• , ու հլ. (կայ նաև սեռական այգոյ, որ թւում է յետնաբար ձևացած) «առաւօտ» ՍԳր. Ագաթ. որից կազմուած են ընդ այգն Մրկ. ա. 35. Առաթ. ընդ այգս այգոյն Բուզ. ռ. ԼՈ-այգուն, այգուց «առաւօտուն» ՍԳր. ցայգ «մինչև առաւօտ եղած ժամանակը, այսինքն գիշեր» ՍԳր. Եզն.Կորիւն. Ոսկ. մտթ. (ճիշտ ինչպէս որ ցերեկ նշանակում է «առաւօտից մինչև երեկոյ եղած ժամանակը»). ցայգա-պաշտօն Բուզ. ցայգացնոր Սեբեր. յայգուէ «առաւօտուն» Բ թագ. բ. 27. Բուզ. զցայգ «գիշերը» ՍԳր. ցայգութիւն «գիշեր ժամա-նակ» Օր. իգ. 10. Ոսկ. այգալաց Մաշտ. այ-գողք ԱԲ. այգաստղ Շիր. այգանալ «լուսա-նալ» Խոր. բայց նաև այգենալ Բուզ. գ. 7 ալգուց «թաղման երկրորդ առաւօտը մեռելի վրայ կատարուած կարգ» Մաշտ. զայգոյ «յա-ջորդ օրուայ առաւօտուն» ՍԳր. յայգզեանն Շապհ. 41. այգահող Առաք. պտմ. այգորել (կամ այգաւորել, այգևորել, յայգորել, ագե-վորել) «թագաւորին կամ իշխանին բարի լոյ-սի երթալ» Ա. Եզր. գ. 15. Բուզ. այգորելի տե-ղի «դահլիճ» Ա. Եզր. գ. 15. ագաւորող! «այն անձը, որ խնդիրք մատուցանելու համար թա-գաւորին է ներկայանում» Մխ. դտ. 262։ Նոր բառեր են ցայգահանդէս, ցայգածաղիկ, ցայ-գազարթոյց ևն։

• «այդ, դա» ՍԳր. ևն. որից այդչափ, այդպէս, այդպիսի, այդր, այդրէն, այտի կամ այդի «այդտեղից», այդրէնածին «բնիկ» Ե-զեկ. խէ. 22. բոլորն էլ հին և ընտիր. յետին են այդուստ կամ այտուստ «այդտեղից», այ-դանօր «այդտեղ», այդգունակ «այդպիսի», այդապէս «այդպէս», այդքան ևն։

• -Յն. άήρ (սեռ. ἀέρος) «օդ», որից փո-խառեալ են նաև լտ. aēr, ֆրանս. անգլ. air, ռուս. aəръ, թուշ. աէր, վրաց. ჭაერი հաերի, արաբ. [arabic word] ayr կամ [arabic word] iyyār «օդ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա 754) ևն։ Մեր բառի մէջ ե գրուած է յն. η=է գրի դէմ՝ ո՛չ թէ յն. սեռ. Ἀέροε ձևի ε ձայնի պատճառաւ, այլ յաջորդ ր-ի համար։ Յն. բառը կցւում է ἀημι «փչել», áήτης «քամի» բառերին և նրանց հետ միա-սին ծագում է հնխ. auē «փչել» արմատից, որի միւս ժառանգներն են սանս. váti, զնդ. valti, լիթ. vèjas, լտ. ventus, գերմ. Wind, ռուս. вeтep «քամի», հիռլ. feth «օդ» ևն (Boisacq 17)։-Հիւբշ. 338։

• , ի, ռ հլ. «թևի տակի փոսը, խօլթուխ» Բ. մկ. ժբ. 40. Երեմ. լը. 12. Բուզ. գ. 18. այս հին օրինակների վրայ կարելի է աւելացնել այժմ՝ «Խեցիս ջեռու-ցեալ յանթոն դնէին» Եփր. Վկ. արև. 30 «Գունդս կապարիս հրամայեալ է ջեռուցանել և դնել յանթս ձեր, մինչև ծակեսցի փոր ձեր» (Գոր. և Շմոն, էջ 70)։ Ածանցեալ ձևերն են՝ անթել «թևի տակն առնել» Կանոն. անթմէջ «անութի մէջտեղը» ԱԲ. ընդանթական «թևի տակի» Բժշ. անութքա, անութքայ «թևի կամ վզի տակ ուռեցք» Գաղիան. անթանոց «ու-սընդանութ կապուած ոսկու շարք կամ յան-ջագեղ կամար» Հին բռ. ընթանոց «ղենջակ» Ոսկ. ես. անթանոցիկ «թևի տակ դրած փոք-րիկ խուրձ ցորեն» Յոբ. իդ. 19. անթատակ «թևի տակը» Ոսկիփ. Աբր. կրետ. 84. նոյն բառը գրւում է անթ և անդ ձևերով (վերջին ձևով է Զքր. սարկ. բ. 52). Վարդանեան ՀԱ 1922, 280 սխալ գրչութիւն է համարում անթ, որ սակայն արդարանում է գւռ. ձևե-րով. նոր գրականում ընդունուած է միայն անութ, որից անթացուպ «խեղանդամի թևի տակ գաւազան», ուսընդանութ (իբր մէ՛կ բառ) «կրծքի վրայ խաչմերուկ»։

• Bugge KZ 32, 2 դնում է հնագոյն ասնութ ձևից, որ կազմուած է հա-մարում ասն+ութ. առաջինը՝ ասն=յն։ ἄζων, սանս. ákša, լտ. axis, հսլ. osi հբգ. ahsa «առանցք»<հնխ. ak'sō̄n նշանակութեան փոփոխութեան համար հմմտ. լտ. axilla, հբգ. uohsana «ան-թատակ». երկրորդը՝ ութ, մասնիկ է. հմմտ. ագանութ (77 եբր. բառ է). ո-մօթ, անօթ, Հիւնք. խանութ-ից։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. ❇ ibt «անութ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 454)։

• ԳՒՌ.-Ակն. Հճ. Հմշ. օնթ, Մկ. Վն. հիւնթ. բառիս նշանակութիւնը գրաբարից մի քիչ տարբեր է. այսպէս՝ Ախց. Զթ. Հմշ. «գիրկը», Հճ. «կապոց, տրցակ», Մկ. Զն. Տր. «թևտակ, երկու բազուկների կամ մէկ թևի ու իրանի միջև առնուած մի բանի քա-նակութիւնը», Ակն. «մի կուրծք բեռ, լանջքի վրայ առած բեռան քանակութիւնը», Մրշ. «ուս, կռնակ», իսկ միայն Վն. «թևի տակը»։ Նոր ձևեր են Ալշ. յանտէտակ. Մշ. յանդ'է-տակ, Վն. ընթատակ, Մկ. հընթըտակ, Հմշ. օնթդագ «թևի տակը», Վն. հնթել «թևի տակ դնել», Հմշ. օնթուլ «տղան գիրկը նստեց-նել», Զթ. անթիլ «գրկել», Ակն. օնթիլ «յա-փըշտակել, մի բան ամբողջովին խլել ու փախչիլ, կրծքի վրայ բեռնաւորուիլ», Խտջ. անթել «անթով կամ գրկով չափել, ռմկ. խուլաճլամիշ ընել»։

• (սեռ. ի) «փոխ-հիւ-պատոս» Եւս. պտմ. 268. կամ անթիպատոս Ոսկ. պտճ. եբր. (հրտր. ՀԱ 1913, էջ 43), Վրք. և վկ. ա. 85. որից անթիպատութիւն Ճառընտ. գրուած նաև անթհիպատոս, անթիպատ Ար-ձանագր. 1033 թ. (Շողակաթ, էջ 180), անթ-հիպատ Ոսկ. գծ. 328. լաւագոյն ձևն է ան-թիւպատոս Անկ. գիրք առաք. 277, 280, որից կոչական անթիւպատէ՛ Անկ. գիրք առաք. 281, Վրք. և վկ. ա. 401. անթհիպատէ՛ Անկ գիրք առաք. 162, 164. անթիպատ պատրկու-թիւն Մագ. թղ. 82.

• , ն հլ. (-ձին, -ձինք, -ձանց, կայ նաև հյց. անձունսl Եփր. համաբ. 207) «մարդ, մարդ ինքը» ՍԳր. Ագաթ Եզն. Ոսկ ևն. բազմաթիւ ոճերով ու դարձուածներով. ինչ. անձամբ, անձամբ անձին «ինքնին», ան-ձին առնել «անձնասպանել», զանձամբ առ-նու «հագնիլ, վրան առնել», ըօտ անձինձ առնուլ «ստանձնել», յանձն բեկանիլ, զան-ձամբ դառնալ «իր շուրջը պտտիլ», յանձին ունել «վրան առնել, ընդունիլ, խոստանալ», ձեռն յանձին հարկանել «պարծենալ», յան-ձըն առնել «յանձնել», յանձն առնուլ «իր վրայ վերցնել». բոլորն էլ հին և ընտիր։ Ածանցման մէջ մտնում է անձն ձևով, յօդակապով կամ առանց յօդակապի և խիստ քիչ անգամ մի-այն անձ կամ անձին ձևով։ Այսպէս 1. ան ձըճ ձևից՝ յօդակապով. անձնագով «ինքնա-գով» Ոսկ. մ. բ. 10. անձնադիւր «թուլամորթ, հեշտասէր» Ոսկ. եբր. Եզն. անձնակամ «ան, կախ» Բուզ. դ. 5. Ագաթ. անձնակից Կնիք հաւ. 31, անձնամատն Ա. թագ. ի. 30. անձ-նապահ ՍԳր. անձնապահապետ Ա. թագ. իը. 1 անձնատուր ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. ստանձնակիր, ստանձնաւոր «բեռնակիր, մշակ» (նորագիւտ բառեր) Բ. մնաց. բ. 18, լդ. 13 (ըստ նորպ-գիւտի).-2. առանց յօդակապի, ձայնաւորի մօտ կամ բառավերջում. ինչ. անձնգովութիւն Ոսկ. անձնհանոյ Բրս. հց. յանձնապաստան ՍԳր. Կոչ. անձնսիրութիւն Ոսկ. մ. ա. 16. անձնտէր Պիսիդ. անձնդիւր Առակ. ծդ. 23 Ոսկ. ա. տիմ. անձնապուր Ոսկ. ես. Եզն. անձներ «մեծամարմին, խոշոր» Ոսկ. մ. բ. 22. անձնընտիր Եղիշ. անձնիշխան Երն անձ-նիք «իրան» Ճառընտ. անձնիկ (չունի ԱԲ) Թլկր. 29. առանձնել «ընդունիլ» Սեբեր. ըս-տանձնել «շալկել» Ագաթ. Բուզ. յանձնել Ե-ղիշ. Խոր. անձնիւր (գրուած սովորաբար անցնիւր) «իւրաքանչիւր, ամէն մէկը իր» Ոսկ. Եզն. Սեբեր. Եւս. քր. անցնուրոյն «ա-մէն մէկինը զատ զատ» (փխնկ. գռեւու անձ-նուրոյն) Յհ. կթ. դատարկանձն Ա. տիմ. ե. 14. միանձն Վեցօր. կոպտարանձն Խոր. հա-մանձն «ընկերակից» Պրպմ. 423ա (նորագիւտ բառ), կիսանձն Շիր. մեծանձն Պիտ. Կաղկնտ. վեհանձն կղկնտ. անանձն Ոսկ. ես.-3. անձ-ձևից են՝ յանձանձել ՍԳր. Ոսկ. յանձանձիչ Երեմ. Խթ. 1. Ոսկ. ես. Կիւրղ. Ծն. Եւս. քր. անձնուէր, անձնուիրութիւն, անձնուիրաբար (նոր գրականում կազմուած՝ փխ. հնաձև անձնանուէր ևն).-4. անձին ձևից կայ մի-այն առանձին, առանձինն «մինակ» ՍԳր. Ա-գաթ. Ոսկ. Սեբեր.-Նոր գրականում կազ-բաած ոարեր են՝ անձնականութիւն, անձնա-պաշտպանութիւն, անձնապատւութիւն, անձ-նավստահ, անձնատուութիւն, անձնազոհ, անձնափոխանորդ ևն.

• = Հնխ. ang'hen-ձևից. սրա պարզական արմատն է հնխ. anə-«փչել, շնչել», որից սանս. ániti «շնչում է», ánila «քամի», յն. ἄνεμος «քամի», գոթ. us-anan «արտա-շնչել», հսլ. vonja «գոլորշի», vonjati «հո-տիլ»։ Հների մէջ հոգին ըմբռնուելով իբր շունչ կամ քամի, ծագում է նոյն արմատից. հմմտ. Եզն. 90՝ «Քանզի ոգւոյ և հողմոյ անուն եբ-րայեցերէն և յունարէն և ասորերէն նոյն է. նա թէ և հայերէն ոք մանր միտ դնիցէ, նոյն-պէս գտանի, յորժամ տագնապեալ ոք յումիքէ իցէ, ասէ. Չետ ոգի կլանել, չետ ոգի առնուլ. և այնու զօդոյս՝ զոր միշտ ծծեմք, յայտ առնէ»։ Ըստ այսմ նոյն արմատից ունինք լտ. anima «օդի հոսանք, քամի, շունչ, հոգի», animus «հոգի», թոխար. āñm «հոգի», հիսլ. andi, ond «հոգի», բրըտ. eneff «հոգի»։ Պարզ արմատի g'h աճականով՝ հշվէդ. ange, շվէդ. anga, դան. ange «շոգի, գոլորշի», հհիւս. angi «անուշահոտութիւն, բոյր», նորվ. ange «անուշ հոտ»=գոթ. *agga, *aggins, հիսլ. angi «հոտ, բոյր» և հյ. անձն, որի առած ջին իմաստը եղել է «հոգի». հմմտ. պրս. [arabic word] jān «հոգի. 2. մարմին» և աշխ. հոռե. որ հիմայ նշանակում է նաև «անձ». ինչ. երկու հոզի, մի քանի հոգի ևն։ Տե՛ս Po-korny 1, 58, Ernout-Meillet 51, Walde 44. Boisacq 61. նոյն արմատիզ է նաև հողմ, որ տե՛ս առանձին։

• (սեռ. -ի )«կտաւից կամ սունկից և նման բաներից պատրաստուած դիւրավառ նիւթ, ղավ». Նար. խրատ. Տաթև. ձմ. Ճծզ։

• (ագայ, ագիր, ագեալ կամ ա-գուցեալ) «հագնիլ» ՍԳր. Բուզ. Ոսկ. եբր. ո-րից ագուցանել «հագցնել. 2. օղակի մէջ անցկացնել» ՍԳր. ագոյցք «օղակ. 2. օղակի մէջ անց կացնելով բառնալու ձող» ՍԳր. ա-գուցիկ Մծբ. ագանելիք «զգեստ» Ոսկ. եբր։ Նոյն արմատի հ-ով զօրացած յետին ձևերն են հագանիլ «հագնիլ» Վրք. հց. Գնձ. կանո-նագ. հագնիլ Լմբ. Մաշտ. Գնձ. հագուցանել «իրար անցկացնել» Երզն. քեր. նոր լեզուի մէջ՝ հագուստ, հագուստեղէն ևն։ Արևմը-տեան գրական լեզուն կրաւորականի մէջ գործածում է հագուիլ, հագուած, մինչդեռ ա-րևելեանը ունի հագնուիլ և հագնուած։ Այս-տեղ կայ նաև հագի «հագած» ձևը, որ դիմո-րոշ յօդով էլ գործածական է. օր. հագի շո-րերս, շորս հագիս է, հագիդ ի՞նչ է. շորերը հագին։ Միւս բայական ձևերն են հագցնել, հագուեցնել։ Իսկ արմատակից առագաստ, օթ, օդ? յագչիլ? ինչպես և զգենուլ, զգեստ, առիգած բառերի վրայ տե՛ս առանձին։

• = հնխ. ὄvō կամ ὄνō (և ոչ ávō) ար-մատից, ցեղակից լեզուներից հմմտ. լտ. ind-uo «հագնիլ», ex-uo «հագուստը հանել», ումբր. an-ovihimu, զնդ. aoϑru. «կօշիկ», լիթ. av-iú «կօշիկ կրել», au-nu, aúti «կօ-շիկ հագնիլ», լեթթ. áu-ǰu, հսլ. ob-u-ǰa նոյն նշ.։ Հայ. ա-ի վրայ (փխ. հնխ. օ), տե՛ս Bartholomae BВ 17. 91 և Meillet MSL 8 153։-Հիւբշ. 411։ Pokorny 1. 109 Walde 263, Ernout-Meillet 303, Trautmann 21։

• (սեռ. -ւոյ, -եաց) «չամուսնացած կամ այրի մնացած» Ա կոր. է. 8. Յոբ իդ. 21.-ըստ ՀՀԲ կայ նաև ամուրեայ, ամօրեայ գրչութեամբ։

• ի հլ. (մանաւանդ անեզաբար գոր-ձածուած) «կայան, կեցած տեղը, տեղ, վի-ճակ» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. որից կայան «ևենա-լիք տեղ» ՍԳր. «բնակարան, գտնուած տե-ղը» Վեցօր. «հաստատուն» Ագաթ. կայա-նալ Փիլ. կայանանալ Շիր. կայանաւոր Ա-գաթ. կայարան Գնձ. կայեան Ոսկ. ես. Ա-գաթ. կայուն Փիլ. Պիտ. մշտակայ Շիր. յարակայ Փիլ. կայկայիլ Խոր. =կակայիլ Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 289. չկայ «անցա-ւոր» Ոսկ. փիլ. արևկայ «արև եղած օր» Վե-ցօր. 187. լուսնակայ Եզն. պարզկայ Վստկ. ոտնկայ Նաւում. գ. 11. Բուզ. գ. 2. մերձա-կայ Ոսկ. յհ. բ. 35. մօտակայ Ոսկ. մ. ռ. 12. Եփր. ծն. նաւակայք Նիւս. կազմ. ջրկայ Մծբ. բացակայ Նիւս. կազմ. ներկայ Ոսկ. եբր? Յհ. իմ ատ. ենթակայ Փիլ. երևակա-յել Սահմ. գերակայ Պիտ. դիմակայ Յհ. կթ. հետաքրքրական բառ է կայական՝ որ «կի-սահեղուկ» իմաստով ունի Վրդն. սղ. ճր. էջ 370 (Յորդ իբրև զջուր և կայական իբրև զձէթ). հեռակայ, կայարանապետ, կիսակա-յարան (նոր բառեր) ևն։ Բառիս երկրորդ արմատաձևն է կաց, որից կաց մնաց Ա. մակ. ե. 53 կամ կաց և մնաց «յետևը մնա-ցածները» Եղիշ. կացուցանել ՍԳր. «Հաս-տատել, ապացուցանել» Ուխտ. բ. 100. կա-ցուրղ «հանդէս, տօն», Սեբեր. 92. «մի տե-սակ հոգևոր երգ» Գնձ. Տաղ. (ըստ Մ. Աբե-ղեան, Արրտ. 1912, 732 տարբեր է կցուր-դից. կցուրդները հին ժամանակ Սաղմոսնե-րից յետոյ և նրանց կից երգուող փոքրիկ հոգևոր երգեր էին, մեծ մասամբ շինուած Ս. Գրքի պատրաստ խօսքերով. իսկ կա-ვուրդները սրանցից անկախ յօրինուած ամ. բողջ տօնական երգեր էին). կացրդական «տօնական» Պիտ. որ և կացարդական Մագ. (ըստ Մէնէվիշեան ՀԱ 1911, 668). կացրղիլ «հաւաքուիլ» Պիտ. պայծառակացուրդ «մե-ծահանդէս» Պիտ. կացարան Նար. կացոց Յհ. կթ. կացուն Ագաթ. կամակացոյց Մծբ. ընդդիմակաց Թուոց ժ. 9, Եզն. Ոսկ. ես. վե-րակացու ՍԳր. Կոչ. մշտնջենակաց Վեցօր. մօտակաց Ոսկ. ես. և մ. ա. 15. Կիւրղ. թգ, թագաւորակաց Կորիւն. ինքնակազութիւն Եզն. ևն. երկուսի զուտ արմատն է կա-, ո-րից բայական ձևով կալ «կենալ, կանգնիլ. 2. երևան գալ. 3. լինել. 4. ապրիլ. 5. դա-դարիլ, վերջանալ. 6. սպասել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. Ագաթ. կալ ի վերայ «հասկանալ, վե-րահասու լինել» Ոսկ. մ. ա. 6. «վերակացու լինել» ՍԳր. հակառակ կամ ընդդեմ կալ «դէմ կենալ» ՍԳր. դիմակալ ՍԳր. ներկալ Փիլ. այլաբ. ենթականալ Ճառընտ. ևն։ Զար-մանալի ձև ունի յոտնկելեաց «ոտքի վրայ ուղիղ կանգնած» Ոսկ. Եփես. 927. Ա. թագ. իր. 20։

• Նախ ԳԴ պրս. [arabic word] gāh բառի հետ համեմատում է հլ. կայ, կայանք։ Jus-ti, Zendsp. 300 սանս. sthā, զնռ. stā հոմանիշներին է կցում, որոնք ո՛չ մի նմանութիւն չունին։ Մորթման ZDMG 26, 543 բևեռ. kaiuk, 577 և 689 kias-du, kacidu ձևերի դէմ է դնում կալ. կացեալ։ Meillet MSL 8, 279 յն. βέβαιος «հաստատուն» բառի հետ. որ կրկնաւոր է համարում։ Հիւնք. գալ բառից կալ, իբր թրք. qalmaq «մնալ». կայ և կաց դնում է կամ շաղկապից և կացուրդ «հանդէտ» կցել բայից։-Scheftelowitz BВ 29, 15 սանս. ga «երթալ» և յն. βάσις «քայլք» ձևերի հետ։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 227 սանս. agam, յն. ἔβην և հյ. եկն բայե-

• ԳՒՌ.-Բայական ձևով գտնւում է ամէն տեղ՝ կամ, կաս, կա (ինչպէս՝ Այշ. Ախց. Մշ. Վն. Տփ. Երև. կամ, կաս, կա, Խրբ. Ննխ Պլ. Սեբ. գամ, գաս, գա, Ագլ. կօմ, կօս, կօ, Հճ. Զթ. գօմ, գօս, գօ). ունինք նաև կենալ «կալ, գտնուիլ կամ կանգնիլ» նշանակու-թեամբ, որ ծագում է կայանալ ձևից (ինչ. Տփ. կէնալ, Ասլ. Պլ. Ռ. գէնալ, Սչ. գենալ. Տիգ. գէնmլ, Զթ. Հճ. գինօլ, Հմշ. գէնուշ) Սրա անցողականն է կեցնել «կանգնեցնել». որի հետ նոյն է միջ. հյ. կեցնել «ապառու-ցանել», կեցութիւն «ապացոյց» Անսիզք 35 ևն։ Նոր բառեր են կայանք, կայենք «ինչք, հարստութիւն, 2. որոշում, եզրակացութիւն», կեցուածք, կեցունի ևն։ Ատանայի թրքախօս հայերի բարբառով էլ ունինք վերաղասու «վերակացու»։

• , ի հլ. «կողով. 60 լիտր պառունա-կութեամբ մի չափ է» Ա. թագ. իե. 18 (կայթ մի չամիչ). Անան. գիտ. 26, 28 (գարիի հա-մար ասուած). Մխ. առակ. (խստոր կայ-Աեւ). Նիւս. բն. =Կնիք հաւ. էջ 270 (ցորենի կամ գարիի համար). կայ և Եփր. փես. 426 բայց այստեղ պէտք է ուղղել կաթ մի։-Գ Տ-Մկրտչեան՝ Անան. գիտ. 19 Շեռաևառռ թուաբանական խնդիրների ժողովածուի հի-ման վրայ գտնում է որ կայթը պարունա-կում է 60 լիտր. աւելացնում է նաև մի նոր վկայութիւն Խոսրովանոյշ թագուհու արձա-նագրութիւնից. «Հաստատեալ եմ զՏեկորոյ շարյեադն յեղն կայթ մի» (ՆԻ=971 թուից. տե՛ս Շիրակ, էջ 133 և Վիմ. տար. 8)։ Մա-նանդեան (Տեղէկ. Համալս. л 4) գտնում է որ մի կայթը =60 լիտր=191/2 կիլոգրամ։

• րայականն ու միւս թարգմանութիւննե-րը կայթի տեղ ունին «հարիւր ողկոյզ, հարիւր կապոց»։ Սրանից հետևցնելով Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 100 կայթ մեկնում է «շար ողկուզաց չորա-ցեալ խաղողոյ կամ չամչու»։ ՆՀԲ «իբրև արմատ կթելոյ՝ է կթոց, քթոց»։ Հիւնք. հանում է կաթն բառից։ Մանան-դեան, Կշիռները յեվ չափերը, էջ 88 և 90 գտնում է որ Դիոնիսիոս Թելմա-հարցու ասորական ժամանակագրու-թյան մէջ «գինու մեծ չափը անվանված և kailtè. չափի այս անունը... համա-պատասխան ե հայերեն կայթին... կայլտեյի կշռորդը կստացվի՝ 408x x25=10 կիլ. 200 գր.»։ Ասորի բառն է kailtā «չափ», որ իգականն է kaila «չափ» բառի։ Ըստ ձևի կարելի չէ հա-մեմատել հայ բառի հետ, որովհետև պիտի տար հյ. *քայղթայ կամ *քեղթայ (միայն ք նախաձայնով)։

• «խաղալիկ զոր տան մանկանց ի ժամանակի հանելոյ զատամունսն առ ի դնել ի բերան. ֆրանս. hochet». բառս գիտէ միայն Նորայր, Բառ. ֆր. 643բ և այն ո՛չ իբր նորակերտ կամ միջ. հյ. բառ։ Յայտնի չէ թէ ի՛նչ աղբիւրից է հանած։

• , ի հլ. «կրակի պէծ» Բրս. մրկ. «ևոակ, խարոյկ» Ճառընտ. «կարկեհան, մի տեսակ հրագոյն թանկագին քար» Նչ. եզեկ Գնձ. Մագ. որից կայծակն «կայծ. 2. խա-րոյկ, կրակ» ՍԳր. «շանթ, երկնային կայ-ծակ» Եւս. քր. ա. «պալար, այտոյց» Եւս. պտմ. թ. 8, էջ 687 (նշանակութեանց զար-գազման համար հմմտ. յն. ἀνϑρας «ա-ծուխ, կարկեհան, այտոյցն»), առկայծեալ Ես խբ. 3. Բարուք բ. 18. կայծքար Երզն. երկ, կայծակել Կոչ. եռանդնակայծակ Թէոդ. խչ. կայծակնապարուկ Գիրք թղ. 157 (չունի ՆՀԲ). կայծի «կարկեհան» Մագ. կայծոռիկ կամ կայծուռիկ «բշտիկ, ուռեցք» Բժշ. (ար-ղի գրականում և գաւառականներում «փո-սուռայ, լուսատտնիկ, մայիսեան հրավառ հճի»), կայծուկ «մի տեսակ սուր փուշ» Ա-զաթ. § 649 (հին տպ. կայծու) ևն։-Սխալ գրչութիւն է առկայթեալ Յհ. կթ. էջ 346 փխ. առկայծեալ։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. gaid-արմատեռ. Սրա հետ հմմտ. լիթ. gaidrus, giēdras «պայծառ, զուարթ», gaidrá, giedra «գե-ղեցիկ եղանակ», gaīsas «երկնքում գիշե-բային լոյս», gaisras «երկնքում լուսաւոր երևոյթ, հրդեհ, բարկութիւն», gaīzdras «լու-սաւոր երևոյթ երկնքում», լեթթ. dzīdrums «պայծառութիւն», gäiss «օդ, եղանակ», ga-išs «պայծառ, լուսաւոր», gaisma «լոյս», Հպրուս. gaylis «սպիտակ»։ Այս բառերը կարող են ներկայացնել թէ՛ g* և թէ g*h նախաձևը։ Լեզուաբանները այս բառերի հետ միացնում են յն. φαιδρός «փայլուն, պայծառ, զուարթ», φαίδιμος «լուսաւոր, փայլուն, սքանչելի», φαιδρὸνω «փայլեց-նել», φαιός «գորշ, մթագոյն», φαιϰόν «լուսաւոր» (Boisacq 1010-1011, Traut-mann 75, Pokorny, 1, 665), որոնք մատնանշում են միայն նախաձայն g*h։ Սրա համար էլ լեզուաբանները բոլորի նա-խաձևը դնում են g*haid-։ Այժմ, որովհետև հյ. կ նախաձայնը պահանջում է միայն g, ուստի պէտք է ընդունիլ թէ կայ հնխ. g' և g''h ձայների փոխանակութիւն՝ մի կամ միւս խմբի միջև։-Աճ.

• , ի-ա հլ. «աշխոյժ, առոյգ, ե-ռանդուն» ՍԳր. «ջրի և ցամաքի ամէն տե-սակ կենդանի», բայց մանաւանդ «ջրային կենդանի» Դան. գ. 79. Շար. Նար. Արծր. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. եռալ և զեռուն). որից կայտառական «խայտա-ցող» Ոսկ. յհ. ա. 31. կայտառութիւն Կորիւն։ Այս արմատի երկրորդ ձևն է կայտիռ, ո-հլ. (յետնաբար ի-ա հլ.) «ուրախութիւն, ու-րախութիւնից խաղալ ցատկռտելը» Ա-զաթ. Փիլ. յովն. Յհ. կթ. «ծովային կամ ցամաքային անասուն» Սեբեր. 74. Ճառընտ, որից կայտռալ «ուրախ ուրախ վազվռտել, եռալ զեռալ» Ագաթ. § 239 (ձեռ. տարբ. կտռային, կըտռային, կրկը-նագիրը ունի կտռային՝ ՀԱ 1913, 18) Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 161 Ագաթանգեղո-սից փոխառեալ հատուածում ունի սրա տեղ կոտռային. հմմտ. նաև Սարգ. յկ. է, էջ 106 Իբրև զճճիս ի տղմի կապտռէի (առաջին տը-պագրութեան մէջ կայտռայի). կամ ա. պե-տըր. է. էջ 313 Զօրէն ճճեաց ի տղմի կաւտ-ռին (ա. տպ. կայտռան). որ և կայտռել Իմ. ժէ. 18. Ես. ծե. 12. կայտռեցուցանել Իսիւք կայտռական Փիլ. կայտռունակ Նար. խչ. 374. կայտռիկստակ (թերևս ուղղելի կայտ-ռիկատակ) «աքացի, ոտքով հարուած» Վրք. հց. Ա. 73 (ըստ ԳԲ սխալ գրչութիւն որպէս կայտռիք ստահակ ջորիներու. լաւագոյն ձե-ռագրում ունի «կայտռիքն ստահակ ջորւոզ» ընթերցուածը. տե՛ս Զարբ. թրգմ. էջ 286 ըստ Երևակ ամսագրի, 1858 Բ. էջ 43= Ա-թան. 604)։

• ՆՀԲ կայթել և խայտալ բառերից. կայտիռ՝ իբր կայթ+եռ։ Հիւնք. խածա-նել բայից։ Scheftelowitz BВ 29, 31 արմատակից է դնում կայծ բառի հետ։ Մառ ЗВО 16, 151, հյ. թրգմ. Մկըր-տութիւն Հայոց 1911, էջ 88 եռեւա-ռեալ է դնում վրաց. կոտվա «շարժիլ, զեռալ», կոտրիալի «թաւալիլ, գլորուիլ» ձևերից։ Աճառ. ՀԱ 1909, 160 խ և կ ձայների լծորդութեան օրէնքով նոյն է դնում կայթել և խայտալ բառերի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 հիռլ. cath, նգալլ. cad, cadol, հբրըտ. ca-talrid «կռիւ, վէճ», լիթ. katilin, յն. ϰωτίλος «շաղակրատ, թովիչ», սանս. kadt բառերին ցեղակից։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] qatr «արագ գնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 84)։

• . ի-ա հլ. «իւղի ճրագ, ջահ, վա-ռած մոմ» Կորիւն. Ագաթ. Փարպ. որից կանթեղաբորբոք Նար. խչ. կանթեղակիր Փիլ. լիւս. կանթեղաւոր Ճառընտ. կանթեղ-խոտ «հողմափայտ բոյսը. լտ. chelidonium» Բժշ. (հմմտ. արաբ. [arabic word] gandūl և թրք. qandil aγajə «կանթեղի ծառ» Կամուս, թրք թրգմ. Գ. 332). բառս յետնաբար դարձել է նաև կանթեղն, որից սեռ. կանթեղան Մեկն ղկ. և կանթեղնաւոր Պտմ. աղէքս.

• Աւետիքեան, Քերակ. 1815, էջ 313-4 տեսնելով հանդերձ լտ. candela ևն բա-ռերի նմանութիւնը, մերժում է սրանք և ըստ հին քերականների մեկնում է անթեղ «կրակ ունեցող» և կամ կայ անդ եղ։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 107 դնում է պրս. գանտիյլ։ Աւելի ու-ղիղ ԳԴ արաբ. գանտիյլ (բառ յուն.)։ ՆՀԲ թրր. և լտ. ձևերը։ Peterm. 20 լտ. candela։ Մսերեան, Ճռաքաղ 1861, էջ 383 ոտանաւորով.

• Բան ասացաւ զկանթեղէ, Թէ լայնափոր ու կանթեղ է. Ասազ և ոմն, թէ ուր կանթեղ Առկախեալ կայ, կա՛յ անդ և եղ։ Սրանով հանում է կանթեղ «կանթ ու-նեցող» կամ կայ անդ եղ ձևերից։ Lag Arm. Stud. § 1100 յն. ϰανδήλα-ից։ Հիւնք. լատինից։

• , ի-ա հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) ռուղղալար ճարտարապետի, ուղիղ փայտ. ժամանակագրական աղիւսակ, կարգ, օրէնք, կրօնական կամ եկեղեցական օրէնք, օրի-նակ ևն» ՍԳր. Եւս. քր. Եզն. Ագաթ «կրօնա-կան պատիժ» Տաթև. ամ. 191. որից կա-նոնել «օրէնք դնել» Ոսկ. փիլիպ. կանոնա-կան Ագաթ. կանոնագրութիւն Փարպ. տն-կանոն Յհ. կթ. ևն։ Նոր բառեր են անբնա-կանոն, անկանոնութիւն, կանոնաւոր, կանո-նաւորապէս, կանոնաւորութիւն ևն։ Բառը գրուած է նաև կանովն, քանոն, քանուն. վերջին ձևի վրայ տե՛ս առանձին։

• = Յն, ϰανών (ϰανόνος) բառից, որ նշա-նակում է «եղէգի ցօղուն» և հետզհետէ նոյն նախնական իմաստից բխելով՝ «որևէ ուղիղ փայտ կամ ձող, փայտէ քանոն, ուդիղ գիծ, վանդակի ճաղ, սահմանագիծ, օրինակ, ձև, օրէնք (և յատկապէս եկեղեցական օ-րէնք), կանոն, ցուցակ»։ Յոյն բառը ծագում է ϰννα (< լտ. canna) «եղէգ» բառից, իսկ սա էլ ասորաբաբելական kanu ձևի մի-ջոցով սումեր-ակկադ. gin «եղէգ» բա-ռից (Boisacq, էջ 406)։ Փոխառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչպէս՝ լտ. čanon, հպլ. kanonū, արաբ. [arabic word] qānūn «օ-րէնք», թրք. qanun «օրէնք, ոստիևան» վրաց. კანონი կանոնի «եկեղեցական կա-նոն, յանցաւորների վրայ դրուած ապաշ-խարանք» ևն։ Նշանակութեան կողմից շատ զարգացում է կրած սլաւական լեզուների մէջ. հմտ. ռուս. канбнъ «առաւօտեան ևամ երեկոյեան եկեղեցական արարողութեանց երգերը և աղօթքները», кануиъ «երեկո-յեան ժամերգութիւն, նախատօնակ, ընո-հանրապէս նախորդ օրը (нaкauунe), մե-ռելոց հոգեհանգիստ, այս առթիւ պատրաս-տուած գանազան ուտելեղէններ, մեղրով գաթայ, տօնական մեղրաջուր կամ գարեջուր ևն» (Berneker 481)։-Հիւբշ. 355։

• ՓՈԽ.-Վրաց. კანოხი կանոխի «եզների առաջին լծումը՝ գարնանային աշխատանք-ների համար», ღანუხობაղանուխոբա «գար-նան սկզբնաւորութիւնը». այս իմաստի հետ հմմտ. ամիս կանխոց «գարնան առաջին ա-միսը», որից հետևում է կանուխ «գարուն կամ գարնան սկիզբը» (նախ Աճառ. Արրտ. 1898, 367, որից յետոյ Մառ ЗВO անդ)։

• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ. սակայն կայ գրծ. կապօք Կորիւն. Վեցօր) «կապ, կապանք», նմանութեամբ «սիրոյ կապ, դաշինք, գրի կապ, վանկ. հեգ» ՍԳր. Կորիւն. «կախարդանք, հմայութիւն» Ոսկիփ. «տտիպ, փոթոթահամ» Ոսկիփ. որից կա-պել ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Սեբեր. Մծբ. Եփր. կա-տակցել Ոսկ. յհ. կապանք ՍԳր. Ագաթ. կա-պեալ ՍԳր. կապարան «բանտ» Ոսկ. տիմ կապանարան «բանտ» Յհ. կթ. կապան «դարբանդ, լեռների մէջ կիրճ, կապարան» (իբրև թրգմ. պրս. band, darband հոմանի-շից) Խոր. Երզն. քեր. Մարթին. (ըստ Խտջ. կապանն է ծայռերի միջից կտրած ճամ-բայ). կապակռիւ Մծբ. կապակոտոր Բուզ. կապանաւոր Կորիւն. Ագաթ. բազմակապ Վեցօր. երկաթակապ Գ. մակ. դ. 8. թազա-կապ Մծբ. լեզուակապ Մանդ. ծնկակապ Վեցօր. շաղկապել Պղատ. օրին. Նիւս. բն. շղթայակապ Արծր. գրակապ եօթնազր. նշա-նակում է նաև «շէնք շինել, կառուցանել» կամ պարզապէս «շինել, գործել, հիւսել» և այս իմաստներից են կազմուած կամարա-կապ ՍԳր. երկաթակապ Խոր. հոյակապ ՍԳր. ականակապ Ել. լա. 5. Երգ. գ. 10. կտաւակապութիւն Մամբր. (կապանջ (кa-naнч) «պուխաւ, цenь» (Կ. Սարաֆեան, Բանայի ռիտութ. Սանկտպետ. 1788, էջ 67) թուի գաւառական կամ նորակերտ բառ)։

• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. կապ, Ալշ. Մշ. կաբ, Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սչ. գաբ, Ասլ. գաբ, գա*, Տիգ. գmբ, Ագլ. կօպ (բայց կա՛պիլ), Հճ. գօբ, Զթ. գօբ, գոբ, Սվեդ. գուբ։ Նոր բառեր են կապան «մազի, օրորոցի կապ, կապիչ», կապելանց, կապճիւղ, կա-պանորթ, կապամէջ, 'կապասեղ, կապլ «խուրձ», կապիչ, կապկայ, կապկպել, կապ-կըշտել, կապռտել, կապտռտել, կապկպո-տել, կապոտել, կապկպտել, կապովի, կա-պոց, կապուկ, կապս, կապք, կապօն, կապ-րար, կապքար, փորկապ ևն։ Կապել «շինեւ» նշանակութիւնը գտնում ենք յատկապէս Հմշ. (փսիաթ ևն հիւսել, գործել), Երև. (մա. տուռ. կամուրջ կապել)։ ՓՈԽ.-Վրաց. კაჭი կապի «փայտի կամ ծառի վրայ երկճիւղ բաժանմունք». ორ-კაάი որ-կապի «երկժանի», ❇ბებიანი կապե-բիանի «բազմաճիւղ (փայտ)», აკაბი ա-կապի, აკაუი ակափի «գայլ, բերանա-կապ»? კაბანი կապանի «քարոտ, ժայռոտ, անանցանելի տեղ», իմերխևի լեզուով კაბანი կապանի «անդունդների վրայ վը-տանգաւոր ուղի» (Մառ, Teксть VIII էջ 82), գւռ. թրք. Կր. kaban (Բիւր. 1898 627), Ակն. geban «քարոտ, նեղ անցք կամ ճամբայ» (հյ. կապան «լեռնանցք, կիրճ» բառից).-հայ մազկապ ձևից է փոխառեալ թրք. [arabic word] ❇ nezgeb «ծամկապ, մազերի կապ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 325)։-Հա-յերէն կապս բառին շատ նման է հնչում ն ասոր. käps «փորկապութիւն», որի հետ նոյն է թրք. gabz «փորկապութիւն» և որից փոխառեալ է նաև ռմկ. խապըզ «փորևա-պութիւն»։ Այս բառը համարւում է արաբ. [arabic word] qabz, որ նշանակում է «առնել, բրո-նել, տարածել, թռչիլ» և չունի «փորը կա-պուիլ» իմաստը, ըստ Կամուսի ընդարձա-կածաւալ բառարանի (հտ. Բ. 441)։ Միև-նոյն ժամանակ արաբ. qabz ներգործական է, իսկ թրք. qabz գործածւում է իբրև չեզոք (qabz olmaq «փորկապ լինել»)։ Այս բոլո-դնել ո՛չ թէ արաբ. qabz-ից, այլ հյ. գւռ. կապս ձևից։ Հյ. կապոց բառից է փոխա-ռեալ եթովպ. cabotz կամ cotz «tenia, երի. զորդ. 2. kousso կոչուած բոյսը, վարդազգի. ների ընտանիքից, որ սքանչելի դեղ է ե-րիզորդի դէմ»։ Հապէշլի Գարապետ անու-նով մի Պօլսեցի հայ վաճառական, որ շա-րունակ երթևեկում էր Եթովպիա, ճանաչեց այնտեղ այս բոյսը 1757-62 թթ. և Պօլիս բերելով ծանոթացրեց A. Brayer անունով ֆրանսիացի բժշկին։ Բժիշկը տարաւ բոյսը Պառիզ 1822 թ. և առաջարկեց նշանաւոր բուսաբան Kunth-ի քննութեան։ Բուսո հա-ւանութեամբ «Բնական պատմութեան ընկե-րութեան» կոչուեց Brayera antheminople. Այս պատմութիւնը գրեց ինքը Brayer, Neuί années a Constantinople (Paris 1836) աշ-խատութեան մէջ, ուր էջ 430 ասում է թր այս բառը ծագում է հյ. կապոց «ծրար» բառից, որովհետև այս բոյսի գործածու-թեամբ երիզորդը կծիկի պէս դուրս է գա-լիս։ Նոյնից քաղելով կրկնում է Վ. Թորգո-մեան REA 8(1928), էջ 33-38 և Կոչնակ Հայաստանի 1919, л 20, էջ 624-6։-Հա-յերէնից է նաև թրք. գւռ. Այն. կապ (Կոչ-նակ՝ անդ)։

• , օ, ի-ա հլ. «տուրք, վարձք, կա-շառք» Բրս. մրկ. 310. Շնորհ. ընդհ. Լմբ. մատ. 44Ո 536-7 (բառիս իմաստի մասին տռե՛ս Աւռաւռէգեան, Տեղեկ. ինստիտ. 1, 76). որից կապալառու Մխ. դտ. կապալատու Շնորհ. կապալաւոր Մխ. դտ. էջ 280=կա-պըլվոր Անսիզք 41. գրուած է նաև ղապալ Յայսմ. յնվ. 8. Ուռհ. խապալ Տաթև. ամ. 443. յօդով՝ բցռ. ղապալէն՝ առաջին անգամ յիշուած 901 թուի մի արձանագրութեան մէջ (Վիմ. տար. 5)։ Այժմ նշանակում է «որևէ դործի հայթայթումը կամ շէնքի շինութիւ-նը յանձնել մէկին՝ որոշ գումարի հատուց-մամբ. փոդրաթ»։

• = Արաբ. [arabic word] qabāla «կապալով առնե լու գործողութիւնը և կապալագիր», որից [arabic word] taqabbul «կառավարութեան կողմից տուրքի կամ հարկի հաւաքումը կապալով տրուիլը» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 321), արմատը [arabic word] qabl «առաջ, առջևը, դէմը». նաև «փոխարինել», հմմտ. muqābil «փո-խարեն»։ Արաբերէնից են փոխառեալ նաև թրք. [arabic word] qabala «սահմանեալ գործ», արև թրք. [arabic word] qabal «օրականով աշխատող բանւոր» (Будaгонъ 2, 36), ռուս. кабалa (թուրքերէնի միջոցով) «խոստմնագիր, պարտք, հաստատեալ գիր ստրկութեան» (Berneker 464)։-Աճ.

• = Թերևս պհլ. *kapar հոմանիշ ձևից փոխ-առնուած։ Այս բուսանունը գտնւում է բաղ-մաթիւ լեզուների մէջ. ինչ. պրս. [arabic word] ka-bar, արաբ. [arabic word] ︎ qabbār, ասոր. ❇ qa-pār, յն. ϰάππαρις, լտ. capparis, ֆրանս. cáprier, գերմ. Kapern, Kapernstrauch, հունգ. kaporna, լեհ. kapary, սերբ. kapa-ra, ռում. kapre, թրք. gebere, keber, kipri otə, քրդ. keber, վրաց. կապարի ևն։ Յայտ-նի է, որ այս բոյսը Միջերկրականի առևե-լեան երկիրներից է տարածուած դէպի արև-մուտք, բայց բառի բուն ծագումը և ստու-զաբանութիւնը յայտնի չէ (Boisacq 409)։ Ատոյգ չէ նոյնպէս հայերէն բառի մայրր. Հիւբշ. 165 դնում է ուղղակի յունարէնից, բայց որովհետև հայերէնը միայն մի պ-ով է, ուստի պէտք է դնել կա՛մ ասորերէնից և կամ աւելի հաւանաբար պահլաւերէնից, որ աւանդուած չէ։ Իսկ յետին կապպար փոխա-ռեալ է արաբերէնից։

• , ի հլ. (հմմտ. գրծ. կապերտիւք Եփր. Գ. կոր. 122) «շորի կտոր, քուրջ, լաթ, 2. հագուստի փեղկերը. 3. քուրձ» ՍԳր. Եւս. պտմ. 697. Մծբ. էջ 312. Ոսկ. ես. և յհ. բ. 38. ւրից կապերտակ կամ կապերտիկ «շո-րի կտոր» Ոսկ. ես. 292 և յհ. բ. 14. Շիր. կապերտոց «դրօշակ կամ դրօշակի շորը» (նորագիւտ բառ) Ուխտ. Ա. 83. կապերտա-վրան «թաղիքէ վրան, ալաչուխ» Զքր. սարկ. Բ. 105.-բառիս ռամկական ձևն է կարպետ Ոսկիփ. Վրդ. առ. 71։

• ՆՀԲ «փերթ կապայի կամ քէպէի»։ Վ. Ա. Ա. (Ազգասէր Արարատեան, Կալ-կաթա 1848, էջ 96) հանում է կա, կայ. կաց, կայան «տեղ»+պերտ=փերթ «կտոր» բառերից. կափերթ է բնիկ հայ բառ, որ ցոյց է տալիս թէ այս աոհես-տը նախ ծաղկեցաւ Հայաստանում, ո-րից նիւթն ու անունը փոխ առին օտա-րազգիները։ Հիւնք. կապարճ բառից։ Հացունի, Պատմ. տարազի, էջ 7 կապ բառից։

• ՓՈԽ.-Հալերէն գաւառական ձևի հետ բոլորովին նոյն են անգլ. carpet «գորգ». հՖր. carpite, ֆրանս. carpette «սենեակի քառանկիւնի գորգ», գերմ. Karpet, իտալ. carpita «մի տեսակ թաւ կերպաս», հունգ. kärpit «վարագոյր», սերբ. karpit «վա-րագոյր», krpèta «սեղանի վրայ փռելու գորգ» (Berneker 628), որոնք բոլոր հանում են եւրոպացիք ստ. լտ. carpita «բրդէ ձորձ» բառից, իսկ այս էլ ծագած լտ. carpo «բուրդ կամ թել մանել» բայից. բայց դեռ քննելի է թէ արդեօք նոյն իսկ այս ստ. լատ. բառը փոխառեալ չէ՞ յետին հայերէն կարպետ ձևից, նիւթի հետ վաճառականու-թեամբ անցած Եւրոպա։-Օրբէլի (տե՛ս Մառ, Teксть и paз. no Kав. Փոл. հտ. I (1925), էջ 111) հայերէնից փոխառեալ է համարում նաև ռուս. ковëръ «գորգ»։ Այս բառը՝ որի ցեղակիցներն են ուկր. kóver., kovérec, չեխ. koberec, լեհ. kobierzec, բուլ-զար. guber և սերբ. guber, դեռ բացատրը-ւած չէ։ Ըստ Berneker 592 ոմանք փոխա-ռեալ են դնում անգլ. čover «ծածկոց» բա-ռից, ուրիշներ հիսլ. kggurr «գորգ» բառից, ուրիշներ էլ ֆրանս. couvrir, սպան. cobrir. իտալ. coprire, ռում. cóper «ծածկել» բա-ռից։ Սակայն բոլորն էլ անճիշտ են»

• , ի-ա հլ. «հատեղէնների մի չափ է, որ առնում է 1/լօ գրիւ» ՍԳր. Եւս. պտմ. Փարպ. «գինիի չափ» Անյ. պորփ. «աչքի ա-մանը, փոսը» Զաք. ժգ. 12. «սրունքները պատող զրահը կամ նման տանջական մի գործիք» Ագաթ. § 115 (յոյն թրգմ. հրտր. Lagarde, էջ 28 περιϰνημῖδας «սրունքները պատող զրահ»). Գոր. և Շմ. հրտր. Միաբան, էջ 71 և 77 (հինգ անգամ գործածուած). «մի տեսաև հառև» Արձ. 1041 թուից (տե՛ս Վիմ. տար. 22)։ Որից կապճաթիւ Եղիշ. կապճա-համար Արծր. կապճեան Կանոն. ակնակա-պիճ Յոբ. խ. 19. ատամնակապիճ (նոր բառ)։ Երկրորդական նշանակութիւնները յառաջացած են «աման» նշանակութիւնից փոխաբերաբար կամ լայնաբար։

• = Պհլ. kapič (սխալ գրուած kafīz), որ և հպրս. καπίϑη, պրս. [arabic word] kavīz, [arabic word] kavīz, [arabic word] kafiz, որոնց հետ նոյն են արաբ. [arabic word] qafīz «գրիւի մեկ տասներորդը». ասոր. [syriac word] qapīzā, մանդայ. qabīsā, միջ. լտ. cafisium, վրաց. კაბიწი կաբիծի կամ ჭაბიწი քաբիծի և լազ. կապիծի «ցորենի և ուրիշ չոր նիւթերի յատուկ մի չափ», սպան. cafiz կամ cahiz «ջորեբեռ. 2. մի ջորեբեռ ցորեն ցանելու չափ հող» (M Co hen, BSL հտ. 27, л 81, էջ 109)։ Այս բա-ռերի ստուգաբանութիւնը յայտնի չէ, բայց բոլորի աղբիւրը անշուշտ իրանականն է։-Հիւբշ. 165։

• ԳՒՌ.-Կայ միայն կապճակ Հմշ. «ցորենի տասանորդ՝ որ տրւում է ջաղացպանին, իբ-րև վարձ ցորենը աղալու» (այս իմաստն ունի և արաբ. qafīz, ըստ BSL անդ). իսկ կապիծ Հմշ. «ընդեղէնների մի չափ, որ տա-նում է տաճկական 11/2 օխա=2 kilo» փո-խառեալ է լազերէնից կամ վրացերէնից։

• «մերկ»։ Մորթման ZDMG 26, 604 բևեռ. kabudi «աւար»։ Տէրվ. տես կապ բառի տակ։ Հիւնք. լտ. čapto։ Bugge KZ 32, 51 և 60 լտ. capin «բռնել», captura «բռնելը կամ բռնա-ծը» բառերին ցեղակից (սրանց վրայ աւելի ընդարձակ տե՛ս կապ բառի տակ)։ Patrubány ՀԱ 1903, 151 հնխ. kapvód նախաձևից է հանում։ Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 219 տ մասնիկով՝ կապել բայից։ Karst, Յուշարձան 420 Աթր. qap, չաղաթ. kapmak, օսմ. qap. maq, ալթայ. qap «բռնի առնել, յա-փըշտակել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 197 պրս. [arabic word] kapidan «կապտել, խլել, կորզել», որ թէ՛ իմաս-տով և թէ բառի առաջին բաղաձայննե-րով շատ յարմար է մեր բառին, բայց արմատը լինելով kap, մեր բառի -ուտ մասը մնում է դուրս. ըստ այսմ նմա-նութիւնը պատահական և համեմատու-թիւնը մերժելի է։

• (կամ կառածուղ, կարածուղ) «մժեղ, մժղուկ». մէկ անգամ ունի Փիլ. նխ. բ. 75. ձևն անստոյգ է. Բառ. երեմ. էջ 156-7 գրում է կառածուխ և կարածուխ։

• ՆՀԲ մեկնելով «փշաւոր կամ խայթո-ցաւոր մժեղ», ուզում է անշուշտ հանել կառ «փուշ» բառից։

• = Լտ. carrus «մի տեսակ քառանի կառք» բառից փոխառեալ է Հռովմայեցոց ժամանակ. իսկ այս լտ. բառն էլ փոխա-ռեալ է Գալլերից. հմմտ. գալլ. carros հիռլ. կիմր. և հբրըտ. čarr «կառք»։ Գալ-լերը Իտալիա մտան Ն. Ք. Զ-Ե դարերին. 390 թուին նրանք հասան Հռովմ։ Նրան» անքաղաքակիրթ ժողովուրդ չէին. այլ իւ-րացրել էին իրենց նուաճած ազգերի կուլտու-րան։ Աչքի էին ընկնում յատկապէս այն կառքերը, որոնցով նրանք. արշաւում էին կամ իրենց իրերը փոխադրում գաղթակա-նութեան միջոցին։ Լատինները վերցրին նրանցից կառքերի զանազան տեսակների աւնուննեռ. ինչպ. carrus «քառանիւ կառք իրեր փոխադրելու», carpentum «երկանիւ կառք», petorritum «քառանիւ կառք» ևն (Meillet, Esq. d'une hist. de la langue latine, էջ 106)։ Հռովմայեցոց միջոցով բա-ռը այնուհետև տարածուեց ամէն կողմ. ինչ. յն. ϰάρρον, հբգ. charro, charra, գերմ Karren, շվեդ. karra, ֆինն. karrit, karryt ֆրանս. char, իտալ. carro, ռում. անգլ. car, չեխ. kára, լեհ. kary, gary, սլ. gare, ռուս. каpeта, ասոր. Լօ qaruxa, թալմ. [hebrew word] qəruxin կամ [hebrew word] aarōn «ևառ»» ևն (Walde 215, Berneker 488, Boisacq 266, Kluge 244)։ Լտ. carrus <գալլ. čarros. այս գալլ. բառն էլ հնդևրո. պական է և պատկանում է k'ers-«վազել, 2. կառք» արմատին, հմմտ. յն. σάρσα «սայլ», լտ. sarracum «երկանիւ մեծ կառք» (որոնք ծագում են իլլիւր. *sarsa բառից), լտ. curro «վազել», cursus «ընթացք» currus «կառք», յն. έπίϰουρος «օգնութեան վազող» ևն (Pokorny 1, 427-8)

• յոգնակիի նշան կարծելով։ Patrubány ՀԱ 1908, 214 յն. γέβῥον «ծաղկահիւս» բառի հետ։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշառձ 397 գալլ. car, իռլ. carr, սանս. kar «շարժիլ», լատ. curro «վազել»։ Karst, Յուշարձ. 404 սումեր. gar «կառսα-Մառ, ИАН 1912, 595 ասոր. qarūxā ձևից կամ յաբեթական qwr արմատից հմմտ. վրաց գոգորա «անիւ». գորվա «գլորուիլ»։ Pictet, բ. տպ. Բ. 146 հյ. կառք կցում է պրս. čarx «անիւ», յն ϰύϰλος «շրջանակ» ևն բառերին։

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կեղևեալ՝ մանաւանդ եփուած գարի կամ հերիսայ» Եւագր. 7=Վրք. հց. Ա. 322. Լծ. եւագր. որից կասկաջուր «ռա-րեջուր» Վրք. հց. Ա. 322, Վրք. ոսկ. Եւագր. Z. Մագ. թղ. էջ 115. հմմտ. նաև քաջկէն։

• = Պհլ. *kask «գարի» բառից փոխառեալ, որ թէև աւանդուած չէ, բայց մինչև այսօր էլ պահուած ենք գտնում մի քանի իրանա-կան բարբառներում. ինչպէս՝ մինջանի käsk «գարի» (MSL 19, 147). եազգուլա-մի käsk «գարի» (JAs, 1916, էջ 251)։ Պհլ. ձևից է ածանցւում պրս. *kašk «գարի», որ թէև նախորդի նման չէ աւանդուած, բայց պահուած է պրս. մի քանի ածանցներում ինչ. [arabic word] kaškāb «կասկաջուր, գարե-ջուր», [arabic word] kaškēn «քաչկէն, գառե-հաց», [arabic word] kaško «զարեջուր» և [arabic word] keškek «հերիսայ»։ Իրանեանից է փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] kašk «կասկաջուր, գարիի խաշու՝ որ գործածա-կան է բժշկութեան մէջ» (Կամուս, թրք թրգմ. Գ. 110)։-(Թիրեաքեան, Կարնամակ ծան 111 ունի պհլ. kazk «գարիի և ցորե-նի աղանձ» բառը, որ այլուստ անծանօթ է)։-Հիւբշ. Arm. Gram. 51ə։

• (ի-ա, ո հլ?) «ծայր, մի գործի վերջը, լեռան գլուխ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. (գա-ւառականներում և արդի գրականում նշա-նակում է նաև «աքլորի բբուկ»). որից կա-տարել «գործել, անել, վերջացնել» ՍԳր. «մևոտել, սրբազնագործել» ՍԳր. կատարումն «ամբողջացում, բովանդակութիւն» ՍԳը. «մահ, նահատակութիւն» Յկ. ե. I1. Կորիւն. «կատարելութիւն» Առակ. ժա. 3. Կող. գ. 14. «սրբազնագործութիւն» ՍԳր. կատարե-լիք «փակման հանդէս» Բ. մակ. բ. 9. կա-տարած «վերջ» ՍԳր. կատարեալ ՍԳր. կա-տարելապէս Ոսկ. յհ. ա. 17. Կոչ. կատա-րելամիտ Ագաթ. անկատար ՍԳր. լիակա-տար Եսագր. դժուարակատար Ոսկ. ես. ե-րագակատար Ոսկ. ես. թերակատար Իմ. գ. 16. դ. 5. Եղն. Ոսկ. հայրենակատար Կորիւն. սորհրդակատար Ագաթ. կամակատար Ա-զաթ. Եզն. յանձնակատար, գործակատար (նոր բառեր) ևն։

• Հներից Առաք. լծ. սահմ. 478 անկա-տար բառը մեկնում է անկալ. տա՞ր կամ ան-կայան, տա՛ր ևն։ ՆՀԲ կատար լծ. հյ. ծայր և թրք. qadar «չափ»։ Բագրատունի, Քեր. զարգաց. 686 և 691, Տէրվ. Մասիս 1882 հոկտ. 5 և Լեզու էջ 121 արմատը համարում են կատ, որ աւելի լաւ է պահում նաւակատիք, իբր «նորոգ կատարումն». Canini, Et. ê︎ tym. էջ 90 կատարել=լտ. cadaver «դիակ»։-Հիւնք. յն. ϰατατύω «կարգա-դրել, ի կատար ածել»։ Կուրտիկեան, Արևելք 1899 յուլիս 22 պրս. gah «տեղ» և tar «կատար» բառերից բարդուած։ Յակոբեան, Ծաղիկ 1899 նոյ" 4 առս քիւթար «լեռան գլուխ» (իմա՛ kūh-tār) և յն. ϰαταρτίζω։ Margoliuth, թրգմ. Բիւր. 1900, 335 եբր. [hebrew word] ktr «շըր-ջապատել», [hebrew word] keter «պսակ» բա-ռերի հետ։ Scheftelovitz BВ 28, 303 ալբան. kodre «բլուր, բարձունք» բառի հետ։ (Այս մեկնութիւնը մերժում է Pe-dersen KZ 40, 212, հաստատելով որ ալբան. kodre փոխառեալ է ռում. cod. ru «անտառ» բառից)։ Patrubány ՀԱ 1910, 93 հնխ. gad «նայիլ» արմատից։ Մ. Ս. Դաւիթ-Բէկ, Յուշարձան 397 նգալլ. cedor «արբունքի մազ», արմոր. kaezourek «արբունքի հասած», նիռլ. caith, հբրըտ. caitoir «արբունքի հա-սած», հիռլ. catharac նոյն նշ։ Karst, Յուշարձ. 404 սումեր. gatu «բարձրաց-նել», 428 թթր. bay, bat, bet «բարձը»։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] katr «փառք, արժանիք» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 93)։

• , ո, ի հլ. «չուան, լար» ՍԳր. Ագաթ. § 218. Ոսկ. մ. բ. 27. Սոկր. 669 (սեռ. կա-րուց). «անդամների յօդը» Ոսկ. Ճառք 800. «կարելու գործողութիւնը կամ կարած բա-նը» (արդի լեզուի մէջ). որից կարել ՍԳր Վեցօր. կարան «կարուածք, կար, մարմնի յօդ» Յհ. ժթ. 23. Բուզ. ե. 43 («կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն ցամաք ըն-կենոյր զնա») հասկացուած է իբր «մարմնև յօդ» (կար բառից)։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հասկանում է իբր զնդ. kara-na, պհլ. kanār, պրս. karān, kanār, օսս käron, սոգդ. qāran,. քրդ. աֆղ. kinār «ծայր, վերջ». (Horn § 846)։ «Կապ» Եղիշ. Դատ. էջ 192. Վրք. հց. Ա. 508. կարկատել ՍԳր. եփր. մն. նմանութեամբ «մի պատ-ճառ կամ խօսք կցկցել՝ յերիւրել» Սեբեր. Եզն. կարկատուն Եզեկ. ժզ. 76. Ոսկ. մ. գ. 16. Կոչ. Վեցօր. Եզն. կարուակ կամ կարու-ւակ «կօշկակար» Վեցօր. 197. կարամուրք «անդամների կպած՝ կցած տեղերը» ԱԲ (գտնում եմ գործածուած Ոսկ. Ճառք. 800 կարամուտ ձևով՝ որ աւելի ստոյգ է երևում. հմմտ. (Գլուխն) կարս բազումս ունի... իսկ ծխոյ արտաքուստ ստէպ մտելոյ դիւրաւ ար-տաքս քաղի). խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, լհ. ա. 30. կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. մանրակարկատ Ոսկ. յհ. ա-4. խրամակարկատ Ես. ժը. 12. Ա. մակ. թ. 62. Մծբ. քէշակարկատ Եզն. հատակարկատ Ոսկ. յհ. ա. 4. կարոտել «կարկտել» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ). հնակարկատ (նոր բառ) ևն։ -

• նակի լեզւով karpi «ձեռք», և հյ. կուռն, կալայ բառերին. հմմտ. նաև ռուս крaт «անգամ»։ Պատահական նմանութիւն ունին կաբարդին karū «ուժ» և արաբ. [arabic word] kari «շատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ 913)։-Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 19 (1916), էջ 128։

• «պէտք, հարկաւորութիւն». արմատ առանձին անգործածական, որից ունինք կա-կարևոր «հարկաւոր, պէտքի, անհրաժեշտ» ՍԳր. (ի պէտս կարևորս. կարևոր համարել. կարևոր անդամք), որ և «սիրելի, մերձա-ւոր» Գծ. ժ. 24 (Զազգատոհմն իւր և գևա-սևոր (բարեկամսն). Եւս. քր. ա. (Ազգակա-նօք և կարևոր բարեկամօք). նոյնը դար-ձեալ նշանակում է «ամորձիք» Բար. 150, 151 (այլ խմբ. երկուորի), 161 (ձ. լս. կօկլվին) Արմատական ձևը պահում է անկար «անկա-րօտ» Կիր. 172։ Կարծում ենք որ նոյն ար-մատից է նաև կարօտ «պետք ունեցող, չքա-ւոր» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. կարօտիլ ՍԳր. կարօ-տանալ ՍԳր. Եփր. նոր գրականում կարօ-տագին, կարօտակէզ, կարօտաւոր։

• , ո, ի հլ. «չուան, լար» ՍԳր. Ագաթ. § 218. Ոսկ. մ. բ. 27. Սոկր. 669 (սեռ. կա-րուց). «անդամների յօդը» Ոսկ. Ճառք 800. «կարելու գործողութիւնը կամ կարած բա-նը» (արդի լեզուի մէջ). որից կարել ՍԳր Վեցօր. կարան «կարուածք, կար, մարմնի յօդ» Յհ. ժթ. 23. Բուզ. ե. 43 («կարանէ ի կարան թափ հանեալ զնետն ցամաք ըն-կենոյր զնա») հասկացուած է իբր «մարմնև յօդ» (կար բառից)։ Մարքվարթ (նամակ 1926 յունվ.) հասկանում է իբր զնդ. kara-na, պհլ. kanār, պրս. karān, kanār, օսս käron, սոգդ. qāran,. քրդ. աֆղ. kinār «ծայր, վերջ». (Horn § 846)։ «Կապ» Եղիշ. Դատ. էջ 192. Վրք. հց. Ա. 508. կարկատել ՍԳր. եփր. մն. նմանութեամբ «մի պատ-ճառ կամ խօսք կցկցել՝ յերիւրել» Սեբեր. Եզն. կարկատուն Եզեկ. ժզ. 76. Ոսկ. մ. գ. 16. Կոչ. Վեցօր. Եզն. կարուակ կամ կարու-ւակ «կօշկակար» Վեցօր. 197. կարամուրք «անդամների կպած՝ կցած տեղերը» ԱԲ (գտնում եմ գործածուած Ոսկ. Ճառք. 800 կարամուտ ձևով՝ որ աւելի ստոյգ է երևում. հմմտ. (Գլուխն) կարս բազումս ունի... իսկ ծխոյ արտաքուստ ստէպ մտելոյ դիւրաւ ար-տաքս քաղի). խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, լհ. ա. 30. կօշկակար Ոսկ. մ. բ. 24. յհ. ա. 16. մանրակարկատ Ոսկ. յհ. ա-4. խրամակարկատ Ես. ժը. 12. Ա. մակ. թ. 62. Մծբ. քէշակարկատ Եզն. հատակարկատ Ոսկ. յհ. ա. 4. կարոտել «կարկտել» Սիւն. քեր. 213 (նորագիւտ բառ). հնակարկատ (նոր բառ) ևն։ -

• նակի լեզւով karpi «ձեռք», և հյ. կուռն, կալայ բառերին. հմմտ. նաև ռուս крaт «անգամ»։ Պատահական նմանութիւն ունին կաբարդին karū «ուժ» և արաբ. [arabic word] kari «շատ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ 913)։-Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ Meillet MSL 19 (1916), էջ 128։

• «պէտք, հարկաւորութիւն». արմատ առանձին անգործածական, որից ունինք կա-կարևոր «հարկաւոր, պէտքի, անհրաժեշտ» ՍԳր. (ի պէտս կարևորս. կարևոր համարել. կարևոր անդամք), որ և «սիրելի, մերձա-ւոր» Գծ. ժ. 24 (Զազգատոհմն իւր և գևա-սևոր (բարեկամսն). Եւս. քր. ա. (Ազգակա-նօք և կարևոր բարեկամօք). նոյնը դար-ձեալ նշանակում է «ամորձիք» Բար. 150, 151 (այլ խմբ. երկուորի), 161 (ձ. լս. կօկլվին) Արմատական ձևը պահում է անկար «անկա-րօտ» Կիր. 172։ Կարծում ենք որ նոյն ար-մատից է նաև կարօտ «պետք ունեցող, չքա-ւոր» ՍԳր. Ոսկ. Եզն. կարօտիլ ՍԳր. կարօ-տանալ ՍԳր. Եփր. նոր գրականում կարօ-տագին, կարօտակէզ, կարօտաւոր։

• . ի-ա հլ» «ռահահորդ, առաջ-նորդ, առաջից գնալով ճանապարհ բաց ա-նոր» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. մ. բ. 9 (յատկապէս թագաւորների և կամ թագաւորական շքա-խմբի առաջնորդի համար ասուած). որից կարապետել Ոսկ. մ. ա. 10. Սեբեր. Եւս. քր. կարապետութիւն Յհ. կթ. Կանոն. կարապե-տական Մամբր. Գնձ. կարապետային Նար. նախակարապետ (նոր բառ)։

• ՆՀԲ լծ. կառապետ կամ կարաւանա-պետ։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 41, 26 դնում է իբր հպրս. *kārapati-«գործա-պետ» (kar «գործել» և pati «պետ» բա-ռերից բարդուած)։ Տէրվ. Altarm. 14 և Նախալ. 69 իբր կառապետ՝ հանում է կառք բառից։ Հիւնքն. յն. χαρυβδίζω. «մխել ի ջուր, մխրճել», բային է կցում, իբր թէ կարապետ բառի բուն նշանա-կութիւնը լինէր «մկրտիչ»։ Մէնէվիշեան ՀԱ 1896 ապրիլ (կողի վրայ) պհլ. ka-rapati։ Հիւբշ. 166 մերժում է համեմա-տել վերջինիս հետ, որ Lagarde-ի են-թադրութիւնն է։ Jensen, Hitt. u. Ar-men. էջ 122 դնում է հաթեան ինչ-որ grəbətwsə ձևի դէմ։ Մառ ЗВО 1924, 192 վրաց. tar-maϑ, սվան. ger-beϑ «Աստուած» բառերի հետ։

• , օ հլ. (կայ նաև սեռ.-ի. երկուսն էլ յետին) «գինու կամ ջրի մեծ աման» Ա-ռակ. իգ. 27. Եղիշ. հրց. 54, Նոնն. 36, Սարգ. յկ. է. (էջ 104), Բրս. մրկ. որից կա-րասձագ «փոքր կարաս» Վստկ. 114. գինե-կարաս Վատկ. (տե՛ս նաև կարասի, որ այս արմատին է պատկանում)։

• = Թերևս խալդեան կամ կովկասեան փո-խառութիւն է, իբրև մնացորդ՝ Հայաստա-նի նախահայ քաղաքակրթութեան. հմմտ. հիւս. Կովկասեան լեզուներից՝ ագ. խարա-ցի, կուբ. խարացէ, լակ. խարազի «կառաս»։ -Աճ.

• Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 110 յն. ϰεραμος «բրուտի կաւ, պտուկ» բառի հետ։ Հիւնք. դնում է պրս. քիւ-րաս «ազգ ինչ խեցեղէն անօթոյ յառ-տընին պէտս»։ (ԳԴ չունի այսպիսի բառ. պէտք է հասկանալ պրս. [arabic word] kurāz «նեղաբերան կուժ», որ Հիւնք. հայերէնին աւելի մօտեցնելու համար, ըստ իր սովորութեան, ուզած ձևին է վերածել։ Բայց այս բառը զուտ իրա-նեա՞ն է արդեօք։ Սրա դէմ ունինք ա-րաբ. [arabic word] kurāz կամ [arabic word] kurraz (յոգ. kirzān) «նեղաբերան կուժ», որ նոյն է պրս. բառիս հետ։ Թւում է թէ պրս. բառը փոխառեալ է արաբերէնից մանաւանը եթէ սրա արմատը համա-րենք krz, որից արաբ. ❇ kiruz «պահվտիլ», [arabic word] mukāraza «վազե-լով մի տեղ երթալ պահվտիլ», թերևս նաև [arabic word] kurz «քուրձ» (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 197)։ Ըստ այսմ ա-րաբ. և պրս. բառերը պատահական նը-մանութիւն ունին, ինչպէս նաև արաբե-ռենիո փոխառեալ սպան. alcarraza, որից էլ ֆրանս. alcarraza «մի տեռաև արևելեան հողէ աման՝ ջուրը հով պա-հելու համար»։ Արաբերէնից ուշ ժամա-նակի փոխառութիւն է հյ. քռազ «գինու թակոյկ», որ իբբև գաւառական բառ յիշում է Նուպարեան, Բառ. ֆրանս. էջ 119 ա ֆր. broc բառի տակ։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին նոյնպէս արաբ.

• [arabic word] qarϑ, արևել. թրք. [arabic word] qalaz «կաշիէ ջրաման» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. էջ 361), անգլ. cruise «շիշ», ֆրանս. cruche «կուժ», գերմ. Karausche)։ Bugge, KZ 32, 51 յն. ϰρωσσός «դոյլ, կուժ» բառի հետ, որ մերժում է Boisacq 523, ըստ Pedersen KZ 39, 378։ Karst, Յուշարձ. 400 ասուր. kirissu «կարա-սիք»։ Scheftelovitz BВ 28, 282 իբր ոնիկ հայ՝ սանս. kalaça «պտուկ, ա-ման» բառի հետ. բայց սրա էլ նախա-ձայնը համաձայն չէ։

• ԳՒՌ.-Կր. կօղօպուտ. Ալմ. կ'ողրպուտ. Բլ. կօղօբուղ, Մկ. կուղրպիւտ, Երև. Տփ. կօղօպուրտ, Խրբ. գօղօբուրդ՝, Զթ. գօղօ-բույդ. գօղօբուրդ կամ գուղբույդ, գուղբուրդ, Մշ. կօղօվուրդ՝, բոլորն էլ նշանակում են «մեռելի թողած զգեստները՝ որոնք քահա-նային են տրւում»։

• = Ասորական անծանօթ մի բարբառից փոխառեալ. հմմտ. երր. [hebrew word] kəluա «պտուղի կողով. 2. թռչունի վանդակ» (եր-կուսի ընդհանուր գաղափարն է «հիւսել, հիւսուածք»), նեբր. [hebrew word] kəlībā «կո-ղով», ասոր. [syriac word] kulbašā, եթովպ. [hebrew word] karabo «կողով», արաբ. [arabic word] qilf «կո-ռով, զամբիւղ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 829). խպտ. glèb «ցռկակապ», նասոր. ❇ kulb «կուժ»։ Սեմականներից է փոխառեալ յետնաբար նաև յն. ϰλωβός, κω-βός, ϰλοβός «թռչունի վանդակ» (Boisacq 473)։-Աճ.

• . ընդարձակ զարգացում կրած ար-մատ. առաջին և հիմնական նշանակութիւնն է «ջարդել, կտրտել». այս իմաստով է կազ-մուած *կոճել բայը, որ առանձին աւան-դուած չէ հին մատենագրութեան մէջ, բայց կայ նրա կրկնականը կոշկոճել (փխ. *կոճկոճել), ինչպէս և մի քանի աճած ձև. վեր, որոնք են՝ կոճոպել, կոճոտանալ, կո-ճոտիլ, կոճկցել։ Սրանց վրայ տե՛ս իւրա-քանչիւրն առանձին։ Ունինք նաև *կոճիկ «ծեծելու գործիք», նորագիւտ բառ, որ գրծ. կոճկամբ ձևով մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Վրք. և վկ. Բ. 251 (Կոճկամբն իւրեանց անողորմ ծեծէին զբերան նորա)։ Այս առաջին իմաստից բխում են յաջորդա-բար՝ 2 «ճեւռերր կտրտուած ծառի բուն» կամ սրանից յառաջացած «կաղամբի կոթ, կոչան». այս նշանակութիւնը՝ որ անյայտ է բառարաններին, մէկ անգամ գտնում եմ գոր-ծածուած Յաւսմ. մըտ. 4 «Ջայնքան աւուր-սըն ոչինչ ճաշակեալ, բայց յամէն կիրա-կէի ուտէր կոճ մի կաղամբի». որից ո մաս-նիկով՝ կոճղ (ղ հլ. սեռ. կոճեղ) «ծառի բուն» Գէ. ես. «փայտի խոշոր կտոր» Ագաթ. «բանտարկեալների ոտքը պնդելու մեծ գե-րան» Յոբ լգ. 11. գծ. ժզ. 24, Եւս. պտմ. և քր. «մարդու իրան» Մարթին. կոճակ «փայ-տի մեծ կտոր» Յայսմ. «մեղուի փեթակ» Վստկ. 192. Սմբ. դատ. 152. 3. «Գեռան». այս իմաստով գործածուած է կոճ բառը Եզեկ. խա. 2, 3. «Խոյակք կոճոց դրանն կամ մտից»։ ՆՀԲ այս բառը հասևանում է «կոզակ կամ կողմանոց շի-նուածոյ որ բոլորովին սխալ է», ՋԲ մեկ-նում է «դրանդի», որ ստոյգ է։ Կոճ՝ որ ընդ-հանրապէս նշանակում է «գերան», տո-նուած է այստեղ յատուկ առումով և նշա-նակում է այն երկու գերանները՝ որոնք դռան աջ ու ձախ բարաւորներն են կազմում. Այս բանը ցոյց է տալիս յոյն բնագիրը՝ որ վերոյիշեալ տեղն ունի ἔπωμίς «դռան բա-րաւոր, montant d'une porte»։ Նոյնն են հաստատում նաև հին մեկնիչները. այսպէս՝ Նչ. եզեկ. մեկնում է. «Խոյակս կոճոց դրանն զդարձեկացն ասէ. (դարձեակ նորագիւտ բառը նշանակում է «գերան». հմմտ. դար-ձեկ Խրբ. «տանիքի հիմնական գերանների վրայ՝ նրանց հակառակ շարքով շարուած փոքր գերանները»). խոյակ կոճոց՝ որ ի վերայ որմին դնեն յայսկոյս և յայնկոյս, ապա զդրանդիքն դնեն»։ Ըստ Թորամա-նեանի (անձնական) վերոյիշեալ կոճը նշա-նակում է «դռան երկու կողքի սիւները՝ ո-րոնք գլխից միացած են շրջանակով և շէն-քի մարմնից մի քիչ դուրս են ընկած»։ 4. «Մարմի վրայ դուրս ցցուած ոսկրա-«ոտքի թաթից մի քիչ բարձր՝ երկու կողմից դուրս ցցուած ոսկորները» Վրք. հց. Բ. 381 «մատերի յօդերը» Ճառընտ. Պտմ. մծբ. 61. «վէգ» Պտմ. աղէքս. կոճակ «ոտքի կոճ» Ոսկիփ. որից կոճկոճել Վրք. և վկ. Ա. 195, որ մի քիչ վերևը կոչւում է կոճ կոճ լուծա-նել։ 5. «Գնտաձև ուռուցքներ կամ մասեր՝ բոյ-ռերի վրայ». որից կոճակ «բոյսի ակնուռ ծիլերի ուռեցքը կամ աչքը» Վստկ. 24. կոճ-ղէզ (որ և կոճղիզ, կոճողէզ, կոճողիզ) «բոյ-սերի տակի սոխը» Գաղիան. կոն վրացի կամ վրացի կոճ «եղեբորոս բոյսը, hellebo-τus» Բժշ. (անունը առնուած է բոյսի ար-մատի մօտ ցցուած կոճերից. հմմտ. թրք. doquz depeli, որ բուն նշանակում է «ինը գագաթով»). տարազ վրացի կոճակի «ա-ղարիկոն» Գաղիան. կոճապղպեղ «զէնճէ-ֆիլ բոյսը» Բժշ։ 6. «Նման փոքրիկ գնտաձև իրեր», որից կոնակ «զգեստի կամ ձիու սանձի կոճակ» Լմբ. զքր. կոճկէն Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կամ կոճկենիկ Վանակ. ուրխ. «կոճակներով զար-դարուած (զգեստ)» (Հացունի, Պատմ. տրզ. 140 կոճկէն հասկանում է «մինչև ոտքի կոճերը հասնող (=պճղնաւոր)», ըստ որում յոյն բնագիրը Բ. թագ. ժգ. 18, 19 կոնկէն բառի դէմ ունի ϰορπωτός «մինչև ռաստա-կըն իջնող հագուստ»)։ Իմաստի նման զարգացում են սուր տա-լիս լտ. truncus «կտրտուած, խեղաթիւ-րուած. 2. ծառի բուն. 3. սիւն. 4. մարդու իրան», յն. ἀστράγαλος «ողնաշար, գար-շապար, վէգ, մի տեսակ սիւնազարդ, մի տեսակ բոյս», գւռ. կոնդ «ծառի ճիւղ, գե-րան, կոճղէզաւոր բոյսերի տակի գլուխը»։

• ԳՒՌ.-1. Վն. կոճ, Գոր. Երև. Ղրբ. Շմ. Տփ. կօճ, Ալշ. Մշ. կօջ, Խրբ. գօջ, Մկ. Ոզմ. կուճ «կոճ, գերան». նոյն բառն է զանա-զան առումներով՝ Ախց. կօճ «միս ծեծելու տախտակ», Հմշ. գէօջ «կոճղ», Խրբ. գօջ «հաստ փայտ», Խտջ. «շէնքի քիւ», Ղրբ. «ցորենի հասկի ծունկերը», Երև. Ղրբ. Մշ. «թելի կոճ, գլանիկ», Ջղ. կոճ «բթամատի առաջին յօդը. 2. համեմ», Սլմ. կոճ և Մրղ. կուին «կորիզ», Մրղ. կուիճ՝ նաև «ծնկան գլուխը», Ննխ. գօջ «վէգ»։-2. Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Գոր. Ղրբ. Վն. Տփ. կօճակ, Ալշ Մշ. կօջագ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. գօջագ, Տիգ. գօջmգ, Մկ. Ոզմ. կուճակ, Ասլ. գէօ-ջագ, գէօջայ, Ագլ. կէ՛ճmկ, Զթ. գուջօգ, գու-ջոգ, Սվեդ. գուջիւգ, բոլորն էլ «զգեստի ևն կոճակ», իսկ Ոզմ. Զթ. նաև «կոկոն»։-3, Վն. կօճկել, Ախց. Կր. կօճկէլ, Գոր. Ղրբ. կօ՛ճկէլ, կուճա՛կէլ, կօ՛ժկէլ, Տփ. կօ՛ճկիլ, Երև. կօշկէլ, Մկ. Ոզմ. կուճկիլ, Զթ. Սվեդ. զուջգիլ, Ննխ. գօշգէլ, Պլ. Ռ. Սեբ. գօժգէլ, Խրբ. գօժգիլ, Ասլ. գէօժգէլ, Ագլ. կճm'կիլ, բոլորն էլ «զգեստի ևն կոճակները անց կաց-նել»։--4. Մշ. կօջղէզ, Ոզմ. կուջուղա «կոճ-ղէզ».-5. Ախց. կօճիկ «մատների յօդերի ոսկորները», Սեբ. գօջիգ «ոտքի կոճ», Հմշ. «ոտքի և ձեռքի կոճ, բուն»։ Նոր բառեր են կոճել «կոճիկներով խմորը շաղուել», ան-կոճակ, կոճակամայր, կոճակներաւոր, կո-ճահար, կոճկուիլ, կոճկոտիլ։

• ՓՈԽ.-Վրաց. კოჭი կոճի «տղայոց խաղի վէգ, ոտքի կոճ, գարշապար, գերան, հե-ծան, ծունկերը բռնած մի տեսակ պար (присядка)», յოკვა կոճվա «ծունկերը բըռ-նելով պարել», კოჭა կոճա «կոճապղպեղ. gingembre». ვვითელი კოჭა ղ' վիթելի կոճա «կոճապղպեղ, հյ. դեղին կոճ», კოჭაკი կոճակի «կեռ», ճանկ», լազ. կոճի, կոնճի «ոտքի կոճ», թուշ. կոճ «կոճապղպեղ», քրդ. [arabic word] koč «ծառի կոճղ, արմատ, փայտի մեծ կտոր» (Justi, Dict. Kurde, էջ 346. իսկ անդ՝ էջ 80 piš̌koz «զգեստի կամ ծաղկի կոճակ» կասկածելի է համեմատել հյ. կոճակ բա-ռի հետ, ինչպէս անում է Justi, վերլուծելով piš «առջևը»+ հյ. կոճակ). թրք. գւռ. Եւդ. ❇, [arabic word] gōjāg «ծառի կոճակ, կոկոն» (Յուշարձան 330 ա և Բիւր. 1899, 798), գւռ. թրք. և յն. Ատն. gōjeg «ցորենը հողի տակ արմատներ ձգելը» (Արևելք 1888 նոյ. 8-9), թթր. (Տոբոլսկի բարբառով) [arabic word] kučuk «ծառի կոճակները» (Будaговъ 2, 146), ն. ասոր. kocá «կորիզ (=գւռ. կոն)», հարա-ւային Ռուսիոյ գնչ. kučak «զգեստի կոճակ» (անձամբ քաղած եմ այս բառը Ռոստովի գնչուներից)։-Հայերէնից փոխառեալ եմ կարծում նաև թրք. [arabic word] qopča «զգեստի եոճակ», [arabic word] qopčalə «կոճակաւոր», [arabic word] qopčalamaq «կոճկել», ո-րոնք չեն կարող բացատրուիլ թուրքական արմատներով և որոնց դէմ Будaговъ 2, 68 չի տալիս որևէ թաթարական ձև. (բուն թուրքերէն բառն է [arabic word] duyme «կոճակ») Թուրքերէնի միջոցով բառը անցել է արե վելեան Եւրոպայի զանազան լեզուներին, ինչ. ալբան. kopše, komtše, ռում. copee, հունգ. kapocs, բուլգար. kopca, սերբ. kópca, սլ. kgpca նոյն նշ. (Berneker 564)։ Ուտ. qoǰ «տանիքի թեք գերանը»։

• = Ասոր. [syriac word] qōms, որի մայրն է յն. ϰόμης «կոմս, վարչական բաժանմունքի նախագահ կամ պալատական գլխաւոր պաշտօնեայ». այս էլ ծագում է լտ. comes բառից, որ բուն նշանակում է «հետևորդ, ուղեկից կամ բարձակից արքայի» (com-և eo «միասին և գնալ» բառերից)։ Հյ. կոմս ձևը ծագում է ասորիից, թէև կարող է նաև լինել յունական ϰόμης ձևից՝ իբրև շատ հին փոխառութիւն՝ ղ անշեշտ ձայնի կրճատ-մամբ։ (Ըստ Brosset JAs. 1861, 320 յունա-րէն բառը մեզ անցաւ Դ դարում, երբ Մեծն Թէոդոս այս տիտղոսը տուաւ Մամեևոնեան մի իշխանի. Բուզ. Ե. լէ)։ Յետին կոմէս, կո-միտոս ձևերը ուղղակի յունարէնից են, իբր ϰόμης, ϰόμητσς։ Նոյն լատին բառը յետոյ, ստացաւ իտալ. conte, ֆրանս. comte ձևերը և մտաւ Կիլիկեան հայերէնի մէջ՝ գունց ձե-ւով։ Սլաւական ձևերի մասին տե՛ս Berne-ker 662.

• ՆՀԲ պրս. քիուտ, սանս. քութա, ռուս. куцa «դէզ»։ Հիւնք. պրս. քիուտ։ Bug-ge, Lуk. Stud. 1, 33լիւկ. Νασσι-ϰυτος լեռան անունը մեկնում է Մասիս+կոյտ. Մառ. Փизiологъ. 1904, էջ xxxVII 4 88 վրաց. կոլտի «հօտ, նախիր» բառի հետ. Patrubány ՀԱ 1906, 367 հնխ. geu «կորացնել» արմատից. հմմտ. յն. γορός «բոլորակ». իսկ պրս. ձևը փո-խառեալ է հայերէնից։ Karst, Յուշար-ձան 405 սումէր. kit «դիզել» ձևի հետ։ Պատահաևան նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] kutla «կոյտ, դէզ», [arabic word] kau-da «կոյտ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 335 և Ա. 684), եթէ սակայն վերջինը իրանեանից փոխառեալ չէ։

• = Պհլ. kor, «կոյր» բառից, որի հետ նոյն են պազենդ. kōr. սոգդ. kōr, պրս. ❇ kor, բելուճ. kor, k'ōr, աֆղան. kor, քրդ. kor «կոյր»։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. [arabic word] qavar «միականի դառնալ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 91), թրք. k3or, t»όr «կոյր», որի միջոցով էլ գնչ. koro, kori, բուլգար. k'or, ալբան. k'or., ռում chior «կոյր», սերբ. c'or «միականի դառ-նալ» (Berneker 680)։-Հիւբշ. 173։

• ԳՒՌ.-Մրղ. կուիր, Սլմ. Վն. կոր (սեռ. Վն. կուրու), Մկ. Մշ. Ոզմ. Ջղ. Տփ. կուր (Մշ. միայն քօռուկուր ձևի մէջ, որ կազ-մուած է թրք. քօռ և հյ. կուր ձևերի կրկնու-թեամբ), Ննխ. գուր, Ռ. գուրնալ «կուռա-նալ, Խրբ. գուրգուրալ «խարխափել», Պլ. «մի բան դանդաղօրէն կատարել», Զթ. գիյ, գիր, Սվեդ. գայր «կոյր», բարդութեամբ կամ ածանցմամբ՝ Պլ. հավգուր «հաւկոյր», Ղրբ. կուրաթուխպ «թանձր մշուշ», Երև. ա-կանակիր «ականակոյր մութ խաւար», Ղրբ. կո՛ւրուկ «հաւկոյր», Ակն. գուրվօր<կուր-ιոг «կոյր»։

• = Յն. ϰονταϰιον (նյն, ϰονταϰι) բառից. որ նշանակում է «ոլորուած գլանաձև թուղթ գրեալ, կարճ օրհներգ». ծագում է ϰόντας (=ϰοντός) բառից՝ որ նշանակում է «ռա-ւազան, ձող, ճոկան կամ մական, iavelot» Sophocles 679). իմաստի զարգառման համար հմմտ. հյ. գաւազան և գաւառանա-գիրք։ Յունարէնից են փոխառեալ նաև վրաց. კონდაკი կոնդակի «մաղթանք յանուն սրբոց, աատարագամատոյց գիրք», ասոր. [syriac word] qōndaqā «volumen», հսլ. kondakù, լեհ, kondak դուս. конnакъ «Աստուածածնի վրայ եկեղեցական տաղ» (Berneker 558)։ Նոր յունարէնում «մական» իմաստից ստա-ցուել է «հրացանի կոթ» նշանակութիւնը, որից էլ փոխառութեամբ թրք. ❇ ︎ duñ-daq, qondaq, ալբան. kondák, բուլգար. kundák, ռմկ. ղօնդաղ «հրացանի կոթ» (Berneker՝ անդ)։-Հիւբշ. 359։

• ԳՒՌ.-Երև. Տփ. կօնդակ, Ախց. կօնտակ Ալշ. Մշ. կօնդագ. նշանակում է նաև «եր-կար նամակ կամ այլ գրութիւն» Ննխ։

• = Յն. ϰονδος, ϰόνδαϰος կամ ϰόντος «շատ սրածայր մի նիզակ»։

• , ի, ի-ա հլ. «գոգաւոր մեծ աման, լական» ՍԳր. Մծբ. 262. «կոնքաձև յենա-րան, բազմոց» Երգ. գ. 1. «գոգաձև կամար» ՍԳր. Վեցօր. «սրսկապան, վարագոյր» Ա. մակ. դ. 38. «մի տեսակ խեցեմորթ» Վեցօր. 140. Եփր. մրգ. 351-2. որից կոնքաձև «գո-գաւոր» Սարգ. Նչ. եզեկ. նոր գրականում կոնք նշանակում է նաև «իրանի ծայրի ոսկ. րային մասը, bassin»։

• = Յն., ϰόγχη «խեցեմորթ, յատկապէս՝ ռս-տըրէի խեցի, խեցեմորթի պէս գոգաւոր ա-ման, մի տեսակ հեղուկաչափ, արկղ, խղըն-ջաձև կամարաւոր ծածկոց՝ քրիստոնէական եղեկեցիների խորանի վրայ». սրանից են փոխառեալ լտ. concha «խեցեմորթ, խեցե-մորթի կճեպից շինուած աման, չափ, կա-մար», վրաց. კონკი կոնքի «աղեղ, կամար. 2. լական, тaзъ» (եթէ ուղղակի հայերէնից չէ փոխառեալ)։-Հիւբշ. էջ 359։

• «եևեղեցական մի զարդ՝ որ հայ-րապետը իր ձախ ազդրի վրայ է կրում» Պտոռ. 521. Լմբ. մատ. 195. Մաշտ. Ամ» պտմ. (շար.) էջ 134։ («Կոնքեռը քառակու-սի զարդ մըն է ասեղնագործուած կամ ըն-տիր կերպասէ շինուած, որ երեք անկիւննե-ոէն փոքրիկ ծոպեր ունի և չորրորդ անկիւ-նէն երիզով կկախուի գօտիէն՝ հայրապե-տին ձախ կողմէն և ձախ ազդրին վրայ». Քննասէր, Ծիսական բառարան, Օրաց. առո-հիւանդ. 1906 թ. էջ 154)

• ՆՀԲ յն. γόνν «ծունկ» և γείρ «ձեռք» բառերից։ Ըստ Քննասէր (անդ) լծ. յն. կոնիքիռ կամ ենքիրիոն (իմա՛ յն. ἐγχείριον «անձեռոց», որ տալիս է հյ, ենքեր «անձեռոց» (տե՛ս այս բառը) և

• -Պհլ. kotak «մանուկ, երախայ. փոքր» բառից փոխառեալ. հմմտ. նաև զնդ. kutā-ka-«փոքրիկ, պստիկ», պրս. [arabic word] ko-dak «մանկիկ, փոքր տղայ», որոնցից փո-խառեալ են նաև թթր. [arabic word] quduq «քու-ռակ», արաբ. [arabic word] kutī «կարճահատակ մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 323) (Horn § 871)։-Հիւբշ. 173։

• ծեցեալ ընդ յն. ϰότινος որ է հատ խաղողոյ կամ չամչի»։ Բայց այս բառը նշանակում է «վայրի ձիթենի». և սրա համաս ՀԲուս. § 1496 համարում է «վայրի ձիթենւոյ կուտ», իսկ ԱԲ «խմե-լու աման, գաւաթ». Նորայր ՀԱ 1921, 335 կարդալով կոնդինտ՝ կցում է յն. ϰόνὸν «մեծ բաժակ» բառի հետ և դնում է պրս. իբրև «բաժակ»։ Նոյնպէս և Հա-ցունի, Ճաշեր 104 համարում է «ռաս ժակ»։ Այս մեկնութիւնը չի կարող լի-նել ուղիղ, որովհետև վկայութեան մէջ ասուած չէ ի կոտինդն, այլ ընդ կո-տինդն։

• «ծուռ, ծռած» Գ. թագ. ի. 11. Վեցօր. որից ի կոր «ամօթահար, կորագլուխ» Ոսկ. մ. ա. 5, 9 և Ես. Մծբ. կոր ի գլուխ Ողբ. ա-8. Ոսկ. յհ. բ. 20. կորագլուխ Ղևոնդ. կորա-կոր ՍԳր. կոր ի կոր Նար. Ոսկիփ. կորակը-տուց Վեցօր. կորանալ ՍԳր. Ոսկ. ես. կո-րանք «ամօթահար մնալը» Բ. մակ. թ. 1 Եւս. պտմ. Մծբ. Եփր. յոբ. (հրտր. ՀԱ 1912, 670). կորացուցանել ՍԳր. կորնթարդ Սահմ. («զենիթ» իմաստով է գործածուած Տաթև. ձմ. ճլդ. և ամ. 335. Իմաստասէրքն սկիզբն աւուրն զկէսօրն եդին, յորում արե-գակն ի կորնթարթս երկնից ելեալ թագաւո-րէ. Արտաքինքն զմէջ աւուրն ասեն սկիզբն, յորում ժամու արեգակն ի կորնթարդն երկ-նից ելանէ). ակնկոր Ոսկ. մ. բ. 15, էջ 600 (տպ. ակնկոյր), ակնկորել Գ. թագ. իա. 29. Ոսկ. կամակոր ՍԳր. Ոսկ. Եզն. գլխա-կորիլ Ոսկ յհ. ա. 16. կորաքամակ (նոր բառ) ևն։ Այս արմատի միւս ձևերն են կեռ «ծուռ, կոր. 2. ճանկ» (տե՛ս առանձին) և կոռ «ծուռ, կոր», որ երկուսի միջին օղա-կըն է և գտնւում է միայն գաւառականների մէջ (տե՛ս տակը)։

• ԳՒՌ.-Ջղ. կորնել, Ալշ. կօրել, Մշ. կօ-րիլ, Երև. կօրչել, Գոր. Ղրբ. Շմ. կօրչիլ, Տփ. կօ՜րչիլ, կօրցընիլ, Սեբ. գօրիլ, Կր. կօր-սըվիլ, կօրի՛, Ննխ. գօրցըվէլ, Սչ. գօրսընել կամ գօրսընցընել, Տիգ. գօրսվիլ, Հմշ. գոյ-սըվուշ, Մկ. կուրուսիլ, Մրղ. կուրսոււրէլ, Սլմ. կուրսըվել, Վն. կուրիս «կորած», Ոզմ. կուռսիլ «կորչիլ», Ագլ. կրօ՛նիլ «կորչիլ», կրցա՛նիլ «կորցնել», Զթ. գշնըվը՝լ «կորչիլ». գըշնը՝լ «կորցնել»։ Նոր բառեր են կորու Եւդ. «կորած, ի զուր վատնուած», կորուկ, կորուսական։

• = Եբր. [hebrew word] qarbān «մատաղ, զոհ առ Աստուած՝ շնչաւոր կամ անշունչ բաներով, ձօն», որի հետ նոյն են արաբ. [arabic word] qur-ban, արամ. [hebrew word] qūrbanā «մատաղ. զոհ»։ Եբրայական բառը Ս. Գրքի թարգ-մանութեամբ անցել է ուրիշ լեզուների. ինչ. յն. ϰορβαν «ընծայ, ձօն, նուիրա-բերութիւն», ϰορβανας «տաճարի գանձը» (Sophocles 681բ), լտ. corban, հսլ. և հռուս. коръвана, корванъ, коръманъ, ւեհ. karbona, չեխ. karban (Berneker 489) ևն, աւելի նիւթական կամ դրամական նուէրի իմաստով. յոյն բառից էլ տառադար-ձուած է հայերէնը։

• Bugge KZ 32, 56 սանս. var «ջուր» կամ յն. οῦρός «ջրանցք» բառերին ցեղակից։ Scheftelowitz BВ 28, 303 սանս. kulyā «փոս, ջրանցք» և յն. ϰρήνη «աղբիւր» բառերի հետ է միաց-նում։ Lidén., Arm. Stud. 111 մբգ. kuls «փոս, խորք», նորվ. koyla «ջրանցք», յն. γύαλον «խոռոչ, կիրճ, կամար» բառերի հետ, արմատակից կոր (=յն. γνρός), կորիզ բառերին։ (Նոյնը կրկը-նում է Boisacq 159)։ Մառ ЗВО xIx. 0156 վրաց. ბղարո «աղբիւր», ծղալի = մինգ. ծղարի, լազ. ծկարի «ջուր» բա-ռերի հետ՝ յաբեթական շղր արմատից։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. kur︎ «ջրանցք»։ Karst, Յուշարձան 405 սու-մեր. gur «ջրի հոսանք», 406 սումեր, kure «ջրանցք»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Կր. Մշ. կօրի, Երև. գօրի Մշ. կօռի, Մկ. կուրը՛, Ոզմ. կուրէ՝, Հմշ. գօրին (Ճօշարա գիւղում՝ գօրիմ), գործած. ւում են զանազան նշանակութիւններով. այսպէս՝ Ալշ. Բիւթ. Երև. Նբ. Մղ. Մշ. Ոզմ. Մև. «արտի ոռոգման համար բացուած նեղ առու», Ղրբ. «արտը վարելու ժամանաև՝ ա-ռաջին անգամ վերևից ներքև քաշուած ա-կօսը, որով արտը երկու մասի են բաժա-նում և յետոյ աջ ու ձախ նոր ակօսներ բա-նաւով՝ վարը շարունակում են», Ակն. Կր Մշկ. Շիր. «արտի ամէն մի ածուն կամ բա-ժանմունքը», Հմշ. «երկու արտի սահմանը, միջավայրը», «արտի մի տեսակ չափ է, որ է մէկ քառորդ օրավար»։ Ոճով ասւում է Ռ. գօրին հանէլ (<կորին հանել) «իրեն բաժին ընկած մասը կատարել»։ Նոր բառեր են կո-րատ «բամբակի արտի մէջ բացուած կորի». կորատել «կորիներ բանալ», կորակտուր «նախորդ վարի հակառակ ուղղութեամբ»։

• «գլխիվայր շրջուիլ, տապալուիլ». այս արմատական ձևով գործածական է միայն միջին հայերէնում. այսպէս՝ ի կործ առնել կամ լինել «ամանը գլխիվայր շրջել կամ շրջուիլ» Կանոն. Գր. տղ. կործել նոյն նշ. Վստկ. 136, 172. Յայսմ. նոյ. 26, Նոր վկ. էջ 317։ Հին մատենագրութեան մէջ աւանդուած է միայն -ան մասնիկով աճած կործան ձևով. այսպէս՝ կործան «գլխիվայր տապալուած» Կոչ. Ոսկ. ես. Բուզ. կործա-նել «տապալել, փլցնել, քանդել, ջնջել» ՍԳր. Եւս. պտմ. «գլխիվայր շրջել, կործել» Դ. թագ. իա. 13 (Որպէս շիշ մի ջնջեալ, որ կործանիցի ի վերայ երեսաց իւրոց. յն. ϰαϑως ἀπαλεισεται ό ἀλαβαστοος ἀπαλεισόμε- [arabic word] ϰαὶ ϰαταστοσεται ἐπὶ ποόσωπον aίτιն եբր. «զոր ջնջիցէ ոք և դարձուսցէ»). կոր-ծանեցուցանել Ոսկ. յհ. ա. 8. կործանիչ Մծբ. Եփր. ծն. կործանումն ՍԳր. Եւս. պտմ. դիւակործան Կղնկտ. դիւրակործանելի Անյ. պորփ. բիւրակործան Նար. եգիպտակոր-ծան Նար. գնձ. երկրակործան Նար. ինքնա-կոծան Սկևռ. կործանարար (նոր բառ). ո-ճով ասւում է ի կոր կործանել Ոսկ. մ. և ևս. Մծբ. (հմմտ. ամօթալից կոր անկեալ նորագիւտ Բ. մն. լբ. 21)։

• = Թուի բնիկ հայերէն բառ՝ հնխ. g2rod-արմատից, որ կրկնութեամբ տուել է նախ *կոկրոտ և տեղափոխութեամբ՝ կորկոտ. ինչպէս կարկուտ<*կակրուտ<հնխ. gža-g2rodo-. հմմտ. լիթ. grudžiu, grudau, grus. ti «սանդի մէջ գարին ծեծել՝ կորկոտ պատ-րաստելու համար», grudas «հատիկ», լեթթ grúžu, grudu «սանդում ծեծել», grouds «հատիկ», grūdenes «կորկոտ», graúds «հացահատիկ», հսլ. gruda «հողի կոշտ կտոր, գուղձ», ռուս. гpудa «դէզ», անգսք. grut «խոշոր ալիւր», հհիւս. grautr «խա-շած խիւս», հբգ. gruzzi, մբգ. gruz «հա-տիկ (ցորենի, աւազի)», հբգ. grioz «աւազ, խիճ», հիսլ. griōt «քարեր», հանգլ. grcot «աւազ», կիմր. gro «խիճ», նբգ. grutze «կորկոտ», հոլլ. qrut, gort «կորկոտ», գեր-մանականից փոխառութեամբ՝ ֆրանս. gruau «կորկոտ», և վերջապէս գերմ. gross, հոլլ, groot, անգլ. great, անգսք. great, հբգ. gróz ևն, որոնք նշանակում են «մեծ, խո-շոր» (Kluge 191-2, Berneker 357, Trautm. 99)։ Նշանակութեան կողմից այս բառերը բոլորովին համապատասխան են հայերէնին. ձևի կողմից բալթիկ-սլաւական խումբը տա-լիս է grud-, որ նոյնպէս յարմար է հայե-րէնին։ Բայց Walde 661 նոյն խմբին է կր-ցում նաև լտ. rudus(rodus) «քարի կտոր-տանք», և նախաձևը դնում է *ghreu-, gh-reu-d-, որ պահանջում է հյ. գ։ Այս դէպ-քում կա՛մ պէտք է ջնջել լատիներէնի հա-մեմատութիւնը (արդէն չէ՛ յիշում Traut-mann, իսկ Berneker կասկածով) և կամ ընդունել նախաձայնի աստիճանի փոփոխու-թիւն։ Pokorny 1, 648-50 նոյնպէս հա-մեմատուած բառերի նախաձևը դնում է հնխ. ghreu-d, որ չի տալիս հյ. կ, այլ գ. գեր-մանական ձևերն էլ չեն ընդունում g. լտ. rudus թէև յիշում է Pokorny 1, 649, բայց Ernout-Meillet 834 բոլորովին առանց ստուդաբանութեան է թողնում։ Եթէ հնարա-ւոր է կցել հայերէնը այս բառերին, անհրա-քեշտ է ենթադրել g2rod-նախաձևը։-Աճ.

• «մորթի վրայ գտնուած խալ. տուց, խայծ, բիծ». մէկ անգամ ունի Տօ-նակ. «Անասուն շիդիրոն կոչեցեալ. ագի սո-րա փոքրիկ գոլով՝ ունի սակաւ կորկոտիճս ղեղնագոյն»։ Երկրորդ անգամ գտնում ենք բառս Փիլ. լին. 205 «Կադէս մեկնի սուրբ. իսկ փառան՝ կարկո.տ կամ կորկոտիձ». այստեղ բառիս իմաստը անծանօթ է, որով-հետև «կարկուտ» նշանակութեամբ նմանա-ձայն մի բառ չկայ եբրայեցերէնում։ Հեղի-նակը ուզում է մեկնել եբր. [hebrew word] Fā ran անապատի անունը՝ որի ստուգաբանու-թիւնը անծանօթ է։ Այս պարագային ան-շուշտ պատճառ չկայ կորկոտին բառին մի նոր իմաստ վերագրելու։

• ՆՀԲ առաջին իմաստով մեկնում է «որ ինչ նման է կորկոտի, մանը փշուրք, կիտուած, նիշ, սպի, կորկոտ, կորկոտի պէս պուտ պուտ». երկրորդ իմաստի համար դնում է «եբր. ֆառամ է փշրել, իսկ լտ. ֆառ՝ ցորեան կամ ըստ որում կեղևեալ՝ ձաւար և հերիսայ»։ Այսպէ-ռով՝ վերջ ի վերրջոյ կորկոտին բառը դառնում է «կորկոտ», ինչպէս ունին ՋԲ և ԱԲ. վերջինը մեկնում է կորկո-տին «մանրուք, նշան, կորկոտի պէս պուտ պուտ. 2. կարկուտ. 3. կորկոտ»։ Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 615 ա դնում է «այտումն ի հիւսուածի կոպոց աչաց», նոյնը Կոյլաւ, Բառ. գերմ. 800բ «աչ-քի կոպին վրայ ուռեցք»։

• (կամ նաև գրուած կորնկան) «առւոյտի նման մի խոտ է. onobrychis sa։ tiva=ֆրանս. sainfoin (ըստ Արթինեան, Տունկերը, էջ 8), melilotus officinalis Lam (ըստ Նորայր, որ և յիշում է Տիրացուեան, Contributo § 235)» Մխ. առակ. Նար. տաղ. 473, 474. որից իշկորնկան «hedysarum o-nobrvchis կամ isopyrum, իսկ ըստ Տիրա-ցուեան, Contributo § 417՝ origanum vul-gare L» Բժշ։

• = Պրս. [arabic word] kuz «ծռած, կուզ, սաաա-տող, ծերութիւնից կամ հիւանդութիւնից կքուած՝ երկուտակուած» բառից, որի հետ նոյն են պրս. ❇ kuz, ❇ kūza, սռոռ. kuz, աֆղան. kōz սանս. kubǰa-հո-մանիշները. պարսկերէնից են նաև քրդ. kuz «կուզ (ածական)», kuzek «կուզ (գոյա-կան)»։-Հիւբշ. 269։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. կուզ «կուզի սապատը», Տափ-կուզ «կուզի սապատ», իսկ կուզօ, «կուզ. սապատող», Զթ. Խրբ. գուզ (ած.), Ննխ. Պլ. Սեբ. գուզ «սապատ», Ոզմ. կօզ «կուզ մաո-դը», Գոր. կօ՜զլիկ, Ննխ. գուզլիգ, Ղրբ. կո՛ւզլիգ՝, ղո՛ւզլէգ՝ «կուզ մարդ»։ Նոր բառեր են կուզ «ծառերի վրայ ուռեցք», կուզ անել, կուզն անել «ծածկուիլ, պահուիլ», կուզէ կուզ, կուզիկուզ, կուզիկ, կուզուզ, կուզուզիկ, կուզիկ-մուզիկ, կուզլան, կուզտան, կզտան «կարճահասակ», կուզուզալ «ծերութիւնից կամ ցաւից կուզ դառնալ, մէջքը ծռուիլ», կուզպարզ «մի գործ կատարելու համար բարձրանալ-իջնելը», կզիլ (Տիգ. գրզզիլ), կզուիլ, կզանալ «կէս մէջքից երկուտակ լի-նել, հակիլ», կզուանց «կռացած», կղուկ «ծռուած»։ Աւս ընդարձակ գործածութիւնը զանազան նորակերտ ածանցները և գրեթէ բոլոր բարբառներում գտնուելը ցոյց են տալիս՝ որ բառը հին և տարածուած մի ձև էր։

• ՓՈԽ.-Վրաց. კηზი կուզի «սապատ», յ-ზიანი կուզիանի «կուզ», კეზება կուզեբա «ծռիլ», მოკუზვა մոկուզվա «ծռել, կամա-րաձև դարձնել», დაკუზვა դակուզվա «ծը-ռիլ, հակիլ». այս իմաստները չգտնուելով իրանեանի մէջ՝ բոլոր վրացի ձևերը հայերէ-նից պէտք է փոխառեալ լինին։ Այսպէս է նաև թրք. գւռ. Կր. guzig «կուզիկ» (Բիւր. 1898, 627 և Foy, Mitteil. des seminars ։ Orient. Spr. Berlin 1904, էջ 213)։

• (ո հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «ջրի աման (խեցեղէն կամ փայ-տէ, մեծ կամ փոքր)» ՍԳր. որից կժաւոր Անյ. վերլ. արիստ. կիսակուժ Վստկ. 43, նշխարակուժ Կանոն. կժակարկաժ «մեծ դը-դում՝ որ իբրև գինու աման են գործածում» (նորագիւտ բառ) Մագ. թղ. 80։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-saur. 47 դնելով պրս. kuz բառից։ Նոյ-նը յետոյ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 118 պրս. քիուզէ։ ԳԴ պրս. kuza կամ [arabic word] nigažda «կուժ, ըմպանակ»։ ՆՀԲ առաբ. գուզ, պրս. գուզէ։ Böttich. Arica 75, 224, Lag. Urgesch. 938 պրս. kuza։ Չուբինով վրաց. კოჭობა կոճո-բա, კოჭობი կոճոբի «կուժ»։ Lag. Ges, Abhd. 55 պրս. kuzah և ասոր. արար kuz։ lusti. Zendsp. 91 զնդ. xavza «աման», պրս. kūzah, սանս. kubja։ Հիւնք. պրս. քիուժ, քիուշէ=կուժ, աշխ. կուշ։