thicket;
pardon.
• = Եբր. [hebrew word] səbak «ծառի իրար անց կացած թաւ ու խիտ ճիւղերը» բառն է, որի նշանակութիւնը չիմանալով Եօթանասունք՝ անփոփոխ պահել են յն. σαβέϰ տա-ռադարձութեամբ, որից նաև հայերէն ձևը (Gesenius17, 535)։
bittern.
• «մի տեսակ ագռաւ» Մխ. առակ, ճիա։ Բառիս համար մի հին վկայութիւն էլ է տալիս Սոփոն. բ. 14. «Գազանք գոչեսցեն ի նկուղս նորա և սակռուք (իմա՛ սակռունք) ի դրունս նորա» (եբր. տարբեր է այստեղ. հայերէնի համապատասխանն է յն. ϰόραxες որի համեմատ էլ մեր հատուածում այլ ձ. ագռաւք՝ փոխանակ սակռուք ձևի)։
• =Գտնւում է մի խումբ լեզուների մէջ. ինչ. արաբ. [arabic word] yaqr «որսի բազէ. շա-հէն» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 938), քրդ. sakkar «որսկան մի թռչուն» (Justi, Dict, Kurde 270), արևել. թրք. ❇ soqur «վայրի բադ», իտալ. sagro, ֆր. sacre «մի տեսակ մեծ շահէն», մբգ. sackers, մյն. σάϰρε, մլտ. sacer, որոնց վրայ տե՛ս Hehn, Kulturpfl. 3, 537։ Յայտնի չէ թէ հայերէնը ի՛նչ ճամբով հասած է մեզ։ Հիւբշ. Ուս. փոխ. բառից 66 և Arm. Gram. 276 մեր բառը հա-մարելով շատ յետին (Սոփոն. բ. 14 սակ-ռուք համարում է սխալ ընթերցուած՝ փո-խանակ ագռաւք), դնում է փոխառեալ արա-բերէնից։
slippery, failing, frail, wavering, unsteady, inconstant, fickle.
• «անհաստատ, յողդողդ, փոփո-խամիտ» Յհ. կթ. 227. «դեգերանք գիտու-թեան մէջ, ուսման փորձեր» Ոսկ. յհ. բ. յիշ. էջ 960. որից սաղապաճեմ «քայլամոլոր, անտնալով պտտելով» Խոր. սաղապեցուցա-նել «մոլորեցնել, խոտորցնել» Խոր. սաղա-պիլ «սլքտալ» Պիտ. վջ. սաղապումն «դե-գերանք, կրթանք» (հմմտ. յն. τριβή «սլքտալ, դանդաղիլ, զբաղմունք, խնամք, գործունէու-թիւն») Մաքս. եկեղ. անսաղապ «անամոքե-լի, խիստ» Յհ. կթ. 363. դիւրասաղապ «շուտ սայթաքող՝ մոլորուող» ի գիրս Խոսր. 141. շուտասաղապ «շուտ սխալող» Խոսր. առսա-ղապել «մէկին մի բան վերագրել» Տիմոթ. կուզ 108 (ստրկական թրգմ. բնագրի ποοσ-τρίβω հոմանիշից, հմմտ. Ակինեան և Աճառ-եան, Տիմոթ. կուզ, էջ 47, 67). սրա հետ նոյն է սողոպումն «սայթաքում, անկում» Բրս. հց. որից դիւրասողոպ «շուտ գայթող, մեղքի մէջ շուտ ընկնող» Բրս. չար.։
sable;
— or սամուրենի, cf. Սամուրենի.
• = Պհլ. samor կամ samūr «սամոյր», յն. տառադարձուածօἰμωթ, պրս. ❇samur «սա-մոյր». փոխառութեամբ տարածուած է շատ հեռուները. ինչ. ասոր. [syriac word] samūrā, արաբ. [arabic word] sammur, վրաց. სამურიչ սա-մուրի, քրդ. թրք. գնչ. samur, յն. σαμούριον, նյն. σαμοῦρι, հին ֆրանս. samarre, ֆրանս. simarre, անգլ. simar, հսլ. samurini ռում. samur, սպան. zamarra, եւրոպականների մէջ ռնգականի փոփոխութեամբ՝ մլտ. sabel-lum, իտալ. zibellino, հֆրանս. անգլ. sable, ֆրանս. zibeline, գերմ. Zobel, ֆինն. sopoli, լիթ. sabalas, zabels, ռուս. coбопь ևն։-Հիւբշ. 236.
type, model, example, pattern;
manner;
figure, image, form;
expression;
style;
impression, stamp, print, mark;
edition;
—ք կերպարանաց, feature, lineament, character;
—ք մեռելոց, phantom, ghost, shadow;
— կերպարանաց բանից, style;
այսու տպով, in this manner or way;
ի —, similar, like, conform, in the form of;
վաթսներորդ —, sixtieth edition;
բերել զ— ուրուք, իրիք, to be like, to resemble, to have likeness to;
hymen, the virginal membrane.
• , ի-ա հլ. «ոստրէ, գաղտակուր կամ նրա պատեանը» Եփր. մրգ. էջ 351-358 գործածուած 14 անգամ). նոյնը տիփ ձևով «խեցեմորթի խեցի կամ պատեան» Պիսիդ. Վեռօռ. 1103. «Զգաղտակուրսն, ւռոժամ լիւրեանց խեցեղէն տիփսն ամփոփին, ըս-տուգեալ ճարտարութեամբ բանան զնոսա»։
talisman;
cf. Թիլ.
• = Արաբ. [arabic word] tilism, որից նաև թրք. tə, ləsəm, յն. τέλεσμα, ֆրանս. talisman, սերբ. talasum, tilisum, բոսն. tilsum, til-šum, բոլորն էլ «յուռութք» են։ (Vambery Etym. Wört. էջ 165 արաբ բառը թրք. կար-ծելով՝ կցում է տճկ. demir «երկաթ» բառին և մեկնում է իբր բուն «հաւաքեալ, ամփոփ, խիտ ևն»11)
cf. Վէս;
cf. Հէք;
boldness, effrontery;
cf. Վզանութիւն;
ի — գալ, to grow bold, to withstand, to oppugn, to impugn, to contend, to dispute.
• «յանդուգն» Գառն. 14, 73. Բենիկ տպ. Սոփերք ԻԱ 107). որից ի վսեր գալ «յանդգնիլ, մարտնչիլ, կռուիլ» Ոսկ. մ. ա. 20. բ. 8. Փիլիպ. ե. վսերեկեալ «յանդգնող» ճառընտ. վսերական, վսերամիտ, վսերային «յանդուգն» Բենիկ։ Բառիս նշանակութիւնը անորոշ է։ Հին բռ. մեկնում է «չար նա-խանձ», Բառ. երեմ. էջ 302 «չար, հակառակ, վտարեալ, հեռի», ՆՀԲ և ՋԲ դնում են «վէճ, ոգորիլ, յանդգնիլ, հէգ, թշուառական, չար». բայց մէջ բերուած օրինակները ցոյց են տալիս որ ճշտագոյն մեկնութիւնը պիտի լինի ի վսեր գալ «risquer, մի բանի ակըն-կալութեամբ անձը յանդգնաբար վտանգի են թարկել, որի արդիւնքը կլինի փորձանք և թշուառութիւն»։
revenge, vengeance;
ի —, in return, in requital;
առնուլ, խնդրել, հանել զ—ն, —ս պահանջել, հանել զքէն վրիժուն, to avenge, to revenge, to avenge oneself, to take vengeance, to be revenged, to have revenge;
—ս լուծանիլ, պահանջիլ, տալ, to suffer vengeance, to bear punishment, to pay dear for, to smart for;
ի — նախատանաց դստեր իւրոյ, to avenge his daughter;
առից ի նմանէ զ— իմ, I will revenge myself or him, he shall pay me dearly;
խնդրեաց զ— զրկելոյն, he avenged the wrongs of him who suffered;
հատուցից —ս թշնամեաց իմոց եւ ատելեաց իմոց հատուցից, I will be avenged of my enemies and I will requite them who hate me;
եօթն —ս լուծցէ, he shall be avenged seven fold.
• . ու հլ. «ոխ, քինախնդրութիւն, պա-տիժ, պատուհաս» ՍԳր. «ոճիր, յանցանք» Պիտ. որից վրէժխնդիր ՍԳր. Կիւրղ. ծն. վրի-ժագործ «չարագործ, ոճրագործ» Սոփոն. բ. 15, գ. 1. Ես. ա. 23. Բուզ. Կորիւն. Վեցօր. Եփր. դտ. վրիժապարտ Ագաթ. վրիժառու Նար. վրիժակ «վրէժխնդիր. 2. սպանող զէնք» Պտմ. աղէքս. 115. Փիլ. Պիտ. Ոսկիփ. վրիժակել «հեռուից զարնել նետով՝ քարով ևն» Փիլ. Պիտ. սահանավրէժ ԱԲ. քարավրէժ Եփր. թգ. ևն։
talent (weight);
talent, ability, parts, attainments;
— ոսկի, golden talent.
• = Յն. τάλαντον բառն է, որ բուն նշանա-կում է «կշռի նժար», յետոյ «կշիռ, ծանրու-թիւն, քաշ» և մասնաւորապէս «ծանրութեան և դրամի չափ, որ տեղի և ժամանակի հա-մեմատ փոփոխւում էր. Աթէնքի մէջ սովո-րաբար տաղանդը իբր կշիռ՝ 26 kil. էր, իսկ իբր դրամական չափ՝ արծաթը արժէր 56Որ ֆրանկ, ոսկին՝ 56,000 ֆրանկ»։ Բառս փո-խառութեամբ անցել է շատ լեզուների. ինչ. լտ. talentum, ֆրանս. անգլ. talent, ռուս. талантъ, վրաց. ტალანტი տալանտի ևն։ Ծագում է հնխ. tel-, tol-, tl-«քաշել, կշռել» արմատից. հմմտ. յն. ταλαντεύω «կշռել, հաւասարակշռել», τάλας, τάλαν «դժբախտ, որ չարիքներ և թշուառութիւն է քաշում», ταλασ-σαι «կրել, տանիլ, տառապիլ», τολμάω «կըշ-ռել, քաշել», սանս. tulá «կշիռք», tulayati «կշռել», լտ. tollo «բարձրացնել», tolero «կրել, տառապիլ», հլտ. tulere «կրել», գոթ. hulan, անգսք. ֆolian, հբգ. dolen, գերմ. dulden «տանիլ, համբերել», Geduld «համ-բերութիւն» ևն (Boisacq, էջ 937-9, Kluge, էջ 169 ևն)։-Հիւբշ. 383։
Arab;
Turk;
Arabian;
Turkish;
swift-footed;
— ձի, barb, Barbary or Arabian horse;
— ասորի, Canaanite;
cf. Ուղտ.
• ւով Գ. Մեսրոպ (անդ, թ. 933)։ Նոյնը Marquart, անդ, 1922 փետր. 8, որ և Պարսկաստանի արևելեան սահմանի վը-րայի Taζ̌ik-ներին ծագած է համարում tat նախատական անունից+ նուացա-կան -čik. այսպէս (Tat) էին կռչում նաև Խրիմի թաթարները տեղացի գո-թերին ու յոյներին. նոյն ծագումից է թւում դարձեալ մաճառական tot կոչու-մը, որ տրւում է Սլովաքներին։ Այս բո-լոր ստուգաբանութեանց ամփոփումն ունի Թէոդիկի Ամէն. տարեց. 1923, էջ 354-6։ Բառիս մասին մի լաւ յօդուած ունի Բ. Ե. Կ.՝ Ամերիկահայոց «Տաւ-րոս» հանդէսում, 1919, էջ 504։
rasping, scraping, smoothing, polishing.
• = Պհլ. tāšītan, պազ. tāšīdan «տաշելով շինել, ձևել», սոգդ. taš «տաշ, տաշելը», պրս. [arabic word] tas «կացին, ուրագ», զնդ. tas «կտրել, տաշել, կոփել, ձևել, շինել», taš̌a։ «կացին», սանս. takš «կտրել, արուեստով շինել, կոփել». այս բոլորը պատևանում ևն հնխ. tek'-(կամ tek'ϑ-ըստ Pokorny 1, 717) արմատին, որի բնիկ հայ ժառանգն է թեքել։ Աւելի ընդարձակ տե՛ս այս բառի տակ.-Հիւբշ. 251։
sabre, cutlass, hanger;
cf. Սակր.
• և ինչպէս որ ունինք արդէն հյ. վարգ< պհլ. vazr. ըստ այս ենթադրութեան՝ վաղր ձևը գոյութիւն չունի և յետնա-բար միայն ծագած է տառերի շփոթու-թեամբ։ Հիւբշման (անձնական) այս բացատրութիւնը վերջնական չի համա-րում։ Նոյն նիւթի վրայ խօսում է Վար-դանեան, ՀԱ 1922, 293 և Եփր. վկ. արև. =Սոփերք Ի. 127 գտնելով վազրա-մոր ընթերցուածը, վաղր և վաղրաւոր ձևերը ջնջել է հրամայում։-Թոփճեան, Mitteilungen des Semmars f. orieni Spr. Berlin 1904, էջ 138 պրս. [arabic word] vaqra բառի հետ, որ մեկնւում է ըստ ԳԴ «է այն հատու կտրիչն երկաթեայ, որով անկանողք, այսինքն գործողք ռա-դիֆէի («թաւիշ»), զխաւն նորա նովին հառանեն»։ (Վաղր բառի ղ ձայնը՝ որ է 1 ընդդէմ զ-ի, չի թոյլ տալիս ընդունել այս ստուգաբանութիւնը)։
usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ու, ո հլ.) «անիրաւ և չափից աւելի տոկոս» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 36. որից վաշխել «վաշխ առնել» Կանոն. էջ 113. Երզն. մտթ. 409. Վրք. հց. բ. 163. վաշխավաճառ Մծբ. վաշխառ «առ-նուած վաշխը» Աթան. 448. վաշխառու Կա-նոն. Լմբ. առակ. վաշխատու Կանոն. վաշ-խաժողով Մանդ. վաշխամփոփ Եւագր. 133։
lascivious, wanton, unchaste.
• (ըստ ՆՀԲ ի, ի-ա հլ. բայց կայ միայն ի հլ.) «վաւաշոտ, արուին հետամը-տող կին կամ մատակ անասուն» Խոր. Բ. 32. Մագ. թղ. 59. Միխ. աս. 199. Նոնն. 13 («իգամոլ անասուն»), Սարկ. հանռ. Սամ անեց. 44. որից վարարել «շուայտիլ, խև-նեշանալ, ցոփանալ» Փիլ. լիւս. Լաստ. ժէ, (տպ. 1844, էջ 72 վարանէր)։ Բառիս երկ-րորդ ձևն է վրիրակ, որից ունինք վրիրակ խաղալ «խենեշանալ, պոռնկանալ» Նորա-գիւտ Յայտ. ժը. 9. վրիրակութիւն «խենե-շութիւն, ցոփութիւն» Նորագիւտ Յայտ. ժը. 3. վրիրակել «ցոփանալ» Նորագիւտ Յայտ ժը. 7 (սրանց դէմ այլ ձ. վիրարկ, վիրար-կութիւն)։
vartabed, doctor;
lecturer, professor;
master, preceptor;
school-master;
archimandrite;
— օրինաց, doctor of laws, cf. Օրէնսուսոյց;
— աստուածաբանութեան, doctor in divinity;
— բժշկութեան, doctor in physic;
cf. Թեկն;
cf. Օրէնսգէտ.
• 312 վար+դատ+պետ, այն է վարելո կամ առաջնորդելու և դատելու վրակե-ցու։ ՆՀԲ «ի բառէս վարժ և ոչ վարդ. պետ վարժից»։ Ducange, Glossarium mediae et infimae latinitatis, տպ. Pa-ris 1840, հտ. 1, էջ 528 հանում է լտ. bactroperatae բառից, որ կազմուած է յն. βάϰτρον «գաւազան»+ πήρα «պարկ» բառերից. գործածւում էր աշխարհն ար-համարհող այն փիլիսոփաների համար, որոնք միայն մի պարկ և մի գաւազան ունէին. յետոյ էլ յատկացուեց աբեղա-ներին (տե՛ս REA Ix1 (1929) էջ 1-3)։ Ewald GGW 10, 80 վարդերի պետ! Müller SWAW 64, 454 varaδa ռա-ճում» բառից։ Էմին, Ист. M.Хор. (հին տպ. 1858, նոր տպ. 1893, էջ 278) զնո. herbed «գլխաւոր»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 1 նախաւոր *վարդ «խօսք» բառից. հմմտ. գոթ. vaurd, հսաքս. անգլ. word, գերմ. wort, լտ. verbum, ֆրանս. verbe. պարզ արմատն է var «խօսիլ», որից յն. ῥήτωρ, և ոլ. βρήτωρ «հռետոր». որով վարդապետ նշանա-կում է բուն «պետ, առաջնորդ, ուսու-ցիչ բանի»։-Այս յօդուածի վրայ մի երկար վէճ բացուեցաւ Մասիսի մէջ, Պօլսեցի մի արհեստաւոր (ձուլարար. տէօքմէճի) Մելքոն Հ. Տէօքմէճեան. Մա-սիս 1882 յունիս 4 և 22 դրաւ պրս. վիրտ, վէրտ «աշակերտ» բառից, որով վարդապետ «գլուխ՝ պետ աշակերտաս»։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յունիս 17 և յուլ. 12 մերժելով թէ՛ իր նախորդ մեկնու-թիւնը և թէ վիրտ՝ իբր արաբ. բառ, վարդապետ կցում է հպրս. վարդանա «քաղաք», պրս. [arabic word] gird «ժողով, շըր-ջանակ» բառերին, իբրև նախաւոր «քա-ղաքապետ, ժողովրդապետ կամ թաղա-պետ»։ Մ. փ., Մասիս, անդ՝ լուլ. 21 ցոյց է տալիս թէ վիրտ (իմա՛ վարտ) պրս. է և ո՛չ արաբ. բայց վարդապետ= = զնդ. aōϑrapaiti, որ պհլ. պարպէր ձևն առնելուց անմիջապէս առաջ՝ ան-ցել է վարպէդ ձևից. Տէրվ. յուլ. 26 վեր-ջին անգամ պատասխանելով՝ ցոյց է
dispersion;
vast open space;
— or — եւ ցան, dispersed, scattered about, spread;
cf. Ցան;
ցիր ընդ ցիր լինել, to be dispersed, scattered about, spread over;
— եւ ցան մտօք absent-minded, distracted.
• «սփռուած, ցրուած» Ագաթ. Խոռ. «թափառական» Եփր. ծն. «թափթփած, և առնաև» Սեբեր. «անգայտ, նօսր, տարա-ծուած» Վեցօր. «ընդարձակ տեղ, տարա-ծեալ վայրեր» Բուզ. Նար. որից ցիր և ցան Կղնկտ. Յհ. կթ. Լծ. Եւագր. ցիր ընդ ցի։ Խոր. բազմացիր Նիւս. կազմ. ջրացիր Նար. 262. ցրել «ցրուել, քայքայել, փարատել» ՍԳր. Եզն. Կոչ. ցրիչ Փարպ. ցրումն ՍԳր. Ոսկ. ա. թես. Ագաթ. ցրօնք Խոր. ա. 5. Թը-րակ. քեր. ցիրապահակք Նար. առաք. 425 (չունի ՆՀԲ), ցրան «ջրից ցայտած կաթիլ-ները, ցալքուն» Պտմ. մծբ. 19. գնդացիր (նոր բառ)։ Այս արմատի սաստկականն է՝ ՉԲԻՒ Ճառընտ. Նչ. եզեկ. որից ցրուել ՍԳր. Զդիչ. Մանգ. ყրոփիչ Յհխ. Բրս. մրկ. ցրու ումն Վրդն. ծն. նոր գրականում գործածա-կան է միայն ցրուել, իսկ արևելեանի մէջ կայ նաև ցրել։
bull;
— վայրի, ure-ox, urus;
միս, մորթ ցլու, bull-beef;
bull's-hide;
բառաչ, պոչիւն or պոռոչիւն ցլու, bellowing, lowing;
— բառաչէ, the bull bellows;
զոհ ցլուց, taurobolium;
Taurus, the Bull;
• çr արմատից։ Muller SWAW 42, 2ss հմմտ. գոթ. stiur, սանս. sthūra։ Տէրվ. Altarm. 43, Մասիս 1881 մայ. 5, Երկ-ռառունտ 1884. 53, Նախալ. 114, 171 սանս. sthūra, զնդ. stára, գոթ. stiur, յն. ταῦρος, լտ. taurus, հսլ. turi, հյ. դուար հոմանիշների հետ։ Նոյնը նաև Bugge KZ 32, 45։ Հիւնք. լի, լցուցա-նել ձևից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 189, 191 ենթադրեալ *ուցն ձևի՞ց (տե՛ս եզն), իբր uqsōlo->ցուլ։-Scheftelovitz BВ 28, 289 սանս. çur «առիւծ, վա-րազ»։ Մառ, O полож. aбхaз. ափխ. աց, ИАН 1917, 315 ավար. օց, ափխ. ացը «ցուլ», իսկ ՀԱ 1921, 83 վրաց. սուլի «հոգի» բառի հետ (իբր «կենդա-նե»)։ Petersson Ar. u. Arm. Stud. 84 հյ. սողիլ, սողուն բառի հետ լիթ, šùlys «քառատրոփ», լեթթ. sulis «քայլ». մբգ. schel «ցատկող, վայրենի», հբգ. scelo «յովատակ» (հնխ. sk'ōl-)։ Ուղիղ մեկնեց Meillet BSL л 79 (1925), 20։
flight;
— ի —, running away.
• . ռ հւ. (երբեմն նաև ի հլ.) «փոխ աւռնուած բան, մանաւանդ դրամ» ՍԳր. Ոսև. «փոփոխակի տուն առ տուն սաղմոս-երգութիւն» Լմբ. սղ. Տօնաց. Ճշ. որից փո-խել ՍԳր. Եւս. քր. (փխբ. «հիւանդութիւնը մէկից միւսին անցնիլ, վարակել» Մխ. դտ. 189), փոխադարձ Ագաթ. փոխան Ծն. լ. 2. Փիլիմ. 20. փոխանակ ՍԳր. Եզն. Եւս. պտմ. փոխանակել ՍԳր. Եւս. քր. փոխանորդ ՍԳր. Ագաթ. փոխարէն ՍԳր. Ագաթ. Եզն. Մծբ. լումայափոխ Յհ. Բ. 16. կերպարանափոխ Ոսկ. մ. ա. 16. արագափոխ Վեցօր. երես-փոխան Մխ. դտ. Յայսմ. ոտնփոխ Ոսկ. յհ. ա. 1. պահակափոխ Կոչ. տեղափոխ Ագաթ. մաղափոխուկ Ոսկ. եփես. յետնաբար դար-ձել է նախամասնիկ՝ համապատասխան յն. αντὶ և մանաւանդ μετà նախդիրներին. ինչ. փոխաբերութիւն= μεταϰορά Պղատ. տիմ. Նոնն. փոխադրել= μετατίϑημι Նար. Ոսկ. յհ. փոխանցել= μεταβαίνω Նիւս. բն. Դիոն. երկն. փոխատրել= ἀνταποδίδωμ։ Խոր. Ոսկ. գծ. ևն։ Նոր բառեր են անփո-խարինելի, փոխաբերական, փոխաբերաբար, փոխադրական, փոխադրանաւ, փոխադրելի, փոխադրեալ, փոխարժեք, փոխարինաբար, փոխարինութիւն, փոխարքայ, փոխարքայու-թիւն, փոխ-հիւպատոս, փոխ-տեսուչ, հոգե-փոխութիւն ևն։ Այս արմատի կրճատ կըրկ-նաւորն է՝ ՓՈՓՈԽ «փոխն ի փոխը» Ես. լ. 32. որից փոփոխել ՍԳր. Եզն. փոփոխական Ոսկ. ես. փոփոխիչ Եզն. փոփոխումն ՍԳր. Եզն. Վեցօր. Ոսկ. ես. Եւս. քր. բազմափո-փոխ Փարպ. երագափոփոխ Պիտ. անփոփոխ Ագաթ. Փարպ. փոփոխամիտ, փոփոխակի (նոր բառեր) ևն։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Սլմ. Վն. փոխ, Ախց. Կր. Խրբ. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. փօխ, Մկ. Տփ, փուխ, Սչ. փըխ, Ասլ. Հմշ. Սեբ. փէօխ, Զթ. Սվեդ. փիւխ, Ագլ. փուհ.-Ջղ. Սլմ. Վն. փո-խել, Մշ. Սչ. փօխել, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. փօխէլ, Խրբ. Շմ. Տիգ. Տփ. փօխիլ, Հմշ. փօխուշ, Մրղ. փըէ-խէլ, Մկ. փուխիլ, Ասլ. փէօխէ՛լ, Հճ. փէ-խել, Զթ. փէխիլ, Սվեդ. փիխիլ, Ագլ. փա՛-հիլ։ Նոր բառեր են փոխան «վարտիք». փոխնորդ «նոր փոխելու սպիտակեղէն», փոխանացու, փոխարայ, փոխման, փոխմնի, փոխուտուրս, փոխտրիլ, փոխսրար, փոխ-փշտել, փոխփխատել (Ագլ. փըհփըհա՛տիլ) «փոփոխել»։
fastening, lock, padlock;
stick;
shut;
— արկանել, to lock, to padlock, to latch, to bolt, to shut.
• «փակել, ծածկել, գոցել, կողպել» և յետնաբար «կպցնել, փակցնել». որից փակ «կողպէք» Նէեմ. վ. 14. է. 3. Ոսկ. մ. ա. 12 Եփր. պհ. «գոց, գոցուած, փակուած» Փարպ. փակել «գոցել, ծածկել, շրջապատել» ՍԳր. Իւս. օր. Կիւրղ. ծն. փակնու Ոսկ. յհ. ա. 21. փակուցանել «կպցնել, փակցնել» Թէոփիլ. խ. մկ. փակչուտ «շուտ կպչող» Վստկ. փա-կանք ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. Եփր. պհ. փակոց Բարուք զ. 17, փակաղակ Երգ. ե. 6. փակա-կալ Ոսկ. ա. թես. Կոչ. Մծբ. Փարպ. շրջա-փակել Փարպ. Խոր. անփակ Ագաթ. դռնա-փակ Օր. գ. 5. Ա. թգ. իգ. 7. Բարուք զ։ 17, Նորագիւտ բ. մն. ը. 5. սպարափակ Ագաթ. Փարպ. պարփակել Պիտ. 543, 549 (գրուած նաև պարպակել), Յհ. իմ. վա-հանափակ Բուզ. կողմնափակ Ագաթ. զուա-րափակ Ագաթ. ծրափակել Փարպ. փակա-նագործ (նոր գրականում) ևն.։
wood;
tree;
— կենաց, the Holy-Rood, the Cross;
tree of life, lignum-vitae, guaiacum, thula or thuya;
— խնկոց, odorous, scented wood;
— իւղոյ, olive-wood, olive;
չնչին —, fragile wood;
— այրելի, fire-wood;
— հարկանել, պատառել, to cut wood;
to cut down, to fell;
— ընկենուլ, to draw or cast lots;
կախել զ—է, to crucify.
• , ի հլ. «փայտ. 2. ծառ. 3. կախա-ղան» (հմմտ. կախել զփայտէ=պրս. badār kasidan) ՍԳր. որից փայտ ընկենուլ «վի-ճակ գցել» Եղիշ. Բ. էջ 39 (սրա համեմատ էլ Բառ. երեմ. էջ 333 ունի քուեայ «փայտ». հմմտ. Կովկասի արդի գւռ. չօփ քցել «վի-ճակ գցել, քուէարկել»<պրս. [arabic word] cōb «փայտ» բառից). փայտաբեր Յես։ թ. 21 փայտագործ Ագաթ. փայտակերտ ՍԳր. փայտակոյտ Ես. լ. 33. փայտակոտոր Օր. իթ. 11. Յես. թ. 21, 27. փայտակոփ Եփր. թգ. փայտատ ՍԳր. Ագաթ. Եփր. թգ. 455. էր ընդ եղբ. 44. փայտեղէն ՍԳր. անփայ-տակերտ Եւս. քր. փայտանալ «ցրտից փայտ կտրիլ» Մծբ. 192. փայտ համարոյ «հաշուեփայտ. տճկ. չէթէլէ» Լմբ. մատ. 107 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Բ. 124). խաչափայտ Ա. պետր. բ. 24. Ա-գաթ. մայրփայտեայ Ագաթ. լաստափայտ Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. եղևնափայ-տեայ ՍԳր. նաւափայտ Իմ. ժդ. 1. նոր բառեր են փայտաշէն, ձեռնափայտ, վառե-լափայտ, լուցափայտ, հաշուեփայտ, փայտ-ածուխ, փայտային, փայտոջիլ, փայտփոր, փայտփորիկ ևն։
pernoctation, passing the night in a place;
sleeping place, lodging, inn;
evening;
առ —, towards dusk, in the evening;
— առնել, to stop or stay with, to logde at;
գնացեալ ընդ անապատ —ս երկուս, journeying two nights in the desert.
• , ի հլ? «գիշերը մի տեղ անց կացնե-լը» Եզեկ. իգ. 17. Խոր. «մի օրուայ ճանա-պարհը, մէկ իջևան» Փարպ. Եղիշ. ը. էջ 111. Ճառընտ. «երեկոյ, գիշեր» Սոփոն. բ. 7. ոճով ատւում է օթ առնել «օթևան տալ» Ոսկ. տտր. տող 185 և 202. որից օթել կամ օթիլ «գիշերել, գիշերը մնալ» Յհ. իմ. ստ. Կանոնր տահ. 112. Իգնատ. ղկ. 68. «պարտքի փոխարէն տրուած գրաւր երկար ժամանաև մօտը պահելը» Մխ. դտ. 358, օթագայանալ, օթագայիլ ևն Երեմ. իե. 24. Յոբ. բ. 9. Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. օթագանիլ «աշխատանքի վրայ տքնիլ, անքուն գիշեր-ներ անց կացնել» Սոկր. 568. օթանոց «սե-նեակ, բնակարան» Խոր. Արծր. օթեկ, օթե-կան «նախորդ օրուանից մնացած, քարթու» Կանոն. օթեվան ՍԳր. Փարպ. օթոց «ննջա-րան, սենեակ» Արծր. ցայգոթ Եպիփ. ծն. բացօթեագ Ղկ. բ. 8. Փիլ. որ և բացօթեայ Ճառընտ. Շիր. Յհ. կթ. (կայ և ախալ գրչու-թեամբ բացօդեայ, իբր թէ օդ բառից լինէր. որ և այժմ բաւական ընդհանրացել է տր-գէտների մօտ). գիշերօթիլ Փիլ. բագն. երե-կօթք Ագաթ. Յհ. կթ. երեկօթոց «կէսօրից յետոյ հանգստանալու համար պառկիլը» Կոչ. 18 (ըստ Վարդանեան ՀԱ 1922, 578), օթեակ «թատրոնի առանձնասենեակ» (նոր բառ) ևն։
offering.
• (որ և օֆրանթ, օֆռանթ, ոֆ-րանթ, ոփռանտ) «ժամուց, եկեղեցուն տը-րուած նուէր» Մաշտ. կիլիկ. Լմբ. մատ. 320, 322. Թղթ. դաշ. 26։
• , ի-ա հլ. «աստղ, բախտ. աստե ղահմայ ժամագէտ» (միայն յոգնակի գոր-ծածուած) Եփր. արմաւ. 52. Շիր. Տօմար. գրում է նաև աղթարք՝ որ սխալ ձև է, ինչ. բաղդ՝ փոխանակ գրելու բախտ։ Սրանից են ախտարակ «բնախօս, փիլիսոփայ» Եւս. քը. բ. 200. «բնութիւն» Փարպ. յախտարակաց «ի բնէ, բնականից» Ոսկ. Սեբեր. (գրուած ախտարակայ Երզն. մտթ. 209), վատախ-տարակ «թշուառ, որ է չար աստղի տակ ծնած» Եղիշ. հմմտ. նաև ախտարմոլ և ա-պախտար բառերը։
bald, hairless.
• «մազերը թափած, կունդ, ճա-ղատ» Մեծոփ.։
floor.
• , ի, ի-ա հլ. «չորս» Փիլ։ Արծր. Նար. Մագ. հների մէջ առանձին չէ գործած-ուած, բայց գտնւում է մի խումբ ածանց-ների մէջ. ինչ. քառամեայ «չորեքամեայ» Եւս. քր.. ա. քառեամ «չորս տարի ժամա-նակ» Ոսկ. բ. տիմ. քառասուն ՍԳր. (տե՛ս առանձին). յետոսկեդարեան շրջանին ո՛չ միայն առանձին կայ։. այլ և տալիս է շատ բազմաթիւ ածանցներ. ինչ. քառաթիւ Պիտ. քառաժանի Շիր. քտռաձի Փիլ. քառակերպ Գնձ. Նար. քառակուսի Յայտ. իա. 16 Շար. քառակ «տետրակ» Տիմոթ. կուզ, էջ 122, 127, 151, 170. նոյն ոճով նոր գրականի մէջ՝ քառահատոր, քառաձայն, քառամեակ, քտռանիւ, քառապատկել, քառաստիճան. քա-ռատառ, քառատրոփ, քառարշաւ, քառոր-դական ևն ևն։
likeness, resemblance, conformity, form, proportion.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն գրծ. քատակիւ, որ ցոյց է տալիս խ հլ.) «նման» Նար. մծբ. 447. Տաղ. Յիշատ. որից քատակել «նմանեցնել, յարմարել» Փիլ. Սահմ. Անյ. պորփ. Մագ. թղ. 125. քատակիչ Տիմոթ. կուզ. 213, քատակութիւն Թէոդ. խչ. քատակապէս Պիտ. Կնիք հաւ-144. համաքատակ Երզն. մտթ. 462. Սասն. 36. Վրք. Թովմ. մեծոփ. (Արրտ.. 1913, 747), ճշգրտաքատակիլ Ճառընտ. ծովաքատակ Թէոդ. կուս. Սկևռ. աղ. 125. երկնաքատակ Օրբել. հրտր. էմ. 127. ամպաքատակ ԱԲ ներքատակել Յհ. իմ. Երև. 67. ասրաքատակ Շնորհ. եդես. աւազաքատակ Սկևռ. աղ. 56. զոմաքատակ ԱԲ։
stone;
պատուական —, precious stone, jewel, gem;
— դժոխայինշ, infernal stone, caustic;
— կրային, limestone;
— ծանրակշիռ, ponderous, heavy spar, cawk;
— մանրիկ, small stone, pebble, gravel;
հարկանել —իւ, քար կոծել ամբք, to stone, to lapidate, to stone to death;
հալածել —ամբք, to pelt with stones;
չթողուլ, չմնալ, — ի —ի վերայ, not to leave, not to remain one stone standing;
հարկանել զոտն զ—ի, to strike the foot against a stone;
միով —ամբ զերկուս պարսաքարել (ընդ աջ եւ ընդ ահեակ յջողել), to kill two birds with one stone;
• (եզակին ի հլ. յոգնակին ն հլ. քա-րինք, -րանց, -րամբք. իսկ եզ. գրծ. քարիւ կամ քարամբ.-յգ. ուղ. քարքն ձևն ունի Եփր. մն. 477, բայց ձեռ. Վիեննայի կար-դում է քարն ՀԱ 1912, 555) «քար» ՍԳր. Վեցօր. «գոհար, ակունք» Սղ. ի. 3. Խոր. ա-23. Լմռ. իմ. որից քարկոծել ՍԳր. քարուրա-ռի Եփր. թգ. քարուտ Եւս. պտմ. Ոսև. ես. և Բ. թես. Բուզ. քարկոփ Ա. մկ. ժգ. 27. Կոչ. 161. քարակոփ ՍԳր. Եզն. քարընկէց ՍԳր. քարավէժ Ոսկ. Եւագր. Ագաթ. քարատաշ «քար տաշող» Օրբել, հրտ. Էմ. էջ 190. պար-սաքարել Ա. թագ. ժէ. 49. իե. 29. քարատել «տաշել, կոփել» Տիմոթ. կուզ, էջ 44, 48, 47. քարարկել «քարկոծել» Տիմոթ. կուզ, էջ 25. 119. բոնաքար Թուոց լե. 47. Ա. թագ. ժդ. 14. Բուզ. ռմբաքար ՍԳր. գետաքար Եւս. քր. եղնգնաքար Եզեկ. իր. 13. երկանաքար Ղկ. ժէ. 2. խճաքար Սիր. իբ. 21. խստաքար Մծբ. ոսկեքար Եզեկ. իը. 13. որձաքար Ա. մկ. ժ. 11. Մծբ. քարաքաղել «արտի մէջ թափուած քարերը հաւաքել» (չունի ԱԲ) Տաթև. ձմ. ձդ. կրկնութեամբ քարքռուտ «քարքարոտ» Մխ. բժշ. 51. նոր գրականում՝ քարահանք, քարածուխ, քարեգնդակ, քարե-գրիչ, քարետախտակ, քարիւղ ևն։
aspic, basilisk, cockatrice.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. krp-կամ skfp-ձևից, որ յառաջանում է p աճականով՝ պար-զական ker-, sker-«կտրել» արմատից։ Ա-ծանցները տե՛ս քերել, քերթել բառերի տակ։ Աճականներից յիշենք այստեղ սանս. krpa-na-«թուր», krpānī «մկրատ, դաշոյն», յն. ϰρωπιον «մանգաղ», σϰορπίος «կարիճ, մի տեսակ խայթող ձուկ», լիթ. kerpu «մկրա-տռով խուզել», լեթթ. škεrpis «խոփ», միռլ. cerb «հատու, սուր», հսաքս. skarp «կծու, լեղի», գերմ. scharf «տուր», մբռ. schraffen = գերմ. schrópfen «շառտել, մարմինը ճեղ-քըրտել արիւն առնելու համար», լեթթ. škrīpsts «գդալի մէջը փորելու կեռ դանակ» ևն։ Այս արմատին պատկանող խիստ բազ-մաթիւ ժառանգները տե՛ս Pokorny 2, 573-587։ Մեր բառը ըմբռնուած է իբրև «հատու, սարնող», որի ամէնից մերձաւոր ձևն է ւն. σϰορπίος «կարիճ»։-Աճ.
cherethim, archers, bowmen.
• «աղեղնաւոր». մի քանի ան. գամ գործածուած է ՍԳրքում՝ ոփելեթին բառի մօտ. այսպէս Բ. թագ. ը. 18, ժե. 13, ի 7, Գ թգ. ա. 38, 44. Ա. մնաց. ժը. 12 (սեռ. քերեթայն). սրանցից դուրս իբր եբր. բառ յիշում են և մեկնում Կիւրղ. թգ. և Մխ. դտ. 266։
ploughed, soft, friable.
• «փխրուն, կակուղ (հողի համար ասուած)» Վրդն. ծն. նաև իբր ածական վա-րազի պոչի. «էր բաշն իւր թաւ և հաստ և ծայրքն քրքիր, որպէս վարազ խոզի». Յով-սիմ. (համառօտ խմբագրութիւն), էջ Յ0ա, որից քրքրել «քայքայել, խախտել, պարզել, բանալ նայիլ, պրպտել, տնդղել» Եւագր. Ոսկ. փիլիմ. (ՀԱ 1913, 38). Եփր. զղջ. Լմբ. քրքրել զմիտս «գրգռել, դրդել». Ոսկ, մտթ. եբր. կոր. տիմ. քրքրիլ «ցոփութիւն անել, շուայտանալ» (գւռ. քրքրուիլ)։ Կա-նոն. էջ 206=Կանոնք թադ. էջ 398. քրքրու-թիւն «հողի կակղութիւն» Վստկ. հետաքրքիր Ա. տիմ. ե. 13. Բ. թես. Գ. 11. Մանդ. Յհ. կք. ևն։
sweet, delicious;
mild, pleasant, agreeable, charming, amiable, affable, dear, be loved;
sweetness, honey;
— or —ցունս, sweetly, softy, gently, pleasantly, nicely;
— հայեցուածք, mild, looking;
— բնաւորութիւն, good temperedness;
— բարք, gentle manners;
— յիշատակ, pleasing remembrance;
— է տեսանել, it is pleasant to see;
— է նեաց, it is a pleasure for them to;
— է ինձ, I should like;
— էր մեզ տեսանել, we saw with pleasure.
• = Այս գաղափարի համար հնդևրոպական լեզուները ներկայացնում են երեք տարբեր ռառ, որոնք են. 1) հնխ. dlkú-? որի ժա-հանգներն են յն. γλυϰός և լտ. dulcis «քաղցր». 2) հնխ. suād-, որից ունինք աանս svādú-, յն. ἠδός, դոր. ἀδός, լտ. suā-vis (<*suaduls), հսաքս. swōti, հբգ. suozi, անգսք. swέte, հհիւս. sotr, գոթ. suts, գերմ. súss, անգլ. sweet, հոլլ. zoeh «քաղցր». *) հնխ. saldu-, որից յառաջանում են միայն լիթ. saldus, լեթթ. salds, հսլ. šladuku, լեհ. slodki, ուկր. soiodkyǰ, ռուս. cладкiи «քաղցր»։ Սրանցից երեքն էլ մօ-տենում են մեր բառին, բայց ո՛չ մէկը չի ծածկում նրան, որ ըստ ձևի պահանջում է հնխ. sul-sk-։ Այս պատճառաւ էլ զանագան քննիչներ վերի ձևերը զանազան փոփռևու-թեանց ենթարկելով՝ ուզում են հասցնել նրան։ Այս փորձերի մասին տե՛ս տակը։ Երրորդ խմբի saldu-ձևը յառաջանում է հնխ. sāld-«աղ» բառից (ինչպէտ հյ. աղ և աղու), որ տալիս է հյ. աղ, աղտ, և հետ-ևաբար գործ չունի քաղցր բառի կազմու-թեան հետ։
friable, crumbling.
• =Կովկասեան ծագումով բառ է թւում հմմտ. վրաց. უեუნა փխունա «փշրել, կոտ-րատել», ფხეკაփխեկա «ջնջել, քերիչով քե-րել», უხურა փխուրա «ջնջել, խլել, քան-դել», ვხვრა փխվրա «արմատից խլել, աւե-ել», მოუხვრა մոփխվրա «արմատից պո-կել», საφხეკი սափխեկի «քերիչ», უნვიერი իխվիերի «փխրուն», որոնց պարզ արմատն է փխ. մասնիկ է ր, ինչպէս և ն, կ։-Աճ.
soft, damp, moist.
• . անստոյգ բառ. մէկ անգամ ունի Փիլ. ժ բան. էջ 223. «Ի զուգակողմանցն կրկնակաց երեքանկիւնիցն՝ երեք տառք բաղկանան. հուր և փուղձ և ութանիստն քանզի է՛ որ հրոյ ձև է և է՛ որ օդոյ և է՛ որ ջրոյ. իսկ ի չորեքանկիւնեացն քուեայն է»։ Բառ. երեմ. էջ 325 մեկնում է «ջուր». նոյն բառը վեց անգամ գտնում եմ գործա-ծուած էֆիմ. հետևեալ ձևով. Շոգիք՝ որք են բարակ փուղձ, նուրբ ճենճեր և անզգայ շունչ (էջ 245). Նծումբն ունի յինքեան ոյժ հրային, փուղձ և խոնաւութիւն սնդկային, նաև աղ հողային (էջ 252). Հոյծ, պարարտ փուղձ և սոսնձանման խոնաւութիւնն է սրն-դիկ (էջ 261). Փայտն ունի առաւել փուղձ և խոնաւութիւն ջրային, բայց քարն ունի սա-կաւ փուղձ և խոնաւութիւն... հրահալելին աարարտ խոնաւութեամբ և փղձով (էջ 262)։ ՆՀԲ մեկնում է «լոյծ, խոնաւ, հոտանուտ», իսկ ՋԲ սրա հետ նաև «ջուր», ԱԲ «թոյլ, լոյծ, խոնաւ»։ Ըստ իս, ինչպէս հուր (պիրա-միդ) և ութանիստ, նոյնպէս և փուղձ երկ-րաչափական մի մարմին է նշանակում։ Ըստ Փիլոնի երեքն էլ հաւասարակողմեան եռանկիւններից կազմւած ձևեր են. քա-ռանկիւններից կազմուած իբր ձև յիշում է քիչ յետոյ խորանարդը (քուեայ). եւ որով-հետև երկրաչափութեան մէջ հառասարա-կողմեան եռանկիւններից կազմուած կանո-նաւռր բազմանիստերը երեք են միայն (պի-րամիդ, ութանիստ և քսանանիստ), որոն-ցից առաջին երկուսը արդէն յիշուած են, աւստի փուղձ նշանակում է «քսանանիստ, իկոսաէդռոն»։-Բոլորովին ուրիշ իմաստ ունի փուղձ՝ էֆիմէրտէի մէջ։ Երկրորդ վը-կայութեան մէջ տեսնում ենք որ ծծումբին վերագրւում է հների չորս տարրերը, հուր (ոյժ հրային), ջուր (խոնաւութիւն սըն-դըկային), հող (աղ հողային), մնում է փուղձ, որ պիտի նշանակէ «օդ»։ Այս իմաս-տով է նաև առաջին վկայութեան մէջ, ուր «օդ» և «գազ» համազօր են։-Երկու նշա-նակութիւնները փուղձ «օդ» և «քսանա-նիստ» թէև շատ անյարիր, բայց միևնոյն բաներն են։ Հները, ըստ Պիւթագորեան փի-լիսոփայութեան չորս տարրերը չորս երկ-րաչափական ձևերի հետ էին կապում. օդը ութանիստի հետ, հողը խորանարդի հետ, ջուրը քսանանիստի հետ և հուրը պիրամի-դի հետ (տե՛ս Փл. Kзджори, Исторiя Зпемент. Mатематики. Qnecca, 1910, էջ 55)։ Սրա համար է որ Փիլոնի մէջ էլ հուր (պիրամիդ) «հրոյ ձև է», փուղձ (քսանա-նիստ) «օդոյ ձև է» և ութանիստն «ջրոյ ձև է»։ Ինչպէս տեսնում ենք, շարքը տեղա-փոխուած է. և դրա համար է որ էֆիմէր-տէն դնում է փուղձ «օդ» ըստ Փիլոնի, իսկ Բռ. երեմ. փուղձ «ջուր»=քսանանիստ՝ ըստ Պիւթագորեանց։
breath, wind;
intestinal gas, fart, wind, flatulency, windiness;
swelling, puffiness;
turgidness, bombast;
— հպարտութեան, gust or fit of pride;
անձայն —, noiseless fart, fizzle, foist;
—ս արձակել, հանել —ս, to fart, to let a fart, to break wind;
(անձայն) to fizzle, to foist;
— արձակող, farter;
fizzler, foister.
• ԳԴ պրս. [arabic word] pūq «փուք, փչիւն կամ փչումն բերանով»։ ՆՀԲ նոյն է դնում հյ. փուչ. յն. φῦς ռմկ. ֆը՛ս, պրս. փուք բառերի հետ։ Lag. Urgesch. 191 լիթ. puti։ Տէրվիշ. Altarm. 5-6 հյ. փչել, փուճ, փոփոգել ևն, ինչպէս նաև պրս. pūk, յն. φυχη, հսլ. nыxā, ռուս. пvxнуть «ուռիլ» ևն բառերի հետ հնխ. spu արմատից։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 663 պրտ. pūk բառից. իսկ Arm. Stud. (1883), § 285 պարսկերէ-
froth, foam, scum;
slaver, drivel;
— օճառի, soap-lather;
— ի վեր բերել, to froth, to foam;
ի բաց առնուլ or բառնալ զ—ն, to skim, to scum, to despumate.
• ՓՈԽ.-Լազ. փոփոժի, փոփոջի «փրփուր», որ թէև բաւական հեռու է երևում հայերէ-նից, բայց ենթադրում է հնագոյն *փոփորի. հմմտ. վրաց. քմարի=լազ. քոմոջի «ամու-սին» և վրաց. ծերի=լազ. մճաջի «ճանճ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 419)։ Համեմատու-թիւնը շատ կարևոր է ջ-ի և ր-ի նախնու-թիմնը որոշելու համար։
• (ՆՀԲ հոլովում է կծկի, կծկան ռայց երկուսն էլ առանց վկայութեան) «թե-լի կծիկ» Ա. թագ. ժթ. 13. Կիւրղ. թգ. «կըծ-կուած, նուաճուած» Ոսկ. մ. ա. 20 որից կծկել «ամփոփել» և կրաւ. կծկիլ «ամփո-փուիլ, քաշուիլ» ՍԳր. Բուզ. Եւագր. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 14. կծկեցուցանել Տօնակ. կծկութիւն «կարկամութիւն, կաշկանդում» Բուզ. կծկատարազ Շիր. կծկաթոռ «այն փայտի կամ թղթի կտորը՝ որի վրայ թելը փաթթեով կծիկ է շինուած» (նորագիւտ բառ) Վրդն. առ. 288. կծկում (արդի գրա-կանի մէջ)։