Բ. մնաց. ժ. 3 (ասուած է հրեաների բազ-մութեան համար. Եկն Յերոբովամ և ամե-նայն եկեղեցին Բսրայելի առ արքայ Ռոբո-վամ). «հաւատացեալների հաւաքոյթ, ժո-ղովուրդ, տաճար» ՍԳր. Կոչ. Եզն., «մարդոց ժողով» Պղատ. սոկր. Եւթիփռ., որից՝ եկե-ղեցական Ագաթ. Սեբեր., եկեղեցանալ «հա-ւաքուիլ, խմբուիլ» ՍԳր, եկեղեցացուցանել «ժողովուրդը մի տեղ հաւաքել» ՍԳր, «տա-ճարի վերածել» Եղիշ. յես., եկեղեցաշէն «ե-կեղեցին շինող բարերարը» Մ. Մաշտ. 156ա, եկեղեցպան, եկեղեցեպան Յայսմ. նախե-կեղեցի Բուզ. ևն։
• ԳՒՌ.-Սլմ. յէկէղէցի, Մկ. էկէղէցը, Խրբ. Պլ. Ռ. Տփ. էգէղէցի, Երև. Ախց. Սչ. յէգէղէ-ցի, Լ. ագէղէցի, Մշ. էղէգէցի, Զթ. գ'էղիցէ, Հճ. էղէցի կէնալ «երկրպագել» (Թերզեան, Ամէն. տարեց. 1924, 197), Ագլ. կղէ՛ցի, Ղրդ. գըղէ՛ցէ, Մժ. գէխցի, Շմ. յէղէցի. Հւր. յեղէ-ցին, Գոր. յէղէ՛ցի, յէ՛խծի, Ղրբ. յէ՛խցե, յե՛խծէ.-Rivola, Բառ. հայոց, 1633, էջ 104 ղնում է եղեկեցի ձևը, որ արդարանում է Մշ. Էղէգէցի ձևով.-Ակն. ունինք Էղգէսգագ. որ մի սրբավայրի անունն է (իբր *եկեղե-ցեակ)։
Ecclesiastes or the Preacher;
Eeelesiastieus (book).
• (գրուած նաև եկկլեսեաս-տէս, եկկլէսիաստէս, եկլեսիաստէս, եկլէ-սիաստէս) «քարոզիչ վարդապետ» Նխ. ժող. «Սողոմոն իմաստունի գիրքը՝ որ կոչւում է նաև ժողովող» Ժող. ա. 1. Կոչ. 70. Եզն. էջ 189, «Սողոմոնի երգ երգոցը» Կոչ. 283, «Սո-ղոմոն իմաստունին տրուած տիտղոսը կամ ծածկանունը» Ժող. է. 28, «Ս. Մեսրոպին տրուած տիտղոսը» (Յունաց մէջ) Սասն էջ 57։
nail;
claw, talon;
hoof;
onyx.
• , ն հլ. (եղնգան, -գամբ. -գունք -գանց) (գրուած նաև եղունկն, եղենգունք իբր ռմկ. ըղունկն, ըղընկունք, ղնգունք, ղուն-գըն Ոսկ. ճառք 827, ղանկ Անկ. գիրք նոր կտ. 393) «եղունգ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Փարպ., «քանդակագործի գրիչ» Երեմ. ժէ. 1, «քերիչ» ოառընտ., «եղնգնաքար» ՍԳր. «մի տեսակ խունկ» Ել. լ. 34։ Վերջինները թարգմանա-բար յն. ὄνυς բառից, որ նշանակում է «ե-ղունգ, երկաթէ ճանկ կամ քերիչ, եղնգնա-քար և նոյն խունկը»։ Այս բառից են՝ եղնq-նաբերան (նախաձայնի յապաւումով՝ ղնգ-նաբերան) Եփր. վկ. արև., եղնգնաքար «մի տեսակ ազնիւ քար» (սխալմամբ գրուած նաև եղեգնաքար, եղենգնաքար) Եզեկ. իը. 13. Յայտ. իա. 20, եղնգնեայ «նոյն քարը» Տօնակ., լայնեղունգն Անյ. պորփ. Սահմ., սարդեղունգն «մի տեսակ քար է» Բրս. ըն-չեղ.։
• էջ 71). նախահայ ձևն էր *nong*h, ո-րից տարանմանութեամբ *ղունգ>ն-ղունգ (անձնական)։ Սրա վրայ խօսում է Osthoff, SA, 2, 114։ Դարձեալ Ost-hoff, Etymologische Parerga, 1, 280 և 294 մեևնում է եղ-ունգն բարդուած եղ «եղջիւր» բառով, որով բուն բառը լի-նում է *ունգն «եղունգ», Scheftelowiiz, BВ, 28, 306 հսլ. raka, լիթ. ranka, լեթթ. rōka «ձեռք» բառերին է կցում։
hinderance, obstacle.
• ԳՒՌ.-Նո՞յն է արդեօք եղուրջ Ալշ. Բղ. Բլ. «քարացած ձիւն, որի վրայից կարելի է եր-թալ առանց բնաւ խրուելու»։
pallpallium.
• , ի-ա հլ. «եպիսկոպոսական խաչազարդ ուրար» (գրուած նաև եմափորոն, եմափորտ, էմիփորոն, եմիփոռոն, եմփորտ. եմոփորտ, եմեփոր, եմափոր, ոմոփորոն, ո-նիփորոն, ոնոփորոն, աւմաւֆաւրոն) Լմբ. մատ. էջ 82, 86. Վրք. հց. Գնձ. Յայսմ. Մխ. դտ. Օրբ. իզ. կե (էջ 314), Մաշտ. Կիլիկ. ա-մէնից ուղիղ ձևն է ոմոփորոն, բայց արդի գրականում գործածական է միայն եմիփո-րոն, ևալ նաև լայնափորոն։
honey-dew, manna.
• = Պհլ. *gazpēn բառից փոխառեալ, որ բուն նշանակում է «մոշայի մեղը» և կազ-մուած է gaz «գաղ, մոշայ» և pēn «մեղը» բառերից. սրանից gaz «մոշայ», որ կորած է պահլաւերէնում, գտնում ենք պրս. ❇ gaz և բելուճ. gaz հոմանիշների մէջ (տե՛ս վերը հյ. զազ), իսկ պհլ. pēn «մեղը» ձեր ներ-ևայացնոմ են բելուճ. bēnag, bēnaγ «մեղը». պրս. [arabic word] angubīn, պհլ. angpên, angu-mén «մեղր» (կազմուած ang «մեղու» և pen «մեղը» բառերից)։ Պհլ. *gazpēn ձևի դէմ նոր կազմութեամբ զանում ենք պրս. [arabic word] gazanguben კամ ❇ gazānbū «գազպէն», որ բարդուած է պրս. ❇ gaz «մոշայ» և [arabic word] angubīn «մեղը» բառե-րից։-Հիւբշ. 124։
throne;
seat, chair;
dignity;
precipice, high and very steep place;
անկանել ի —է, —է ի ժ կործանիլ, հտիլ ի —ից, ի —իցն վիժել, to be precipitated, to be thrown or to fall from one precipice to another;
ի —ից մղել, to precipitate.
• ՆՀԲ նախորդի հետ միասին է դնում։ Lagarde, Btrg. bhtr. Lex. 72 զնդ. gā-ϑanh բառի հետ, որ մեկ անզամ գոր-ծածաած է Vašt 14, 21։ Հիւբշ. 125 մերժում է այս համեմատութիւնը, ո-րովհետև զնդ. այս բառը պիտի կար-դալ vīgāϑō (á. vīγāϑō) «բլուր, խորշք ևն» նշանակութեամբ։ (Bartholomae ևս, էջ 1436, նոյն բառը կարդում է vīgāϑō «Finsenkung, Schlucht, վայ-րէջք, կիրճ» և չզիտէ (էջ 521) gā' ϑanh ձևը)։ Հիւնք. նոյն ընդ «ահ «ա թոռ»։ Bugge, Lyk. Stud. 1, 13, զըտ-նում է պոնտական Cagonda քաղաքի անա ան մէջ։ Թիրեաքեան, Արիահայ թռւ. 110 պրս. [arabic word] kuh «լեռ» բառի սղեալ [arabic word] kah ձևից։
idea, notion, imagc;
opinion, thought;
design, project, plan, conception;
pattern, model, exemplar, form, example, cast, mould;
copy, apograph.
• , ի-ա հլ. «նախատիպ, կաղա-պար, օրինակ, պատկեր» Փիլ. Ոսկ. լս. Պա-րապմ. Յհ. իմ. ատ. Արիստ. ստորոգ. հնա-գոյն վկայութիւնն ունի Եփր. Վկ. արև. էջ 20 (որով առեալ որդիք մարդկան ի գաղափար՝ տեսեալ տպաւորին), որից՝ գաղափարել «ε-րինակել, նմանեցնել, ձևացնել» Փիլ. եւ. 3հ իմ. եկ. Նանայ. Զքր. կթ., գաղափարութիւն «օրինակ, նմանութիւն» Անան. եկեղ. Նա-նայ. յռջ. Ոսկիփ., նախագաղափար Փիլ. լին. Նիւս. կազմ. Կիւրղ. գնձ. Թր. քեր., նախա-գաղափարել Նխ. կողոս., նախագաղափա-րութիւն Նիւս. կազմ. Սարգ. ա. լհ.։ Նոր ռա-ռեր են՝ գաղափարական, գաղափարակից, գաղափարանշան.-արդի գրականում զա-նազանում են գաղափար (երբեմն գրուած գաղաբար՝ արևմտեան հայոց մէջ) «միտք, խորհուրդ, կարծիք» և կաղապար «նախա-տիպ, օրինակ, մօդէլ կամ ղալիբ»։
— ընդ —, covertly, clandestinely.
• «գաղտնի, ծածուկ կերպով» ՍԳր. Փարպ., որից՝ գաղտաբար Ոսկ. յհ. բ. 1, գաղ-տագնաց Ծն. լա. 26, գաղտագողի ՍԳը. Ոսկ մ. ա. 8, գաղտագողօնք Բ. մակ. դ. 39. Բուզ.. գաղտակեր Ամբ. գ. 14, գաղտանոց «ծածուկ պահարան» (չունի ՆՀԲ) Օրբ. հրտր. Էմ. 164, «աղտառ «յետևից ծածուկ կծող շուն» (նո. րագիւտ բառ) Տաթև. ամ. 249, 250. էֆիմ 365։ -ուկ և -նի մասնիկներով աճած են՝ գաղտուկ Բ. մկ. զ. 11. Գ. մկ. դ. 10. Ոսկ. ա-տիմ. Եւս. պտմ. Բուզ. Եփր. թգ., գաղտնի (հմմտ. յայտնի) ՍԳր., գաղտնիք Սգր., Ա-գաթ.։ Վերջինս արտադրում է ուրիշ նոր ա-ծանցներ. ինչ. գաղտնագործ Մծբ., գաղտ-նաշշունջ Մծբ., գաղտնութիւն Սղ. ձ. 18 ևն։ Նոյն գաղտ արմատից են և գաղտակուր «մի տեսակ ծովային խեցեմորթ» Եւս. պտ. 267. Եփր. մրգ. 352-3. Փիլ. լիւս. 139, 165. Ճա-ռընտ. Նեմես. էջ 18, 30 կամ գաղտակրայ Սարգ. Յուտ. գ. էջ 666. Նիւս բն. գաղտակը-տուր Վրք. և վկ. Բ. 235. գաղտիկուր կամ գաղտիկուռ «ջղախոտ, եզնալեզու» Գաղիան. բժշ. (ըստ Տիրացուեան, Contributo alla flora oell' Armenia, էջ 97 և 114, Plan-tago major L կամ Taraxacum officinale Wigg.). գրուած է նաև գաղտակուռ, գաղ-տակուր, գաղտակոր, գաղտնակոր, կխտը, կուր, որոնց դէմ ունինք արդի բարբառներից Մշ. գողտկուր, Ղրբ. կխտըկօ՛ռնը, տխտը-կօ՜ռնը, Ղզ. Ջղ. տխտըկուռ։ Առաջին բառի համար հմմտ. Փիլ. լիւս. 139 տրուած նկա-րագրութիւնը՝ «Եւ նշանակ խեցեմորթացդ կատարելագոյն է, որոց մարմինն ուտելի է. դար ա ն ա մ ո ւտ լինի երկուք պատե-նիւք. միովն ի միոչէ և միւսովն ի միոջէ՝ որք զնովաւ անկեալ պնդեն պատեանքն»։ Երկրորդը բխում է անշուշտ մի հին աւան-դութիսնից. հմմտ. սրա վրայ մի առասպել ՀԲուս. § 402։ Գաղտ բառից է վերջապէս գաղտամեստ «խարդախ» Իմ. ժդ. 24 (áá. գաղտամես, գաղտամեսց, գաղտապէս), որի վերջին մասը անծանօթ է։-Նոր բառեր են՝ գաղտնապահ, անգաղտնապահ, գաղտնիքա-ւnր ևն։
to come;
to arrive, to attain;
to behave, to demean one's self, to act;
to be inclined;
to apply ones self with ardour;
յառաջ —, to spring, to proceed, to emanate, to rise, to derive, to result;
— ի միտս, յինքն, to recover one's senses;
— ի լաւութիւն, to amend, to reform;
— ի յառութիւն, to grow worse;
ընդ արհամարհանս —, to be despised;
եկն ի վախճանել, he was near death;
— աւուրն, it is getting light;
ի — աւուրն, at the break of day, at dawn;
ի — երեկոյին, towards evening;
— ի վտանգ, to run into danger or peril;
— ի զարմացումն, to admire;
— ի հարցումն, to interrogate;
յերկիւղ — to fear;
— յոզորմութիւն, to have pity;
— ի զղջումն, to repent;
— յիմն, to undertake;
ի քնին —, to examine;
— ի կարծիս ուրուք, to consent;
յաղերս —, to grant, to become compassionate;
ընդ ձեռամբ —, to fall into the hands of;
— ընդ աղբ or ապաւառ, to stain, to soil one's self;
— ընդ ծուխ, ընդ փոշի, to be smoked;
to cover with dust;
— ընդ կուսական արգանդ, to be born of a virgin;
ընդ ուրուք կեանս —, to examine the life of some one;
— ըստ կամաց or ըստ բանի ուրուք, to listen, to give attention;
ըստ կարծեաց ուրուք —, to speak according to the opinion of some one;
սիրով — զմատնըչաւ, to love traitors;
— զայլ արամբ, to love another persons husband;
— զտամբ իւրով, to take care of one's own household;
զերկրաւ —, to turn, to travel round the world;
— զիւիք, to applicate one's self, to give one's self to;
գինւոյ — զտկամբ, to see double from wine;
զօրինօք —, to keep the laws;
զանառակութեամբ —, to be inclined to debauchery;
— զարբեցութեամբ, զընչիւգ —, to give one's self to drink, — to avarice;
զբանիւք —, to chatter, to tattle;
որքան — է քեզ, according to your strength;
որչափ իւր — էր, as much as he could;
— ի վերայ, to assail, to come upon;
to happen some misfortune.
• , ու հլ. «ոտքի կռուան, հնարք, միջոց, ճար, ելք» Վեցօր. Ոսկ. ես. փիլ., «անգամ. հեղ» Բուզ. ե. 3. Լաստ., որից գամ մի «մի-անգամ, մէյ մը որ» Ոսկ. ես. մ. գ. 4. Ա եզր. ր. 87. Կիւրղ. թգ., գամու գամու «ստէպ ստեպ, քանիցս» Եփր. եբր. 218, գամ քան զգամ «տակաւ առ տակաւ, հետզհետե» Բ. մակ. ը. 8, գամ գտանել, գամս գտանել, գա-մագիտ կամ գամագիւտ լինել կամ գտանել (սխալմամբ գրուած նաև կամագիւտ լինել) «մի միջոց գտնել, հնարել, դիմադրել» Եւս. քր. Բուզ. Ոսկ. փիլ. և մ. (ստէպ). Փարպ. (օրինակների գումարութիւնը տե՛ս ՀԱ 1921 242). որ և գամագտանել Եփր. վկ. արև. (Սո-փերք, հտ. Ի, 121), որ Վարդանեան, ՀԱյ 1921, 243 մերժելով՝ ուղղում է գամս գտա-նել. բայց ուղիղ է գամագտական «յաղթա-կան» Մագ. (Նորայր, Բանասէր, թ. 1900, էջ 131), անգամագիւտ «անվնաս. lintact» Սկևռ. աղ. Արծր. Տօնակ.։-Բառ. երեմ. էջ 61 և ՀՀԲ ունին նաև գամագամ «պէսպէս, զանազան»։ ։︎ ι [arabic word] ︎
means, resources, remedy;
hold, crack, opening;
time, retaking;
ոչ կարել —ս գտանել, not to know where to put the hands or feet, to be without remedely;
—ս եւ հնարս գտանել, to find the way to do a thing;
ոչ կարացին — եւ մուտ գտանել, they could not do more;
— մի, once;
—ու, —ու, many times, successively, always;
— քան զ—, little at a time, more and more.
• , ու հլ. «ոտքի կռուան, հնարք, միջոց, ճար, ելք» Վեցօր. Ոսկ. ես. փիլ., «անգամ. հեղ» Բուզ. ե. 3. Լաստ., որից գամ մի «մի-անգամ, մէյ մը որ» Ոսկ. ես. մ. գ. 4. Ա եզր. ր. 87. Կիւրղ. թգ., գամու գամու «ստէպ ստեպ, քանիցս» Եփր. եբր. 218, գամ քան զգամ «տակաւ առ տակաւ, հետզհետե» Բ. մակ. ը. 8, գամ գտանել, գամս գտանել, գա-մագիտ կամ գամագիւտ լինել կամ գտանել (սխալմամբ գրուած նաև կամագիւտ լինել) «մի միջոց գտնել, հնարել, դիմադրել» Եւս. քր. Բուզ. Ոսկ. փիլ. և մ. (ստէպ). Փարպ. (օրինակների գումարութիւնը տե՛ս ՀԱ 1921 242). որ և գամագտանել Եփր. վկ. արև. (Սո-փերք, հտ. Ի, 121), որ Վարդանեան, ՀԱյ 1921, 243 մերժելով՝ ուղղում է գամս գտա-նել. բայց ուղիղ է գամագտական «յաղթա-կան» Մագ. (Նորայր, Բանասէր, թ. 1900, էջ 131), անգամագիւտ «անվնաս. lintact» Սկևռ. աղ. Արծր. Տօնակ.։-Բառ. երեմ. էջ 61 և ՀՀԲ ունին նաև գամագամ «պէսպէս, զանազան»։ ։︎ ι [arabic word] ︎
slip, slide;
scandal;
obstacle, stumbling;
fart;
—ս արձակել, to fart, to break wind;
գայթ ի գայթ, գայթ ի գայթի, hesitating, uncertain, inconstant;
irresolutely, remissly, in stumbling.
• «ոտքը գայթիլը՝ սահիլը, սխալուիլ կամ մոլորիլ, որոգայթ» Փիլ. ել. Վրդն. սղ. Երզն. մտթ. 310, որից գայթի ի գայթի «թոյլ, անհաստատ» Գ. մակ. բ. 16, գայթ ի գայթ Յհ. իմ. Երև. Կանոն. էջ 262, 264, գայթ «փորի քամի, փուքս» Վրդն. առ. 114, գայթիլ «սայթաքիլ, սահիլ իյնալ, սխալիլ, մոլորուիլ» Սիր. ժգ. 29, ժդ. 1, իա. 8, լդ. 20. Մծբ., գայթումն Փիլ., գայթոտ «սխալական» Կա-նոն. էջ 74. Լմբ. սղ. Սարգ. յկ. բ. էջ 23. «սա-հուն, լպրծուն» Առ որս. անգայթ «հաստա-տուն» Փարպ. Փիլ. իմաստ. դիւրագայր Խոսր. պտրգ. 11. Վրդն. ղևտ. Լմբ. սղ., գայ-թանք «սխալ, յանցանք. 2. գողութիւն» Կղնկտ. (հրտր. Էմ. էջ 66-67, Շահն. Ա. 185)=Կանոն. (սխալ է դնել «գումար. ինչք». տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. էջ 10, Բ. էջ 285)։ Այս արմատից է նաև որոգայթ, որի վրայ տե՛ս առանձին։-2. Դայթ ձևից յառաջացած է ըմև. ԳէԹ «վնաս, յանցանք», որ մի քանի անգամ գըտ-նում եմ գործածուած յետին գրականութեան մէջ, ինչ. «Մայրն՝ յորժամ գէթ առնէ մանու-կըն իւր, հարկանէ. այլ սիրտ նորա թախծի ընդ գանն» Տաթև. ձմ. հե. «Զի լաւ էր ինձ ընդ միոյ երեք տալ և ոչ թէ անկանել յայս-պիսի գեդ և յամօթ» Յայսմ. դեկտ. 10, «Եւ քէզ ասեմ, օ՛ձ խորագէտ, որ ուսուցեր զկինն տգէտ, թեպէտ յանցանք էր այդ և գէթ, բայց ո՛։ ի քէն, այլ ի չարէդ» Ադամ. էջ 93։ Սրա-նից կազմուած է գիթվոր «մեղապարտ, յան-ցաւոր». հմմտ. «Որպէս վախեցար դու ի ձայնէ փողոյն իմոյ՝ որ չես ինձ վնասակար, նոյնպէս և ես զարհուրիմ ի ձայնէ փողոյն՝ ոս կոչէ զիս ի դատաստան. զի գիթվոր եմ ԱԱստուծոյ, սևերես և պարտական». յետին մի գրուածք՝ հրտր. ЗВО, 11, 75. Որ դիթուոր լի-նի և սպանանեն... թագաւորք և իշխանք վասն այն են կացուցեալ, որ զգիթուորն հարցանեն և օրինացն Աստուծոյ վրէժխնդիր լինին» Տաթև. ամ. 35. «Գիթվորն մտեալ յե. կեղեցի՝ ազատ են». Տաթև. հարց. 392։-3. Գայթ արմատի ձայնդարձն է ԳԻԹ. (կամ գութ), առանձին անգործածական, որից ծա-գում են գթել «սահիլ, սայթաքիլ, ընկնիլ, մոլորիլ» Սգր., «սխալիլ (գողութիւն անել)» Վրք. հց. Բ. 337, գթել կամ գթեցուցանել «սայթաքեցնել, գայթակղեցնել, կործանել, մոլորեցնել» ի գիրս Խոսր. Վրք. հց. Յայսմ. նար. Լմբ. ատ., բազմագթելի «դիւրագայթ» Նար., անգթելի Փիլ. լին. Պիտ., դիւրագթե-լութիւն Ոսկ. յհ. ա. 2 (իսկ գթուցանել «թու-լացնել» ևն ձևերի վրայ տե՛ս կթոտ)։-4. Առաջին գայթ արմատը բարդելով գիլ (գլո-րիլ, գիղ, գել, գալար) բառի հետ ձևանում է-ԳԱՅԹԱԴՂԻԼ (կամ գայթակղիլ) «գլորիլ ընկնել, մոլորիլ, սխալիլ» ՍԳր., «փախչելով մի տեղ ապաստանիլ» Բուզ. Գ. ժը. Կիր. 126 (ըստ Հ. Գ. Այտնեանց, Բազմ. 1914, 257). ո-րից գայթագղութիւն ՍԳր., գայթագղանք Սե-բեր., գայթագղակից Եւագր., գայթագղեցու-ցանել ՍԳր., ղիւրագայթակղ Լմբ. սղ.։-Նիւ-թական «ոտքը սահիլ» իմաստը. գեղեցիկ կերպով ցոյց են տալիս հետևեալ վկայութիւն-ները՝ «Մի՛ ելաներ ի վերայ սառին ծովուդ, զի կօշիկ քո գայթագղեցուցանէ զքեզ» Եփր. թակղէր» Յայսմ. մրտ. 16։ Հմմտ. նաև Ոսկ. եփես. 770՝ «Ի վերայ ձեռաց առցեն զքեզ և մի՛ գայթակղեսցի զքարի ոտն քո», որի ղէմ Մտթ. դ. 6 ունինք՝ «Ի վերայ ձեռաց բարձցեն ղքեզ, զի մի երբեք հարցես զքարի զոտն քո», սրանից էլ դուրս է գալիս գայթակղիլ «ոտքը քարի զարևուիլ»։
lance.
• . ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ո հլ. այսպէս՝ գրծ. գայիսոնով Մագ. մեծ են, էջ 21) «նիզակ, տէգ» Յես. ը. 18, 26. Կիւրղ. յես. Մագ. Նար. էջ 241. Շնորհ. բարձր., որից գայիսոնաբար Անյ. բարձր., գայիսո-նական ՋԲ, արդի գրականում գայիսոն նշանակում է «թագաւորական մական»։
wolf;
— մատակ, she-wolf;
կորիւն —ոյ, wolfs cub;
ցնկնիլ —ոյ, to whelp;
առնալ —ոյ, to howl.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու հլ. «գայլ անասունը» ՍԳր. գրուած է նաև գայո (կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան, 128բ). սրա-նից են ծագում գայլ «սանձ, բերանակապ» ՍԳր. Ագաթ. (գրուած նաև գել, գէլ Շար. Շնորհ. վիպ.). հետևողութեամբ յն. λὸϰος «գայլ» բառի, որ նշանակում է նաև «ձիու կարծր սանձ, կապ» (հմմտ. լտ. lupus «գայլ գազանը», lupatus «սանձ»). գայլանալ «գայլ դառնալ, չարանալ» Ոսկ. մ. բ. 8. Մանդ., գայլենի «գայլի մուշտակ» Բուզ. զ. 2, գայլակորիւն «գայլի ձագ» Մամիկ., գայ-լառ «գայլից յափշտակուած՝ պատառո-տուած» Կանոն. Վրդն. առակ. 32 (գալառ). գայլութիւն Փարպ., գայլագռաւ Վրդն. առկ. 29, մարդագայլ «բորենի» Մխ. առկ., շնա-գայլ (նոր գրականում կազմուած), գայլա-հալած Ուխտ. բ. 37, գայլ կամ գայլխոտ «մի տեսակ գաղձ, cuscuta» Բժշ. (հմմտ. նաև ուրիշ բուսական անուններ՝ գայլ բառից կազմուած. ինչ. գայլաբոխ, գայլասխտոր, գայլասոխ, գայլթաթ, գայլթիս, գալլու ա-կանջ, գայլու թուր, գայլուկ, գայլվիզ. տե՛ս ՀԲուս. § 409-418)։
• Klaproth, Asla polygl. 106 արաբ. chaila, chaia'l բառի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 բնաձայն է համարում։ Peterm. 25, 33 լիթ. gailus «թունա-ւոր, կատաղի» բառի հետ։-Lagarde, Urgesch. 237 զնդ. valrva իբր «պա-տառող», որ գտնւում է xšaϑravairya «արօր=հողը պատառող» բարդի մէջ։ Diefenbach, Berlin. Jahrbl. 1843, 448 պրս. [arabic word] fayil(?) և ալբան. chelmr «թոյն» բառերի հետ։ Առաջին անգամ Muller. SWAW, 38, 576 և 585 զնդ, vehrkō, պրս. gurg բառերի հետ ուղիղ համեմատեց։ Այս համեմատութիւնը Lagarde, Arm. Stud. § 450 չի ընդու-նում։ Մորթման, ZDMG, 24, 80 թրք. ❇ qurd «գայլ» բառին ցեղակից է դնում։ Հիւնք. այգ բառից։ Թոմաշէկ, Deutsche Litt. 1883, էջ 1254 համա-րում է կովկասեան բառ։ -Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 104 գայլ «բերա-նակապ» բառը բաժանում է գայլ գազա-նից և դնում հնխ. wel-«ճնշել, սեղմել» արմատից, որի հետ համեմատում ի յն. ἰλλω, հոմեր. εἰλω «սեղմել», ούλαμός «ամռոխ», հյ. լմել ևն։-Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] γull «բանտարկեալի ձեռքի կապանքը, գայլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 306)։
• = Բարդուած է գայլ և խազ «քար» բառե-րից։ Վերջինը, որ առանձին գործածուած չէ մեր մատենագրութեան մէջ, փոխառեալ է պրս. [arabic word] xaz բառից և նշանակում է «քարն այն՝ որով քերեալ հանեն զաղտն ի յոտից. այագ դաշի» (ԳԴ). ըստ այսմ գայլախաղ բուն նշանակում է «գայլի քար» և արդէն գորი. .ծուած է նաև գայլաքար ձևով. հմմտ. Անկ. գիրք հին կտ. էջ 317 (չունի ՆՀԲ)։ Բա-ռիս այս կազմութիւնը արդիւնք է մի հին ա-ւանդութեան կամ հաւատալիքի։ Գայլախա-զի գայլ վանելու յատկութեան մասին տե՛ս Արեղեան, Der Armenische Volksglaube, Leipzig, 1899, էջ 115։
gag;
— ի բերան ածել, արկանել, հարկանել, to gag.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու հլ. «գայլ անասունը» ՍԳր. գրուած է նաև գայո (կրկնագիր Ագաթ. Յուշարձան, 128բ). սրա-նից են ծագում գայլ «սանձ, բերանակապ» ՍԳր. Ագաթ. (գրուած նաև գել, գէլ Շար. Շնորհ. վիպ.). հետևողութեամբ յն. λὸϰος «գայլ» բառի, որ նշանակում է նաև «ձիու կարծր սանձ, կապ» (հմմտ. լտ. lupus «գայլ գազանը», lupatus «սանձ»). գայլանալ «գայլ դառնալ, չարանալ» Ոսկ. մ. բ. 8. Մանդ., գայլենի «գայլի մուշտակ» Բուզ. զ. 2, գայլակորիւն «գայլի ձագ» Մամիկ., գայ-լառ «գայլից յափշտակուած՝ պատառո-տուած» Կանոն. Վրդն. առակ. 32 (գալառ). գայլութիւն Փարպ., գայլագռաւ Վրդն. առկ. 29, մարդագայլ «բորենի» Մխ. առկ., շնա-գայլ (նոր գրականում կազմուած), գայլա-հալած Ուխտ. բ. 37, գայլ կամ գայլխոտ «մի տեսակ գաղձ, cuscuta» Բժշ. (հմմտ. նաև ուրիշ բուսական անուններ՝ գայլ բառից կազմուած. ինչ. գայլաբոխ, գայլասխտոր, գայլասոխ, գայլթաթ, գայլթիս, գալլու ա-կանջ, գայլու թուր, գայլուկ, գայլվիզ. տե՛ս ՀԲուս. § 409-418)։
• Klaproth, Asla polygl. 106 արաբ. chaila, chaia'l բառի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 բնաձայն է համարում։ Peterm. 25, 33 լիթ. gailus «թունա-ւոր, կատաղի» բառի հետ։-Lagarde, Urgesch. 237 զնդ. valrva իբր «պա-տառող», որ գտնւում է xšaϑravairya «արօր=հողը պատառող» բարդի մէջ։ Diefenbach, Berlin. Jahrbl. 1843, 448 պրս. [arabic word] fayil(?) և ալբան. chelmr «թոյն» բառերի հետ։ Առաջին անգամ Muller. SWAW, 38, 576 և 585 զնդ, vehrkō, պրս. gurg բառերի հետ ուղիղ համեմատեց։ Այս համեմատութիւնը Lagarde, Arm. Stud. § 450 չի ընդու-նում։ Մորթման, ZDMG, 24, 80 թրք. ❇ qurd «գայլ» բառին ցեղակից է դնում։ Հիւնք. այգ բառից։ Թոմաշէկ, Deutsche Litt. 1883, էջ 1254 համա-րում է կովկասեան բառ։ -Petersson, Ar. u. Arm. Stud. էջ 104 գայլ «բերա-նակապ» բառը բաժանում է գայլ գազա-նից և դնում հնխ. wel-«ճնշել, սեղմել» արմատից, որի հետ համեմատում ի յն. ἰλλω, հոմեր. εἰλω «սեղմել», ούλαμός «ամռոխ», հյ. լմել ևն։-Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] γull «բանտարկեալի ձեռքի կապանքը, գայլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 306)։
• = Բարդուած է գայլ և խազ «քար» բառե-րից։ Վերջինը, որ առանձին գործածուած չէ մեր մատենագրութեան մէջ, փոխառեալ է պրս. [arabic word] xaz բառից և նշանակում է «քարն այն՝ որով քերեալ հանեն զաղտն ի յոտից. այագ դաշի» (ԳԴ). ըստ այսմ գայլախաղ բուն նշանակում է «գայլի քար» և արդէն գորი. .ծուած է նաև գայլաքար ձևով. հմմտ. Անկ. գիրք հին կտ. էջ 317 (չունի ՆՀԲ)։ Բա-ռիս այս կազմութիւնը արդիւնք է մի հին ա-ւանդութեան կամ հաւատալիքի։ Գայլախա-զի գայլ վանելու յատկութեան մասին տե՛ս Արեղեան, Der Armenische Volksglaube, Leipzig, 1899, էջ 115։
mud, mire, filth;
slough.
• , ի հլ. «հացի խմոր, պանրի մա-կարդ». ունի միայն ՓԲ, առանց վկայութեան. ուստի և անստոյգ բառ։
bastinado, blows with a stick, whip, lash, whipping;
scourge, chastisement, punishment;
— հարկանել, to cudgel, to strike with a stick, to whip;
— ըմպել, to receive a bastinade, beating, blows, to be beaten with a stick or whip.
• , ի հլ. «ծեծ» ՍԳր. Եզն. Եւս. քր. Ոսև. ես., «վերք» Յայսմ. մայ" 4 (Կին մի. որ ունէր ի մարմինն իւր չար վէրս, զոր շնո-ֆոր ցաւ կոչեն... և էր գան կնոջն ի թաթ ձե-ռինն սաստկացեալ), Յայսմ. յուլ՛ 5 (Շաղ-վէր կաւ և դնէր ի վերայ ցաւագար գանից մարդկան և առժամայն ողջանային), «բոյսի վիրաւոր մասերը» Վստկ. 76, 179 (երկու նշանակութիւններն էլ չունի ԱԲ), որից՝ գան ըմպել «ծեծ ուտել» Ղուկ. ժբ. 47, 48 Ագաթ.. գան հարկանել «ծեծել» ՍԳր., գանալից Բ. մկ. գ. 38. Իմ. ժզ. 1. Ագաթ. Ոսև. մ. ա. 4 Սեբեր., գանահար Ոսկ. ես., գանել «ծեծել» Բ. մակ. է. 1. Փարպ. Խոր., «կշտամբել, նա-խատել» Ոսկ. յհ. բ. 11. Բրս. մրկ., «ծառի տակը փորելու ժամանակ արմատին վնասել» Վստկ. 65, «վիրահատութեան ժամանակ շրջակայ մասերին վնաս հասցնել» (իբր մի-ջին հյ. բառ ունի Նորայր, Բառ. ֆր. 696բ), չարագան Բ. մակ. գ. 38, չարագանեալ Զաք. 4. 2. Սիր. լ. 4. Վեցօր. 170, գանգանակ առ-նել «իրաւամբ յանդիմանել, երեսը զարնել» Ոսկ. եփես. 843 (չունի ՆՀԲ), զգանեալ «ծեծ կերածի պէս եղած»? Եւագր. 236 (չունի ԱԲ), գանակոծ, գանակոծել, գանակոծութիւն (նոր բառեր)։
cf. Գանկ.
• Bötticher, Arica, 68, 124 սանս. kan-kala «կմախք» և լիթ. kaukolas բա-ռերի հետ։ Justi, Zendspr. 78 բառս կարդալով գամկ՝ նոյն է դնում զնդ. kamərəδa, պհլ. kamār, փռիւգ. ϰίμερος բառերի հետ։ Տէրվ. Մասիս, 1882 թ. մարտ 10 «Չենք կրնար որոշել, ասում է, թէ աղերս ունի՝ գանգ «ձայն» սա-ռին հետ. որովհետև ասոնց առաջին իմաստն անծանոթ է»։ Հիւնք. գան «ծեծ» ռառից։ Scheftelovitz, BВ, 28 (19Ո41. 157 և 29, 41 համեմատում է յն. և սլ. ἀμεην «ծոծրակ», գոթ. vag-vareis «բարձ», հբգ. wanga և գերմ. Wange «այտ» բառերի հետ։
frizzled, curled;
—ք, curl;
—ք ջրոց, ալեաց, little waves, bubbles.
• Bugge, Btrg. 41 համեմատելով չեխ. kučera և փոքր ռուս. kučer «խոպո-պիք» բառերի հետ, հանում է հնխ. kankəró նախաձևից։ Karst, Յուշար-ձան, 404 կամար, կարկամ, կամակոր, քամակ, կամք բառերի հետ՝ սումեր. gam, kam «ծռել, կորանալ»։ Kиnլи-дзе, Гpaм. мингр. яз. 1914, էջ 213 համեմատում է մինգր. զանզուրջելա «կանացի գլխազարդ, չիխտա-կոպի» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 114 պրս. [arabic word] ︎ kakul հոմանիշի հետ։ Petersson, KZ, 47, 268 սանս. vánčati «ճօճել, տատանիլ», vañkú-«երեռոն». գոթ. unwahs «անթերի», անգլսք. woh, հին սաքս. wäh «ծուռ», հիսլ. vangr «սխալ» բառերի հետ՝ հնխ. unquro-ձևից։ Պատահական նմանութիւն ունի սանս. khankara «մազի գանգուր»։
skull, cranium.
• Bötticher, Arica, 68, 124 սանս. kan-kala «կմախք» և լիթ. kaukolas բա-ռերի հետ։ Justi, Zendspr. 78 բառս կարդալով գամկ՝ նոյն է դնում զնդ. kamərəδa, պհլ. kamār, փռիւգ. ϰίμερος բառերի հետ։ Տէրվ. Մասիս, 1882 թ. մարտ 10 «Չենք կրնար որոշել, ասում է, թէ աղերս ունի՝ գանգ «ձայն» սա-ռին հետ. որովհետև ասոնց առաջին իմաստն անծանոթ է»։ Հիւնք. գան «ծեծ» ռառից։ Scheftelovitz, BВ, 28 (19Ո41. 157 և 29, 41 համեմատում է յն. և սլ. ἀμεην «ծոծրակ», գոթ. vag-vareis «բարձ», հբգ. wanga և գերմ. Wange «այտ» բառերի հետ։
treasure;
heap;
hymn;
— արքունի, exchequer, finances;
տուն —ու, treasure, treasury;
— արքայի, privy purse of the king.
• ՆՀԲ «առեալ ի սկղբնաւորութենէ եր-գոց Նարեկացւոյն. Դանձ լուսոյ, Գանձ բաղձալի ևն»։ Գ. Տէր-Մկրտչեան (անձնական) համարում է իտալ. can-zōna «երգ» բառից փոխառութիւն։ Բարդէն վրդ. Լոյս, թ. 51 պրս. xan-dan «կարդալ» բառից։ Հ. Պոտուրեան, Բառմ. 1906, 95 լտ. canticum «երգ»։ Վերի մեկնութիւնը տուած եմ նախ ՀԱ. 1908, 123բ։ Ֆնտգլեան, Կոչնակ, 1931. Ա 40 զնդ. gotha «երգ» բառի հետ է կապում։
box, chest, casket;
alms-box;
poor-box;
treasure, treasury;
— մանկտոյ, money-box.
• , ի-ա հլ. «գանձարան, սըն-ռուկ, դրամարկղ» ՍԳր. Ոսկ. յհ. թ. 11. Մծբ. Ագաթ.։ Արդի լեզուով «եկեղեցում փոքր ար-ևրղ՝ մէջը դրամ ձգելու համար» (հմմտ. Մարկ. ժբ. 41-43, Ղուկ. իա. 1), որից գան-ձանակադրամ (նոր բառ)։
crest, tuft, plume.
• «խոյրի կամ սաղաւարտի վրայ զարդ». մէկ անգամ ունի Բուզ. ե. 38. (ըստ Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 106 նսխալ է «զարդ» նշանակութիւնը. բառս նշա-նակում է «մի տեսակ գլխանոց կամ սաղա-ւարտ՝ վրան արծիւով»)։
execrable, ugly, deformed, slovenly;
exerementitious;
impure;
unchaste, smutty, obscene, lewd.
• ԳԴ համեմատում է պրս. [arabic word] γirš «գարշիլ, զզուիլ, զանիլ» բառի հետ։ ՆՀԲ «յետս քարշիլ իբրև ի գիշոլ կամ խորշիլ»։ Justi, Dict. kurde, էջ 310 և 331 քրդ. [arabic word] qyriš «աղտեղութիւն աղբ», [arabic word] keriz «ստահակ», kurēž klrin «աղտոտել» և [arabic word] kurēži «աղ-տեղութիւն» ձևերի հետ համեմատում է պրս. [arabic word] ❇ [arabic word] «աղտե-ղութիւն?», ավար. qeriš, կիւրին. qu-rùš և հյ. գարշ։ Տէրվ. Altarm. 78 հյ. բռստել, քստմնել, զագաշիլ, զարգաշ-եալ, գարշ ձևերի հետ նոյն է դնում սանս. harš «շշմիլ, սոսկալ, մազերը տնկուիլ, ուրախանալ ևն», լտ. horreo (
stick;
rod, switch, whip;
wand;
cudgel;
crook;
flail;
bar;
sprig, shoot;
twig;
stock, lineage;
— իշխանութեան, sceptre;
— եպիսկոպոսական, crosier.
• , ի-ա հլ. «անասուն քշելու փայտ. 2. մարդ ծեծելու փայտ. 3. ծեծ, հա-րուած. 4. խրատ. 5. իշխանի կամ թագաւորի մական, կրօնաւորի գաւազան. 6. եշևանո-թիւն». ՍԳր., «7. ծառի ճիւղ, ոստ» Վրք. հց. «8. ցեղ, զարմ, ցեղաբանական ցուցակ» Սե-բեր. Բրս. յուղիտ. Սամ. երէց., «9. եպիսկո-պոսի կառավարած թեմը» Օրբ. հրտր. Էմինի. էջ 101, «10. ծիածանի իւրաքանչիւր գոյնի շերտը» Վեցօր. 115 («Յորժամ աղեղն յամպս երևեսցի երփն երփն գունովք զգաւազանսն ձգելով.-ըստ գեղեցիկ դիտողութեան Ս. Վ Նազարէթեանի, Պատկեր, 1893, էջ 132)։ Նոյնը նաև Շիր. 45. որից գաւազանակիր Մ. Մաշտ. 184 ա, գաւազանաբուղխ, գաւազա-նահերձ, գաւազանահմայութիւն, գաւազանա-ձև, գաւազանասաստ, գաւազանաւոր, գաւա-զանել, գաւազաներգութիւն, գաւազանա-գիրք, բոլորն էլ յետին։
cf. Բաժակ.
• -Յն. γαβάϑα «ափսէ՝ խոր պնակ, թաս կամ չանաղ, bowl» (Sophocles, էջ 322. արդէն գործածուած 301 թուականից), նյն. γαβαϑα «չանաղ», γαβάϑι, γαβαϑάϰι «փոքր չանաղ», որոնք ծագում են լտ. gabata, gavata հոմանիշից։ Լատին բառի ծագումը անստոյգ է (տե՛ս Walde 331)։ Նրանից են յառաջացած ֆրանս. jatte, հբդ. gebiza, ge-bita, թրք. [arabic word] ︎ qavata, ռմկ. gavata «լայն, մեծ գավաթ» և ուրիշ զանազան ձևեր (հմմտ. Gustav Meyer, Turkise Studien, SWAW. 1803, 128, Marcel Cohen, BSL, ж 81, էջ 110)։-Աճ.
croup.
• , ի-ա հլ. «ձիու և ուրիշ կենդանի-ների ետևի կողմը» Եւս. քր. ա. 23. Խոր. գ. Չ. անարգաբար նաև «մարդու յետոյք» ՋԲ և ԱԲ (առանց վկայութեան), Վրդ. առ. 96 ունի կնոջ համար, բայց անարգակա՞ն է։ Բառիս արմատն է *գաւ, որ առանձին գործածուած չէ. որից գաւեղ «լայն և պարարտ գաւակ ու-նեցող» Շնորհ. առակ. 57։ Պարզ արմատը պահում է վրացին։
cap, bonnet, coif;
biggin;
— ծաղկանց, calix.
• , ի-ա հլ ? «գլխարկ» Սեբ. հրտրկ. Պատկ. էջ 65. Պտմ. աղէքս. Յայսմ. Շնորհ. ընդհ. Լմբ. պտրգ., «ծաղիկների ընդունարա-նը, որի մէջ ծլում է ծաղիկը» Վստկ.։ Հին մատենառոութեան մէջ աւելի սովորական է գտակ ձևը, որից գտակկարոց «գլխարկա-վաճառների շուկայ» Արձ. 1348 թ. (Վիմ. տար. 169). կայ և քդակ Հ. Կիլիկ., իսկ արդի գրական լեզուի մէջ ընդունուած է գդակ, ո-րից գդակավաճառ, գդակակար նոր բառերը։
• = Մեր բառի հետ նոյն են վրաց. ვადია գադիա, კუდი քուդի «գդակ, գլխարկ», მეǰუ-gე մեքուդե «գդակ կարող», չեչէն. քուդէ, մինգր. քուղի, կխուդի, լազ. քուդի, թուշ. քուդ «գլխարկ, գդակ»։ Բայց ի՛նչ է սրանց յարաբերութիւնը հայերէնի հետ։ Նկատելի է թէ սրանք չունին -ակ մասնիկը և ներկայաց-նում են մեո արմատական ձևը. ուստի թերևս մեր գդակը փոխառեալ լինի կովկասեաննե-րից կամ բոլորը միասին խալդիների՛ց։-M. Riabinin, MSL, 10, 16 վրացի բառը կցում է պհլ. xod, xūd, զնդ. xaoδa, հպրս. xauda, պրս. xud «խոյր» բառերին, որոնք այստեղ մեզ հետ կապ չունին, ինչպէս կար-ծում է նաև Մառ, ЗВO, 9, 306։ Վերջինս վրաց. բառի հին ձևը համարում է *գուտ, որ դանում է հյ. գտակ <*գուտակ բառի մէջ։-Այս բոլորից դուրս ունինք նաև հյ. գուտի «դդակ, դլխարկ» ձևը, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Հաւաքարանի մէջ անուանց կաթուղիկոսաց Աղթամարայ, տպ. էջմիածին. 1316, էջ 19 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, հտ. Բ. էջ 140) և որ կենդանի է մինչև հիմայ Վա-նի ու Մոկաց բարբառում կուտիկ ձևով և նշա-նակում է «վարդապետի ու քահանայի գըլ-խարկ՝ սև բրդից հիւսուած. 2. գլուխը դնելու սաղաւարտ, գլխանոց», հմմտ. կոտիկ «չա-նաղ. 2. կանանց գլխակապի շրջանակը» ևն։
gehenna, hell.
• (սեռ. ի, յետնաբար՝ ի, ռ հլ.) «դը-ժոխք, հանդերձեալ կենաց անշէջ հնոցր» ՍԳր. Ագաթ. (կրկնագրում՝ Յուշարձան, էջ 113բ). Կիւրղ. ել. Փարպ. դարձած է գեհեան «հասարակ հնոց» նշանակութեամբ՝ Ճառոնա. որից ունինք՝ գեհենաբորբոք Լաստ., գեհե-նազարդ Գնձ. Մեսր. եր., գեհենաժառանգ Անան. եկեղ., գեհենահոտ Վրդն. պտմ., գե-հենակից Սարգ. յուդ. Ճառընտ. ևն։
• = Եբր. [hebrew word] gēi-hinnom ձևից, որ Ս. Գրքի միջոցով տարածուել է ամէն կողմ. այսպէս՝ յն. γέεννα, լտ. gehenna (ֆրանս. géhonne, իտալ. geenna), ասոր. [arabic word] géhannā, արաբ. [arabic word] jahannam (աղաւ. թրք. jehennem, jehellem, jahandam) գոթ. gaiainnan, ռուս. reеннa ևն։ Եբրայե-ցի բառը նախապես ասւում էր [hebrew word] gēi ben Hinnom և կամ պարզապէս gēi-Hinnom և նշանակում էր «Հիննոմի ձորը». որ Երուսաղէմի պարիսպների տակ զբօսա-վայր էր։ Այստեղ էր, որ Հրեաները Մողո-քին տաճար շինեցին և մարդազոհ հաստա-տեցին. Յովսիա թագաւորը կործանեց տա-ճարը և այդ տեղը գարշանքի առարկայ դարձնելու համար՝ քաղաքի կեղտոտութիւն-ները այնտեղ բերաւ ու տարածեց։ Այսպէսով նոյն տեղը կեղտի, զզուանքի ու սոսկման նշան դարձաւ, յետոյ էլ ստացավ «չարչա-րանք» և «դժոխք» նշանակութիւնները (տե՛ս M Devir Dirt êtvmol des mots frane. ϑ'origine orientale, Paris, 1876, géne «նե-ղութիւն» բառի տակ, որ ծագում է գեհեն-ից)։-Հիւբշ. 345։
beauty, charm, attraction, allurement good grace.
• , ո հլ. «գեղեցկութիւն» ՍԳր. Ա-գաթ. Եփր. ծն., «գեղեցիկ դէմք կամ տեսք» Յհ. կաթ. Նար., որից՝ գեղագոյն «գեղեցկա-գոյն» Ոսկ. փիլիպ. է., գեղանի Ուռպ. Վրդն Մծբ. էջ 297. Կոչ. էջ 12. Ագաթ. (բառիս վրայ առանձին մի քննութիւն ունի Վարդանեան, ՀԱ, 1913, 295), գեղատախտակ Ագաթ., գե-ղաւոր Ոսկ. եփես., գեղեցիկ (մասնիկի հա-մար հմմտ. երգեցիկ, դիեցիկ, ընկեցիկ) ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. Եզն., գեղեցկագոյն Իմ. է. 29, գեղեցկանալ ՍԳր., գեղեցկատեսիլ Ա-գաթ., տգեղ ՍԳր. Եւս. պտմ., տգեղանալ Ա-գաթ., անգեղեայ Խոր., լանջագեղ Երեմ. բ. 32, կանաչագեղ Վեցօր., հասակագեղ Վեց-օր., մարմնագեղ Ոսկ. ես., մեծագեղ Վեցօր. գանգրագեղ Բուզ., լուսագեղ Լաստ., գեղա-զանութիւն Ճշ. 550 ա. կրկնութեամբ՝ գեղգե-ղափայլ «գեղեցկափայլ» Կրպտ. ոտ., գեղգե-ղեալ «դեղեցիկ ղարդարուած» Թէօդոր. ի կոյսն. այլանդակ ձև է գեղեղել «գեղեցկաց-նել» ԱԲ։ Նոր բառեր են՝ գեղագիր, գեղա-գրութիւն, գեղագրական, գեղատեսակ, գե-ղեցկագիտութիւն, գեղարուեստ, գեղարուես-տագէտ, գեղարուեստական, գեղարուեստա-tր ևն։
village, fields.
• , ո հլ. «գեղեցկութիւն» ՍԳր. Ա-գաթ. Եփր. ծն., «գեղեցիկ դէմք կամ տեսք» Յհ. կաթ. Նար., որից՝ գեղագոյն «գեղեցկա-գոյն» Ոսկ. փիլիպ. է., գեղանի Ուռպ. Վրդն Մծբ. էջ 297. Կոչ. էջ 12. Ագաթ. (բառիս վրայ առանձին մի քննութիւն ունի Վարդանեան, ՀԱ, 1913, 295), գեղատախտակ Ագաթ., գե-ղաւոր Ոսկ. եփես., գեղեցիկ (մասնիկի հա-մար հմմտ. երգեցիկ, դիեցիկ, ընկեցիկ) ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. Եզն., գեղեցկագոյն Իմ. է. 29, գեղեցկանալ ՍԳր., գեղեցկատեսիլ Ա-գաթ., տգեղ ՍԳր. Եւս. պտմ., տգեղանալ Ա-գաթ., անգեղեայ Խոր., լանջագեղ Երեմ. բ. 32, կանաչագեղ Վեցօր., հասակագեղ Վեց-օր., մարմնագեղ Ոսկ. ես., մեծագեղ Վեցօր. գանգրագեղ Բուզ., լուսագեղ Լաստ., գեղա-զանութիւն Ճշ. 550 ա. կրկնութեամբ՝ գեղգե-ղափայլ «գեղեցկափայլ» Կրպտ. ոտ., գեղգե-ղեալ «դեղեցիկ ղարդարուած» Թէօդոր. ի կոյսն. այլանդակ ձև է գեղեղել «գեղեցկաց-նել» ԱԲ։ Նոր բառեր են՝ գեղագիր, գեղա-գրութիւն, գեղագրական, գեղատեսակ, գե-ղեցկագիտութիւն, գեղարուեստ, գեղարուես-տագէտ, գեղարուեստական, գեղարուեստա-tր ևն։
weeping, wailing, noise;
— գործել, to weep;
more, very, much.
• «ողբ, լաց, կոծ» (ունի միայն ԱԲ), որից գեր գործել «լալ, ողբալ» Ոսկ. պօղ. հտ. Ա. էջ 260, 492, 751, 832։ Բառս գտնում ենք նաև Գ. մակ. դ. 2 «Եւ քաջացն սուգ անհնա-րին և գեր արտօսրալից գոչմամբ եռանդն ի վեր հասեալ՝ զսիրտս ճմլէր» =յն. τοῖςδε *lουδαίοις (քաջացն) ἀνήϰεστον (անհնարին) πένϑος (սուգ) ὴν ϰαὶ (և) πανόδυρτος μετն δαϰρύων (գեր արտօսրալից) βօղ (=գոչ-մամբ)։ ՆՀԲ գրելով մէ՛կ բառ (գերարտօս-րալից), թարգմանում է «սաստիկ առ։ տառուიօ լի», իբր կազմուած գեր-ոչ-ոսկե-դարեան մասնիկով և համապատասխան յն. λανόδυοτος «յոյժ ողբալի» բառին։ Սակայն այս պարագային առանց թարգմանութեան է մնում με τα δαϰρύων «արտօսրալից»։ Նո-րայր, Կորիւն վրդ. և թարգ. էջ 455 ուղղում է հատուածը՝ «Եւ քաջացն սուգ անհնարին և գեր՝ արտօսրալից գողմամբ..», գեր առնե-լով իբր առանձին բառ և գոյական՝ «ողբ» նշանակութեամբ։ Հ. Ա. Վարդանեան, ՀԱ, 1911, 48-49 ցոյց է տալիս, որ յունարէնին համապատասխան լինելու համար պէտք է առնել գեր (ածական) «πανόδυρτος, յոյժ ողբալի», որով արտօսրալից ճշտիւ լինում է μετά δαϰούων։ Գեր ածականը գտնում ենք նաև Եղիշ. գ. էջ 44 «Ոմանք զգեր արտօսրն եբրև յաղբերականց հոսէին յաչաց իւրեանս» (ՆՀԲ գրում է իբրև մի՛ բառ՝ գերարտօսր, որ շատ անյարմար է գալիս տեղին)։ Նոյնը նաև Ոսկ. փիլ. էջ 482 «Մի ծոյլո, մի՛ մեղկս, մի՛ ի զեր մտաց», ուր յունարէնը երեք բառի դէմ ունի միայն օῦϰ ἀναπεπτωϰιτα «մեղկ, թոյւ»։ (Բայց ինչպէ՞ս պէտք է հասկանալ այստեղ հյ. գեր, «ողբալի՞» թէ՜ «ծոյլ»)։
• «վեր, աւելի քան, բարձր» Պիտ. Յհ. իմ. ատ. և պաւլ. Պորփ. Նար. 8. Լմբ. մատ. 28 (գեր օրինացն անցանել-օրէնքից այն կողմ անցնիլ). քիչ անգամ միայն գոր-ծածուած է ոսկեդարեան մատենագրութեան մէջ՝ գեր ի վերոյ ձևով. այսպէս՝ «Գեր ի վե-րոյ լինիցին ախոյանին» Եզն., «Ի զանգիտե-լոյ և ի պատկառանաց գեր ի վերոյ լինել». Ոսկ. եբր. նոյնը հակառակ դիրքով՝ «Ի վերոյ գեր զսատանայ և քան զմեղս» Ոսկ. կողոս. 594։ Յետոսկեռարեան շրջանին դարձած է շատ գործածական նախամասնիկ, համա-պատասխան յն. ύπερ-մասնիկին, որով ստրկօրէն թարգմանուած են բազմաթիւ բա-ռեր. ինչ. գերագոյն=յն. υπερτερος, գերա-դրական= ύπερϑετιϰός, գերակատար= υπεე-τέλειοσ, գերապայծառ=ύπέρλαμπρος, գերա-պատիւ= Նπερτίμιος, գերբնապէս= ὅπερφυως, գերիմաստ= ύπὲρσοφος ևն ևն (սրանց թիւր Առձեռնում 192 է), բոլորն էլ յետին։ Իսկ այն բառերը, որ իբր թէ ոսկեդա-րեան մատենագրութեան մէջ զսրծածուած ևն. ևասկածելի են և սրբագրելի. ինչ. գերար-տօսրայիզ Գ. մակ. դ. 2 (որի վրա տե՛ս նա-խորդ գեր «ողբ, լաց» բառը), գերահրաշ Ա. գաթ։-Նոր դրական լեզուն էլ ունի բազմա-թիւ բառեր՝ նոյն գեր մասնիկով կազմուած, ինչ. գերբնական, գերմարդ, գերմարդկային, գերիշխան, գերիշխանութիւն, գերակշռել, գե-րակշռութիւն, գերադաս, գերաղասելի, գերա-դասութիւն ևն ևն։-Նոյն արմատից եմ կար-ծում նաև գերուհի «աստուածուհի», որ ունին ՀՀԲ և ՓԲ։
bitter;
sour, acrid, sharp, harsh, grievous, painful, disagreeable, tiresome, tedious, disgraceful, fatal, sad, tormenting, austere;
maddening;
biting, satirical.
• Պատկանեան, Изсл. o cоcт. aрм. яз. 22 համեմատում է քրդ. tāl «դառն» բառի հետ. (րայց այս բառը պրս. [arabic word] ︎ talx «դառն» ձևից ծագած լինելով՝ այստեղ գործ չունի, ինչպէս նկատում է նաև Justi, Göttin. gel. Anz. 1866, 998). Canini, Et. êtym. 27 պելասկ. ϑere. Patrubány, SA, 2, 268 հնխ. denk «կծել» արմատից, իբր յն. δάϰνω «խած-նել» ևն։ Scheftclowilz, BВ 29. 20 սանս. tāra-«թափանցիկ, բաբձրաձայն», պրս. [arabic word] turš «թթու» ևն։ Հիւնք. ռառնալ բայից։ Այսպէս է մեկնում նաև Lidén. Arm. Stud. § 71, մանրամասն ցոյց տալով թէ ի՛նչպես շատ լեզունե-րում դառնալ նշանակող բալը սաանաւմ է «թթուիլ, կծուիլ» նշանակոթիւնը։ Նոյնը գտանում ենք նաև արդի հայերէ-նում, օր. գինին դարձեր է «գինին թթուել է, քացախել է». բայց հին հյ. դառն բառը չունի «թթու, կծու» նշանա-կոթիւնը։ Karst, Յուշարձան, 419 թա-վրաց. մծարե, իմերել. ծարե «դառն»։
order, rank, division, body, class;
choir;
place;
lesson, precept, dictate, instruction;
— ասել ումեք, to lecture, to read, to teach.
• , ու հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «խումբ. կարգ, կարգաւորեալ բազմութիւն (մարդոց, անասունների, զինւորների, հրեշտակների ևն)» ՍԳր. Ագաթ. Կիւրղ. ղկ., «կարգ, աս-տիհան» Փիլ. Շար., «եկեղեցում ժամերգու-թեան յատուկ տեղը» Յհ., իմ. ատ., «ուստց-չի սովորեցրածը» Կրպտ. ոտ., որից՝ ղասա-դաս Բ. մակ. գ. 18. Ագաթ., դասասաց «ա-Արմատական բառարան-40 նագանոս» Կանոն. 175, դասալիք Ոսկ. ղկ Պիտ. Փիլ., դասակ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. և. Եփես., դասական «հետևակ զօրք» Ա. թագ. ժե. 4, դասակարգ Ղուկ. ա. 5, դասաւորել Ոսկ. յհ, բ. 12, դասել Սահմ. Շար. Նար., դասատուն «դպրոց» Վրդ. աշխ., գեղեցկադասութիւն Նիւս. երգ. Փիլ., շարադասութիւն Փիլ. Նոնն., գերադասել Շնորհ. ա. յհ., նախադաս Եղիշ. մատն. Պիտ.։ Նոր գրական բառեր են՝ դա-սարան, դասատու, դասատուութիւն, դասա-ցուցակ, միդասեան, երկդասեան, դասարան-ցի, դասարանական, դասաբաշխութիւն, դա-սագին, դասաղուլ, դասախօս, ղասախօսու-թիւն, դասախօսել, դասընկեր, դասընթաց, դասաւանղութիւն, դասաւանդել ևն։
manufactory, edifice, building;
estate, village, country house, villa.
• = Հպրս. *dastakrta-«ձեռակերտ», պհլ. dastk(e)rt «աւան, գիւղ», Dast-kart «Խոս-րով Նուշիրվանի զարդարած հռչակավոր պալատը» (Blochet, Liste géogr. էջ 2). ո-րոնք գալիս են dast «ձեռք» և krta «շինել» բառերից։-Միջին պրս. ձևն է dastagerd, որ աւանդուած է յն. ἀασταγερὸ (Թէոփանէս) և արաբ. [arabic word] Dastaǰird տառադարձա-թեամբ, իբր տեղի անուն. նպրս. [arabic word] dasgara «աւան», որ և արաբ. [arabic word] das-karat «գիւղ. 2. բերդի շրջակայ աւանները. 3. ապարանք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 856)։-Հիւրշ. 135։
handkerchief;
towel, napkin.
• ՓՈԽ.-Կեսարիոյ թրք. բարբառով tasdar «տաշտի մէջ եղած խմորի վրայ ձգուած շո-րը». -այս բառը պարսկերէնից չէ, այլ ուղ-ղակի մի որևէ հայ բարբառից, ինչպէս ցոյց է տալիս նշանակութեան տարբերութիւնը և մանաւանդ արևմտեան արտասանութեան համաձայն t և d։ -Justi, Dict. kurde մե-ղանից է դնում քրդ. [arabic word] dastruk «թաշ-կինակ», որ ընդունելի չէ, քանի որ այս նշա-նակութիւնը չկայ արդի հայ բարբառներում.
accuser, informer, plaintiff;
— լինել cf. Դատախազեմ.
• = Իրանեան բարդութիւն է թւում, որի ա-ռաջին մասն է դատ, իսկ երկրորդ մասը՝ խազ անյայտ է (հմմտ. նաև գինեխազ, մա-տակախազ, իգախազութիւն)։
judgement, discernment, criticism;
sentence, condemnation;
act, arbitration, judgement;
justice;
cause, lawsuit, proceedings;
-աւ, judicially;
կոչել ի —, to summon, to cite before a judge;
— տալ, to be condemned;
— առնել, cf. Դատապարտեմ, cf. Մեղադրեմ.
• ՓՈԽ.-Ատանայի թրքախօս հայոց, ինչ-պէս նաև յունաց և տաճկաց մէջ գործածա-կան են dadasdan «դատ, դատաստան» և dadasdanja «իրաւունքով, արդարութեամբ» (-ja թրքական մասնիկով)։