Entries' title containing նա : 6571 results

Արեգակնային, յնոյ, նոց, (ou նայինց ou նայից)

adj.

solar.

· Calfa

NBHL (7)

Արեգակնային լոյս, կամ ճառագայթ, կամ տապ. (Սահմ. ՟Ը։ Պիտ.։ Տօնակ.։)

Յարեգակնայինդ ընկալեալ շարժմանէ։ Արեգակնային պարգեւութիւն. (Պիտ.։)

Ջերմութիւն եւ ճառագայթ արեգական՝ արեգակնայինք ոմանք են, եւ ոչ անձնաւոր արեգակունք. (Սարգ. յկ. ՟Դ։)

Յարեգակնային ճառագայթիցն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)

Զարեգակնայինսն ճառագայթս։ Յաղագս արեգակնայնոյն ճառագայթի. (Դիոն. եկեղ. ՟Բ. եւ Դիոն. ածայ. ՟Դ։)

Բոցաճաճանչ փայլմամբք արեգակնայինցն յաղթէր ճառագայթից. (Կիւրղ. առ կոստանդ. յորմէ Շար.)

Արեգակնայիցն յաղթէր ճառագայթից։


Արեգակնապէս

adv.

cf. Արեգակնաբար.

· Calfa

NBHL (5)

Ըստ ամենայնի հեղեալ ի նոսա լոյսն, յորս զկնի նոցա արեգակնապէս հեղուն. (Դիոն. եկեղ.։)

Եւ ոչ ծագել արեգակնապէս կարեն. (Թղթ. բարուք.։)

Արեգակնապէս փայլմամբ ընդ երկնաւս փայլատակեալ։ Արեգակնապէս ցոլանայր. (Խոր. հռիփս.։)

Արեգակնապէս բնակեալ է. (Յհ. կթ.։)

Արեգակնապէս հոլովմամբ. (Նար. կուս.։)


Արեգակնատես

adj.

where the sun shines or shoots, luminous, clear.

· Calfa

NBHL (2)

Ունօղ զտեսիլ եւ զնմանութիւն ինչ արեգական. արեգակնակերպ.

Զարեգակնատես երեսս ապարանիցս արեան հոսեալ ցուցաքծով. (Խոր. ՟Ա 25։)


Արեգակնափայլ

adj.

shining like the sun, brilliant, resplendent, clear.

· Calfa

NBHL (4)

Իբրեւ զարեգակն փայլուն կամ փայլեալ. յն. արեգակնատեսիլ կամ արեգակնակերպ.

Տեսանելով ի նմա զարեգակնափայլ պատմուճանն տեառն. (Նիւս. երգ.։)

Արեգակնափայլ ճառագայթ, կամ ջահ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Երզն. զուս։)

Արեգակնափայլ զուսազարդեալ. (Խոր. վրդվռ.։) (Տօնակ.։)


Արենակից

adj.

of the same blood, consanguineous, kindred, relation.

· Calfa


Արենակցութիւն, ութեան

s.

consanguinity, kindred.

· Calfa


Արենաճեմ

adj.

bloody, sanguinary.

· Calfa

NBHL (2)

Որ ճեմի յարեան. կամ արիւնազգեաց. արիւնաթաթաւ.

Յուղարկէք յարենաճեմս հոլովիչս զձերովն մերձաւորդ. (Պիտ.։)


Առաւելանամ, ացայ

vn.

cf. Առաւելում.

· Calfa

NBHL (1)

Առաւելանայ ամենեւին բանն՝ քան զոր ի զաւակէն դաւթի. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)


Առաւօտանամ, ացայ

vn.

to dawn, to get light.

· Calfa

NBHL (4)

ԱՌԱՒՕՏԱՆԱԼ. Առաւօտ լինել. լուսանալ աւուրն. առաւօտ ըլլալ, լուսնալ.

Ընդ այգոյն առաւօտանալն. (Ագաթ.։)

Յառաւօտանալ ժամուն. (Ասող. ՟Գ. 29։)

Առաւօտանայ, վաղըն լուսանայ, աստուած քաղցրանայ. (Գանձ.։)


Առաքինաբար

adv.

virtuously;
bravely, courageously.

· Calfa

NBHL (7)

Ոչ աղքատն գոլ է թշնամանելի, այլ ոչ բերել առաքինաբար աղքատութեան. (Բրս. բարկ.։)

Առաքինաբար անցանեն ընդ վիշտս. (Յճխ. ՟Ժ՟Բ։)

Ծանր վիշտ ունի զրպարտութիւն, եթէ ոչ առաքինաբար տանիցիմք. (Խոսր.։)

Յաղթեցին առաքինաբար. (Շար.։)

Առաքինաբար ի վերայ եկեալսն ընդունել. (Ոսկ. ՟ա. կոր.։)

Կարի քաջ առաքինաբար կանոնս դնելով. (Պիտ.։)

Շահատակել առաքինաբար. (Մագ. ՟Ծ՟Ա։)


Առաքինագոյն

adj.

more or very virtuous;
very courageous.

· Calfa

NBHL (3)

Քաջ մանկունքն, առաքինագոյն ծնօղն. (Ածաբ. ի մակաբ.։)

Առաքինագոյն ուսուցիչ. (Պիտ.։)

Աւանդութիւնս իմն առաքինագոյնս այսու ձայնիւ վարդապետիմք. (Նիւս. երգ.։)


Առաքինագործ

adj.

who acts virtuously or bravely;
virtuous;
courageous.

· Calfa

NBHL (3)

Ուր իցէ գործ առաքինի. եւ Առաքինական.

Առաքինագործ աշխատութեամբ երթալ անդր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 39։)

Որովայնամոլութիւն խափանեալ՝ տեսութիւն ծնաւ առաքինագործ. (Նեղոս. յն. գործնական։)


Առաքինազարդ

adj.

adorned with virtues, virtuous.

· Calfa

NBHL (1)

Առաքինազարդ վարք, կամ վայելչութիւն. (Յհ. կթ.։ Ասող. ՟Ա. 1։)


Առաքինակից

adj.

companion of virtue or bravery.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՌԱՔԻՆԱԿԻՑ ԼԻՆԵԼ. συμπολιτεύω. conversor Կենաց կցորդ լինել. քաղաքավարիլ.

Ասպուրակէս է եղբայր նոցունց եւ առաքինակից. (Վրդն. պտմ.։)

Ընդ մարդկան խօսեցաւ, եւ առաքինակից եղեւ ասեն. (Առ որս. ՟Ժ։)


Առաքինանամ, ացայ

vn.

to labour, to strive, to take pains, to have or show bravery;
tu be virtuous.

· Calfa

NBHL (9)

Առաքինի լինել. առաքինութեամբ պայծառանալ. արիանալ. զօրանալ. հանդիսանալ ի գովելի եւ ի դժուարին իրս. փայլալ. ծաղկիլ.

Զգործսն զոր գործեաց յովսիա, եւ զառաքինութիւնս՝ զոր առաքինացաւ. (՟Ա. Եզր. ՟Ա. 33։)

Առաւել առաքինանայցեն չարչարանօքն։ Կամիմ, թէ որ ի քաղաքական, առաքինանայցեն քան զայնոսիկ՝ որ ի լերինսն երթեալ դադարեալ իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։ ՟Բ. 18։)

Նորեկ եղբայր առաքինանայ, եթէ համբերեսցէ թշնամանաց եւ նախատանաց. (Վրք. հց. ՟Ը։)

Լաւութեան հանդիսիւքն առաքինասցին. (Յճխ. ՟Է։)

Վասն հայոց պատերազմին, յորում բազումք առաքինացան՝ քան թէ սակաւք։ Յորում ասպարիսի նախ ինքն առաքինացաւ. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)

Ձրի են պարգեւք նորա, թէեւ բազումս առաքինանամք. (Խոսր.։)

Տեսանե՞ս զիա՞րդ յերկոսին կողմանս առաքինանայ աստուծոյ զօրութիւնն, ե՛ւ ի չարչարելն եւ ի կեցուցանել. Ոսկ. ես.։ Փիլիսոփայութիւնն մեր նախ զառաջինն ի մէջ բարբարոսաց առաքինացաւ. (Եւս. պտմ. ՟Դ. 24։)

Եղիշայի մարմինն առաւել քան ի կեանս իւր առաքինացաւ։ Սամփսոն իշու ոսկերովքն առաքինացաւ. (Եփր. ղեւտ.։)


Առաքինաջան

adj.

virtuous, brave.

· Calfa

NBHL (1)

Առաքինաջան գործովք, կամ երկօք, վարուք, վաստակօք. (Ճշ.։ Յհ. կթ.։) (Տօնակ.։)


Առաքինասէր

adj.

who loves virtue or bravery, virtuous.

· Calfa

NBHL (4)

Չարատեաց եւ առաքինասէր միշտ վարելով բնութեամբ։ Յայս (յոյս) իբրեւ ի կուռ ճանապարհ առաքինասէրն հասանէ հոգի. (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. իմաստն.։)

Յաղագս քո առաքինասէր եւ պարկեշտ հոգւոյդ. (Փարպ.։)

Առաքինասէր ծնօղք, կամ նահատակք, անձինք, կարգ, գործք, վարք. (Պիտ.։ Խոսրովիկ.։ Յհ. կթ.։ Ժմ.) (Շար.։)

Ամենայն ուրեք մտերմութիւն ընտրի առ առաքինասիրէն աստուծոյ. (Մեկն. ղեւտ.։)


Առաքինարան, աց

s.

place for the practise of virtue or bravery.

· Calfa

NBHL (2)

Հանդիսարան կամ բնակարան, եւ վկայարան առաքինի նահատակաց.

Շինել զառաքինարանս վկայից. (Ագաթ.։)


Առաքինացուցանեմ, ուցի

va.

to render valiant, to inspire courage;
to render virtuous.

· Calfa

NBHL (2)

Առաքինացուցանէ արդար եւ սուրբ վաստակովք. (Յճխ. ՟Ժ՟Դ։)

Առաքինացուցանել յամենայն մարտ պատերազմաց. (Եփր. թագ.։)


Առեւգնայ առնեմ

sv.

cf. Առեւանգեմ.

· Calfa


Առեւգնաց առնեմ

sv.

to take away, to carry off.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՌԵՒԳՆԱՑ ԱՌՆԵԼ. Առնուլ գնալ. իբաց վարել. այսր անդր ձգձգել. վարել, քշել.

Յորժամ յեկեղեցւոյ կարգաց ոք ի բաց ելանէ, չկայ յակաստանի. առ եւ գնաց առնէ զնա մոլորութիւնն. (Սեբեր. ՟Ե։)


Առժամանակ մի

cf. Ժամանակ.

· Calfa


Առժամանակեայ

adj.

temporal, perishable;
provisional.

· Calfa

NBHL (12)

πρόσκαιρος, ὀ ἑν τῷ παρόντι. temporarius, temporalis, quod in praesens est. Որ ինչ է առ ժամանակ մի եւեթ. ժամանակաւոր. ներկայական. անցաւոր. եղծանելի. ներկայ, անցնօղ.

Առժամանակեայ ուրախութիւն, կամ մահ, կամ կայսր. (Փարպ. Յհ. կթ.։ ՃՃ.։)

Ի կենաց ի բաց բարձեալ յառժամանակեայց. զի երանելի յուսոյն արժանաւոր լիցի. (Բրս. յուդիտ.։)

Զերեսին ունի ժամանակս. զանցեալն եւ զառժամանակէին եւ զապառնոյն. (Եփր. յաւետար.։)

Արբ զառժամանակեայ նախատինս որպէս ջուր կենդանի. (Կլիմաք.։)

Առժամանակէիւ նորին չարութեամբ. (Սարկ. լուս.։)

Բարգաւանաց ժամանակէիս, եւ գովութեան՝ որ յետոյ. (Փիլ. իմաստն.։)

Առժամանակէիւքս արարեալք. (Ածաբ. ժղ.։)

Մի՛ զարհուրեսցուք յառժամանակէիցս երկիւղէ. (ՃՃ.։)

Դատեն զնա յառժամանակէիս խաւարաւ եւ տարտարոսիւ. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)

Եցոյց մեզ զիմաստութիւն ճշմարիտ կենացն, եւ առժամանակէիս ունայնութեան. (Լմբ. սղ.։)

Իրքս՝ որ այժմ գործեցան՝ չեն առժամանակեայ ինչ, այլ ի վաղուց հետէ. (Ոսկ. գաղ.։) cf. ԱՌԺԱՄԱՅՆ.


Առինչունակ

cf. Առնչական.

· Calfa

NBHL (4)

Առինչունակ (անուն) է, իբրու թէ՝ հայր, ուստր (որդի), սիրելի, աջող (իմա՛, աջեայ)։ Իբր առնչունակ է, իբր թէ գիշեր, օր (այսինքն տիւ). (Թր. քեր.։)

Այսոքիկ առինչունակին են, եւ առինչունակն՝ որքանաբար մինն ասի՝ նոյնքանաբար եւ միւսն եւս։ Առինչունակն համանգամայն պարտի գոլ. (Անյաղթ պորփ.։)

Հա՛րկ է միում ի միւսում ճանաչիլ. վասն զի այս է միշտ առինչունակացն տիպ. (Կիւրղ. գանձ.։)

Սուրբ հոգին առինչունակ է, զի որումն (այսինքն ուրումն) հոգի. վասն զի ի դէմս հօր եւ որդւոյ ասի հոգի. (Քեր. քերթ.։)


Առիւծանամ, ացայ

vn.

to become like a lion.

· Calfa

NBHL (1)

Առիւծ լինել, որպէս դնի ի յն. կամ նմանել առիւծու. եւ մեծանալ կորեանն առիւծու. գազանանալ. առիւծ դառնալ.


Առկայանամ, ացայ

vn.

to settle, to fix, to determine.

· Calfa

NBHL (8)

Խաւար ոչ ունի առկայանալ՝ մերձ անստուեր լուսոյն. (Շ. ամենայն չար.։)

Ոչ յարմարական է բարւոյն եւ չարին ի միասին առկայանալ, եւ ոչ լուսոյն ընդ խաւարի. (Արծր. ՟Գ. 6։)

Բարւոք առկայանան երկոքեանն, մեռանիլն, եւ է՛ մեռանիլն։ Վասն է՞ր առկայացան երկոքին (ձայնքս՝) արդարն եւ սուրբն. (Սահմ. ՟Ը. ՟Ժ։)

Դժուարանայր յայնմ հետէ առկայանալ ընդ նմա. (ՃՃ.։)

Եւ Կալ մնալ հաստատուն. յերկարել. դադարել. զտեղի առնուլ. զետեղիլ.

Լոյս նշողի առկայացեալ յերկար ժամս։ Առկայանայր ի մայրոց վանս, կամ յանմարտնչելի ամրոցին. կամ ի քաղաքագեօղն։ Ի կողմանս պետութեան վանանդայ առկայացեալ կայր. (Յհ. կթ.։)

Առկայանան յիւրեանց կայանս. (Ճ. ՟Ա.։)

(Լողակք) առ ծովեզերբն զամառնային ժամանակն պարենաւորեալ առկայանան. (Արծր. ՟Գ. 7։)


Առնաբար

adv.

manly, vigorously.

· Calfa

NBHL (6)

Գերծեաց զգլուխ իւր առնաբար. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Առնաբար ընդ ընկերսն մերձաւորին. (Կանոն.։)

Մեծանուն տիկինն սոփի (այրիացեալ) առնաբար ունի զիշխանութիւնն (սիւնեաց). (Արծր. ՟Ե։ 1։)

Առնաբար մարտնչէր (հռիփսիմէ). (Ագաթ.։)

Այլ մեռա՛յց առնաբար ... եւ տայ զանձն իւր ի մարտ պատերազմի առնաբար. (Եփր. աւետար.։)

Եւ այսպէս առնաբար զքաջութիւնս յանձինս տպաւորեալք։ Առնաբար շահատակեալք. (Յհ. կթ.։)


Առնազգեստ

adj.

that wears a man's dress.

· Calfa


Առնազէն

s. adj.

armour;
armed.

· Calfa

NBHL (2)

Առեալ զերիվարն, եւ զասպազէնն նորին, եւ զիւր զառնազէնն. (Ագաթ.։)

Զէն ի վեր առեալ, առնազէն վառեալ։ Առնազէն ասպազէն ի վերայ շահատակեալք. (Յհ. կթ.։)


Առնակերպ

adj.

manly, virile;
manly figure.

· Calfa

NBHL (2)

Զառնակերպ երեւեալն. (Նչ. եզեկ.։) (Տօնակ.։)

Առնակերպ երեւեալ տակաւին, եւ ոչ այր եղեալ. (Վրդն. դան.։)


Առնաձեւ

cf. Առնակերպ.

· Calfa

NBHL (2)

Առնակերպ. մարդակերպ.

Առնաձեւ իմն կերպարանի աշխարհ, որ յերկոտասան անդամոց բաղկանայ. (Տօնակ.։)


Առնակին, կնոջ

s.

married woman.

· Calfa

NBHL (5)

ὔπανδρος, γεγαμημένη. mulier subjecta viro, nupta, maritata. Կին կապեալ ընդ առն. ամուսնացեալ կին. կարգըւած կնիկ.

Կին առնակին է։ Կին՝ որ առնակին իցէ։ Այր ոք՝ եթէ շնասցի ընդ առնակնոջ։ Պահել զքեզ յառնակին կնոջէ։ Որ մտանէ առ առնակին՝ առանց պատժի ոչ լիցի։ Ընդ առնակնոջ ամենեւին մի՛ նստիր։ Կին առնակին ի կենդանի այր կապեալ է օրինօք. (Ծն. ՟Ի. 3։ Թուոց. ՟Ե. 29։ Ղեւտ. ՟Ի. 10։ Առակ. ՟Զ. 24. 29։ Հռ. ՟Է. 2։ Սիր. ՟Թ. 12։)

Մանկամարդ առնականայք։ Երկի՛ր պագէք արեգական, եւ առնականա՛յք լերուք. (այսինքն ամուսնացարուք). (Փարպ.։ ՃՃ.։)

Կանանց առնականանց. (Եղիշ. ՟Գ։)

Լուարո՛ւք կոյսք, առաւել եւս առնականայք իսկ։ Զայս ոչ առ այրիսն միայն ասեմ, այլ եւ առ առնականայս։ Առնակնոջ ո՛չ ազնիւ այր ոք ցանկայ, այլ ժանտ ոք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։ եւ Եբր. ՟Ի՟Ը։)


Առնակնութիւն, ութեան

s.

condition of a married woman.

· Calfa

NBHL (3)

Վիճակ առնակնոջ. ամուսնաւորութիւն.

Դէպ լինի առնակնութեան՝ այրի լինել. (Սեբեր. ՟Ժ։)

Եթէ կին ուրուք հաշմիցի, եւ ասիցէ ցայր իւր, եթէ ես ահաւասիկ չեմ արժանի առնակնութեան, արա՛ քեզ այլ կին. (Մխ. դտ.։)


Առնակոյս

s.

an affianced, betrothed.

· Calfa

NBHL (2)

Կոյս խօսեցեալ առն. նշանած աղջիկ.

Առնակոյսն՝ որ ի խօսման կայ. (Եփր. օրին.։)


Առնամոլի, լւոյ, լեաց

cf. Արուագէտ.

· Calfa

NBHL (2)

Առնամոլին եւ վաւաշ. (Մագ. ՟Ա. ՟Ի՟Ը։)

Մոլի, պղծագործ, վիրագ. այս արական նշանակութիւնք են առնամոլեացն եւ աստուածամարտից. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)


Առնանոց, աց

s.

men's room or dwelling.

· Calfa

NBHL (3)

ἁνδρών. pars domus in habitationem virorum. Բնակարան արանց. տան մէջ՝ էրիկ մարդոց կողմը.

Կրկին գաւիթ է, մին յառնանոցն, եւ մին ի կանանոցն զատուցեալ։ ՀՈգւոյ իբր տան՝ է որ առնանոց է, եւ է որ խորոպճին. արդ առնանոցն վայր է՝ որում դէպ եղեւ բնակել արու խորհուրդք՝ իմաստունք, ողջամիտք. (Փիլ. տեսական. եւ ՟Դ. 15։)

Ի կանանոցէն յառնանոցն գալ. (Ոսկիփոր.։)


Առնապատկեր

s.

figure or statue of a man.

· Calfa

NBHL (1)

Զառնապատկերն ամոնայ։ Զհերակլայն զառնապատկերն. (Պտմ. աղեքս.։ Խոր. ՟Բ. 11։)


Առնապէս

adv.

cf. Առնաբար.

· Calfa

NBHL (1)

Զմիտսն զիգութեան առնապէս վառեալ. (՟Բ. Մակ. ՟Է. 21. յն. առնական ոգւով։)


Առնացի

adj. s.

manly, masculine;
— անդամք, genitals.

· Calfa

NBHL (3)

Առնական. այրական. սեպհական առն մարդոյ.

Հանդերձ առնացի. (Օր. ՟Ի՟Բ. 5։ յն. սպաս. առն։)

Առնացի ձեւ, կամ կերպարանք, կամ բնութիւն, կամ զգեստ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։ Ճ. ՟Ա.։ Մանդ. ՟Ժ՟Թ։ Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի՟Դ.։)


Առողջանամ, ացայ

vn.

to be cured, to heal, to recover health.

· Calfa

NBHL (3)

ὐγιάζομαι. sanor, convalesco. Յառողջութիւն գալ կամ դառնալ. բժշկիլ յախտից մարմնոյ կամ հոգւոյ. ըռընտալ, աղէկնալ.

Առողջանալ ի հոգեւոր հիւանդուեանց. (Շ. ընդհանր.։)

Զի իրքն քո ամենայն այնպէս յաջողեսցին եւ առողջասցին. (Սարգ. ՟գ. յհ.։)


Առոյգանամ, ացայ

vn.

to grow young, to become young again.

· Calfa

NBHL (3)

ԱՌՈՅԳԱՆԱՄ կամ ԱՌՈԳԱՆԱՄ. θάλλω. vireo, floresco, virgeo. Առոյգ լինել. ուռճանալ. ծաղկիլ. փայլել.

Առոգանայր հանճարով աստուածային իմաստիցն. (Համամ առակ.։)

Երիտասարդք, որք ի նորոգումն կենաց շրջեցան մկրտութեամբ, եւ առոգացան առաքինութեամբն. (Լմբ. առակ.։)


Առուագանամ, ացայ

vn.

cf. Առոյգանամ.

· Calfa


Ասղնագործ, աց

s. adj.

embroiderer;
embroidered;
—ք, embroidery;
lace;
vellum lace.

· Calfa

NBHL (2)

Վարագոյր նկարէն յասղնագործաց։ Պարգօտք ասղնագործ. (Եւ. ՟Ի՟Է 16։ թգ. ՟Ժ՟Գ 18։)

Խորան նկարակերտ ասեղնագործ. (Ճ. ՟Թ.։)


Ասղնագործեմ, եցի

va.

to embroider;
to purfle or purflew.

· Calfa


Ասղնագործութիւն, ութեան

s.

embroidery.

· Calfa

NBHL (2)

Եործելն ասղամբ. գործ ասղնագործ. τὸ ῤαφιδευτόν.

Որ ճարտարապետէր զոստայնանկութիւն եւ զասղնագործութիւն. (Եւ. ՟Լ՟Ը 23։)


Ասղնանի, նեաց

s.

amulet.

· Calfa

NBHL (1)

Ասղնանօք, եւ պառաւանց առասպելօք. (Ոսկ. կողոս. ՟Ը։)


Ասպականասպաս

s.

hound

· Calfa

NBHL (2)

Սովեցելոյս ասպականասպաս կաղկանձողական ամենաթշուառ վտանգաւորիս ապրուստ կերակրոյ փշրանաց հացի մասնաւորեսցես. (Նար ՟Շ՟Ե։ Իսկ Լծ. նար. առեալ որպէս գոյական՝ դնէ.)

Ասպականասպաս, լափն է՝ զոր տան շանն։


Աստիճանաւոր, աց

s. adj. dignitary, graduated;
gradual.

· Calfa

NBHL (4)

Նշխար կազմի աստիճանաւորաց ձեռօք. (Վրդն. յաւետար.։)

Դնէ զյովհաննէս մկրտիչ ի դէմս ամենայն աստիճանաւորաց. (Բրսղ. մրկ.։)

Աստիճանաւոր պատուովք զնախապատուեզին բարեպաշտել՝ յառաջ մատուցանելով նախկին զփսաղտն. (Յհ. իմ. ատ.։)

Զարս սուրբս աստիճանաւորս եւ դպիրս օրինացն Ատուածոյ կոչէ. (Երզն. մտթ.։)


Աստուածաբանական, ի, աց

adj.

theological.

· Calfa

NBHL (10)

Որպէս Աստուածաբան, կամ Աստուածախօս. եւ այն սեպհականեալ անուն նախամարգարէին Մովսէսի.

Աստուածաբանական Մովսէս պատմէ կադաւ. (Նախերգ. փիլ.։)

Յայսց թուոց զխորանն՝ Աստուածաբանական ասէ կառուցանել։ Այլ ո՛վ տէր աստուածաբանակ։ Ո՛վ աստուածաբանակ. (Փիլ. ել. ստէպ։)

Աստուածաբանականն ատենախօսութիւն, կամ ճառ, կամ գիրք (սուրբք). (Գր. սքանչ. ի ստեփ.։ Սկեւռ. ի լմբ.։ Դիոն. եկեղ. ՟Ա։)

Ապականեալ են խորհուրդք եւ միտք, ոչ միայն ի տնտեսականսն, այլ եւ յաստուածաբանականն. (Խոսրովիկ.։)

Կամ Աստուածախօս. Աստուածաբան. օրհնաբանիչ այս ինքի.

Շրթունք հայհոյիչք՝ եղեն աստուածաբանականք. (Շ. յկ. ՟Խ՟Դ։)

ԱՍՏՈՒԱԾԱԲԱՆԱԿԱՆՆ. իբր Աստուածաբանական գիտութիւն. աստուածաբանութիւն.

Տեսականն բաժանի ի բնաբանականն, եւ յուսումնականն, եւ յաստուածաբանականն. ((որ է ըստ հեթանոսաց՝ դիցաբանականն). Սահմ. ՟Ա. ՟Ժ՟Զ. ՟Ժ՟Է. ՟Ժ՟Ը։)

աստուածաբանականն cf. աստուածաբանականութիւն


Աստուածաբնակ

adj.

where God dwells.

· Calfa

NBHL (7)

Եւ որպէս Դիւցաբնակ. սրբազան ըստ հեթանոսաց. ζάθεος divinus, sacer

Բնակարան եղեալ Ատուածոյ՝ ո՛ր եւ է օրինակաւ.

Սուրբ կոյս աստուածաբնակ տաճար. (Տօնակ.։)

Խորանաց աստուածաբնակաց։ Խորանի աստուածաբնակի։ Յաստուածաբնակ յայս ելանել իմանալի լեռան. (Նար. ՟Լ՟Ա. եւ Նար. յիշ. եւ Նար. երգ.։)

Որ Քրիստոսասեէր անձն էր եւ Աստուածաբնակ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ՟Բ։ Տե՛ս եւ Փիլ. ել. ՟Բ 74։ եւ նխ. ՟Բ։ Լծ. կոչ.։)

ՅԱստուած խրախուսեալ սուրբ աստուածաբնակ զօրացն հայոց՝ կատարեցան ի Քրիստոս. գուցէ լաւ եւս՝ աստուածաբանակ, որպէս բանակ Ատուածոյ։ (Արծր. ՟Բ 1.)

Գառինս արածէր յելիկոնայ յաստուածաբնակ լերինն (եսիոդոս՝ ըստ ասելոյ իւրոյ). (Փիլ. նխ. ՟բ.։)


Definitions containing the research նա : 10000 results

Արահետ, ից

adj.

public;
— ճանապարհ, պողոտայ, road much frequented, thoroughfare.

· Calfa

NBHL (5)

Ուր իցէ յար՝ կամ արանց ուղեւորաց արարեալ՝ հետք. որ եւ ասի Աշխարհապողոտայ. կուրաշաւիղ. կուռ կամ արքունի ճանապարհ. կոխած.

Հատանել զարահետ ճանապարհ ի նշմարանս աստեղաց. (Պիտ.։)

Ընդ անապատն կամի գնալ, ուր ոչ եւ արահետ ինչ երբէք առաքինութեանց երեւեցաւ. (Ոսկ. ես.։)

Ընդ նոյն արահետս մոլորեալք ի ճշմարտութենէն. (Եզնիկ. (իբր լայն ճանապարհ)։)

Արգելեալ պահէ ոչ միայն զարքունեացն պողոտայ, այլեւ զգողուղի հետեւանաց արահետ. (Պիտ. (որ է հասարակ գողոց)։)


Արբեցութիւն, ութեան

s.

drunkenness, intoxication, inebriation;
— ախտից, intoxication of the passions;
— հրճուանաց, transport of joy;
զմայլել արբեցութեամբ, to enjoy drunkenness.

· Calfa

NBHL (3)

Որովայնամոլութիւն եւ արբեցութիւն պակասեալ՝ ցանկութեան բոց շիջանի. (Յճխ. ՟Թ։)

Խաչի համբերեալ, եւ զայլսն արբեցութիւնս (թշնամանաց) որ ի հրէիցն՝ կրեալ։ Եւ զարտաքուստ արբեցութիւնս, զորս ի հրէիցն անզգամութենէ բերեալս ի վերայ նորա. (Պրպմ. ՟Ի՟Զ. ՟Լ՟Թ։)

μέθη, μέθισμα, πότος inebriatio, vinolentia, temulentia, compotatio, potus inebrians Անչափ արբումն ըմպելեաց. արբենալն. գինեհարութիւն. եւ Գիներբուք. եւ Գինի, կամ ինչ մի արբեցուցիչ. հարբեցութիւն, հարբածութիւն, գինովութիւն.


Առաւել, աւ, օք, ովք

adj. adv.

redundant, superfluous, excessive;
trascendent;
more, rather;
too much;
— եւս, more, over and above, besides, so much, the more, cf. Աւելի, cf. Առաւելապէս, cf. Առաւելագոյնս, cf. Մանաւանդ;
— քան, more than;
— քան զ—, —ագոյն, more and more, too much;
— եմ, լինիմ, գատնիմ, cf. Առաւելում.

· Calfa

NBHL (13)

Զի ցուցցէ զառաւել մեծութիւն շնորհացն։ Տալ զառաւել շնորհս։ Վասն առաւել գիտութեանն։ Յառաւել տրտմութենէն, կամ ի սիրոյն։ Առաւել եւս պարկեշտութիւն, կամ պատիւ։ Առաւել եւս պատարագօք քան զնոյնս։ Յառաւել աւետիսն օրինադրեցաւ։ Եթէ թագաւորի, իբրեւ առաւել ումեք (այսինքն առաւելագունի, կամ վսեմագունի)։ Բազմապատիկս եւ առաւելս արասցէ սիրով (յն. բազմապատկեսցէ եւ առաւելուցու). եւ այլն։

μᾶλλον, περισσῶς, ἑπὶ πλεῖον. magis, potius. Աւելի եւս. յաւելուածով. առաւելութեամբ. լիով. կարի յոյժ. յաւէտ. մանաւանդ.

Առաւել պարտ եւ արժան է զայրանալ. (Պիտ.։)

Ի զգուշանալն առաւել՝ յաւէտ վնասեցաւ. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)

ԱՌԱՒԵԼ, կամ ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ, կամ ԵՒՍ ԱՌԱՒԵԼ. Առաւելապէս. եւս քան զեւս. մանաւանդ. յաւէտ. ա՛լ աւելի.

Ամենայն իրաց հաստատութիւն՝ առաւել երկուք այսոքիւք են. (Պիտ.։)

ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ. նախադր. կամ ա. Գեր քան. գեր ի վերոյ. վերագոյն. առաւելագոյն. աւելի, աւելի վեր.

ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ, կամ ՔԱՆ ԹԷ. շղ. Մանաւանդ.

Հնազանդել պարտ է աստուծոյ առաւել՝ քան մարդկան։ Առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք, քան զինուքն. եւ այլն։

ԱՌԱՒԵԼ. Նոյն ընդ վ. այսինքն Մանաւանդ. այլ մանաւանդ. մանաւանդ թէ.

Նախանձաւո՛ր լերուք հոգեւորացն. առաւել զի եւ դուք մարգարէանայցէք։ Կամիմ, զի ի լեզուս խօսիցիք, առաւել զի մարգարէանայցէք։ Առաւել լեզուօք խօսիմ. եւ այլն։

Ո՛վ բռնաւորութեանն եւ մոլորութեանն, առաւել թէ անմտութեանն նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 4։)

Հօր սքանչելւոյ որդիք զարմանալիք առաւել քան զառաւել։ Խնդրեմք առաւել քան զառաւել տիրել ձեզ։ Ճգնէին առաւել քան զառաւել. (Խոր. ՟Բ. 77։ ՟Գ. 5. 49։)


Առաքինեցուցանեմ, ուցի

va.

cf. Առաքինացուցանեմ.

· Calfa


Առաքինիմ, եցայ

vn.

cf. Առաքինանամ.

· Calfa

NBHL (4)

Որ առաքինեցաւն ի մէջ ամենայն հեթանոսաց։ Հաւատովք իւրով առաքինեցաւ նա ի մէջ փղշտացւոց. (Եփր. ՟ա. կոր. եւ Եփր. եբր.։)

Որք յառաջին ժամանակս առաքինեցան. (Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)

Առաքինեալք յարդարութիւն եւ ի սրբութիւն։ Որ զկնի նորա առաքինեցան անարատ մտօք. (Յճխ. ՟Թ. ՟Ժ՟Գ։)

Ըստ օրինացն առաքինեալք. (Սեբեր. ՟Գ։)


Առընթեր

prep. adv. near, next, close, contiguous, nigh, beside;
նստել — ումեք, to sit near some one;
դիտել —, to observe closely;
— ինձ, near me;
կալ 'ի սպասու — ումեք, to serve some one;
գայ —, he comes near;
տուն նորա է — իմումս, his house is close to mine;
լինել —, to be near or close;
բնակէ նա — այն ինչ պալատի, he lodges quite close to such a palace;
— կալ, to attend, to be present, to wait;
— դնել, to put, to place near, to join.

· Calfa

NBHL (9)

Ցուրտն առընթեր կենակից նմին. (Նար. ՟Ձ՟Զ։)

Ոչինչ տրտնջէ յաղագս նախագունիցն, այլ սիրէ զառընթերսն։ Յառընթեր կենացս սկիզբն առնեն հանդերձելոցն (անախտ անձինք). (Դիոն. թղթ.։)

Յարոյէր, որ առընթեր կայ սահմանացն մովաբու։ (Թուոց. ՟Ի՟Ա. 15։)

Անցեալ առընթեր նստէր ինձ նախանձն (այսինքն դարանէր). (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Եւ առընթեր չարչարանացն դարձեալ հրաշագործէր. (Երզն. մտթ. այսինքն մօտ յաւուրս չարչարանաց։)

Որ առընթեր գոլով գոյացուցանէ։ Վասն առընթեր կացելոցն։ Վասն առընթեր գոլոյ տօնին. (Սահմ. ՟Գ։ Լմբ. պտրգ.։) (Նանայ.։)

Այլ ոչ առընթեր պատուիրանազանցութեանն մեռաւ. (Նանայ.։)

Առընթեր զնշանսն կատարէր. (նանայ։)

Առընթեր ոչ գոյր այլ նշանակ եւ այլն. (Լմբ. ստիպ.։)


Առժամեայ

adj.

cf. Առժամանակեայ.

· Calfa

NBHL (3)

cf. ԱՌԺԱՄԱՅՆ. ըստ ամենայն նշ.

Մահն առժամեան, եւ կեանքն մշտնջենաւոր։ Առժամեան թեթեւ նեղութեանս. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։ եւ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Բ։) այսինքն առժամանակեայ, ժամանակաւոր։

Դու նախայաւիտենական, միանգամայն եւ առժամեան. այսինքն նոր. (Ոսկ. նոր կիր.։)


Առժամեան

adj.

cf. Առժամանակեայ.

· Calfa

NBHL (3)

իբր վայրկենական, ներկայական. առժամանակեայ. անցաւոր. ժամանակաւոր. հարեւանց. որ ինչ է առ ետեղ.

Մշտնջենաւոր, եւ ոչ առժամայն զենումն. (Անյաղթ բարձր.։)

Յորժամ վասն մարդոյ ուրուք ասասցէ, զաժամայն ժամանակն ցուցանէ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)


Առնեմ, արարի

va.

to make, to do, to form, to produce, to compose, to fabric, to operate, to act, to render, to commit, to effectuate, to execute, to cause;
— յոչնչէ, to create;
— վերստին, to remake;
կին —, to marry;
ատելի —, to make odious;
բարւոք չարւոք առնէք, you do well, — ill;
բարի՝ չարիս՝ վնաս — ումեք, to do good, ill, wrong to some one;
ինչ ոչ արարի քեզ, I have done nothing to you;
զի՛նչ — իցէ զայս, what to do with that ? չգիտեմ որպէս —, I do not know how to do that;
չգիտեմ զի՛նչ —, I know not what to do;
ձայն — հաւուց, the singing of birds;
— ողջակէղ, to sacrifice, to immolate;
խնդիր, մոռացումն, յիշատակ, ծառայութիւն, զյարձակումն, դատաստան, վախճան —, to seek;
to forget;
to remember;
to serve;
to assail;
to judge;
to finish or end.

· Calfa

NBHL (21)

Բան է կերպարան աստուծոյ, ի ձեռն որոյ ամենայն աշխարհ արարաւ. (Փիլ. քհ. ՟Ա։)

Ձեռագործն անիծեալ, ինքն՝ եւ որ արար զնա. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 8։)

Արարի ինձ գուսանս, կամ տակառապետս։ Արա՛ զիս իբրեւ զի ի վարձկանաց քոց։ Զի արասցեն զնա թագաւոր. եւ այլն։

Առնէ զնա հրամանատար հայոց. (Յհ. կթ.։)

Զմարդն՝ զոր ժառանգ ամենայնի կամեցաւ առնել. (Եզնիկ.։)

Արար զջուրն գինի։ Արարին զվիճակն իմ ցանկալի աննապատ անկոխ. եւ այլն։

Արա՛ ինձ զամենակարծն գայթագղութիւն՝ մեծ վստահութիւն. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)

Ստանալ. ունել. ետինմէք.

Մո՛ւտ առ աղջիկդ իմ, զի արարից ինձ որդի ի դմանէ։ Արասցուք մեզ անուն։ Ի հօր մերոյ ընչից արար իւր զայն ամենայն փառս։ Արարին իւրեանց տունս։ Ե՞րբ արարից ես ինձ տուն. եւ այլն։

Արասցես ընդ գայի եւ ընդ թագաւորն նորա, զոր օրինակ արարեր ընդ երիքով։ Ոչ այսպէս արար ամենայն ազգաց տէր։ Զի՞նչ ինչ առնել էր այգւոյ իմում, եւ ես ոչ արարի նմա։ ընդ այգի իմ։ Զի՞նչ արարից քեզ եփրեմ։ Ժողովուրդ իմ, զի՞ արարի քեզ։ Արար ինձ (կամ ընդ իս) մեծամեծս հզօրն։ Առաքեաց զիս առնել ընդ քեզ գործ մեծ, զորմէ զարմասցի ամենայն երկիրս. եւ այլն։

Թո՛ղ մեզ զյանցանս մեր, զոր մեք ընդ քեզ արարաք։ Զոր արարեալ է ձեր ընդ նախնիսն մեր։ Զոր ինչ առ նոսայն արարեր, զնոյն եւ առ մեզ կատարեա՛. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ը։)

Արա՛ այսօր մտանել (այսինքն մո՛յծ)։ Արարից՝ զի յարդարութիւնս իմ գնայցէք (այսինքն գնացուցից)։ Առնել՝ զի եւ սա մի՛ մեռցի։ Արարից զնոսա, զի եկեսցեն եւ երկիր պագցեն առաջի ոտից քոց. եւ այլն։

Բարի է չարչարանքն, զի զաստուած ճանաչել առնէ. (Մխ. երեմ.։)

Առնիցէ զօրանալ։ Արա՛ տէր՝ վախճան դադարման առնուլ. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Ձ՟Ե։)

պէսպէս ոճով. cf. Անտես. cf. Աշխատ. cf. Իրաւ. cf. Դատ. cf. Պատասխանի. cf. Առաջի. cf. Յանդիման. cf. Բարձր. cf. Հեռի. cf. Ի բաց. cf. Յանձն. cf. Խնդիր. cf. Ձայն. cf. Չու. cf. Ճանապարհ. Օր, Աւուրս բազումս առնել. Ի մէջ. Յուշ. Համար։ Տե՛ս եւ Չլսելոց առնել. Չգիտացեալ առնել. Խաղ կամ Ծաղր կամ Այպն առնել. եւ այլն։

Ես նախ երթայց լրտեսեցից, եւ զձեզ տարեալ արարից ի վերայ, զի այսպէս դիւրաւ լիցի ի բուռնարկանել ըմբռնել։ Արար ընդ նմա զամենայն զօրս զօրութեան իւրոյ. (Բուզ. ՟Բ. 53։ ՟Զ. 1։)

Խնամատարութեամբ առնողի։ Առնողացն զայն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ։ 59։)

Խոտորմունք խոնարհմանց կամ կազմութեան բայից.

Առէակեալ բանականին այլ էարար։ Տեսակ մարդոյ կենդանւոյ էարար. այսինքն արար. (Պորփ.։)

Զի՞նչ է որ արարաւն, նոյն ինքն որ առնելոց է (այսինքն առնելի, լինելոծ)։ Խոստովան առնի կամ առնիցի։ Մի՛ ի բացեայ առնիր յինէն։ Թէպէտեւ բազում որդիք լինիցին նորա, ոչ գիտէ. եւ թէ սակաւ առնիցին, ոչ ճանաչէ. եւ այլն։

կր. առնիմ, արարայ - ποιέω, πράσσω, πράττω, κτίζω. ago, facio, fabrico եւ այլն. Գործել (որպէս թէ առնաբար, արիաբար). ներգործել. պատճառել զլինելն իրիք. կազմել. կերտել. շինել. կատարել գործով. ընել. էթմէք. իթմէք. էյլէմէք. իշլէմէք. եափմագ.


Առնում, առի

va.

to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !

· Calfa

NBHL (30)

Ա՛ռ դու զաղեղն քո եւ զնետ քո. եւ առ (այսինքն էառ)։ Երանելի է մանաւանդ տալ՝ քան առնուլ։ Զի՞նչ ունիս, զոր ոչ իցէ առեալ. եւ եթէ առեր, զի՞ պարծիս իբրեւ զչառեալն։ Տուք փոխ, ուստի ոչ ակնունիցիք առնուլ (ինչ, կամ յետս)։ Ա՛ռ զօրհնութիւնս զայս, զոր եբեր աղախին քո։ Զի ի մշակաց անդին առցէ ի պտղոյ այգւոյն։ Ա՛ռ գնեա՛ յինէն ոսկի. եւ այլն։

Առնուլն՝ երկոցուն նոյն է. բայց օրինակ առնլոյն ո՛չ նոյնպիսի. (Եզնիկ.։)

Հարստանաս մեծապէս ընդ տալն՝ քան եթէ ընդ առնուլն. (Նար. ՟Լ՟Ա։)

Առի ես զքեզ ի վանաց հօտից։ Ես զքեզ առից, եւ թագաւորեսցես. եւ այլն։

Ստանալ. ի ձեռս բերել. ունել եւ կրել յինքն. էտինմէք.

Ոչ եթէ անձամբ ոք առնու պատիւ։ Առցէ անձին իւրում անարգանս. եւ այլն։ Ըստ այսմ ասի եւ յայլ գիրս.

Ուր եւ նոցա արարիչն ոչ գարշի զայնպիսի անուանս զինքեամբ առնու։ Որպէս առաքելոյ առեալ զինքեամբ զերեսս ամենայն մարդկութեանս. (Եզնիկ.։)

Զմիսն՝ եթէ սիրտ ուրուք առնոյր, եւ ուտէր, ոչ վնասէր. (Եզնիկ. ռմկ. սիրտը քաշել։)

Ի բաց բառնալ. ի բաց վարել.

Իբրեւ զուռնաւորս՝ որք պատեն զշանթս հրայրեացս՝ մինն առնոյր, եւ միւսն իջուցանէր. (Զենոբ.։)

Ոչ վախճանեցաւ սիրելին, այլ գնաց, եւ սուղ ինչ յառաջագոյն էառ զճանապարհն՝ զոր եւ մեզ հարկաւորաբար լինի երթալ. (Բրս. յուդիտ.։)

Առնուլ աւար։ Յառնուլ տապանակին տեառն։ Առան ուստերք նորա եւ դստերք նորա ի գերութիւն. եւ այլն։

Զայս երկնաւոր ձեռնադրութեան պատիւ առնուլ յինէն ոչ իշխէ. (Փարպ.։)

Խափանիլ. բթիլ. զոր օրինակ

Առցեն առ քեզ զերինջ մի կարմիր։ Առէք առ իս կուժ մի նոր. եւ բերին առ նա։ Առէ՛ք ինձ չորս սափորս. եւ այլն։

Զդստերս ձեր առցէ յիւղագործս. եւ այլն։ Պատճառ իմն առցես զփոքրս աղերս՝ մեծիդ փրկանաց։ Զբարի նաւապետն առցէ աշխարել բանիս յարմարութիւն։ Առեր ի պատիւ մեծաց գովեստից զմարդասիրութիւնն։ Առցէ զայս կշտամբութիւն մաքուրն՝ նիւթ պսակաց. (Նար.։)

Իմանալ. մեկնել. վերածել ի նշանակութիւն.

Ոչ յայն միտս իմանալի է, յոր մարկիոնն առնու. (Եզնիկ.։)

Կենդանին փոխանակ սեռի առաւ։ Զգիտութիւն որպէս հասարակ ինչ փոխանակ սեռի առնու. (Սահմ. ՟Գ. ՟Է. եւ այլն։)

Գեհոն առեալ լինի սրբոյն մարկոսի. (Տօնակ.։)

Զլոյծն ոչ եթէ բոկանալ առնլի է. քանզի եւ ոչ բոկացաւ։ Եթէ բարւոք առնուն, պատշաճին բանքն (ի տէր մեր) .. Եւ լնոյր ի նոսա եօթնեկինն հատուցանել, թէ այսպէս ոք առնուցու. (Կիւրղ. ծն. եւ Կիւրղ. թագ.։)

Առնուլ զօրինակս զայս ի գաւազանն մովսիսի. (Շ. բարձր.։)

Բան հայերէն յինքն առեալ, եւ շատ ջանացեալ, եւ ոչ օգտեալ։ Ջանամ առնուլ զգնդին պարսից զհանգամանս. (Փարպ.։) Սոյնպէս ասի ԱՌՆՈՒԼ ԶՉԱՓ, կամ ԶՓՈՐՁ. եւ այլն։

Ձեռն ի գործ առնել. սկսանել կամ յորդորել առ առնել. Առէ՛ք առնեմք, զնա մեզ բարեկամ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 24. եւ 16։)

Ապա առնու այնուհետեւ զյառաջադիր խորհուրդ չարչարանացն կատարել. (Ագաթ.։)

Ո՞վ արնոյր տայր զամենայն ժողովուրդս աստուծոյ մարգարէս. (Սեբեր. ՟Ե։)

Առեալ նախաբանեսցուք. (Կորիւն.։)

Առնուլ ճանապարհորդել։ Առից ապաւինեցայց. (Պիտ. ստէպ։)

Վերացեալ ի ստորնայնոցս առեցեալն։ Անկորուստ առեցելովն. (Նար.։)

λαμβάνω. accipio, sumo. եւ այլն. Արմատն է Առ, այսինքն առումն։ Ըմբռնել եւ ունել (որպէս թէ առնաբար). յինքն ձգել ձեռամբ. ընդունել. յափն բառնալ ձեռօք. առնել, բռնել. ալմագ, դութմագ. եւ այլն.


Առողջութիւն, ութեան

s.

health, life;
salubrity, healthfulness;
cure, recovery of health;
յ— ձեր, to your health ! հաստանիլ յառողջութեան, to be convalescent, to return in health;
քնքուչ, ակար, յեզյեղուկ —, a delicat, feeble, wavering health;
պահպանել զ—, to keep one's health;
խանգարել —, to destroy, to ruin the health;
զօրանալ սակաւ յ—, to be convalescent.

· Calfa

NBHL (7)

Քան զառողջութիւն եւ զգեղեցկութիւն սիրեցի զնա։ Վասն առողջութեան զապիկարն կարդայ։ Յոտից մինչեւ զգլուխ չի՛ք ի նմա առողջութիւն։ Հաւատքն՝ որ նովաւ՝ ետուն դմա զառողջութիւնս զայս՞ (Իմ ՟Է 10։ ՟Ժ՟Գ 18։ Ես. ՟Ա 6։ Գծ. ՟Գ. 16։)

Լայնաբար՝ Լաւութիւն. ուղղութիւն. անարատութիւն.

Առողջութեամբ գնալ ի ճանապարհս նորա։ Առողջութեամբ արդարութեան. (Ագաթ.։)

Խոնարհութիւն սրտի, եւ առողջութիւն սրտի, եւ առողջութիւն հաւատոց. (Բրս. առ գր.։)

Առողջութիւն եղեւ նա աշխարհիս հայոց, եւ բազում վիրաւորք ի ծածուկ նովաւ գտին զառողջութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)

(Աստուած) կրկնաձիր առողջութիւն. (Նար. ՟Գ։)

ὐγίεια. sanitas, ὀλοκληρία, integritas. Առողջն գոլ, եւ առողջանալն. ունելն կամ ընդունելն զբարեխառն վիճակ անախտութեան եւ ամբողջութեան մարմնոյ.


Ասղնեգործ

cf. Ասղնագործ.

· Calfa


Ապրանք, նաց

s. pl. life, duration of life;
ոչ լինել ապրանաց, to be in a dying state, to be dying.

· Calfa

NBHL (9)

βίος, ζωή, σωτηρία. vita, salus որ եւ ԱՊՐՈՒՍՏ. Ապրումն. զերծումն. փրկութիւն. կեանք. եւ Վիճակ կենաց. կենցաղ.

σίτησις, βίος. victus. Իրք ի պէտս ապրելոյ. ինչք. հիտոյք կենաց. ապրանք, ապրուստ.

Մովսէս մարգարէն նզովեալ է զյիշոցնատուն, եւ զիւր ապրանքն ամենայն, զնստելն եւ զյառնելն. (Երզն. խրատ.։)

Ոչ էր ապրանաց. յն. ոչ ապրեսցի, կամ չապրի. (՟Բ. Թագ. ՟Ա. 10։)

Զգեստն նոյնպէս դուզնաքեայ եւ առանց պաճուճանաց՝ առ ի յապրանս ի ցրտոյ եւ ի տօթոյ. (Փիլ. տեսական.։)

Ըստ ապրանացն նոյի ի վտանգաւոր ջուրցն։ Հատուցանել փոխանակ ապրանացն զգոհութեանն պատարագս. (Պիտ.։)

Չգոյր նոցա հնարս ապրանաց. (Լաստ. ՟Թ։)

Զերկիր վաստակին, եւ զկէսն մեզ տան զապրանացն՝ զայգւոյ եւ զարտոյ. (Մաղաք. աբ.։)

δίαιτια. vitae ratio. Տեղի ապրելոյ. բնիկ կայք. վիճակ կենաց.


Աջակողմն

s.

right side, right hand;
— նաւու, starboard;
յաջակողման, to the right.

· Calfa

NBHL (1)

Խոտորեսցի յաջակողմն իւր առ քաղցի։ Ննջեսցես յաջակողմն քո։ Յաջակողմն նաւին։ Զաջակողմն թեւին բեկանէր. (Ես. ՟Թ. 20։ Եզեկ. ՟Դ. 6։ Յհ. ՟Ի՟Ա. 6։ ՟Ա. Մակ. ՟Թ. 15։)


Առաջապահ, աց

s.

vanguard, van;
guard;
— նաւաց, pilot, steersman.

· Calfa

NBHL (7)

Որպէս եւ Պահապան բանակի, ամրոցի, նաւու. եւ Գիշերապահ զօր. եւ Յառաջընթացն յո՛ր եւ է կարգի.

Առաջապահօք, վերջնապահօք. (Եղիշ. ՟Գ։ Արշ. ՟Ի՟Ը։)

ԱՌԱՋԱՊԱՀ որ եւ ՅԱՌԱՋԱՊԱՀ. προφύλαξ, ὐπασπεστής, πρωρεύς, πρότερος. prior, excubitor. եւ այլն. Պահօղ զառաջս բանակին. յառաջամարտիկ.

Առաջապահքն առաջի վահանափակ սպային՝ յայսկոյս յայնկոյս երթային գային. (Յհ. կթ.։)

(Ի նաւի) առաջապահք, եւ ուղղիչք. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 24։)

Առաջապահք նաւաց յափն ծովու կացցեն. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 29։)

Տե՛ս, փոխանակ սպասաւորաց որպիսի՛ առաջապահք երթան. (Ոսկ. ես.։)


Առաջի

prep. adv. before, in presence of, in front of, opposite;
forward;
— իմ, before me, in my presence;
գնալ —, to go before, to precede;
— առնել, դնել, արկանել, to propose, to assert, to project, to offer, to represent, to produce to decree, to exhibit, cf. Յառաջարկել, cf. Յառաջադրել, cf. Առարկանել, cf. Մատուցանել;
to explain, to declare;
— կալ, to present one's self, to appear, to resist, to oppose, cf. Դիմադրել, cf. Տոկալ;
— կայ, v. imp. which is or are in front, forward, before;
որ —ս կայ խրատ, the present maxim;
կամքն — կան ինձ, I have the will before me;
ինձ չարն — կայ, the ill is near me;
զոր ասել կայ մեզ —, what we have to say;
ամենեցուն մեզ յանդիման լինել կայ —, it is necessary for us all to appear before.

· Calfa

NBHL (12)

Մեղք իմ առաջի իմ են յամենայն ժամ։ Ահա երկիրս ամենայն առաջի քո է։ Տո՛ւք զինէն պատասխանի առաջի տեառն եւ առաջի օծելոյ նորա։ Առաջի ձեր դատեցայ։ Բերին առաջի նորա։ Տանել առաջի թագաւորաց։ Մատուցանել առաջի նորա. եւ այլն։

Ընթանայ անմարմնոցդ առաջի. (Լմբ. համբ.։)

Առաջի ամենակալին ընդվզեցաւ. (Յոբ. ԺԵ. 25։)

Որ առաջի մարդկան բարձր է, պիղծ է առաջի աստուծոյ։ Խիստ թուեցաւ բանն առաջի աբրաամու։ Բարձրանայր փառօք գունդն իսրայէլեան առաջի թագաւորին եւ առաջի ամենայն զօրաց նորա. եւ այլն։

Նոյն ընդ վ. ըստ ամենայն առման. որպէս թէ խնդիրն ըայցէ զօրութեամբ. առջեւը, առաջը, առջեւէն, առաջ, դիմացը, դիմացէն. եւ այլն.

Զքոյին իսկ զոգիդ տեսանես հանապազ մեռեալ առաջիդ. (Փարպ.։)

Ոչ պայծառ վառմամբ գնան առաջի. (Նար. ՀԹ։)

Ոչինչ բնաւ տեւեալ կալ առաջի։ Վտանգ՝ որում ոչ ոք կարէ կալ առաջի։ Ոչ եթէ գիտէաք, եթէ մեք արեաց առաջի ինչ կարեմք կալ։ Որում կարեաց եւ վտանգի ոչ մեր նախնիքն եւ ոչ առաջի չկարացաք կալ. (Փարպ.։ Անսովոր է ասել, Ոսկ. յհ. Ա. 38.)

Այլ զայս ամենայն՝ ժամանակդ, որ առաջի՛ կայ, յայտնապէս պատմեսցէ. յն. ժամանակդ հետեւորդ։

Որում ծնանել առաջի կայցէ. (Յհ. իմ. ատ.։)

Մարմին տէրունական եւ արիւն փրկչական կայ առաջի.( Պտրգ. այսինքն ի մօտոյ հանդերձեալ է լինել։)

Կրկին ուրեմն կերակուր դնէ առաջի աստուածայինն իմաստութիւն. զմինն հաստատուն եւ յարամնայ, իսկ զմիւսն խոնաւուտ եւ առաջիհեղուկ. (Դիոն. թղթ. Թ։)


Առաջին, ջնում, ջնոց, ջնմէ, ջնոց

adj. s. adv.

first;
prior, antecedent;
ancient, primitive, chief;
previous, original;
precocious;
in the first place;
—ք, ancestors, predecessors, the ancients;
cf. Նախնիք;
յառաջնմէ, յառանջնում, before, at first.

· Calfa

NBHL (16)

(որպէս նախ երեւեալ աչաց) πρῶτος, πρότερος. primus, prior Նախկին. մին. առաջներորդն. սկզբնական. իշխանական. կանխագոյն. հնագոյն. վաղեմի. առջի, առջինը.

Յառաջնոցն քան զիս ի մատենագրաց. (Յհ.։ կթ։)

Ած զքահանայապետն հրէից զառաջին ժամանակաւ. (Բուզ. ՟Դ. 55։)

Առաջին յերիցն։ Քահանայն առաջին։ Մի յառաջին իշխանացն։ Ընդ առաջին բարեկամսն։ Զառաջին սիրելի աւագաց իւրոց։ Որ կամիցի ի ձէնջ առաջին լինել. եւ այլն։

Հանդերձ առաջին ամենայն իւղովք. (Երգ. ՟Դ. 14։)

Զորովայն եւ զսնափառութիւն եւ զոր ինչ աստանօր խայտառակութիւնք են՝ ընդ առաջինսն դնեն. (Նիւս. թէոդոր.։)

Առաջին կողմն նաւին խրեալ՝ անշարժ մնայր։ Երկայնութիւնն առաջին ... յառաջոյ կողմանէ. (Գծ. ՟Ի՟Է. 41։ ՟Բ. Մնաց. ՟Գ. 4։)

Զանիմաստասէր բարս առաջնոցն մերոց։ Ցուցանել զառաջինսն մեր, եւ զբուն հին նախնիս. (Խոր. ՟Ա. 2. եւ 8։)

Եւ անդ էր յառաջնում, ուր տային զմաննայն. (Նեեմ. ՟Ժ՟Գ. 5։)

Զոր յառաջնումն բանսարկութեամբ ետուն մերժել զնա հայք. (Փարպ.։)

Յառաջնումն իսկ (նուագի յանցանաց) ի բաց թողոյր առանց ուղղութեան. (Երզն. մտթ.։)

Որպէս յառաջնումն ջնջեաց ջրհեղեղաւն, սոյնպէս յերկրորդումն. (Շ. ամենայն չար.։)

Մեծ ճգնութիւն եւ աշխատանս ունին ընդ առաջինս այնք, որք դիմեն առ աստուած. իսկ յետոյ գնանեն խնդութիւն։ Բազումք կամեցան ընդ առաջինսն նախ մեծամեծս առնել, եւ յետոյ եւ ոչ զփոքունս կարացին առնել. (Վրք. հց. ՟Դ. եւ ՟Ի՟Ե։) cf. ՅԱՌԱՋՆՄԷ, ԶԱՌԱՋԻՆՆ, ՆԱԽ ԱՌԱՋԻՆ.

Վասն երկուց պատճառաց։ Առաջին՝ զի մի՛ եւ այլն։ Նշանագրեցի յայսմ յեօթն յեղանակի. առաջին՝ զժամանակն. երկրորդ եւ այլն։ Խորհեալ չարաչար իմացմունս. առաջին՝ յզայս եւ այլն. (Խմր։ Եղիշ.։) (Փարպ.։)

Առաջին խօսեսցուք առ կրօնաւորսդ։ Առաջին զհոգւոյն հոգալ կերակրոց, եւ ապա զմարմնոյն։ Ինքն առաջին մարտեաւ, եւ յաղթեաց, եւ ուսոյց զօրինակ պատերազմին. (Շ. ընդհ.։) (Իգն.։)

Ոչ խոնարհէին միմեանց, թէ մինն զամբարտաւանութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ. ՟Ի՟Զ։) cf. ՆԱԽ ԱՌԱՋԻՆ.


Բախեմ, եցի

va.

to strike, to beat;
to shock, to knock;
to touch;
to scourge;
—ի քարի զոտս, to strike one's foot in a stone;
— հողմոց զտուն, raging of the wind against the houses;
— զգուռն, ի գրան, to knock at the door;
— զկուրծս, to beat one's breast;
— զքնար, to touch a cithern, harp, lyre;
— ճառագայթից զաչս, to dazzle the eyes;
բախեալ արտասուօք, burst into toars.

· Calfa

NBHL (14)

Բախէին զկուրծս, եւ դառնային. (Ղկ. ՟Ի՟Գ. 48։)

Իբրեւ զանշարժ վիմի բախեալ՝ անդրէն ընդ կրունկն դառնայր. (Պիտ.։)

Այնպէս ի դէպ կոչէր, զի բախէր կոչումն ի վերայ, եւ յետս ի կոչօղն դառնայր (արձագանգն). (Վրդն. ծն.։)

Բախեցին զնա ալիք, եւ ոչ լուծաւ քակտեցաւ նաւ նորա. (Եփր, ծն։)

Բան մարգարէին իբրեւ կտնդոց բախէր զլեզու կիտոսին, եւ իբրեւ զքնար հնչեցուցանէր զաղի աղէտս ողբոց առ Աստուած. (Անան. Յովն.։)

Բախեսցէ հոգին զքնարն իւր. (Վրդն. ծն.։)

Յորժամ բախեսցին (ծնօտք), ամենայն ձայնի գործիքն ընդ նա հնչեն. (Փիլ. քհ.։)

Որով բախեալ զձայնարձակութեանցն զազդողական՝ սթափեցաք կանգնեցաք. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)

Զո՛ր օրինակ բախէ ձայն քարոզ լուսոյ ի դուռն լսելեաց, այսպէս ծագել ճրագի՝ ի դուռն բբաց. (Եփր. համաբ.։)

Ոչ որպէս արեգական բակդ, որք ի նա հային նկատելով, բախէ ճառագայթիւնքն. (Փիլ.։)

Սաստկապէս բախեալ զմիմեանս (հին տպ. ընդ միմեանս), յերկոցունց կողմանցն բազում վիրաւորս յերկիր անկեալ։ Անդ էր տեսանել շտապ մեծի տագնապին, առ ի յանդուգն յարձակմանէն՝ զմիմեանս բախելով. (Եղիշ. ՟Զ։)

Հասին ճակատքն երկոքեան ի միմեանս, եւ ընդ միմեանս բախեցան։ Հասանէին՝ բախէին՝ հարկանէին՝ սպանանէին. (՟Ա. Մակ. ՟Է. 42։ ՟Բ. Մակ. ՟Ը. 30։)

Թէպէտ եւ յանդուգն յարձակմամբ յառաջեալ բախէին, երագապէս եւ դառնային. (Խոր. ՟Բ. 43։)

Եւ եւս՝ Բախել զկուրծս, եւ զայլն իրս. Կործել. հարկանել պէսպէս օրինակաւ. τύπτω percutio, πλήσσω ferio զարնել, ծեծել.


Բաղանէպան, ի, աց

cf. Բաղանապետ.

· Calfa

NBHL (1)

Բաղանապէտ. եւ Պահապան կամ սպասաւոր բաղանեաց.


Բազմաշահ

adj.

very useful, profitable;
բազմաշահ լինել, cf. Շահել, cf. Ճոխանալ, cf. Հարստանալ.

· Calfa

NBHL (2)

Բամբակ՝ թէպէտ փանաքի եւ տկար, այլ բազմաշահ. (Մխ. առակ.։)

ԲԱԶՄԱՇԱՀ ԼԻՆԵԼ. εὑπορέω abundo Շահել բազում ինչ. ճոխանալ.


Բազմապատիկ

adj. adv.

multiple;
diverse, much, several;
magnificent;
— առնել, to multiply, cf. Բազմացուցանեմ, cf. Բազմապատկացուցանեմ, cf. Բազմապակեմ;
— լինել, to multiply, cf. Բազմանամ, cf. Շատանամ, cf. Բազմապատկանամ;
more, moreover

· Calfa

NBHL (9)

Այր երկայնամիտ՝ բազմապատիկ է խորհրդով. (Առակ. ՟Ժ՟Դ. 29։)

Ընդ բազմապատիկ ախտի (հակառակի՛) բազմապատիկ առաքինութիւն. (Փիլ. այլաբ.։ Այսպէս ասի յամենայն գիրս.)

Բազմապատիկ բարիք, բարութիւնք, չարիք, թշուառութիւնք, հիւանդութիւն, պարէնք, վայելմունք, երկչոտութիւն, ընթացք, տանջանարանք.եւ այլն։

Առ կրծիւքն երկոտասան ակունքն բազմապատիկ։ Ծիրանեօք եւ ոսկւով, եւ այլովք բազմապատիկ զանազանութեամբք։ Կերակրին ոչ բազմապատիկ խտհիւք, այլ՝ հաց անպաճոյճ, եւ աղ՝ խորտիկ։ Ոչ արդեօք բազմապատիկ պայծառութիւն ունին. (Փիլ.։)

Ի միեկէն մինչեւ ի տասնեակն բազմապատիկ արարեալ՝ շարադրեսցես զարարեալ թիւն։ Վեցակ իմն բազմապատիկ յինքեան եղեալ ... ծնանի զերեսուն եւ զվեց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Անդրստին իսկ յօրինացն բազմապատիկ մահապարտ գտանի. (Եզնիկ.։)

Բազմապատիկ զաննաւապետ հոգին հեղձուցանեն. (Մաշկ.։)

ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ ԱՌՆԵԼ, ԼԻՆԵԼ. πολυπλασιάζω, -ζομαι multiplico, -or Բազմացուցանել, բազմանալ. շատցնել, շատնալ.

ԲԱԶՄԱՊԱՏԻԿ. մ. πολυπλασίως, -σία, πολλαχῶς, ἑπί πολύ multipliciter եւ այլն. Բազմապատկաբար. եւ բազմամասնաբար. բազմօրինակ. պէսպէս օրինակաւ. եւ Առաւելագոյն. բազումս. յոյժ, մեծապէս.


Արթուն, թնոց

adj.

watchful, that does not sleep;
alert, lively, vigilant, diligent, careful;
— կալ, to watch, cf. Տքնել, cf. Հսկել, cf. Սկել, cf. Արթնանալ, cf. Զարթնուլ;
քուն ընդ —ս լինիմ, to doze, to drowse, to be half asleep.

· Calfa

NBHL (1)

Զբազումս ի քուն կամ յարթուն սպան իսկ։ Սողունք վնասեն յարթունս, կամ ի հանգչելն յաշխատութենէ. (Խոսր.։)


Արժանի, նւոյ, նեաց

adj. adv.

worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.

· Calfa

NBHL (23)

Մի՛ ոտնահար լիցիս ումեք ի նեղութեան ժամու, յարժանի կամ յանարժանի. (Վանակ. յոբ.։)

ἅξιος dignus Նա՝ կամ այն՝ որում արժան է ընծայել ինչ ի պատիւ կամ յանարգանս. արժանաւոր. յարմար. եւ Հաճոյ. ընտրեալ. ընտիր. պիտանի. ... Զանձանց ասի.

Եղէց արժանի աթոռոյ հօր իմոյ։ Բարեաց յիշատակաց արժանի։ Արժանի ողջունի։ Եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել։ Եղբարցն արժանի եղեալ։ Արժանի իմոյ ծերութեանս երեւեցայց։ Արժանի ես դու լինել մեզ բարեկամ։ Արժանի լիցի ինձ (դուստր քո), եւ ես քեզ եղէց արժանի փեսայութեան։ Արժանի իսկ են բաժանակից նմա լինելոյ։ Արժանի իսկ էին նոքա վրիպելոյ ի լուսոյ։ Փորձեաց զնոսա, եւ եգիտ իւր արժանիս։ Տայ զյաղթութիւն արժանեաց իւրոց.եւ այլն։

Արժանի զարմանալոյ.

Քահանայապետութեան ինչ արժանի գործ ոչ գործէր։ Գեղեցիկ խորհուրդս զարժանի հասակին։ Երազ պատմել արժանի ժամանակին։ Ոչինչ արժանի մահու կամ կապանաց ունէր վնաս.եւ այլն։

Իսկ սոցա պատրաստեցան տեղիք բնակութեան, եւ արժանի եղեալ շիրիմք հանգստեան. (Բուզ. ՟Գ 2։)

Տեառն մերոյ արժանի է լինել նաւահանգիստ ամենայն բարեաց. (Եփր. համաբ.։)

Յառաջ քան զթագաւորին ձեռնագիրն արկանելոյ՝ քարտէզ է, թերեւս տասն լումայի արժանի. եւ յորժամ թագաւորն ձեռն արկանցիէ եւ հաստատիցէ, բազում կշռոց ոսկւոյ արժանի եւ մեծագնի փոքրագինն լինի. (Սեբեր. ՟Գ։)

ԱՐԺԱՆԻՔ. Արժանավորութիւն. յարգ, եւ Արգասիք. վաստակք. եւ Իրաւունք.

ԸՍՏ ԱՐԺԱՆԵԱՑ. իբր Ըստ արդեանց վաստակոց, եւ Իրաւամբք. օրինօք. արժանապէս.

Ի գթոյ հարկիս նայել յամենեսեան, թէ եւ ոչ ունիցին արժանիս. Ոչ ըստ արժանեաց, այլ շնորհօք. (Խոսր.։)

Ըստ վայելուչն արժանեաց եւ ոչ զարմանալ անգամ կարասցէ։ Ըստ արժանեացն եւ ոչ բնաւ ընդ ումեք համեմատեսցի. (Պիտ.։)

կամ նիս, նեօք. իբր մ. Արժանապէս, եւ արժանաւորապէս.

Ընկալջիք զնա ի Տէր արժանի Սրբոց։ Արժանի գնալ կոչմանն։ Արժանի աւետարանին գնայ ցէք։ Գնալ ձեզ արժանի տեարն. (Հռ. ՟Ժ՟Զ 2։ Եփես. ՟Դ 1։ Փիլիպ. ՟Ա 27։ Կող. ՟Ա 10։)

Թէ ըմպիցէք զնա արժանեօք, այրեսցէ զմեղս ձեր. (Ագաթ.։)

Որ այնչափ բարերարութեամբ չեղեւ պիտանի, յարժանի զանհնարին վրէժս տայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 12։)

Յարժանի կրեմ եղկելիս զանզովանալի զկիզումն. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)

Ամենայն ինչ ծածկեալ է ըստ արժանումն՝ այնոցիկ, որ տեսանել ոչ կարեն. (Փիլ. լին. ՟Դ 21։)

Ոչ պատանաց եւ ոչ թաղելոյ արժանի առնել. (՟Բ. Մակ. ՟Թ 15։)

Այլ որպէս արժանի առնեն, զօրութեամբ զամենայն ունել զընդինքեամբն զանազանութիւնս. (Պորփ.։)

ԱՐԺԱՆԻ ԼԻՆԵԼ. καταξίομαι Արժանանալ. արժանաւորիլ. Տե՛ս (Ղկ. ՟Ի 25։ ՟Ի՟Ա 36։ Գծ. ՟Ե 41։ ՟Բ. Թես. ՟Ա 5։)

ՅԱՐԺԱՆԻ. եւ ԸՍՏ ԱՐԺԱՆՒՈՅՆ. մ. δικαίως juste, jure, merito Արժանապէս, արդարապէս, յիրաւի. օրինօք, իրաւամբք.

ԱՐԺԱՆԻ ԱՌՆԵԼ. καταξίω Արժանացուցանել. արժանաւորել. եւ արժանի կամ արժան համարել.


Աղաղակ, ի, աւ

s.

cry, scream, clamour, uproar, alarm, racket, noise, shout;
scolding;
voice;
exclamation;
— առնել՝ բառնալ՝ դնել՝ հարկանել՝ տալ, to cry, to make a noise, to alarm, cf. Աղաղակեմ.

· Calfa

NBHL (3)

Լուիցէ գոյժ ընդ առաւօտս, եւ աղաղակ ի միջօրեայ ժամանակի։ Աղաղակ խոյոցն մաքեաց։ Աղաղակեաց ամենայն ժողովուրդն առ հասարակ մեծ եւ ուժգին աղաղակաւ։ Ամբոխ յոյժ եւ լալականս, եւ աղաղակ յոյժ։ Աղաղակ սոդոմացւոց եւ գոմորացւոց յաճախեաց։ Եւ եղեւ աղաղակ մեծ։ Սրտմտութիւն, եւ աղաղակ, եւ հայհոյութիւն։ Ոչ սուգ, եւ ոչ աղաղակ։ Տէր լո՛ւր աղօթից իմոց, եւ աղաղակ իմ առ քեզ եկեսցէ։ Լուաւ աղաղակի իմում։ Ել ել աղաղակ նոցա առաջի Աստուծոյ ի գործոյ անտի։ Զի՞նչ է ձայն աղաղակին այնորիկ։ Աղաղակ ի բանակին այլազգեաց։ Լցցին տունք նոցա աղաղակաւ. եւ այլն։

Փողք եղեալք՝ զկռչաձայնն զաղաղակ բարձեալ։ Որոյ եւ աղաղակ իսկ եդեալ՝ ասէր։ Մեծաւ գոչմամբ զաղաղակ հարեալ։ Ո՞վ իցէ ի մարդկանէ, որ ի տագնապել հոգւոյն՝ զաղաղակ տացէ. (Ագաթ.։)

Առ սաստիկ ճեպ տագնապին զաղաղակ եդեալ՝ զօգնականն խնդրեն. (Գէ. ես.։)


Աղաչանք, նաց

s. pl. supplication, prayer, orison, entreaty, humble request;
— or նամակ աղաչանաց, petition.

· Calfa

NBHL (3)

Աղաչանք իմ եւ խնդրուածք իմ այս են։ Բան աղաչանացս իմոյ ընդունելի քեզ լիցի։ Զի՞նչ են աղանչանքդ քո. (Եսթ. ՟Ե. ՟Է. ՟Ժ՟Ե։)

Աղաչանք, այս ինքն թախանձանք եւ գթարկութիւն առաջի ամենաբարի բնութեանդ. զի այս է աղաչանաց զօրութիւն եւ սահման, զիւր կարօտութիւնն ցուցանել, եւ ի նմանէ զխնդիրս պահանջել. (Լմբ. սղ.։)

ՆԱՄԱԿ ԱՂԱՉԱՆԱՑ. Գիր աղերսանաց. արզուհալ. (Յհ. կթ.։)


Աղերսանք, նաց

s. pl. supplication, petition;
գիր աղեբսանաց cf. Աղերսագիր.

· Calfa

NBHL (4)

Անառակ որդին աղերսանօք աղաչէր զքեզ. (Շար.։)

Զաղի եւ զողորմ եւ զաղերսանաց բանս խօսիցի. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)

Զձեռն շարժեաց ի պատճառս աղերսանաց. (Յհ. կթ.։)

Եթէ ի թռչման աղերսանքն կասեցին, ողորմութեանն զօրութիւն զնա թեթեւացուսցէ. (Բրս. ողորմ.։)


Ամարային, այնոյ, ոց

adj.

cf. Ամառնային.

· Calfa


Անդրէն

adv.

again, anew, afresh;
from or to the same place, in the same situation;
— դառնալ, to return;
— սկսանել, to recommence;
— ասել, to repeat or say over again;
cf. Անդէն.

· Calfa

NBHL (4)

Վերստին. դարձեալ. եւ յետս. ընդ կրունկն. նորէն, ետ. թէքրար. կէրի. ուստի ԱՆԴՐԷՆ ԴԱՌՆԱԼ ասի՝ իբր վերադառնալ. ἁναστέφω. revertor.

Ել, եւ անդրէն ոչ դարձաւ։ Եւ այր Իսրայէլի դարձաւ անդրէն։ Դարձի՛ր անդրէն, եւ ննջեա՛. եւ դարձաւ անդրէն, եւ ննջեաց։ Ե՛րթ, դարձի՛ր անդրէն։ Դառնայցէ անդրէն ի մեղս իւր։ Ելեալ ոգին՝ անդրէն ոչ դառնայ. եւ այլն։

Կամ փոխանակաւ. անոր տեղը. գարշըլըգ.

Մտեալ անդրէն փութանակի առ թագաւորն. (Մրկ. ՟Զ. 25։)


Աներեւոյթ, ութի, ից

gr. adv.

adj. adv. invisible, vanished;
imperceptible, insensible;
—, յ—ս լինել, to vanish, to disappear, cf. Աներեւութանամ;
— լինելն, disappearance;
infinitive;
Աներեւոյթ, Յաներեւոյթս, աներեւութաբար, invisibly.

· Calfa

NBHL (6)

Սահմանական, իմանամ. աներեւոյթ, իմանալ։ Աներեւութին ներգործական, լնուլ. կրաւորական, լնանիլ. (Սիմոն ջուղ.։) (ըստ յն. ասի, ἁπέμφατον . այլ եւ ἁόριστον . իսկ լտ. infinitum

Որ ոչն երեւի. անտես աչաց. աներեւակ. աներեւան. աչքի չերեւցօղ. կեօզէ կէօրիւնմէզ. մուխթէֆի. նապէտիտ. ἁόρατιος, ἁθεώρατος, ἁφανής. invisibilis, invisus, non aparens.

Երկիր էր աներեւոյթ։ Աներեւոյթ ընթացք, կամ տեսիլ, հարուածք, կամ աւանդք։ Եւ նա եղեւ ի նոցանէ աներեւոյթ։ Հետախաղաղ ծածկէին, զի ամենայն (կամ ամենեւին) տեղին աներեւոյթ լիցի։ Աներեւոյթք նորա ի սկզբանէ աշխարհի՝ արարածովքս իմացեալ տեսանին։ Յաներեւութից զերեւելիսս եղեալ։ Զաներեւոյթսն իբրեւ զտեսեալ համբերութեամբ համարեցաւ։ Որ է պատկեր աներեւութին Աստուծոյ. եւ այլն։

Արարիչն ամենեցուն աներեւոյթ է ի մարմնաւոր աչաց, այլ մտաց իմանի զօրութիւն նորա. (Եղիշ. ՟Ը։)

Յայտնի են առաջի քո ամենայն աներեւոյթք խորհրդոց. (Եղիշ. ՟Բ։)

Զի մի՛ գուցէ թագաւոր ոք զաներեւոյթ գեղջուկ արհամարհեսցէ։ Սարդ՝ աներեւոյթ եւ անպիտան թուի գոլ կենդանի՝ կատարելագոյն յոստայնանկութիւն։ Աներեւոյթք, անփառք, նուաստք։ Զանհոգալեօքն եւ զաներեւութիւք. (Փիլ.։)


Անզարդիմ, եցայ

vn.

cf. Անզարդանամ.

· Calfa

NBHL (1)

Զարդարեն զեկեղեցի, որ ի սգոյ անզարդեցաւ, հանդերձիւ. (Տօնակ.։)


Անզգայիմ, եցայ

vn.

cf. Անզգայանամ.

· Calfa

NBHL (1)

Անզգայեալ՝ ոչ ճանաչէ. (Լմբ. պտրգ.։)


Անյոյս, յուսից, աց

adj. adv.

hopeless, desperate;
despaired of;
unhoped, unexpected;
desperately;
— առնել, to render hopeless;
— լինել, to despair, to give way to despair, cf. Յուսահատ լինել, cf. Յուսահատեմ, cf. Անյուսանամ.

· Calfa

NBHL (6)

ἁνέλπιστος, αὑελπίζων, ἁνηλπίσμενος. qui est sine spe, non habens spem, spe destitutus. Պակասեալ կամ անկեալ ի յուսոյ. որ ոչն յուսայ. որոյ ոչ գոյ յոյս. անօգնական. լքեալ. եւ յուսահատ. յոյս չունեցօղ. իւմիտսիզ. մէյուս.

Անյոյսքն քննութեան մտաց՝ յուսալիք եղեն հաւատոցն. (Սանահն.։)

Որ զանյոյսսն յուսով նորոգէ ի յոյս կենացն յաւիտենից. (Յճխ. ՟Է։)

Մինչեւ անյոյս լինելոյ մեզ եւ ի կենաց. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 8։)

իբր Անյուսալի. զորմէ չկայր յոյս. անակնունելի. անհնարին.

Որոց ուսուցանելն զնոյն անյոյս էր։ Տիրեաց մարմնովն, որ անյոյս էր։ Անյոյսքն լիցին հնարաւորք։ Զերծուցանէ յանյոյսն նեղութենէ. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)


Անունող

cf. Անունակ.

· Calfa


Անհամիմ, եցայ

vn.

cf. Անհամանամ.

· Calfa

NBHL (3)

Նոյն ընդ անհամանալ. անհամնալ. պադսըզլանմագ. μωραίνομαι. որ եւ մորոսանալ. յիմարիլ. եւ անհամեստ լինել. լտ. լայնաբար ասի evanesco փճանալ. եւ infatuor, stulte ago. խենդենալ.

Զայս յարաժամ դի՛ր ի սրտի քում, եւ տկարանան եւ անհամին ծոյնք օձին ի միտս քո. (Վրք. հց. ՟Բ։)

Անհամեալ էր ամենեւին ամենայն բնութիւն մարդկան ... Այլոց անհամելոց մարթի ձեռօք գալ ի համեստութիւն։ Եւ դու ծիծաղիս, եւ անհամիս, լկտանաս, եւ խօլանաս. (Ոսկ. մտթ. եւ Եբր.։)


Անհաւանելի

cf. Անհաւանական.

· Calfa

NBHL (2)

ἁπείθανον. improbabile, non persuabile. Ոչ հաւանելի, անընդունելի. անհաւատալի. անհաճոյ. նամագուլ.

Այլեւ անհաւանելի եւս առաջիկայս։ Այլեւ անհաւանելի էր՝ եւ կուսին լռութեամբ խաղաղանալ. (Պիտ.։)


Անկանիմ, անկայ, անկիր

vn.

to fall;
to chance, to happen;
to descend, to flow;
to steal away, to slip away, to escape;
to fall to ruin, to decay, to be impaired, to decline, to fail;
to place one's self, to fix one's self, to belong, to have relation to;
to put down, to deposit;
to pass away;
— ընդ, to undergo;
to sink under;
— երեսաց, to be put out of countenance, to be abashed;
— զբանիւք, to hold a long discourse;
— յոք, to associate with (any one), to be intimate with, to confide in;
— ի միտս՝ զմտօք՝ ի սիրտ, to remember, to recall, cf. Յիշեմ;
— ի ճանապարհ՝ իչու՝ յուղի, to voyage, to travel, cf. Ուղեւորեմ;
— ի վերայ, to come upon unawares, to attack, to surprise;
— ի մտաց, to become made, to lose one's reason, cf. Խելագարիմ, cf. Յիմարանամ;
— ի կենաց, to die, to lose one's life;
— ի յուսոյ, to lose hope, to become desperate;
— ի վերայ երեսաց, to fall upon one's face, to prostrate;
— յոտս ուրուք, to throw one's self or fall at the feet of some one;
— ի ձեռս ուրուք, to fall in the bands or power of some one;
— ընդ ումէք՝ ընդ միմեանս՝ այր ընդ այր, to come to blows, to fight, to combat, to quarrel, to dispute;
— յիշխանութենէ, to lose one's authority, to fall from one's power.

· Calfa

NBHL (33)

ԱՆԿԱՆԻՄ գրի եւ ԱՆԳԱՆԻՄ, գայ, գի՛ր. πίπτω , ἁποπίπτω, ἑμπίπτω եւ այլն. cado, excido, incido եւ այլն. Վայրաբերիլ սաստկութեամբ, իբր կր. բայիցդ ԸՆԿԵՆՈՒԼ, ԱՐԿԱՆԵԼ. հոսիլ. տապալիլ. կործանիլ. իջանել. խոնարհիլ. ընկնիլ, ինկնալ, իյնալ. տիւշմէք.

Մեռանիլ, մանաւանդ ի պատերազմի կամ հարուածովք.

Որ համարիցի հաստատուն կալ, զգո՛յշ լիցի՝ գուցէ անկանիցի։ Զիա՞րդ անկաւ յերկնից արուսեակն։ Անդ անկցին ամենեքեան։ Անկցի հպարտութիւն մարդկան։ Ապարանք անկցին։ Անկաւ պարիսպն շուրջանակի։ Յորոց վերայ անկաւ աշտարակն։ Անկցի ի վերայ նորա կարկուտն։ Իբրեւ զցօղ անկեալ ի Տեառնէ։ Բարձի՛ր, եւ անկի՛ր ի ծով։ Անկաւ ի վերայ երեսաց իւրոց։ Անկայ առաջի Տեառն։ Անկեալ երկիր պագանէին նմա։ Անկեալ ի վերայ պարանոցին։ Անկաւ զպարանոցաւն նորա։ Յորմէ անկաւ Յուդաս գնալ ի տեղի իւր։ Անկցին ի տանց փափկութեանց իւրեանց։ Անդր անկցուք, զի Տէր Աստուած մեր ընկէց զմեզ։ Անկաւ ի գլխոց ձերոց պսակ փառաց ձերոց։ Անկցի ի գուբ առիւծուց։ Անկցի ի հնոց հրոյն, յորոգայթ, եւ այլն։

Խոնարհեցան անկան երեսք իւր։ Պոռնկեցան, անկան ստինք իւրեանց, կամ կուսութեան. եւ այլն։

Ի քեզ անկայ ես յարգանդէ։ Յիտալիա բռնութեամբ հողմոց անկաք։ Անկան ընդ կողմն դրանն ի ներքս։ Ահա քաղաքս այս մերձ է՝ անկանել ի նա։ Մինչեւ անկանիցիս անդր։ Անկցի ի մի ի քաղաքաց։ Անկեալ էր եւ շիմոն ի նոսա։ Զանկեալսն՝ որք անկան ի նա, խեղեցոյց նաբուզարդան։ Յարեաւ Թեւդաս, յոր անկան արք, եւ այլն։

Անկցի երկիրն այն ձեզ ի վիճակ ժառանգութեան։ Տո՛ւր ինձ բաժին՝ որ անկանի յընչիցդ։ Եւ որ ինչ անկանէրն՝ նա կրէր. եւ այլն։

Ի նախարարս հայոց անկանէր թագաւորութիւնն. (Եղիշ. ՟Ա։)

Ոչ բնաւ անկեալք ի բաժին՝ զանուն ծառայութեան կրէաք։ Յաւիտենից անլոյծ կապանսն անկանել. (Փարպ.։)

Անկեալ ի բանս հրապուրանաց։ Ի նոյն լինէին ի գործ անկեալք. (Խոր.։)

Ի կենաց եւս մերձ էր անկանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 3։) Որպէս եւ ԱՆԿԱՆԻԼ ՅԱՐԵՒԷ, տե՛ս ի բառն ԱՐԵՒ։

Կամ լքանիլ. թուլանալ. պակասիլ. դադարիլ. նուազիլ. զրկիլ. վրիպիլ. կասիլ.

Անկեալք ի միոջէ ճշմարտէն՝ ի բազումս ոտնառեցին. (Եզնիկ.։)

Որք զերկրաւորս առաւել պատուեսցեն քան զերկնաւորն, յերկոցունց անկցին. (Վրք. հց.։)

Թէ ոչ այս պահի, անկանիմք ի ժամանակէն՝ յորում կրեացն Քրիստոս. այս ինքն խոտորիմք. (Պրպմ. ՟Ի՟Թ։)

Որչափ աւուրք անկան մեզ ի գնալն. այս ինքն ծախեցան, անցին. (Օրին. ՟Բ. 14։)

Ի յուսոյ անախտութենէ անկեալ. (Վրք. հց.։)

Ընդ բանաւոր ինչ վաճառս անկանել. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Եկին եւ անկան զբանակաւն այլազգեաց։ Անկաւ արեւ զգլխովն Յովնանու։ Անկաւ զնովաւ հողմ ուռուցիկ. եւ այլն։

Անկանէր զբանակաւն Վաչականայ. (Բուզ.։)

Ոչ անկաւ զնովաւ ուրացութիւն սուրբ օրինացն Քրիստոսի. (Յհ. կթ.։ Վասն որոյ նոյն է ասել.)

Անկաւ ահ ի վերայ նորա, կամ ահ պատահեաց զնա. եւ այլն։

Ալիք ծովու անկարգաբար բերին, յանկանել ի նա բռնութեան հողմոյ. (Սարգ.։)

Յարձակէին անկանէին ի վերայ նոցա։ Ելանէին անկանէին ի վերայ բնակչացն. (Յուդթ. ՟Ժ՟Ե. 6. 7։)

Յարուցեալք անկան ի վերայ մանկանցն տղայոց, մէն մի յանթի հարեալք՝ ի դուրս գնացին. (Բուզ. ՟Գ. 18։)

Լաւագոյն է անկանիլ ի բարձրութենէ ի խոնարհ՝ քան լեզուաւ. Նոյնն։

Հնարիւք սատանայի անկաւ ի կին նորա. (Վրք. հց. ՟Զ։)

Ընդ քեռն անկանէր, եւ լուսին ծնանէր. (Եզնիկ.։)

Սիհր աստուած (արեւ) ի կնոջէ ծնաւ, եթէ ոք ընդ իւրում ծնողին անկցի. (Եղիշ. ՟Բ։)

Կերպից (այս ինքն կերպարանաց) մարդկան փոփոխումն յայնչափ բիւրս, եւ ոչ ուրեք անկանել ի միմեանս (նմանութեամբ). (Նիւս. բն.։)

Փրկանք անկանիցին ի վերայ նորա։ Մի՛ անկցին ի վերայ նորա եւ մի՛ ինչ իր։ Յօրէ յայդմանէ՝ յորում անկաւ հիմն տաճարիդ։ Աթոռք անկանէին, եւ հինաւուրցն նստէր. եւ այլն։

Չանկաւ օշնան ի ձեռս փափկասուն կանանց։ Ոչ անկաւ բաժակակալք յուրախութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)

Վնասակար ծառայք չիշխեն յերեսս անկանել թագաւորաց. (Վանակ. յոբ.։)

ԱՆԿԱՆԻԼ Ի ՃԱՆԱՊԱՐՀ, ՅՈՒՂԻ, Ի ՉՈՒ. Ելանել՝ ճանապարհորդել, երթալ։ (Գծ. ՟Ժ. 9։ Պիտ.։ Խոր.։)


Անկարելի, լւոյ, լեաց

cf. Անհնարին.

· Calfa

NBHL (5)

որ եւ ԱՆԿԱՐ ասի. ἁδύνατον. impossibile. Ոչ կարելի. եւ անհնարին. միւմքիւնսիւզ. գապիլսիզ.

ԱՆԿԱՐԵԼԻ Է. իբր անհնար է. անմարթ է. օլամազ.

Անկարելի է մեզ գիտել զերկնայնոցն իմացութեանց խորհուրդս. (Դիոն. երկն.։)

Նոյնն նմին նմանապէս մեծ եւ հաւասար գոլ անկարելի է։ Անկարելի է անցանել ընդ իւր ստուերն՝ եւ յոյժ փութացելոյն. (Առ որս. ՟Ե. ՟Է։)

Անկարելի է առանց խոնարհութեան ժառանգել զտեղի անկելոց։ Որպէս չարչարել առանց մարմնոյ անկարելի է, նոյնպէս եւ խռովել առանց հոգւոյ անհնար է. (Զքր. կթ.։)


Անկարեկան

cf. Անախտ.

· Calfa

NBHL (3)

Ի սկզբանէ էր ասէ՝ Բանն, զի զանկարեկանն ուսանիցիս ... Զանկարեկան ծննդեանն մեկնէ։ Ասաս. ծնա՞ւ արդեօք անկարեկանն. բնաւ եւ ծնանիցի՞. (Սեբեր. ՟Դ. եւ ՟Է։)

Իմանալիս այս ի մեզ վեհագոյն՝ զատ, եւ անկարեկան նիւթից, մօտաւոր աստուծոյ բնութեանն, հրեշտականման. (Եղիշ. հոգ.։)

Որ չունի զկարիս կրից. անկիր. անկրական. անախտ. անախտական. ἁπαθής. passionis expers.


Անկողին, ղնոց, նից, նաց

s.

bed;
mattress;
nuptial couch;
— անպիտան, անարդ, truckle-bed;
խորշ անկողնոյ, alcove;
դնել յանկողնի, ննջեցուցանել, to put to bed;
գնալ յ—, ննջել, to go to bed;
փետրալից —, feather-bed;
յարդալից —, straw-bed;
—ս արկանել, to make a bed;
մտանել յ—, to go to bed;
յառնել յանկողնէ, to get up;
յարդարել զ—, to make the bed;
անկեալ դնել յանկողնի, to take to one's bed.

· Calfa

NBHL (7)

Առնուցուն զանկողինս, որ ընդ կողիւք քովք կայցեն։ Կշտամբեաց զնա հիւանդութեամբ անկողնի։ Յարեաւ Դաւիթ յանկողնէ իւրմէ։ Ի սենեակս անկողնացն։ Յանկողնի իւրում։ Արտասուօք իմովք զանկողինս իմ թացի. եւ այլն։

Գետնատարած անկողնօք, կամ անկողնոց. (Կորիւն.։)

Գիշերային անկողնացն պատրաստութեամբ հանգչել. (Յհ. իմ. ատ.։)

Փոխանակ թագաւորական անկողնացն. (Իսիւք.։)

Լալով թանայր զմահիճս անկողնի. (Գանձ.։)

Լայնաբար, սպասք անկողնոյ կամ մահճաց, բարձ, եւ այլն. տէօշէմէ, սէտիր, սէրկի, եասթըգ, քերէվէթ.

ԱՆԿՈՂԻՆ, կամ ԱՆԿՈՂԻՆՔ. Առագաստ ամուսնացելոց. ամուսնութիւն. մերձաւորութիւն.


Անմոռաց

cf. Անմոռանալի.

· Calfa

NBHL (1)

cf. անմոռանալի. (ըստ ՟Ա նշ.)


Անբեղուն

adj.

cf. Անբեղնաւոր.

· Calfa

NBHL (2)

ἅγονος, infaecundus. Անբաժ ի բեղնոյ եւ ի բեղնաւորութենէ. անբեր. անպտուղ. ամուլ. անծին. պէրէքէթսիզ, զայրի միւմպիթ, գըսըր.

Ի խոր անապատ յապահովացեալ եւ անբեղուն ոչ միայն ի պտղոց, այլեւ յըմպելի ջրոց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)


Անբեր

adj.

cf. Անբեղնաւոր.

· Calfa

NBHL (1)

ἅφορος. non frugifer, sterilis. Որ չունի բերս. անարդիւն. անպտուղ. անբեղուն. ամուլ. հասըլսըզ, պերէքթսիզ.


Ագահեմ, եցի

vn.

to be avaricious, niggard, to save sordidly;
to be sparing of, to hoard avariciously;
— զագահութիւն, to be given to covetousness;
— ի ժամանակն, to be sparing of one's time.

· Calfa

NBHL (6)

Բառնայ ... զմերձաւորաց խնամութիւն, զոր վասն ագահելոյ սեփհական ազատութեանն առնէին։ Ագահելով ի գանձս սպանելոցն եւ ի ժառանգութիւն. (Խոր. ՟Գ. 20. 24։)

Հանապազ ագահիմք. (Վրդն. առակ.։)

Եւս՝ խնայել յինչս. ճշտել. դամա՛ էթմէք, խասիսլիք էթմէք.

ԱԳԱՀԵԼ ԶԱԳԱՀՈՒԹԻՒՆ Զհետ լինել, կամ զհետ պնդիլ ագահութեան. որպէս դնի ի յն. ագահութեան ետեւէ ինկնալ.

Ամենայն ոք ագահէ զագահութիւն. (Երեմ. ՟Ը. 10։)

πλεονεκτέω, φείδομαι Aveo, parco. Անկարգաբար յօժարիլ յինչս կամ յայլ իրս. ագահանալ.


Ազազիմ, եցայ

vn.

cf. Ազազանամ.

· Calfa


Ալիք, ալեաց

s. pl. wave, billow, surge, swell of the sea;
gray hairs, old age;
ծաղկիլ ալեաց, խոնարհիլ յալիս, to grow gray-haired, to get old;
ալիս յարուցանել, to agitate the waves;
հերձանել՝ պատառել գալիս, to cleave the waves.

· Calfa

NBHL (6)

Որ խռովեմ զծով, եւ գոչեցուցանեմ զալիս նորա։ Ընդ ամեհի ալի կամիցի ճանապարհորդել։ Անսաստ ալիք ծովու։ Իբրեւ զծով ալեօք կուտակեալ։ Այդրէն ի քեզ խորտակեսցին ալիք քո։ Այն ինչ կամէր ի վերայ ալեաց ծովու սաստել. եւ այլն։

Ցնդմամբ ալեացն՝ ծովն զձուկն արտաքս ընկենլով։ Բարկացայտ ալիքն կուտակին։ Ոչ լուծական ալեօք կոծեցեալ։ Զալեաց ծովու բերէր զնմանութիւն։ (Յհ. կթ։ Ագաթ։ նար մծբ։ Լաստ. Ժ)

Փառք ծերոց ալիք։ Ալիք՝ իմաստութիւն մարդոյ են. (այս ինքն բուն ալիք մարդոյ՝ իմաստութիւն իւր է)։ Մի՛ խորշեսցուք ի բազմաժամանակեայ ալեաց ծերոյն։ Ծաղկեցին ալիք նորա, եւ նա ոչ զգաց։ Յառաջ քան զժամանակն ածեն ալիս հոգք։ (Առակ։ Իմ։ Ովս։ Սիր. լ. 26։)

Եւ Սպիտակ հերք զլխոյ կանանց. ճերմկած մազեր. ազարմըշ սաշ.

Այր հասակաւ խոնարհեալ յալիս։ Եթէ իցես ծեր եւ ծոյլ, ալիքն զքեզ ոչ շահեցուցանեն. (Լաստ. ԺԸ։ Սրգ. Բ. պ. Գ։)

Առաջի ալեաց յարիցես։ Տանէին զբազմութիւն ծերակոյտ ալեացն հնացելոց. (Ղեւտ. ԺԹ. 37. Գ. մկ. Դ. 5։)


Ախորժակ, աց

s.

taste;
appetite;
affection, will, inclination, willingness;
passion, sentiment;
ունել —, to be hungry;
to have a taste;
չունել — իմիք, to have a taste for nothing;
պակասութիւն ախորժակի, want of appetite;
ախորժակաւ ուտել, to eat with appetite;
շարժել՝ բանալ զախորժակ, to excite the appetite;
բառնալ զախորժակ, to take away the appetite;
ընտիր՝ կիրթ —, անկիրթ —, good, bad taste;
ըստ իմոյս ախորժակի, according to my taste.

· Calfa

NBHL (5)

προαίρεσις, πόθος, ἕγκλισις. voluntas, desiderium, inclinatio, affectus Ախորժք. ախորժանք նախայօժարութիւն. կամք. բերումն. հաճոյք. իղձ. փափաք. բաղձանք, սրտին ուզածը. արզու, քէյֆ, հէվէս, մէյիլ.

Գործ եւ պարապումն ախորժելի գտեալ ումեք. հեշտալի թուեցեալ արարք բարի կամ չար, արուեստ, մարզք, վարժք. ուզած սիրած բանը գործը. սէվտա, իշ կիւճ, եօշ, ատէթ, սէնահաթ, մարիֆէթ. որպէս յն. ἑπιτήδευμα studium, institutum bonum vel malum, quod studiose sectamur

Մարտնչելով ընդ մարմնոյ՝ հոգւոյն ախորժակօք։ Ո՛չ թէ ի տկարութենէ վերջացար կատարել զբանս օրինացն, այլ կամաւ ինքնայօժար ախորժակացդ. (Շ. թղթ.։ Լմբ. սղ.։)

Ամենայն գաւառ եւ ազն եւ քաղաք՝ չար ախորժակօք վարուց լի լինէր։ Զէնս շարժեալ յաջողակաբար, եւ այլ պատերազմականս ուսեալ ախորժակս. (Փիլ. իմաստն.։ Խոր. ՟Բ. 76։)

Ձեռագործականն բոլոր ախորժակք, եթէ զինուորականն, եւ եթէ մշակականն իցէ, եւ կամ նաւաստականն տեղեկութիւն։ Յի՛նչ եւ ձեռնարկիցէ ոք վարժելոցն եւ հրահանգելոց յանցնիւր ախորժակս։ Զկենցաղ օգտակարագոյնս ախորժակացն։ Քերթողականս ախորժակ։ Ընդդէմ ամենաբարի ախորժակի. եւ այլն։ (Պիտ.։)


Ակն, կան, կամբ

s.

eye;
sight, look;
bud, germ;
hope, expectation;
opinion, suspicion;
յականէ անուանէ, by name, specially, expressly;
յական թոթափել, in the twinkling of an eye, instantaneously;
— առնուլ, to show a respect of persons, to be partial, cf. Աչառեմ;
զակն արկանել, to cast eyes upon, cf. Անտեսեմ;
յակն արկանել, to show;
to review, to read;
ընդ ակամբ ակնարկել, to scowl;
— ունել, to hope, to expect, cf. Ակնկալեմ, cf. Յուսամ;
— յայտնի, — յանդիման, in presence of, visibly, openly;
— յանդիման առնել, to represent, to lay before;
առ ական դիպել to see by accident;
առ ականէ, ostentatiously;
յ— առնուլ, to have an eye to, to watch, to take care of;
—ի խոնարհ, quite confused, cf. Ակնկոր;
կորովաբիբ —, Argus-eyed, piercing eye;
— կառուցեալ հայել, to look fixedly;
տալ ակն, cf. Նայիմ, cf. Նկատեմ;
ակն դնել, cf. Ցանկամ;
ակն ածել, cf. Պատկառեմ, cf. Ակնառեմ, cf. Ամաչեմ, cf. Խնամեմ;

· Calfa

NBHL (55)

Անհնար է քեզ միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միով ակամբ յերկիր. (Մանդ.։)

Ակն զծագումն լուսոյ ընդունելով զգայ եւ ճանաչէ. (Գր. հրահ.։)

Կաւ՝ ակն եղեալ տեսանէր։ Յորժամ ակն խաղայցէ, բնական ազդեցութեամբ վասն զնորոգ ոք տեսանելոյ լինի ասեն նշանակ. (Եզնիկ.։)

Փոխանակ ակին գայլոյ՝ ակն արջոյ տացի նմա։ Երկու ակունքն. (Մագ. ԼԶ։ Սիւն. ժմ.։ Իսկ Վրք. հց. ԻԴ.)

ԱԿՆ ներքին. որպէս տեսութիւն իմանալի.

Իբր մարգարէական ակամբ հայեցեալ։ Հոգւոյ ակամբն նայի ... Ոչ յառեցի զակն ոգւոյս ի գլուխն իմ կենաց Քրիստոս։ Սուղ ինչ զմտաց ակն ի ներքս հայեցուցանելով. (Խոր.։ Նար.։ Պիտ.։)

Տեառնագրէ սուրբ իւղովն նախ զակն խաչին. (Մաշտ.։)

Ակնապարար ականն արեւու։ Ի մտից լուսոյ ականն արեւու։ Ակն արեւու ի մէջ աշխարհի. (Նար. յիշ. եւ Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)

Մինչեւ կոչէին զնա յականէ ի սենեակ թագաւորին. (Եսթ. Բ. 14։)

Զամենեսեան ի յականէ ճանաչէ. (Փարպ.։)

ԱՌ ԱԿԱՆԷ. Հաճելով զաչս այլոց. առ աչս. առ երեսս. ակնառութեամբ. երեսպաշտութեամբ, երեսանց, դրսըւանց. խադր իչիւն.

Մի՛ առ ականէ ծառայել իբրեւ մարդահաճոյք։ Մի՛ առ ականէ ծառայութեամբ իբրեւ մարդահաճոյք. (Եփես. Զ. 6։ Կող. Գ. 22.) յն. ակնածառայութիւն. ὀφναλμοδονλεία. ad oculos servire.

Իսկ նա առ նորա ականէ գնայ ընդ նոսա. բայց ապա յետոյ վառեալ եւ այլն. (Բուզ. Ե. 43։)

Գլխակորեալք եւ ակն ի խոնարհ՝ լեզուակապք կան առաջի. (Մանդ. Դ։)

Զսպասաւորն յուղի առաքելով՝ նեղիմ յոյժ՝ ակն ի ճանապարհ. (Վրք. հց. ձ։)

ՅԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Երեւիլ աչաց այլոց. աչքի երեւնալ. կէօզի իլիշմիք, կէօրիւնմէք.

Եւ ոչ պահապանացն յակն անկեալ (յարուցեալն)։ Ի մտանել թագաւորի՝ պատժապարտն չիշխէ յակն անկանիլ։ Կերպարանք գազանաց յակն անկանելով։ Բոզից են պաճուճանք, որք յակն եւեթ կամին անկանել. անդր յերկինս զարդարեա՛ց, ա՛նդր անկի՛ր յակն. (Եղիշ. թղմ.։ Սեբեր. Զ։ Նիւս.։ Ոսկ. մտթ.։)

Կամ յաչս իւր մերձեցուցանել. տեսանել. աչքէ անցնել. նազար ուրմագ.

ՅԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. Լաւ աչօք նայել. հաճիլ. սիրել. սիրով ընդունել. խնամ տանել. աչքը վրան ըլլալ. նազարը իւստիւնտէ օլմագ.

Մեծապէս արքայ շապուհ յակն առեալ սիրէր զնա. (Բուզ. Դ. 16։)

Տանջէ զամենայն որդի, զոր յակն առնու։ Գանալից առնէ զորդի՝ զոր յակն առնու. (Վրք. հց. ձ։ Ագաթ.։ եւ Սեբեր.։ եւ Իսիւք.։)

ԱԿՆ ԱԾԵՄ, ածի. ԱԿՆԱԾԵՄ, եցի. εὑλαβέομαι revereor, vereor Պատկառիլ. զգուշանալ. խորշիլ. խիթալ. զանգիտել. ակն առնուլ. խպնիլ, քաշուիլ, վախնալ. հիճապ էթմէք, չէքինմէք. սագընմագ. խադըր սայմագ.

Ապա թէ ակնածելով ակնածեսցեն բնակիչք երկրին աչօք իւրեանց յառնէն յայնմանէ. իմա՛, խնայեսցեն չսպանանել զնա, կամ անտես արասցեն զնովաւ։ (Ղեւտ. Ի. 4.)

Միայն ակն ածէին ի մուրացանէն Արգամայ, զի այր քաջ էր։ Ակն ածէր որպէս արդարեւ ի թշնամւոյ։ Ի ծերութենէ հօրն ակն ածելով. (Խոր.։)

Եւ ոչ ի վրէժխնդիրս վայրէ պատկառեալ ակնածեաց. (Պիտ.։)

Մի՛ ի թշնամեացն ակնածեսցուք։ Զարհուրեսցո՛ւք ի դատաստանէն, ակնածեսցուք ի պատասխանւոյն. (Սարգ.։)

Ոչ ողոքանացն ակն ածէր։ Առ այն ակն ածել։ Ակն ածել եւս՝ թէ գուցէ ոչ լնուցու զսակ հարկացն. (Ճ. Բ.։ Ոսկ. մտթ.։ Յհ. կթ.։)

Եւ խնամածել. հոգ տանել. յակն առնուլ. նազար էթմէք, կէօզէթմէք.

Տեսից զնա, եւ ակնածեցից ի վերայ նորա. (Կիւրղ. ծն.։)

ԱԿՆ ԱԾԵԼ. Յածել զաչս. ակնարկել. չորս դին նայիլ. պագըշմագ, կէօզիւնիւ տօչաշթըրմագ.

Ակն առեալ ի նմանէ իբրեւ ի պատուականէ ումեքէ։ Ո՛չ ի թագաւորէ ակն առնու, եւ ոչ ի բռնաւորէ. (Սարգ. յկ. Զ. Ժ։)

ԱԿՆ ԱՌՆՈՒԼ. προσώπον λαμβάνω, ἑπιγινώσκω, θαυμάζω, ἁρετίζω, ὐποστέλλω personam accipio, submitto, miror, in gratiam suscipio Աչառել. հաճել. որ եւ ասի խորշիլ յերեսաց, եւ ակնածել. երեսպաշտութիւն ընել, նկատել. խադըր կէօնիւլ պագմագ՝ սայմագ.

Ակն առնուլ աղօթից, կամ յանցանաց. (Եփր. ել. եւ Եփր. ղեւտ.։)

Վասն թագաւորական պերճութեանդ ձեր ակն ոչ առնում, զի գոյին ինձ այդոքիկ. (Վանակ. Յոբ.։)

Այլում ումեք ակն դնելով կենցաղական տարփանաց։ Որում ակն եդեալ կորզէին զժառանգութիւնն։ Մի՛ ամենեւին յայլոց ինչ (իրս) ակն դնել. (Յհ. իմ. ատ.։ Մեկն. թագ.։ Բուզ. Դ. 14։)

ԶԱԿՆ ՊԱՀԵԼ ՅԻՄԻՔ. Ակնարկել յիրս. հայել ուշով.

Զի ի նմա պահելով զակն՝ անմոռաց ընդ բնաւն անցանէաք. (Խոր. Գ. 1։)

ԶԱԿՆ ՏԱԼ. կամ ՏԱԼ ԱԿՆ. Նայել. նկատել. դիտել տիրապէս. ակնկառոյց լինել. այց առնել. նազար էթմէք, նազար սալմագ.

Սուրբն Ներսէս շրջէր եւ ակն տայր ամենայն եկեղեցեաց. (Ոսկիփոր.։)

Տո՛ւք ակն բանդարգելոց, եւ գնացէ՛ք ի տես հիւանդաց. (Եղիշ. յես.։)

ՅԱԿՆ ԳԱԼ. Անկանիլ ընդ ակամբ. երեւել աչաց. աչքի տակ ինկնալ, աչիցը երեւնալ.

ԸՍՏ ԱԿՆ ԱՆԿԱՆԻԼ. Հազիւ երեւիլ. ծածկիլ յաչաց. աչքի երեւնալ չերեւնալ.

ԶԱԿԱՄԲ ԳԱԼ. Գալ իջանել ի վերայ աչաց. պատել զբիբն. մթագնել զտեսութիւն. աչքին իջնալ.

Յամենայն ինչ տարրեղէն՝ որ առ ական դիպեցան. (Ագաթ.։)

Ընդ ակամբ հայէր Սաւուղ (ի Դաւիթ) յօրէ յայնմանէ եւ առ յապա։ Եւ որ շուրջ զմեօք՝ ընդ ակամբ հայէին ի մեզ։ Ընդ այնոսիկ մի՛ խորհիր դու, որ ընդ ակամբ նայիցին ի քեզ. (Ա. Թագ. ԺԸ. 9։ Բ. Մակ. Թ. 25։ Սիր. ԼԵ. 8։)

Ընդ ակամբ հայէր ի նա՝ խորհելով չարիս. (Խոր. Գ. 38. եւ Յհ. կթ.։ որպէս եւ Զենոբ.)

ԸՆԴ ԱԿԱՄԲ ՀԱՅԵԼ. Խեթիւ կամ խոժոռ աչօք հայել. ծուռ աչքով՝ խոլոր մոլոր նայիլ. խօր՝ էյրի պագմագ, քէմ նազար իլէ պագմագ. ὐποβλέπομαι torve aspicio, subddole observo

ԱԿՆ, ական, յականէ, ակունք, զակունս, յակունս կամ յականս. Ὁπἡ, ἒξοδος, διέξοδος. Foramen, exitus, origo, scaturigo. եւ այլն. Սկիզբն եւ ելք ծագման եւ բղխման աղբեր. աղբերակն, եւ որ ինչ նման է նմա. ակ, բուն բերանը. կէօզ, այն, գայնագ, չէշմէսար.

Անսահման ծովուն ակունքն՝ ծաւալք ծարաւեաց, եւ ոռոգմունք տիեզերաց. (Տօնակ.։)

Յակունս աղբերացն։ Զակամբ Գինայ. (Խոր.։)

Ի վերայ առասականացն միանունութիւն. ակն աչից, եւ աղբեր, եւ ակն քարի պատուականի. (որք առ հասարակ ի դէպ գան եւ ականն արեւու.) (Երզն. քեր.։)

Ակն գահանակ։ ականս սարդիոնս, եւ ականս գրոյ։ ականց պատուականաց։ սարդիոն ակամբք։ իբրեւ զվէմ շափիղայ ական։ յականց շափիղայ։ իբրեւ զտեսիլ ական կարկեհանի։ զամենայն ականս պատուականս. եւ այլն։

Ակնս պատուական սուզեալ։ ի ծովէ մեծէ ակն մարգարտոյ. (նար. կէ. եւ մծբ։)

Պատուական ակունքն։ ակունս մեծագնիս. (շ. ընդհանր.։ յճխ. ժ։ վրք. հց. բ։) (տօնակ.։)

Պինայ՝ ժժմակ ծովային. փինէզ. πίννα pinna


Ահաւորալուր

adj.

cf. Ահագնալուր.

· Calfa


Բանորսակ, աց

cf. Բանաքաղ;
cf. Բանակրկիտ.

· Calfa

NBHL (2)

ԲԱՆՈՐՍԱԿ ԲԱՆՈՐՍՈՂ. Որսօղ բանից այլոց առ ստգտանելոյ, բանաքաղ. բանակրկիտ. բանագտակ. պարսաւասէր.

Բանորսակքն եւ բանավաճառքն։ Իմաստակքն եւ բանորսակքն. (Փիլ. լին.։)


Բարբառ, ոց

s.

speech, voice, accent, language, idiom, dialect;
acclamation, exclamation;
cry, clamour;
sound;
կերկերեալ դողդոջ՝ ընդհատ սպառնալից —, a hoarse or gruff, trembling, interrupted, menacing voice;
յօդել —, to offer a word, to speak;
ածել ի —, to make one speak;
— արձակել, to cry, to raise the voice, to exclaim;
հնչեցին օդք ի — ցնծութեան, the air was filled with cries or a thousand cries of joy;
ի Հայ —, in the Armenian language;
— ամպոց, սրաման, thunder, noise;
— ամբոխին, clamour, cry;
— փողոյ, հաւուց, վահանաց, հողմոց, blast of trumpets, ruff;
cackling;
noise or clashing of shields;
whistling or bluster of the wind;
— առիւծու, դաղանաց, cf. Մռնչիւն;
— աղաղակի, rumour

· Calfa

NBHL (3)

Լեզու մի եւ բարբառ մի ամենեցուն։ Զի մի՛ լսիցեն իւրաքանչիւր բարբառոյ ընկերի իւրոյ։ Բաշխեմ զբարբառ իմ որդւոց մարդկան։ Լսելի՛ արա ինձ զբարբառ քո. զի բարբառ (կամ ձայն) քո քաղցր է։ Եւ ոչ բարբառոյ բանից ձերոց անսացից։ Բարբառ նանրութեան։ Ըստ բարբառոյ տեառն, որպէս եւ հրամայեաց նոցա տէր. եւ այլն։

Ետ տէր բարբառս (իբր որոտման), եւ կարկուտ։ Ազգ առնիցէք բարբառով փողոյ։ Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Բարբառ ահագին գազանաց գոչելոց։ Լցցէ (առիւծ) զլերինս բարբառով իւրով։ Ձայն բարբառոյ (յն. ձայն գոչողի) յանապատի։ Լուան այլազգիքն զբարբառ աղաղակի. եւ ասեն այլազգիքն. զի՞նչ է բարբառ մեծի աղաղակին. եւ այլն։

(բառ եւ բառ՝ յօդիչ բանից) φωνή, φθογγή, φθέγμα vox, sonus Ձայն մարդկային. լեզու բանաւորաց. բան. խօսք. պատգամ. մարդու ձան.