Entries' title containing փու : 206 results

*Փունճ

cf. Ծոպ.

· Calfa


Փունջ, փնջի

s.

root or stalk;
bunch, nosegay, bouquet;
— հրեղէն, bouquet, girandole, crowning-piece;
—ս յօրինել, to make a nosegay.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(սեռ.-ի) «բոյսի ցօղուն» Ծն. խա. 5, 22. «տրցակ բոյսի կամ կապոց ծաղիկ-ների» Տաղ. Վրդն. սղ. Երզն. լս. Միսայէլ, որից ոսկեփունջ Յհ. կթ. Ասող. նոր բառեր ևն ծաղկեփունջ, վարդափունջ, փնջակ, փըն-չիկ։

ՆՀԲ (ունջ բառի տակ) լծ. լտ. fun-dum։ Lag. Urgesch. 692 սանս. nīσი punga, punja «դէզ ևն»։ Riggs, Քե-ոակ. էջ 61 անգլ. bunch «խուրձ, փունջ»։ Տէրվ. Altarm. 58 յն. σφίγγω «կապել, իրար կապել» ևն։ Bugge IF 1, 455 դնում է *bunyo-ձևից՝ կազ-մուած բուն=պրս. bun «ծառի բուն» բառից։ Հիւնք. պրս. պինճ, պինչէ «հան-գոյց, կանանց ճակատանոց»։ Թիրեա-քեան, Արիահայ բռ. 368 պրս. [arabic word] pun-ča «ճակատ. 2. ճակատի վրայ ձգուաձ մազերի փունջ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Մկ. Մշ. Ջղ. Տփ. փունջ, Գոր. Ղրբ. փօնջ, Ագլ. փէնջ (այս վերջինը թէ ծաղկի փունջ և թէ զգեստի ծոպ նշանա-կութեամբ)։ Նոր բառեր են փնջել «փունչ կապել», փնջուիլ «ծաղկիլ», փնջաւոր «ծո-պերով զարդարուած»։

ՓՈԽ (borrowing) Ուտ. փունջ «ծոպ», վրաց. უηნჯი փունջի «ծոպ, houppe, touffe de fils en hounuet»։

NBHL (2)

Անթառամ ծաղիկ՝ շուշան վայրենի, փունջ խուռներամ գարնայնոյ. (Տաղ.։)

Կապեսցուք ի փունջ մի բազմահամ եւ բազմահոտո։ Փունջ մանուշակաց. (Վրդն. սղ.։ Երզն. լս.։)


Փուշ, փշոց

s. bot. mus.

thorn, spine, prickle;
thistle;
an Armenian note;
— ձկան, bone, fish-bone;
— պսակ, crown of thorns.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո հլ. «փուշ» ՍԳր. Եփր. ծն. Կոչ. «մի տեսակ երաժշտակսն խազ (︎)» ԱԲ (մի տեսակ վէրք» Վստկ. 168. որից փշա-բեր Ես է. 24. լդ. 12. Կոչ. 13. Ագաթ. Ոսկ. մ. բ. 19. փշալից Առակ. իզ. 9. Եփր. ծն, չարափուշ Եփր. թգ. 410. փշեղէն Բրս. մրկ. ժանտափուշ Ագաթ. սրափուշ Ագաթ. տա-փափուշ Ագաթ. թանձրափուշ Պղատ. օրին կառափուշ Լծ. փիլ. ուղտափուշ Բժշ. նոր բառեր են փշոտ, փշապատ, փշաքաղիլ, փշալար ևն։

Justi, Dict. Kurde 78 քրդ. pež «թուփ, մացառ»? Հիւնք. շփել բայից։ Petersson IF 43 (1925) էջ 74 յն. πευϰέδανος πέυϰη, լիթ. puszis, գերմ. Fichte ծառանունների հետ, որոնք ծա-դում են հնխ. peuk', puk՛ «խթել» ար-մատից. հյ. փուշ <*spuk -uo-։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Հճ. Մկ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Վն. Տփ. փուշ, Ասլ. Սլմ. փիւշ, Սվեդ. փէօշ, Գոր. Ղրբ. փօշ, Ագլ. փէշ։ Նոր բառեր են փշախեղդ, փշակոկոռ, փշատել, փշմտել, փշամզիլ փշբոյլ, փշդրամ, -ուկ, փշենի, փշիկ, փըշ-մանգաղ, փշքաշ, փշփշոտ, փշփլոտուն ևն։

NBHL (3)

Փուշ եւ տատասկ բուսուսցէ քեզ։ Քարշեցից զմարմինս ձեր փշովք անապատի։ Ճանապարհք կցեալ են փշովք։ Որպէս ձայն փշոց ի ներքոյ կատսայի։ Ելին փուշքն, եւ հեղձուցին զնա.եւ այլն։

Տրտմեցուցանեն մեղք մեր զԱստուած, որպէս փուշք զմեզ. (Գէ. ես.։)

Եթէ փեսայեսջիք դուք ընդ նոսա, եղիցին իբրեւ փուշ յաչս ձեր. (Եփր. ծն.։)


Փուշտիպան, աց

s.

body-guard, satellite, life-guard;
— զօրք, guard-house.

· Calfa

NBHL (2)

Պահէին զնոսա արձակ ի մէջ ազատագունդ փուշտիպան զօրացն։ Ետ նմա փուշտիպան մի հաւատարիմ. (Բուզ. ՟Դ. 53։ ՟Ե։)

Սահակ ասպետ յարձակեալ նիզակաւ ի վերայ փուշտիպանաց ստղարի. (Փարպ.։)


Փուռն, փռան

s.

oven;
bake-house;
kiln;
ծակ փռան, kiln-hole;
— հացագործի, baking-oven;
— խորովածոյ, Dutch oven;
— հասարակաց, common, parish oven;
— խոհակերոցի, kitchen-range;
— խնայողական, economical stove, soup-kitchen;
— կղմինտրի, brick-kiln;
— կրելի, portable oven;
portable air furnace;
ի — or փռան, in the oven;
ջեռուցանել զ—, to heat the oven, to charge, to fill;
արկանել ի —ն, to put in the oven;
cf. Թի.

· Calfa

NBHL (2)

Եկն ի տուն հացագործին.. . առեալ զսա՝ ձգեսցես ի ջեռեալ այն փուռն. . . ի ցօղ փոխեցաւ բոց փռանն. . . Հանեալ զմանուկն ի փռանէն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե։)

Հրամայեաց ի գետ ընկենուլ զմանուկն, եւ այլ ոմն ի փուռն. (Կլիմաք.։)


*Փուռնիթ

s.

misshapen loaf.

· Calfa


Փուտ, փտոյ

adj. s.

rotten, putrid, spoiled;
rottenness, corruption, putrefaction;
— ատամանց, caries, cariosity;
cf. Ատամն.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

. ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «նե-խութիւն, մարմնի կամ ուրիշ մի բանի փտած մասը» Ոսկ. Վեցօր. Սեբեր. «փտած, նեխած, ևճառած». Յոբ. խ. 18. Առ որս. Գէ. ես. ռան հարազատ (սերունդ)» Իմ. դ. 3. որից փտել, փտիլ «ապականիլ, փճացնել, նեխիլ» Յոբ. խ. 7, ժթ. 20, ժզ. 8, Սղ. լէ. 6. Ոսկ. ես. փտութիւն Նիւս. բն. Նար. փտանալ Սիրաք ժդ. 20. անփուտ ՍԳր. անփտելի Երզն. մտթ. վաղափուտ Պիտ. դժուարափուտ Փիլ. ել. փտախտ (նոր բառ)։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ՝ համէմարէ-ւով պրս. pūd բառի հետ։ ՆՀԲ լծ. լտ. putredo, յն. σηπεδων։ Lag. Urgesch. 192 ռանս. pū, լտ. putidus։ Müller SWA 42, 252 և 45, 538 զնդ. pavaiti, լն πόωւ Justi, Zendsp. 191 pū արմատի տակ Salemann KZ 8, 60 օսս, buy, պհլ. pūtak, պազ. put։ Հիւբշ. KZ 23, 19 աանս. pūti, պհլ. putak։ Պատկ. Maтep. 1, 16 պհլ. և պրս. pūd։ Տէրվ. Նախալ. 93 pu-արմատից՝ տ ածանցիչով, Հիւնք. պրս. բուտ, յն. πίϑω, φϑίω, φϑίνω, տ. putredo։ Մառ, Яз. и Лит. I 225 բասկ. hutz «դատարկ», վրաց. փուտու-րո «պարապ», հյ. փուճ ևն։-Տե՛ս և հու բառի պատմականը։

ԳՒՌ (dialectal) Սլմ. Վն. փտել, Մկ. փտիլ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Տիգ. փդիլ, Ակն. Պլ. Ռ. Սեբ. Սվեդ. փըդդիլ, Ասլ. փը*դիլ, Զթ. փը'դդը՝չ, Հճ. փmդդել, Ջղ. Սչ. փթել, Գոր. Երև. Ղրբ. Մրղ. փթէլ, Ագլ. Ախց. Կր. Շմ. Տփ. փթիլ, Հմշ. փթուշ, Ննխ. փթթէլ, բայց Ակն. փննիւգ (<փտնուկ) «փտած»։ Նոր բառեր են փտանք, փտլուկ, փտոտ, փտուկ, փու-տանալ, փուտանուն, փուտշրէշ. նաև Երև. Ղրբ. Տփ. փուտ «թերութիւն, պակասու-թիւն».-թրքախօս հայերից Ատն. փտտել օլմագ «փտիլ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ფუტურო փուտուրո «ծառի փտութիւն, մէջի դատարկոչթիւնը», დაუუ-ტუროება դափուտուրոեբա «ծառի փտիլը». დაუუტηროებული դափուտուրոեբուլի «փը-տած ծառ», օրդ. [arabic word] petut «փտութիւն» (ըստ Justi, Dict. Kurde 74), որ է գւո. փտոտ։

NBHL (15)

ՓՈՒՏ. ա. σηπτός, σαπρός putridus, putris, putidus. Փտեալ. հնացեալ. ցեցակեր. նեխեալ ապականեալ. յոռի. անպիտան. փտած. (լծ. լտ. փուդրիս եւն).

որպէս ռմկ. փուճ. եւ փիճ, Անհարազատ. νόθος adulterinus.

Ի խորոց կտրեցից զվէրն զվէրն, եւ ապրեցուցից զձեզ ի փըտոյն։ Զփուտն հանցէք։ Մաշէ զվէրսն, ուտէ զփուտն։ Երկաթ գործւոյն զփուտն եւ զթարախն արգելու։ Հատանիցէք զթարախ վերին, որ զփուտ գործէ ի ներքս։ Այրումն իջանէր, եւ ջերմն ցածեաւ, եւ փուտն խարեցաւ. (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. ղկ. Ոսկ. յհ. Ոսկ. փիլիպ.։)

Իբրեւ զթարախ եւ զփուտ ի երեւեալ։ Եթէ ոք կոչէ զնոսա (զհերետիկոսս) փուտեկեղեցեացն քրիստսի, ոչինչ մեղանչէ. (Բրս. հց.։ Վեցօր. ՟Բ։)

Կէսքն զփուտն հարկանեն, եւ կէսքն զմիսն ածեն. (Կիւրղ. ղեւտ.։)

Փուտ ինչ իցէ ի ներքս։ Յոգիսն իցէ փուտն. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)

Ածէ այնուհետեւ ի վերայ զխոր վիրին հատածն, զի զփուտն հարկանիցէ։ Բժշկեալ ինչ յորժամ ոչ դրամանեսցի, փուտն ի ներքս գործէ. (Ոսկ. ես.։)

Յորժամ տեսանիցէ ի մարմինն փուտ, երկաթ ի գործ արկանէ, եւ զփուտն ի զատ հատանէ։ Յապականեալ մարմնոյ զփուտն հատանել ընկենուլ պարտ է։ Անտի ծնանին ամենայն ցաւք, ի ցաւոցն փուտ գործին. (Սեբեր. ՟Է։ Ոսկ. եւ Գէ. ես.։ Լմբ. պտրգ.։)

Համարի զերկաթ յարդ, եւ զպղինձ իբրեւ զփայտ փուտ. (Յոբ. ՟Խ. 18։)

Փայտ փուտ ո՛չ չար եւ ո՛չ բարի ումեք կարէ առնել. (Պիտառ.։)

Փուտք եւ պատառեալ տիկք։ Զփուտն եւ զանբժշկելին ի բաց հանցէ։ Ապականացու եւ փուտ բնութիւնք են՝ որ յերկրի աստ են։ Փուտ կառք է ամբարտաւանութիւն, եւ որ ելանէ ի վերայ՝ յանկարծակի խորտակի ի վայր. (Առ որս. ՟Դ։ Գէ. ես.։ Վրդն. ծն.։ Վրք. հց. ՟Ժ. ձ։)

Բժիշկ յայնժամ բուժէ զմարմինս, յորժամ զփուտսն հանիցէ։ Ապա լիցի խոր խաղաղութիւն ի բաժանեալ փտից անհաւատիցն. (Երզն. մտթ.։)

Բազմածնունդ բազմութիւն ամպարշտաց անպիտան լիցի, եւ ի փուտ շառաւեղաց մի՛ տայցէ արմատս ի խոր. (Իմ. ՟Դ. 3։)

Որք թէպէտ ժամանակօք եւ ծննդովք բազմանան, փուտք են եւ զաղփաղփունք. (Նախ. իմ.) (որ հայրին եւ ի ՟Ա նշ)։

Առնեն կարծրագոյն (կաւ) զլոյծն, եւ երեւի հաստ փուտն. (Սեբեր. ՟Դ։)


Փուտկայ

s.

caravanserai.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(սեռ. ի) «պանդոկ, կապելայ». մէկ անգամ գործա-ձում է Գոր. և շմ. էջ 69. «Եւ հրամայեաց դատաւորն Եւետոս դահճապետի տանել ռևռկոսեան և արգելուլ ի բանտի, ուր ար-գելեալ էին ընկերք իւրեանց ի փուտկայի միոջ որ կոչի բեթթիկա»։ Զարմանալի է որ բառս գործածում են նաև նոր ժամանակի մատենագիրներից երկուսը՝ Առաքել և Յա-կոբ Կարնեցի. այսպէս՝ Զետեղեալ բնակե-ցուցին ի փութկայն՝ որ է քարվանսարայ (Առաք. պտմ. 111.-հրատարակիչը յատուկ անուն ևառծելրվ դնում է գլխատառ). Վասն տանց և ապարանից, բաղանեաց և փութ-կայից, որ է քարվանսարայ (Առաք. պտմ. 373). Բաղանիքներ և փութկաներ և քաղա-քի պարիսպն (անդ, էջ 514). Սպանդանոցք և շուկաներ, սալարակապ խաներ և փութ-կաներ, քարատաշ գեղեցիկ շինուածովք և եկեղեցիք բազումք (Յկ. կր. 31)։-Սրանց համեմատ Բառ. երեմ. էջ 325 փութեաւ «քարվանսարայ», որից և ԱԲ «կարաւանի իջևան, քարվանսարայ»։

Ալիշան, Հին հաւ. 303 պրս. butkada «կռատուն, պանդոկ» բառից։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Մառ ՀԱ 1898, էջ 270 բ. և յետոյ Goussen, որ հրա-տարակեց Վարդանեան ՀԱ 1913, 136։ Ի նկատի ունենալով բառի նոր գործա-ծութիւնները, ուզեցի կարծել որ փութ-կայ բառը թերևս արաբերէնի մէջ էլ գոյութիւն ունի, որից անցել է ստորին


Փուրծ

s.

broken piece, bit, chip, splinter, fragment;
— կտաւոյ, shearings or flue of linen or cloth, stuff, hards.

· Calfa

NBHL (1)

Ի կտաւոյն փուրծ ելանէ՝ մինչ քերի, եւ ի մարմնոյն աղտ. (Նար. խր. առ Լեհ.։)


Փուրսիշ

s.

process, action, law-suit.

· Calfa

NBHL (2)

Մինչեւ ի գլուխ չոքաւ փուրսիշն ամբաստանութեան. (Եղիշ. ՟Ե։)

Ա՛յլ է եւ Փոշիշ, զոր տեսցես. այլ ի գիրս Յհ. կթ. գրի որպէս փուրսիշ.


Փուրփուզնայ

s.

poorpoozna (kind of grapes).

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«մի տեսակ խաղող» Վստկ. 47 (Ազգ մի սպիտակ խաղող կայ, որում հոռոմն ստինաս ասէ. և այլ կայ որում փուրփուզնա ասեն). ուրիշ տեղ չէ ռռռծածուած.-Ըստ ՀԲուս. § 3092 լոյն բնագիրը բառիս դէմ ունի կորկինթական։


Փուք, փքոց

s. fig.

breath, wind;
intestinal gas, fart, wind, flatulency, windiness;
swelling, puffiness;
turgidness, bombast;
— հպարտութեան, gust or fit of pride;
անձայն —, noiseless fart, fizzle, foist;
—ս արձակել, հանել —ս, to fart, to let a fart, to break wind;
(անձայն) to fizzle, to foist;
— արձակող, farter;
fizzler, foister.

· Calfa

Etymologies (6) · Adjarian

, ո հլ. «փչած շունչը, փուքսից դուրս եկած օդը» Յոբ. է. 7. Սեբեր. Եզն. «հպարտութիւնից ուռիլը» Լմբ. ատ. Ներս. մոկ. «փորի քամի» Բրս. մրկ. 28. Յայսմ որից փուքք (անեզական) «կրակը հրահրե-լու գործիք, քէօրիւկ» Յոբ. լբ. 19. Երեմ. զ. 29. Ետ. ծդ. 16. «նուագելու տիկ» Սեբեր. «ընդեղէնի կճեպ», Բժշ. փքալ, փքանալ, «ուռիլ, տկռիլ» (հպարտութիւնից) Բ. մկ. թ. 4. Ագաթ. «փուք արձակել» Մանդ. փըք-նուլ Փիլ. լին. փքռիլ «ուռչիլ» (թթուած խմո-րի համար ասուած) Տարօն. Ա. § 96, էջ 196, «ուռիլ» Ձիաբուծութիւն (Ձեռ. Թաւրիզի, էջ 110). փքուն, փքոց (նոր բառեր), փքո-ցուռոյց Ագաթ.։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phu-«փչել» բնա-ձայն արմատից. ընդարձակ տե՛ս հևալ. փուչ, ոգի, հոգի, որոնք ծագում են նոյն արմատից (Boisacq 1042, Pokorny 2, 79-80, 144, Trautmann 234)։

ԳԴ պրս. [arabic word] pūq «փուք, փչիւն կամ փչումն բերանով»։ ՆՀԲ նոյն է դնում հյ. փուչ. յն. φῦς ռմկ. ֆը՛ս, պրս. փուք բառերի հետ։ Lag. Urgesch. 191 լիթ. puti։ Տէրվիշ. Altarm. 5-6 հյ. փչել, փուճ, փոփոգել ևն, ինչպէս նաև պրս. pūk, յն. φυχη, հսլ. nыxā, ռուս. пvxнуть «ուռիլ» ևն բառերի հետ հնխ. spu արմատից։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 663 պրտ. pūk բառից. իսկ Arm. Stud. (1883), § 285 պարսկերէ-

նից փոխառեալ չէ, այլ փչել բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ կցւում է յն. φῦοα, φυοαω «փչում, փչել» բառերին։ Justi, Dict. Kurde 294 քրդ. fik «սրինգ», fikandin «սրինգ ածել» և վրաց. փուքսի բառերի հետ։ Տէրվ. Նախալ. 93 հնխ. pu «փր-չել» արմատից՝ ք ածանցիչով։ Meillet MSL 758 և 8, 293 փուք և թուք բառե-րի ք ձայնի համապատասխանը չգտնե-լով ցեղակիցների մէջ՝ մասնիկ է հա-մարում։ Հիւնք. հյ. փչել և պրս. pug ձևերից։ Horn. Grdr. § 339 յն. φυσα ևն ձևերի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւբշ. 256 և 502 չի կարողանում որոշել թէ բառս պրս. puk ձևի՞ց է փոխառեալ թէ իբր բնիկ կցւում է վերինների հետ և կամ թէ իբր բնաձայն՝ նմանութիւնը պատահական է։ Meillet, Dial. indo-eur. 81 ունի վերի ձևով։ Պատահական նմանութիւն ունին հսլ. fukati, ռուս. Փукaть, ուկր. fukaty, չեխ. foukati «փչել, քամի անել», լեհ. fukač «նախա-տել» ևն (Berneker 286)։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Երև. Խրբ. փուք, Մշ. փուկ, Մկ. փուք՝, Սվեդ. փէօք «շունչ բերնի կամ փուքսի» (օր. Սվեդ. հիդդուձ փէօք գունես «հոտած շունչ ունիս»). Ախց. փուք «զայ-րոյթ», Զթ. Սեբ. Տիգ. փուք, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. փուքս, Մկ. փո՛ւք'ըս, Մշ. փու-կս, Գոր. Ղրբ. փօքսը, Վն. փիւզ (<*փիւկս ձևից), Ագլ. փօսկ, Սլմ. փիւկ, փիւս «փուքս գործիքը»։ Նոր բառեր են փքիլ «ու-ռիլ» (Մշ. փկիլ «հպարտանալ»), փքուիլ «ուռիլ, հպարտանալ», փքշուճ, փքնել, փրք-ռիլ «շատ ուտելուց փորը տկռիլ» (>Ննխ. Սլթ. փքռիլ, Պլ. բքռիլ), փքփքոտել, փքփքո-տուիլ, գիշերափուք. հմմտ. նաև Ագլ. մանջը փէօգ՝ «մէջը փուճ, սնամէջ, տճկ. խօփ (բողկ ևն)»։-

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ღუკვა փուքվա, დაუუკვა դափուքվա «մի բանի մէջ հաւաքուած օդը դուրս հանել», უუჭხი փուքսի «փուքս գործի-քը» (հյ. փուքս հայցական ձևից)։

NBHL (12)

πνεῦμα spiritus, ventus, flatus. (որպէս թէ փուչ. եւ արմատ Փքալոյ. ) Փչումն. շունչ. հողմ. սիւք. շարժումն օդոյ փչմամբ ի կենդանւոյ կամ ի գործւոյ՝ այտուցիչ փքացուցիչ ուռուցմամբ. (լծ. եւ յն. φύς . ռմկ. ֆը՛ս. պ. փուք. որպէս փչումն).

ՓՈՒՔ կամ ՓՈՒՔՔ. գ. (որպէս թէ փուչք). φυσητήρ, κώρυκος follis, sufflatorium. Գործի՝ որով լինի փչել ուժգին առ արծարծանել զհուր. փուքս.

Յիշեա, զի փուք են կեանք իմ. (Յոբ. ՟Է. 7։)

Տիկ հնացեալ ոչ կարէ ունել զփուք։ Տիկս իմն կազմէ, որ ոչ յանձնէ ունիցին զփուքն, եւ յամենայն փողսն տալ զփուքն. (Իսիւք.։ Սեբեր. ՟Ե։)

Զփուք հպարտութեանն յանգուցանել. (Լմբ. ատ.։)

ՓՈՒՔ. Քամի փորոյ. փուքս, տեռ.

Ի մեղկութիւն մարմնոյ լինին, ի զգայռ, եւ ի փուք, եւ յաղբոյ յաճախութիւն. (Բրսղ. մրկ.։)

Փուքս արձակէր (արդաղոն կատակօղ)։ Հանէր փուքսմեծամեծս, եւ միոյ միոյ ասէր, այս քեզ ա՛պողոն, այս քեզ փե՛ստոն. (Հ. կիլիկ.։)

Իբրեւ զփուքս դարբնաց ուռուցեալ։ Պակասեսցին փուքք ի հրոյ։ Ո՛չ որպէս գարբին մի, որ փքովք կայծակունս արծարծանէ. (Յոբ. ՟Լ՟Բ. 19։ Երեմ. ՟Զ. 29։ Ես. ՟Ծ՟Դ. 16։)

Որպէս հողմ մտեալ ի փուքսն՝ եռացուցանէ զբովս. (Գէ. ես.։)

Ուստի՞ իմացար զփուքսն օդընկալս կազմեալ, եւ զմղեալ օդն մատամբք ի նուագս յօրինել։ Երկուց փքոցն (յն. տկացն) եւ այլն. (Սեբեր. ՟Է։)

Զընդոց փուքն յստակել. (Բժշկարան.։)


Փուքք, փքոց

s. mech. mus. bot.

bellow, pair of bellows;
blast, blast engine;
bag-pipe;
follicle, seed vessel;
— ձեռաց, snapper bellows;
պարզ —, single bellows;
— դարբնաց, smith's or forge bellows;
— երգեհոնի, organ-bellows;
— կրկին հողմով, double bellows.

· Calfa


Փուքսիա

s. bot. fuchsia;
— ծիրանեգոյն, — coccinea.

· Calfa


Փրփուր, փրոյ, փրոց

s.

froth, foam, scum;
slaver, drivel;
— օճառի, soap-lather;
— ի վեր բերել, to froth, to foam;
ի բաց առնուլ or բառնալ զ—ն, to skim, to scum, to despumate.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ռ հլ. (յետնաբար յգ. փրփր-րունք, -րանց) «փրփուր» Վեցօր. որից փըր-փըրել, փրփրիլ Մրկ. թ. 17, 19. Յուդ. 3. եսն. փրփրեցուցանել Ղկ. թ. 39. փրփրածին Նռնն. Մառ. փրփրերախ Յհ. իմ. պաւլ. եղեգնափրփուր ՋԲ. ծովափրփուր, փըր-փըրալից, փրփրուն (նոր բառեր)։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. phēr-արմատից, որ և sper-«ցանել, ցրուել, սփռել», (տես փռել, սփիռ). սրանից հյ. *փիր, կրկնու-թեամբ *փիր-փուր>փրփուր. ցեղակիցնե-րից ունինք միայն յն. αՓρός «փրփուր»՝ պարզ արմատից, առանց կրկնութեան և α լաւե-լուածով. հմմտ. նաև օստ. ffiur «փրփուր»։ Միւս հնդևրոպական լեզուների մէջ այլ ար-մատից ունինք n կամ m բաղաձայնով՝ սանս. phéna-, օստ. fing, հսր. pšna, հպրուս. spaoуno, լիթ. spáine, հբգ. ferm, հանգլ. fám, լտ. spūma, սոգդ. pym 'kh, ո-րոնք հաւասարապէս պակասում են հյ. և յն. (Meillet-Ernout 927)։

ՆՀԲ լծ. լն. πορφύρα, լտ. purpura «ծի-րանի»։ Bugge IF 1, 456 միացնում է կասկածով յն. μορφὸρω «ծփալ, տա-տանիլ (ծովու)» կամ լտ. spuo «թրք-նել» ձևի հետ։ Հիմնք. յն. πορφῦρα։ Pat-rubány ՀԱ 1908 246 կազմուած փուր արմատից, որ կցում է փուք և փը-չեւ ռառերին։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 84 կրկնուած phor-արմատիզ, որի մեկնութիւնը տուել է Balt. u. Slav.

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Խրբ. Կր. Հմշ. Ջղ. Սեբ. Սչ, Տիգ. փրփուր, Ռ. փուրփուր, Գոր. Ղրբ. փրփօր, Սվեդ. փրփէօր, Զթ. փօյփույ, փօր-փուր, Երև. Արշ. Մկ. փռփուռ, Ագլ. փրփօռ. Շմ. փռփըռ, Սլմ. Վն. փռփուռ, Մշ. փըո-պուռ.-նոր բառեր են փրփրալի, փրփրա-կալել, փրփրուկ։

ՓՈԽ (borrowing) Լազ. փոփոժի, փոփոջի «փրփուր», որ թէև բաւական հեռու է երևում հայերէ-նից, բայց ենթադրում է հնագոյն *փոփորի. հմմտ. վրաց. քմարի=լազ. քոմոջի «ամու-սին» և վրաց. ծերի=լազ. մճաջի «ճանճ» (Աճառ. Արրտ. 1911, 419)։ Համեմատու-թիւնը շատ կարևոր է ջ-ի և ր-ի նախնու-թիմնը որոշելու համար։

NBHL (3)

Որպէս զվիմաւ հոսի փրփուր, եւ կամ զնոճաւ հողմք. (Առ որս. ՟Ժ՟Ե։)

Ալիք ծովու հանապազ զփրփուրն ի բաց թքանեն։ Նմանութիւն փրփրոյ.. . Փրփրովն փոնաւութեանն։ Ծնանի ափրոդիտէ ի փրփրոյ անտի. (Սարգ. յուդ. ՟Բ։ Վեցօր. ՟Գ։ Նոննոս.։)

Փրփուր ի վեր բերելով, զատամունս կրճտելով. (Արծր. ՟Գ. 8։)


Վերաչափութիւն, ութեան

s.

anametrisis.

· Calfa

NBHL (2)

Օդաչափութիւն. չափ կլիմայից. աստիճան՝ աշխարհագրական եւ աստղաբաշխական.

Վերաչափութիւն առնելով ժամագիտականաւն. (Խոր.։)


Վիմափուլ

adj.

crushed under fallen rocks or stones.

· Calfa

NBHL (1)

Զոր եւ մրրիկ ծխոյ նմանեցուցանելով, զվիմափուլ. առ ի շարժմանէ՝ թեթեւ առ ի խոնաւուտ ժամանակի փոշւոյ՝ ըստ օրինակի ծախոյ յամպս ծառացելոյ. (Անյաղթ բարձր.։)


Փափուկ, փկի

adj. adv.

delicate, soft, dainty, voluptuous;
delicious, tender, nice, exquisite;
charming, gentle, graceful;
holy, sacred;
—ս, delicately, tenderly, gently;
— ախորժակ, fine taste;
— խիղճ, tender or scrupulous conscience.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «կակուղ, մատղաշ. 2. գիրգ. քնքոյշ, նազուկ մեծացած. 3. ազնիւ, նուի-րական՝ սուրբ կամ հանգստեան օր» ՍԳը. Ագաթ. Եփր. թուոց. Փարպ. որից փափկա-նալ ՍԳր. Եփր. ծն. փափկացուցանել Յոբ. լգ. 25. փափկական Ագաթ. փափկակեաց Վեցօր. փափկասուն Առակ. իթ. 11. Բա-րուք. դ. 26. Ոսկ. եփես. ժգ. փափկոց «ու-ղեղի փափուկ մասը» Տաթև. հարց. 242 (չունի ԱԲ), փափկանկատ, փափկանկատու-թիւն (նոր բառեր)։

Տէրվ. Նախալ. 92 կասկածով կցում է հյ. փապարել, փամփուշտ, լիթ. pám-pti, «ուռիլ, գիրանալ», pampalas «գէր» ձևերի հետ և բոլորը միասին հանում է հնխ. pap, pamp արմատից։ Bugge, Beitr, 21 յն. შαφαρός «փափուկ» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Աճառ. ՀԱ 1899, 232 կրկնուած *փակ պարզականից ձայնաւորի փոփոխութեամբ։ Մառ. Ипnoл. 59 վրաց. უუუუნება փուփու-նեբա «գգուանք» բառին ցեղակից։

ԳՒՌ (dialectal) Ագլ. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. Տփ։ փափուկ, Երև. Շմ. Պլ. փափուգ, Մկ. փm-փուկ, Վն. փmփիւկ, Խրբ. փաքուգ. կան նաև փափլիկ, փամփլիկ, փամփուլ փաղաքշա-կան ձևերը։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. უაუუკი փափուկի «փա-փուկ հաց» (Չուբինով 1298), ուտ. փա-փուկ «կակուղ»։

NBHL (10)

Ուլս փափուկս։ Որպէս արմաւենիք.. . անկեալք ի տան տեառն. . . գիրգք եւ փափուկք եղիցին։ Որ զփափուկսն զդեցեալ են. եւ այլն։

Մի՛ սիրեր զեղբայրն փափուկ կերակրովք։ Հանդերձս ազնիւ եւ գեղեցիկս, փափուկս եւ պայծառս։ Ստանալ փափուկ ինչ հանդերձ. (Նեղոս.։ Ագաթ.։ Մաշտ.։)

Յաղթեցին հեշտութեանց մարմնոյ, եւ փափուկ կենաց. (Բրսղ. մրկ.։)

Ոչ կարեն ելանել ջուրք փափուկք ի ցամաք վիմէն. (Եփր. թուոց.։)

Անգայտ եւ փափուկ բնութիւն օդոյ. (Սարկ. աղ.։)

Փափուկ գաւառ. (Փարպ.։)

Կամ Գիրգ. քնքուշ. վայելչագեղ. փափկասուն. մեղկ. փափուկ մեծցած, նազիք.

Գիրգն՝ որ ի քեզ, եւ փափուկն յոյժ։ Ոչ եւս յաւելուցուս կոչել գիրգ եւ փափուկ։ Լո՛ւր զայս փափուկդ։ Ի վերայ փափուկ որդւոցն քոց։ Եւ շուշան էր փափուկ յոյժ, եւ գեղեցիկ տեսլեամբ.եւ այլն։

Փափուկ օրիորդ։ Եւ իմ տեսեալ զնոսա փափուկս. (Խոր. ՟Բ. 47։ Վրք. հց. ՟Ժ։)

Կոչեսցես զշաբաթս փափուկս նուիրեալս եւ փառաւորեալս. Փափուկ ունել զօրն շաբաթուց։ Փափուկ ունել զեօթներորդ շաբաթուց. եւ այլն։


Փութ, փութս

adv.

hastily, soon;
— — առնել, to rend, to tear in pieces.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«կտոր, պատառ». մէկ անգամ ունի Ոսկիփ. «Թափեցան շունքն ի վերայ գայ-լոցն՝ խածատել և վիրաւորել, և փութ փութ արարիա»։

NBHL (2)

Մի փութս նկրտիս յառ ժամանակաց տեսութիւնս. (Կլիմաք.։)

Թափեցան շունչն ի վերայ գայլոցն՝ խածատել եւ վիրաւորել, եւ փութ փութ արարին. (Ոսկիփոր.։)


Փութաբան

adj.

speedy in speech, quick speaking.

· Calfa

NBHL (1)

Ոչ լինել փութաբան եւ երագախօա ընդ Աստուած. (Լմբ. ժղ.։)


Փութաբանեմ, եցի

vn.

to speak too fast, and too indistinctly.

· Calfa

NBHL (1)

Անհնար է անդադար սաղմոսել կամ կարդալ, կամ փութաբանել ի բանս Աստուածայ. (Բրս. հց.։ Եւ արդ մի, ասէ, փութաբաներ. Լմբ. ժղ.։)


Փութաբար

adv.

cf. Փութապէս.

· Calfa

NBHL (2)

Փութապէս. եւ փութով պնդութեան.

Զի՞նչ է ապա այն այնպէս փութաբարն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)


Փութալի, լւոյ, լեաց

adj.

pressing, important, desirable.

· Calfa

NBHL (2)

Այն ինչ՝ յոր լինի կամ պիտի փոյթ ունել, եւ փութալ. ցանկալի կամ ճեպելի. հավես ընելու, ուզելու, ետեւէ ընկնալու.

Մինն փութալի, եւ միւսն արհամարհելի։ Փութալի է մեղացն աղքատութիւն։ Որ վախճան ունի, ոչ է յոյժ փութալի։ Ոչինչ ամբառնայ զիս՝ որք միանգամ վայելչականք այլոց են փութալիք։ Ոչ մի ինչ ընդ աշխարհիս փութալիս զբաղել (կամ շաղել ) նոցա։ Մի յաշխարհիս ճեպելեացն է ամուսնութիւն, մանաւանդ թէ սկիզբն եւ արմատ ամենայն սնոտի փութալեացն. (Նիւս. սքանչ. եւ Նիւս. կուս.։)


Փութալուր

adj. fig.

quick-eared;
intelligent, sharp-witted.

· Calfa


Փութակամ

adj.

earnest, diligent.

· Calfa


Փութաճեմ, ի, ից

adj.

swift of foot.

· Calfa


Փութամ, ացայ, ա՛, ացիր

vn.

to make haste, to hasten, to be quick, eager, to hurry;
to strive, to endeavour;
to be diligent, to apply oneself to;
չ-, to be slow, not to hurry, to take one's time;
փութալով առնել զիմն;
to do anything in a hurry;
փութա՛, quick! make haste!
փութա՛ էջ այտի, come down quickly!
յայն միայն փութայր, he dreamed of nothing else than;
յայն առաւել փութամ զի, my chief desire is to;
եւ զիա՛րդ փութամ մինչեւ կատարեսցի, and how am I straitened till it be accomplished !.

· Calfa

NBHL (4)

Փութա՛ թերա՛ գրիւս երիս։ Փութացաւ իջոյց զսափորն։ Փութացեալ այրեցին զքաղաքն։ Փութացան իջանել։ Փութացարո՛ւք եւ յղեցէ՛ք դուք զոք։ Փութայ մեծանալ այր չարակն։ Փութայ իբրեւ զհաւ ի ծուղակս։ Փութասցին ի նա ժողովուրդք բազումք։ Փութան գործել զչարի։ Փութալ պահել զմիաբանութիւն հոգւոյն։ Փութասջի՛ր (կամ փութացի՛ր) զանձն քո ընտիր կացուցանել։ Փութասցո՛ւք այսուհետեւ մտանել յայն հանգիստ.եւ այլն։

Արդ եկա՛յք եղբարք զօգուտն վտսն հասարակաց շինութեան փութասցո՛ւք (այսինքն հոգասցո՛ւք)։ Միայն զի զհարկելն լիով փութասցի. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 29։)

Ոմանք ի հանգիստ եղբարցն փութային։ Առաւել փութասցին ի մեծ ծառայութիւն։ Որք յիմաստութիւն եւ որք ի բժշկականութիւն փութացեալ. (ՃՃ.։)

Երկնայնոյն փութալ հանգստեան. (Շ. մտթ.։)


Փութամահ

adj.

hastening death, causing death quickly.

· Calfa


Փութամոռաց

adj.

forgetful, oblivious, of short memory.

· Calfa

NBHL (1)

Որ մոռանայ փութով. մոռացկոտ։ (Սկեւռ. լմբ.։)


Փութանակի

cf. Փութապէս.

· Calfa

NBHL (4)

σπουδῇ, μετὰ σπουδῆς studiose, cum studio εὑθέως statim, confestim, festinanter. Փութապէս. փութով. փութալով. վաղվաղակի. ճեպով. ստիպաւ. շուտով, շուտ մը, արտորնօք.

Կամ իբր ա. ταχύς, ταχεῖα celer. Արագագոյն. վաղահաս. Փոյթ. Ամբոխէ զտեսանելիսն փութանակի շարժութիւնն։ Վասն փութանակի եւ լուսաւորագոյն յարութեանն։ Հայելով ի փութանակի եւ անյայտ կենցաղոյս վախճան. (Նիւս. բն.։ Ագաթ.։ Փարպ.։)

Փութանակի ուտիցէք, զի զատիկ տեառն է։ Բռնադատէին փութանակի եգիպտացիքն զժողովուրդն հանել զնոսա։ Փութանակի հասանէին իրքն այն եւ ի շուշան քաղաք։ Փութանակի ընդ առաջ եղեւ նմա։ Եկին փութանակի.եւ այլն։

Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդնուպօլսէ՝ գնայ կայսրն փութանակի. (Յհ. կթ.։)


Տարափումն, ման

s.

heavy fall of rain.

· Calfa


Տարրատռփութիւն, ութեան

s.

immoderate love or desire of terrestrial things;
idolatry.

· Calfa

NBHL (2)

Տռփումն ի տարերս. սէր նիւթականաց. տարրապաշտութիւն.

Տարրատռփութեան դեւն ստիպէ՝ բարեքաձեւաց տարերց երկիրպագանել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)


Տարփութիւն, ութեան

s.

cf. Տարփանք.

· Calfa

NBHL (2)

Տարփանք. տարփումն. տրփումն. տռփումն.

Զկին իւր ի մեծ նեղութիւն արգել սակս տարփութեան (կամ տրփութեան) երանելւոյն գլափիւղայ. (Խոր. ՟Բ. 85։)


Տարփումն, ման

s.

cf. Տարփանք.

· Calfa

NBHL (4)

Հարկաւորեալ յայնժամ լնուլ զտարփումն եղբօրն, բացեալ զգերեզմանն. (Դիոն. թղթ.։)

Պարեմք հոգեպէս տարփմամբ ... Ստացար քեզ օրհնաբանս անձկով տարփման։ Զտարփումն անյագ սիրոյն որ առ նտ. (Նար. կուս. եւ Նար. երգ.։)

Լնուլ զաստուածահաճոյ տարփումն սիրոյ՝ թագաւորին. (Ճ. ՟Ա.։)

Իմաստութեան տարփումն։ Եռայր յիս տարփումն բաղձանաց. (Երզն. մտթ.։ Ուռպ.։)


Տափափուշ

s. bot. tribulus terrestris, caltrop, thistle.

· Calfa

NBHL (1)

Դժնիկն եւ տատասկն, ժանդափուշն, տափափուշն, սրափուշն. (Ագաթ.։)


Տափունչ

cf. Տափաքիթ.

· Calfa


Տրոփումն, ման

s.

tramp, trampling.

· Calfa


Ցամաքաչափութիւն, ութեան

s.

land-measuring, surveying.

· Calfa

NBHL (2)

Չափումն ցամաքի. երկրաչափութիւն ցամաք երկրի.

Կարեւոր է դիոպտառ (գիտակն) առ ի ցամաքաչափութիւն. (Խոր. աշխարհ.։)


Տռփութիւն, ութեան

s.

cf. Տռփանք.

· Calfa

NBHL (6)

Յոյս՝ դիւրութեամբ ածանցուցիչ, եւ ըստ զգայութեամբ անբանի եւ ձեռնարկելոյ ամենայն տռփութեամբ. (Պղատ. տիմ.։)

Ընչից անյադ, եւ անեզր ստացուածոց տռփութիւնք. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)

Այսուիկ գերապայծառ եւ գեղեցիկ երկնից տռփութեամբ լցեալ եղեն դասք ճգնաւորականք. (Վրք. հց. ՟Ա. ձ։)

Երանի որ առ տէր այնպիսի ստացաւ տռփութիւն, որպէս ունի տռփողն չարեաց առ տռփելին իւր. (Կլիմաք.։)

Տռփութիւն ցանկութեան։ Ըստ գարշելի տռփութեան. (Փիլ. լիւս.։ Նոննոս.։)

Ի սիրտ նորա բորբոքէր հուր տռփութեանն ... Անկաւ խորհուրդ չար ի սիրտ կնոջ իմոյ՝ տռփութեան քո. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Է։)


Տռփումն, ման

s.

cf. Տռփանք.

· Calfa

NBHL (6)

Ոչ էր կեանք նորա այլ ինչ, բայց տռփումն եւ գիութիւն։ Զտռփումն ցանկութեան ախտին նահանջեալ։ Տռփմամբ կերակուր կամեցաւ առնել. (Շ. ՟բ. պետ. ՟Ի։ Մագ. ՟Ձ՟Բ։ Մխ. առակ.։)

Յորժամ տռփումն աստուածային ողջախոհ եւ արդար խորհրդոցն պատահեսցի. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)

Ո՛չ ախտաւոր տռփմամբ, այլ աստուածային։ զտռփումն սիրոյ սրբոցն՝ որ առ քրիստոս։ Ցանկութիւն եւ տռփումն առ աստուած մերձաւորութեան։ Աղօթք եւ իղձք սրտին տռփման. (Նոննոս.։ Նար. երգ.։ Շ. յկ. ՟Ծ՟Ա։ Լմբ. պտրգ.։)

Տռփումն յերկինս համբառնալոյն. (Կլիմաք.։)

Աստուածայինն տռփումն։ Աստուածային տռփմանց երգս (երգոց). (Դիոն. երկն. եւ Դիոն. եկեղ.։)

Իմ տռփումն խաչեցաւ. (այսինքն սէր իմ, իբր սիրելին անձին իմոյ) (Ածազգ. ՟Է։)


Տերեփուկ

cf. Տերփուկ.

· Calfa

NBHL (1)

Կենդարիոն. տերեփուկ մեծ, կամ տերուկ մեծ. (Գաղիան.։ Բժշկարան.։) Իսկ մատն միայն է բժշկական։


Տերփուկ

s. bot. greater and lesser centaury;
bull-weed.

· Calfa


*Տեփուր

s.

wooden disk or plate.

· Calfa


Քարակոփութիւն, ութեան

s.

stone-cutter's calling or art.

· Calfa

NBHL (1)

Գիտեմ հիւսնութիւն եւ քարակոփութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)


Քափուր, փրի

s. bot.

camphor;
camphor-tree.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«շատ կծու հոտով բիւրեղային մի նիւթ, որ հանում են՝ Մալայեան թերա-կղզում, Սումատրա, Ֆորմոզա և Ճապոն աճող մի ծառի փայտից» Խոր. աշխ. 615, նաև գրուած կափուր՝ ըստ ՀԲուս. § 1378։

= Պրս. [arabic word] kāfūr, պհլ. kā̄fūr նոյն նշ. ծագում է մալայ. [arabic word] kāpur բառից, որ նշանակում է «կիր. 2. քափուր» և յառա-ջանում է սանս. karpūra «սպիտակ» բա-ռից. իբրև բժշկական կարևոր նիւթ տարա-ծուելով ամէն կողմ, փոխառութեամբ յա-ռաջացել են բելուճ. kāfūr, ասոր. kapur, վրաց. քափուրի, նյն. ϰαμφορα, ստ. յն. ϰαφουρα, լտ. camphora, ֆր. camphre, գերմ. Kam-pfer, ռուս. камфapá ևն։-Հիւբշ. 257։

NBHL (1)

Լինի ի հնդիկս ... քափուր, եւ բազում դեղք բժշկականք. (Խոր. աշխարհ.։)


Քստմնափուշ

adj.

terrifying, striking with horror, making one's hair stand on end, horrible, fearful, awful.

· Calfa

NBHL (2)

Ոյր փուշն կամ սուր ծայրն է քստմնելի. քստմնեցուցիչ որպէս զփուշ խոցոտիչ.

Յիշատակաւ հարման հեղուսիցն՝ քստմնափուշ տաժանատեսիլ ոգեպահանջից. (Նար. ՟Ի՟Ը։)


Քսփուս

cf. Փասքուս.

· Calfa

NBHL (2)

Մարդիկ՝ որք լինին բանսարկուք եւ քսփուսք յատենի. (Մխ. դտ.։)

Քսփուս եւ առունկնճառք, որով արտաքս ձգեաց օձն զեւայ ի դրախտէն. (Վրք. հց. ձ։)


Օդաչափութիւն, ութեան

s.

aerometry.

· Calfa

NBHL (2)

Եւ է ասպարէսն ըստ օդաչափութեան՝ քայլս ՟Ճ՟Ծ. (Խոր. աշխարհ.։)

ἁερομετρία aeris mensio. Չափունմն տարածութեան օդոց. չափ վայրաց ըստ ուղիղ գծի օդային միջոցին.


Definitions containing the research փու : 1559 results

Բագձաձական, ի, աց

adj. gr. collective.

· Calfa

NBHL (1)

Բագձաձական՝ առաքինութեանցն անչափութեան. (Սկեւռ. լմբ.։)


Անվաւեր

adj.

invalid, null, illegal, insufficient;
apocryphal;
— առնել, to invalidate.

· Calfa

NBHL (1)

invalidum, non valens. ասի ըստ իրաւաբանից՝ Յոչինչ գրելին. ի դերեւ ելեալն. ընդունայն. որ չանցնիր, բան չի սեպուիր, փուճ. կեչմէզ, պադալ, պօշ.


Անվեհեր

adj. adv.

intrepid, fearless, courageous, bold;
intrepidly, fearlessly, boldly.

· Calfa

NBHL (2)

Արածէին անվեհեր փութով. (Յհ. կթ.։)

Առանց յապաղելոյ. արագ արագ. անդանդաղ. փութով. արիաբա, եւ մտադիւր սիրով. համարձակ. աներկբայ.


Անվիրաւոր

adj.

invulnerable

· Calfa


Անվիրաւորելի

cf. Անվիրաւոր.

· Calfa


Անցանեմ, անցի, անց

vn.

to pass;
to flow, to run;
to pass away, to end, to cease;
to passover, to omit;
— զանցանել, to exceed;
to surpass, to excel, cf. Գերազանցեմ, cf. Յառաջատեմ;
զբանիւ՝ ըստ հրամանն, to infringe, to transgress, to violate, to break;
— ընդ մէջ, to cross;
to pierce, to penetrate;
— վերստին, to repass;
—ի տեղի այլոյ, to succeed;
— ընդոստ, to leap;
— արագ, to hasten;
— զաւուրբք, to grow old, cf. Ծերանամ, cf. Պառաւեմ, cf. Զառամանամ;
— ճրագի, to be extinguished;
— ժամանակի, to elapse;
— անցից, to happen;
— յաշխարհէ, to die, to expire;
հասանել —, to cross, to traverse;
— ըստ չափ՝ ըստ սահման, to surpass, to exceed, to go beyond the limit;
հապճեպ զբազում իւիք, to pass rapidly over many things;
սակաւ ինչ — բանիւ, to speak briefly.

· Calfa

NBHL (2)

Ոչ անցանէ փութով. (Ոսկ. գծ.։)

Ոչ անցանէ փութով, այլ եւ յամէ եւս ի բանն. (Ոսկ. գծ.։)


Անփոյթ

adj.

negligent, careless, inattentive, indifferent, indolent;
— առնել, — լինել, to neglect, to slight, cf. Անտեսել.

· Calfa

NBHL (2)

ԱՆՓՈՅԹ ԱՌՆԵԼ. ἁμελέω. curare non habeo, supersedeo, negligo, contemno. Անտես առնել. զանց առնել. փոյթ չառնել. եւ Անփութութիւն առնել. յուլանալ. հեղգանալ. արհամարհել. չհոգալ, հոգը չըլլալ. իհմալլըգ էթմէք, խօրլամագ. պագմամագ.

ԱՆՓՈՅԹ ԼԻՆԵԼ. որպէս կր. վերնոյն. Յանհոգս կամ անխնամ թողեալ լինել. եւ Չլինել փութոյ. իհմալ օլունմագ, թէրք օլունմագ.


Անփոյթութիւն, ութեան

s.

negligence, carelessness.

· Calfa


Անփտութիւն, ութեան

s.

want of rottenness, incorruptibility.

· Calfa

NBHL (1)

Անփուտն գոլ.


Անքանակ

adj.

without measure or quantity.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՆՔԱՆ եւ ԱՆՔԱՆԱԿ Ոյր չիք քանակ. եւ Անչափ. անսահման. որ չիչափուիր, չափի տակ չինկնար. եւ չափէ դուրս.


Անքթթելի, լւոյ, լեաց

adj. adv.

that does not wink the eye;
without winking, with fixed eyes.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՆՔԹԹԵԼԻ ԱՆՔԹԻԹ Որ ոչ քթթէ. ուր չիցէ թօթափումն կամ թարթափ աչաց. անշարժ հայեցիւք. դէպուղիղ նկատօղ.


Անքթիթ

cf. Անքթթելի.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՆՔԹԹԵԼԻ ԱՆՔԹԻԹ Որ ոչ քթթէ. ուր չիցէ թօթափումն կամ թարթափ աչաց. անշարժ հայեցիւք. դէպուղիղ նկատօղ.


Անքնին

adj.

inscrutable, impenetrable, hidden, secret.

· Calfa

NBHL (1)

Որ զընտրութիւնն այսպիսի իրաց ինչ ուսանել փութային, չքաւորեցան, եւ յանքնինս անկան. (Կիւրղ. ղեւտ.։)


Անօթ, ոց, ից

s.

vase, vessel, pot;
box;
piece of furniture;
tool, instrument;
—ք խոհակերոցի, kitchen-range, set of pots and kettles, յ— առնուլ, խնդրել, to borrow;
յ— տալ, to lend.

· Calfa

NBHL (1)

σκεῦος. instrumentum. Գործի, մանաւանդ պատերազմական. գործիք զէնք. ալաթ. սիլահ. փուսատ.


Աշխատասէր

cf. Աշխատաջան.

· Calfa


Աշխատասիրաբար

adv.

diligently, carefully.

· Calfa

NBHL (1)

φιλόπονως. studiose, accurate, sedulo, diligenter. Իբր աշխատասէր. փութով պնդութեան. յօժարութեամբ. մտադիւր ջանիւ. անձանձիր.


Աշխարհ, աց

s.

world, universe;
land, country, region;
փոքր —, microcosm;
հանդերձեալ —, the other world, future life;
ընդ ամենայն —, through all the world;
— ամենայն, all the world or people, every body;
ըստ — հանել, to expatriate, to exile, cf. Արտաքսեմ, cf. Աքսորեմ;
ելանել՝ փոխիլ յաշխարհէ, to go in the other world;
գալ յ—, to be born, to come into the world;
յաչս —ի, in the eyes of the world;
զուլ զ—, to leave the world.

· Calfa

NBHL (1)

Աշխարհաւ փուրսիշ ի վերայ յարուսջիր. (Եղիշ. ՟Ը։)


Աշխարհագրութիւն, ութեան

s.

geography;
— բնական, physical -;
— քաղաքական, political -.

· Calfa

NBHL (1)

Վասն աշխարհագրութեանց, եւ բաժանմանց ազգաց բան ճառիւր։ Զաշխարհագրութիւն յարմարեցին ի ճանապարհորդութենէ, եւ ի նաւարկութենէ, եւ ստուգեցին յերկրաչափութենէ. (Խոր. ՟Ա. 5. եւ ՞՞։)


Աշխարհամուտ

adj.

open to public entrance, frequented, resorted to;
— Դուռն, Court.

· Calfa

NBHL (1)

Յոր աշխարհ ամենայն կամ բազմութիւն մարդկան մտանէ. (այն է աքունի դուռն, արքունիք). պապի հիւմայիւն, գափու, տէրի տէվլէթ.


Աշխէտ

adj.

reddish;
of a fiery colour;
— ձի, chesnut horse.

· Calfa

NBHL (1)

πυρρός rufus, ruber վրացերէն՝ սխէտի Կարմիր դեղնագոյն, հրագոյն, բոցագոյն՝ որպէս ծիրան, նարինջ. աթէշի. թուռունճի. փօրփուգալի.


Ապիկի

s.

varnish;
cf. Ապակի.

· Calfa


Աստուածութիւն, ութեան

s.

divinity;
deity;
God.

· Calfa

NBHL (1)

Պարեգօտք Յոսեփու թաթաւեցաւ արեամբ, բայց մարմին նորա ինչ ոչ վնասեցաւ. սոյնպէս եւ զմարմին տեառն մերոյ կալան, եւ ոչ զաստուածութիւն նորա. (Եփր. ծն.։)


Ատամահան

cf. Ատամնահան.

· Calfa

NBHL (1)

Խոցիչս, շամփուրս, ճանկս, ատամահանս. (Հ=Յ. փետր. ՟Ի՟Ե.։)


Ատամն, ման, մունք, մանց

s.

tooth;
պարք, շարք ատամանց, set, row of teeth;
յօրինել ատամունս, to indent;
խորտակել, փշրել զատամունս, to break the teeth, to notch, to break off;
— ածել, bite;
առնուլ ատամանց, to set the teeth on edge;
հանել զ—, to extract or draw out a tooth;
ցաւ ատամանց, tooth-ache;
ցաւէ — իմ, I have the toothache;
փուտ —, carious tooth;
մաքրել զատամունս, to brush or clean the teeth;
կրճտել զատամունս, to gnash, to show the teeth.

· Calfa


Արագահաս

adj.

that happens, arrives or comes quickly.

· Calfa

NBHL (1)

Որ արագ հասանէ. փութով հասեալ Ի վերայ.


Արագեմ, եցի

vn.

to hurry ones self, to hasten, to be diligent.

· Calfa


Արագեցուցանեմ, ուցի

va.

to hasten, to press, to accelerate, to dispatch.

· Calfa


Արագընթաց

adj.

that runs quick, swift.

· Calfa

NBHL (1)

Յարագընթաց ոտս փութացեալ. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)


Արածեմ, եցի

va.

to graze, to pasture, to keep, to take care of;
— զհողմս, to cherish vain hopes, to build castles in the air.

· Calfa

NBHL (1)

Ծածկեաց զամենայն մարդիկն ախտն փութապէս անվրէպ՝ որպէս հուր զտունս արածելով. (Նիւս. ի սքանչ.։)


Արբուցանեմ, ուցի

va.

to give to drink, to soak;
to water, to steep.

· Calfa


Արգելում, ելի

va.

to hinder, to obstruct, to arrest;
to close, to shut, to enclose;
to sequester, to hold, to imprison;
to forbid, to interdict, to prohibit;
to amuse, to occupy;
to interrupt, to disturb.

· Calfa

NBHL (1)

ἑγκλείω, συγκλείω. includo, occludo. Յարգել արկանել. խափուցանել. փակել ի ներքս. չթողուլ ելանել. պաշարել. դնել ի բանտի կամ ի դիպահոջ. գոցել, պահել, ներսը արգիլել. գափաթմագ, ալըգօմագ, հապս էթէմէք.


Արդարադատ

adj.

thatjudges equitably, just, equitable.

· Calfa


Արդեօք

adv.

perhaps, never, if, not, still, even;
certainly, undoubtedly, indeed;
կամիք —, will you ? ոչ կարեմ —, I Cannot;
այնչափ իմաստուն է, որպիսի ոչ ոք —, he is as learned as any one;
չգիտեմ արարից — թէ ոչ, I know not whether I shall do it or not ? հարցանէք թէ — սիրեցեմ զձեզ, you ask if I love you? մի —, God forbid !

· Calfa

NBHL (1)

Գնա՛ արդեօք, եւ ընդ այգն եկեսցես փութով։


Արեւ, ու

s.

sun;
light;
life, day;
յ—ու գալ, to come in broad, day-light, to come before the sun sets;
յ—ն երգնուլ, to swear by one's days or life;
զքաղցր —ն յաչաց հանել, ղրկել յ—է, to deprive of light, to blind;
յ—է արկանել, զ— հատանել, to murder, to kill;
to lose one's life;
ի մտանել —ու, the setting of the sun;
յելանել, ի ծագել —ու, the rising of the sun;
ըմպել յ— ուրուք, to drink to the health of some one, to toast;
մուտք, ելք —ու, sun set or – down, sun rise.

· Calfa

NBHL (1)

Զի՞ է՝ զի յարեւու (կամ յարեւի) եկիք այսօր. (Եւ. ՟Բ 18. յն. փութացայք։)


Առաւել, աւ, օք, ովք

adj. adv.

redundant, superfluous, excessive;
trascendent;
more, rather;
too much;
— եւս, more, over and above, besides, so much, the more, cf. Աւելի, cf. Առաւելապէս, cf. Առաւելագոյնս, cf. Մանաւանդ;
— քան, more than;
— քան զ—, —ագոյն, more and more, too much;
— եմ, լինիմ, գատնիմ, cf. Առաւելում.

· Calfa

NBHL (1)

Առաւել բարձրացոյց։ Առաւել փութասջիք։ Առաւել զուարթացոյց. եւ այլն։


Առաւելաստաց

adj.

greedy, eager;
avaricious.

· Calfa

NBHL (1)

Պարտ է վերջանալ յառաւելաստաց շաղփաղփութեանց. (Արիստակ. գրչ.)


Առեղծանեմ, ծի

va.

to undo;
to untie, to dissolve, to ruin;
to explain an enigma.

· Calfa

NBHL (1)

Առեղծանել փութայր զկապ միաբանութեան սիրոյ նոցա. (Յհ. կթ.։)


Առեւանգ, աց

s.

rape, abduction;
— առնել, cf. Առեւանգեմ.

· Calfa


Առեւանգութիւն, ութեան

s.

cf. Առեւանգ.

· Calfa

NBHL (1)

ԱՌԵՒԱՆԳՈՒԹԻՒՆ. ἀρπαγή. rapina, raptus. որ եւ ԱՌԵՒԱՆԿ. Հափափումն. յափշտակութիւն աղջկան կամ կնոջ օտարի, կամ մանկան.


Առժամայն

adj. adv.

recent, new;
presently, immediately;
soon, forthwith, directly, suddenly;
առժամայս, at present, now;
for the present.

· Calfa


Առխեթեմ, եցի

va.

cf. Խթեմ.

· Calfa

NBHL (1)

Եւ մեր զնաւն առխթեալ. Զի՞նչէ է առխթելն. այսինքն զնաւարկութիւնն ճեպովք վճարելով. ... զի առդ (է) նախդիր. իսկ խթեալ զնաւն, որպէս խթանաւ ինչ զգրաստս ընդոստուցանելով առ ճեպ փութոյն. (Ոսկ. գծ.։)


Առունկնճառ

adj.

whisperer;
informer, accuser, denunciator.

· Calfa

NBHL (1)

Քսփուս, եւ առունկնճառք, որով արտաքս ձգեաց օձն զեւայ ի դրախտէն. (Վրփ. հց. ձ։)


Աստուածաբար

adv.

godlike, divinely.

· Calfa

NBHL (1)

Որ փրկելն փութայ, աստուածաբար փրկէ. (Արշ.։)


Առանց

prep.

without, except, save;
— իմ, without me.

· Calfa

NBHL (1)

Արար զնա գլուխ խօսուն ի վերայ այնոցիկ՝ որ առանց բանից են (այսինքն անբանից). (Եփր. ծն.։ Չի՛ք սահման առանց քո. այսինքն թափուր ի քէն. Նար. ՟Ի՟Գ։)


Առաջապահ, աց

s.

vanguard, van;
guard;
— նաւաց, pilot, steersman.

· Calfa


Բաժին, ժնից

s.

part, share, portion, quota, proportion, distribution, equality, parcel, piece;
dose;
lot;
— հարկաց, assessment.

· Calfa

NBHL (1)

Սահմանաց եւ բաժնից պայմանս (յն. զերկրաչափութիւն) ուսուցանել. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Բախեմ, եցի

va.

to strike, to beat;
to shock, to knock;
to touch;
to scourge;
—ի քարի զոտս, to strike one's foot in a stone;
— հողմոց զտուն, raging of the wind against the houses;
— զգուռն, ի գրան, to knock at the door;
— զկուրծս, to beat one's breast;
— զքնար, to touch a cithern, harp, lyre;
— ճառագայթից զաչս, to dazzle the eyes;
բախեալ արտասուօք, burst into toars.

· Calfa

NBHL (1)

Ձիավարք զդժուարերասանն ձիոց ոչ փութով խեղդեն սանձօքն, եւ ոչ անդրէն բախեն. (Բրս. յուդիտ.։)


Բամբակ, ի

s.

coton;
— ազնիւ, wadding

· Calfa

NBHL (1)

ξύλον, πάμβαξ gossypium (լծ. դոզտկ. իսկ βόμβυξ bombyx տ. ՇԵՐԱՄ). գրի եւ ԲԱՆԲԱԿ. ռմկ. բամպակ. բամպուգ, բամուգ. պ. բէնպէ. ար. գուդուն, կամ գուդն. իտ. քօթթօնէ. Բերք բուսոյ ի գոզակէ ելեալ՝ սպիտակ, փափուկ, նիւթ հանդերձի ի ջերմ պահել զմարմինս.


Բան, ներ, նեար

s.

thing;
cf. Բան.

· Calfa

NBHL (1)

Եթէ ոչ փութամք զերիցս այսոցիկ քննել զբանն, ընդունայն ընթանամք. (Վրք. հց. Դ։)


Բան, ից

s. bot.

"speech, word, term, saying, dictate, expression, oration, discourse, language, history;
proposal, treaty, promise;
thing;
reason, intellect;
understanding, intelligence;
oracle;
the Word;
ի —ի առնել, to interpose, to employ;
ընդ բանիւ առնել, to excommunicate, cf. Բանադրեմ;
— առ —, word for word;
միով —իւ, in a word;
զբանիւք առնել, to converse, to speak;
ի բանս արկանել, ի —ի առնել to persuade, to convince, to gain;
զ—իւք անկանել, to converse with, to hold a conversation;
ի բանս հրապուրանաց արկանել, ի —ս ելու առնել, to charm or to allure with one's words;
—ս ընդ իրեարս դնել, ի բանի լինել ուրուք, —ունել ընդ ումեք, — կապել առ ոք, to understand, to be understood, to come to an understanding;
ըստ իմունս —ի, որպէս իմ —ս է, according to me;
ի — տանել, արկանել, to employ, to serve one's self;
—ել, կալաւ, it is said;
զոյզ ընդ —իցս, at these words;
ասել — չարութեան զումեքէ, —ս բարեաց խօսել վասն, to speak ill or well of some one;
զի՞նչ է —ս այս, what is this ?
— տալ, to promise, to give one's word, cf. Խոստանամ;
թողէք ի բաց զ—երդ, leave these things;
—ի գործ առնել, to begin to speak;
վախճանել զբանս իւր, to finish one's discourse;
— վճարել, to do some thing;
ոչ եւս ընդ —ս ինչ ածեալ, without any hesitation;
— ինչ է ինձ ընդ քեզ, I have a word to say to you;
ըստ —ի ամենեցուն, according to every body;
վասն քո բանիդ, upon your word;
ըստ —ի քո, according to what you have said;
գիտես ընդ ում է —դ, you know well with whom you have to do;
մինչգեռ —քն ի բերան նորա կային, hardly had he spoken;
—ք ինչ են իմ ընդ ունեք, I have a suspicion of some one;
I have intrigues or connections with some one;
—ք ինչ ոչ էին, ոչ գոյին նոցա ընդ ումեք ի մարդկանէ, they have neither society nor commerce with other men;
առանց —ի պոռնըկութեան, except for cause of adultery;
բան առնել՝ կապել՝ ունել, cf. Ուխտ դնել." myrobalan (fruit, tree and oil);
acorn (fruit).

· Calfa

NBHL (1)

Եթէ ոչ փութամք զերիցս այսոցիկ քննել զբանն, ընդունայն ընթանամք. (Վրք. հց. Դ։)