skin, hide, pelt;
leather;
remains, relics, coil;
— մարդոյ, derma, skin.
· Calfa
Ի վերայ մորթ եւ միս է. (Եզնիկ.։)
mouse;
mice;
cf. Դնդեր;
ազգ մկանց, the micy tribe;
— մեծ, rat;
— վայրի, wood-mouse;
— դաշտի, field-rat;
— ջրային, craber, water-rat;
— ալպեան, marmot;
— լերանց, mountain-rat;
փարաւոնի, ichneumon, cf. Հետահան, cf. Հիլոս;
գեղացի եւ քաղաքացի —, the country mouse and the city mouse;
ծակ, բոյն, աղբ, ականատ մկանց, mouse-hole;
rat's nest;
mouse-dung;
mouse-trap;
որսորդ մկանց, rat-catcher, mouse-hunter;
(կատու) mouser;
որսորդութիւն մկանց, mouse-hunt;
— որսալ, to mouse, to catch a mouse;
— չչէ, the mouse squeaks.
· Calfa
Աքիս, եւ մուկն, եւ մկնաքիս։ Որ ուտեն միս խոզենի, եւ զգարշելիսն, եւ զմուկն։ Եռացոյց երկրի նոցա մուկն։ Արարէ՛ք հինգ մուկն ոսկի ... զնմանութիւն մկանց ձերոց ... եւ զմկունսն ոսկիս ... մկունքն ոսկիք.եւ այլն։
ՄԿՈՒՆՔ եւս եւ ՄՈՒԿՆ. μῦς musculus. նմանութեամբ՝ է Մասն մարմնոյ կենդանեաց իբր մկնաձեւ, կամ գնտաձեւ միս՝ ներդաւոր եւ ջղուտ՝ դիւրաշարժ. որ եւ Դնդերք.
s. med. whitlow, panaris, felon.
· Calfa
παρονυχία recluvia, reclivia. Առ շրթամբք մատանց մօտ յեղնգունս բուսեալն միս աւելորդ. ելունդ։ (Բժշկարան.։)
traitor;
informer, denouncer;
— լինել, to betray, to denounce.
· Calfa
Մատնտու ի ներքուստ արտաքս առ թշնամիս անդր գտանիցին. յն. գտանիցեմք. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 16։)
the tenth month of the ancient Armenian calendar, (May).
· Calfa
Ամիս հայոց՝ ըստ անշարժ տումարի համեմատ մայիսի, (որպէս ամիս մարեաց կամ թխելոյ հաւուց).
body;
flesh;
man, creature, mortal;
corpse, dead body;
carcass, carrion;
body, consistency;
whole, ensemble;
solid;
— առնուլ, to become incarnate;
եւ բանն — եղեւ, and the Word was made flesh;
cf. Երկնային.
· Calfa
of five months.
· Calfa
Որոյ կամ ուր են ամիսք հինգ. հինկ ամսըւան կամ ամսական.
to change into flesh.
· Calfa
σωματοποιέω corpore, corpus facio. Մարմին գործել. գոյաւորել մարմին կամ միս.
to change into flesh;
to embody, to incarnate;
to figure, to impress with a form.
· Calfa
σαρκόω, σωματόω carnem reddo, incarno, corporo, incorporo. Մարմին կացուցանել ի սուրբ հաղորդութեան. առնել որպէս զմիս ուտելի։
companionship in arms;
alliance, confederacy;
aid, succour.
· Calfa
Եւ ըս ՟Բ նշ. Բախումն ընդ թշնամիս. դիմամարտութիւն. որպէս լտ. proelium, congressus.
flesh-eating, living upon flesh;
carnivorous.
· Calfa
Եթէ ոք գարշեսցի ի մսակերաց, նզովեալ լիցի. (իմա՛ կա՛մ ի կերողաց զմիս, կամ ի մսակերութենէ։)
κρεωφάγος carnes edens, qui carnibus vescitur. Կերօղ՝ ճաշակօղ զմիս.
flesh-food;
excess, debauch.
· Calfa
κρεωφαγία carnium esus, victus a carnibus եւ κραιπάλη crapula. Սովորութիւն ուտելոյ զմիս՝ չափով, կամ յանչափս. որ եւ ասի Մսամրցութիւն, որպէս շուայտութիւն.
flesh-fork, flesh-hook.
· Calfa
Գործի հանելոյ զմիսն ի կատսայէ. մեծ պատառաքաղ. մսի չաթալ.
cf. Մսանունք.
· Calfa
մսանունք նանց ՄՍԱՆ կամ ՄՍԱՆՈՒՆՔ. μηρίον, μηρός ile, ilium, ilia ὁσφύς lumbus, coxa ὅσχεος, ὁσχέα, -ον scrotum. Ասի եւ ՄԿԱՆ. ըստ որում ի յն. մի՛ս է մուկն. եւ պրս. միյան, իբրու միջանք։ Իբր զի Մսանն է Մսուտ մասն մարմնոց կենդանեաց, կամ փափուկ միսն մկնաձեւ. եւ միանգամայն վարի որպէս Մէջք, երանք. ազդր. բարձք. զիստ. գաւակ, համեմատութեամբ այլեւայլ բառից յունաց. ձկնմիս. դնդղուց, լօփ միս .... եւ մէջք, աճուկ.
meat-market;
butcher's shop, butchery.
· Calfa
μάκελλον macellum Խանութ մսագործաց. սպանդանոց. տեղի վաճառելոյ զմիս.
made of flesh, fleshly, carnal, corporeal, earthly, mortal;
— յարկ, mortal coil;
— բլուր, man-mountain, giant.
· Calfa
Ոյր նիւթն է միս կամ մարմին. մարմնեղէն. մսէ.
cf. Մսեղէն;
living, living man or soul;
—ք, men, mortals;
animals.
· Calfa
Որպէս փորձ իրացն իսկ զուղեղս ամենայն մսեղեաց ցուցանէ։ Զմիս շնչաւորացն հրամայէր չուտել, որպէս թէ հոգի աստուածեղէն իցէ ի մսեղիսն. այսինքն յանբան կենդանիս. (Եզնիկ.։)
σαρκικός carneus, carnalis. Որպէս նոյն ընդ վերնոյն (=ՄՍԵՂԷՆ), Մարմնեղէն, մարմնաւոր. հեղեղէն. մահկանացու կենդանի, ունօղ զմիս եւ զոսկերս.
cf. Մսեղ;
touched with meat;
contaminated.
· Calfa
ՄՍՈՏ կամ ՄՍՈՒՏ. Որ ունի զմիս ի բնէ. եւ Հպեալն ի միս. մըսի քըսուած.
cf. Ամբարտակ;
towering, puffing up.
· Calfa
Զոր առ համբարտակ (կարծեցեալ) բոլոր թշնամիսն ցուցին նահատակութիւն։ Որում համբարտակ փութացաւ (ընդդէմ) կանգնել զցանկութիւնս իւր։ Ընդ զրաւել համբարտակացն։ Զհամբարտակսն հերքեալ բարձցէ ի միջոյ։ (Պիտ.։)
patience, suffering;
hope, expectation, confidence;
time, delay;
տանել համբերութեամբ, to be patient, to bear with patience;
կորուսանել զ—, to lose one's patience, to grow impatient;
տալ կորուսանել զ—, to put quite out of patience;
cf. Թոյլ.
· Calfa
Յարձակել իրաւանցն, որ պարտաւորի՝ խնդրէ համբերութիւն։ Եթէ խնդրէ համբերութիւն ամիսս չորս, եւ այլն. (Մխ. դտ. ստէպ։)
to kiss, to embrace;
*to buss;
— զմիմեանս, to kiss or embrace each other;
— ակամայ, to kiss unwillingly;
ստէպ —, to be always kissing;
— ձեռս, զաջ ուրուք, to kiss the hands;
համբուրեաց ընդ նմա, he kissed him.
· Calfa
Յստակութիւն կամիս՝ լուսաւորութիւն համբուրես։ Զվերջին համբուրեցի դառնութիւն։ Ոչ զաշխարհիս ինչ համբուրեցի ճաշակս մահու։ Զքոյդ համբուրեալ լուսոյ օծութիւն. (Նար. ՟Կ՟Դ. եւ ՟Ի՟Դ. ՟Հ՟Բ. ՟Ղ՟Գ։) cf. ՈՂՋՈՒՆԵՄ։
to enslave, to subject, to subdue;
to enthral.
· Calfa
Ծառայեցուցանել զթշիամիսն ի հնազանդութիւն. (Պիտ.։)
s. ornith. quail;
ձագ —, young -.
· Calfa
Ὄρτυξ. coturnix. Թռչուն պարարտ եւ փափկամիս կարճ ատամբ։ պըլտըրճին, սումանի.
zygomatic nerves;
brains.
· Calfa
Լուծլիլքն են, երակք են ի գտացք, յորոց միսք բուսանին. (Ոսկիփոր.։)
moon, the planet, or the luminary of the night;
moon, month;
ծագումն լուսնի, moon-rise;
լոյս լուսնի, moon-shine, moonlight;
շող լուսնի, moon-beam;
նոր, ամսագլուխ լուսին, new moon;
կարակնաձեւ, ուռճալիր լուսին, full moon;
աճեցուն, նուազուն, լուսալիր լուսին, crescent, waning, harvest moon;
կարմրորակ լուսին, red moon, April moon;
փուլ լուսնի, the waning of the moon;
cf. Քառորդ;
եւ ոչ լուսին կասէ ի մաշել եւ լնուլ, not even the moon ceases to wax and wane;
եւ էր գիշեր պայծառափայլ լուսնի, it was a beautiful moon-lit night, the moon shone bright;
լուսին ձիոց, horse-shoe;
տեսիլ լուսնի, phase;
ընթացք լուսնի, lunation, the lunar course.
· Calfa
ԼՈՒՍԻՆ. որպէս Ամիս. (զի եւ տճկ. այ, է լուսին եւ ամիս)
ԱՄՍԱԳԼՈՒԽ ԼՈՒՍԻՆՔ, ըստ յն. Նորամսութիւն. նոր լուսին. նոր ամիս.
Կացցէ արեգակն, եւ լուսին. եւ կացին արեգակն եւ լուսին ի կայի իւրեանց։ Գեղեցիկ որպէս զլուսին։ Լոյս լինի։ Յառաջ քան զլուսին։ Մինչեւ կատարեսցի լուսին (որ եւ լուսնական ամիս). եւ այլն։
moonlight, moon-shine;
moon-light night;
ի լուսնակի, by moon-light, in the moon-light.
· Calfa
Որք ի լուսնակի ննջեն, խոնաւութիւն լինի ի գլուխս նոցա. եւ զմիս դալար թէ ի լուսնակի կախիցես, հոտի եւ ապականի. (Շիր.։)
cf. Լուսնակ.
· Calfa
Որք ի լուսնակի ննջեն, խոնաւութիւն լինի ի գլուխս նոցա. եւ զմիս դալար թէ ի լուսնակի կախիցես, հոտի եւ ապականի. (Շիր.։)
lunar, lunary;
monthly;
lunatic;
epileptic;
— ամիս, տարի, lunar month, lunar year.
· Calfa
cf. Լուսնական.
· Calfa
Դարձուցանել յամիսս զառ ի յեբրայեցւոցն պատմեալ ամսն՝ լուսնաւոր տարեկանաց բիւրս երկուս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
bastardy, adulteration;
degeneracy, corruption;
decay.
· Calfa
Կամիս զխրթնի խորթութիւն նոցա. (Մագ. ՟Ա։)
deliberation, council, consultation;
mystery, sacrament;
mysticalness, mysteriousness;
wisdom, prudence, wariness, cautiousness.
· Calfa
adviser, counsellor;
confident.
· Calfa
Միոմն ներքինի ի խորհրդակցացն արքայի։ Եթէ կամիս լինել խորհրդակից կենաց. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)
to roast, to toast, to brown;
to grill, to broil, to fry.
· Calfa
Կերիցեն զմիս խորովեալ հրով։ Ո պախ եփեալ ջրով, այլ խորովեալ հրով։ Խորովեսցես, եւ կերիցես ի տեղւոջն։ Զձուկն խորովեցին։ Ձկան խորովելոյ մասն.եւ այլն։
ὁπτάω asso, torreo. Հրով կամ ի վերայ կայծականց հրոյ եփել զմիս, կամ զձուկն. խորվել.
depth, profoundity.
· Calfa
Ի ԽՐԹԱՆ բոլորակի. Եթէ չիցէ գրելի, ի խորութեան, ուղղականն ունի լինել Խիրթն, կամ խուրթն, որպէս Կենդրոն, եւ այլն։ միսայէլ. խչ։
to bruise, to crack, to break, to crush, to dash to pieces;
— զթշնամին, to crush, to bear down, to defeat, to rout, to put the enemy to flight;
— զգունդս, to disband the troops;
— զդուռն, to force open the door;
— զգլուխ, to break the head;
— զմարմինն, զանձն, to mortify one's flesh, to do penance.
· Calfa
Խորտակել զթշնամիս. զհպարտութիւն. Զհաստատութիւն հացի։ Կամ Խորտակեցաւ գունդն նիկանովրայ։ Ի վերայ բեկման դստեր ժողովրդեա իմոյ խորտակեցայ. եւ այլն։
cf. Խռչափող.
· Calfa
Ստեղծ աստուած ի խռչակին միս որպէս սին, որ կոչի զանկիկ, որ պահէ զշունչն անմոլար. (Ոսկիփոր.։)
if;
that;
whether;
perhaps;
— առնէք զայդ, if you do it;
ոչ գիտեմ — արարից զայդ եթէ ոչ, I do not know whether I shall do it or not;
կարծեմ — եկեսցէ, I think that he will come;
— արասցէ եւ եթէ ոչ, whether he do it or no.
· Calfa
Թէ միայն մերձենամ ի հանդերձս նորա, փրկիմ։ Թէ հնար ինչ իցէ։ Եւ թէ կամիս։ Թէ որդի ես Աստուծոյ։ Ոչինչ է մեծ, թէ՝ եւ պաշտօնեայք նորա կերպարանին, եւ այլն.
even if, although, though;
whether;
-..., -..., whether ... or ...;
either ..., or ...;
թէպէտեւ իցէ, however, whatever.
· Calfa
Եւ զայլ ամէն թշնամիսն ետուն ի ձեռս նորա, եւ հրամայեցին թէպէտ պահել, թէպէտ սպանանել. (Մաղաք. աբեղ.։) (զոր մարթ է գրել եւ տրոհաբար, թէ պէ՛տ։)
back, shoulders;
back, hind part;
aid, succour, assistance;
բարձրացաւ քան զամենայն ժողովուրդն թիկամբք չափ ի վեր, he was taller than all the people from the shoulders upward, (head and shoulders taller than all the people);
ձեռին ուրուք լինել ի վերայ թիկանց թշնամեաց իւրոց, to place ones hand on the necks of one's enemies;
to put one's enemy under, to subjate;
—նս դարձուցանել, to turn the back, to take to flight, to flee, cf. Արհամարհեմ, cf. Փախչիմ;
—նս տալ արեւելից, to turn to the west;
—նս առնել or —նս օգնականութեան առնել, to form an alliance, to enter into an alliance, to confide in, to recur to, to rely on;
զ—նս հաստ առնել, to strengthen one's self, to be reinforced;
ի —նս հասանել, կալ, իջանել, to fly to the rescue, to send aid or reinforcements, to give a helping hand;
դառնալ ի —նս or ի —նս կոյս, to turn back, to turn one's back, to fly;
ի —նս առաքել, to send back, away;
— նաւին, poop;
ի թիկանց, ի —նս or ի —նս կոյս, զթիկամբք, behind, from behind, backward.
· Calfa
Զթիկունս հաստ առնիցեն՝ մատնտու ի ներքուստ արտաքս առ թշնամիս անդր գտանիցին. յն. ի թիկանց մատնիչս եւ բարբարոսս ունիցիմք թշնամիս։
to permit, to let, to allow, to concede, to forego, to relax.
· Calfa
Թողացո՛ ինձ զերկուս ամիսս։ Թողացո՛ զձեռն քո։ Թողացո՛ ի լծոյն։ Թողացոյց նոցա արքայն. (Դտ. ՟Ժ՟Ա. 37։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ա. 15։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ժ՟Ա. 15։)
numeral, numerical;
date;
epoch;
era;
դնել զ—, to put the date, to date;
—աւ, dated;
ան-, undated;
—ն, arithmetic.
· Calfa
Յորում ոչ ամք եւ ոչ ամիսք են թըւական. (Շ. իմ. եղակ.։)
crab;
cancer, gangrene;
cf. Խեցգետին.
· Calfa
Կարկինոս, որ թարգմանի խեցգետին, ցանկայ ուտել զմիս զեռնոց. (Վեցօր. ՟Է։)
short;
little;
short, brief, curt, concise, succinct, laconic;
— հասակաւ, short in stature;
—ոյ ճանապարհ, the shortest way;
ընդ —ոյ գնալ, to take the shortest or nearest way, to take a short cut;
ի —ոյ or — ի —ոյ, short, brief, abridged, summary;
in short, briefly, in a few words, laconically, succinctly, summarily;
ի —ոյ, in a short time, quickly;
ի —ոյ հատանել, to cut short, to state in few words.
· Calfa
Ոչ ի կարճոյ ջնջէ զթշնամիսն։ Ո՛չ ի կարճոյ հալածեն զդեւս եւ զախտս. (Վրդն. ել.։)