armenist, who speaks and writes pure Armenian;
armenism, pure Armenian.
like Haig, valorously, courageously.
Իբրեւ զհայկ՝ ահաւոր զօրութեամբ, ուժով. հսկայաբար. դիւցազնաբար.
Առեալ հայկաբար զութ արձանս ի վերայ ուսոց. (Ագաթ.։)
of the race of Haig, Armenian.
Որ է ի զարմէ հայկայ հայկազն. արամեան.
cf. Հայկազուն.
cf. Հայկազուն.
որ եւ ՀԱՅԿԱԶՈՒՆ. Որ է յազնէ հայկայ. եւ Ազգ հայկայ. հայ. հայք.
Օրհնութեան ժառանգորդ, ի սիսականացն հայկազն. (Մագ. ՟Ե։)
Ընտրեալ գլուխ գոյր հայկազին՝ գրիգորիոս պահլաւունին. (Շ. յիշ. առակ.։)
Յաշխարհիս հայկազանց։ Երուանդ՝ որ ի հայկազանց. (Խոր. ՟Ա. 19։ ՟Բ. 62։)
cf. Հայկազուն.
Զպարոյր հայկազնեայ։ Ի բառնալ թագաւորութեանն հայկազնեայցն. (Արծր. ՟Դ. 27։)
Թուականիս հայկազնեան տումարի՝ ՟Չ՟Խ՟Բ. (Երզն. քեր.։)
Տիգրան հայկազնի՝ աջակից կիւրոսի։ Զսենեքերիմ արքայն հայկազնի։ Հայկակն հայկազնի. (Սամ. երէց.։ Վրդն. պտմ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Բարձ չորեքհարիւրեքինս հայկազնեօք (կամ հայկազնիւք). (Մեսր. երէց.։)
cf. Հայկազուն.
Զպարոյր հայկազնեայ։ Ի բառնալ թագաւորութեանն հայկազնեայցն. (Արծր. ՟Դ. 27։)
Թուականիս հայկազնեան տումարի՝ ՟Չ՟Խ՟Բ. (Երզն. քեր.։)
Տիգրան հայկազնի՝ աջակից կիւրոսի։ Զսենեքերիմ արքայն հայկազնի։ Հայկակն հայկազնի. (Սամ. երէց.։ Վրդն. պտմ.։ Ճ. ՟Բ.։)
Բարձ չորեքհարիւրեքինս հայկազնեօք (կամ հայկազնիւք). (Մեսր. երէց.։)
Haiganian, Armenian.
Վասակ հայկազուն՝ որ գաբուռն յորջորջէր։ Հայկազուն եղբարքն սահակ եւ վասակ. (Յհ. կթ.։)
Ի զաւակացն խոռայ հայկազնոյ. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Ի ձեռն յակովբայ հայկազնոյ մարզպանի. (Ճ. ՟Ժ.։)
Երուանդս հայկազնոյ , իմա՛, հայկազնի։
the descendants of Haig, Armenian nation, the Armenians.
Haiganian, Armenian.
Սեպհական հայկայ, եւ սերնդոց նորա հայոց. հայու, հայերէն, հայ.
Ուսանել զխօսս եւ զլեզուս հայկական։ Զհեգանայ բառից հայկականաց. (Խոր. ՟Ա. 52։ ՟Գ. 52։)
Թարգմանեալ է ի հայկական գիր. (Մարթին.։)
Անուանի ի մէջ հայկականացս. (Արծր. ՟Դ. 2։)
built by Haig.
gigantic.
Ունօղ զչափ հասակի հայկայ. հսկայաձեւ. վիթխարի.
Հսկայք (ասէ), կամեցեալ ցուցանել առաւելութիւն մեծութեան մարմնոց, եւ հայկաչափաց. (Փիլ. լին. ՟Ա. 92։)
Haig-hearted, courageous, dauntless, intrepid, valiant, bold, manly.
Ունօղ զսիրտ եւ զքաջութիւն հանգոյն հայկայ. հզօր. արի.
Պակչէին յահէ հայկասիրտ իշխանին, եւ յաղթող նահատակին մեր աշոտոյ. (Արծր. եւ այլն։)
the centre of Armenia;
Armenian anthology.
Արմատացեալ ի հայկարան տանս թորգոմայ. (Վրդն. լս.։)
Armenian bole.
Haighian, Armenian;
— գրոհ, the — nation.
ՀԱՅԿԵԱՆ որ եւ ՀԱՅԿԱԿԱՆ. Որ է ի հայկայ կամ ի ծննդոց նորա.
Ի հայկեանն արամայ. (Խոր. ՟Ա. 12։)
cf. Հայկազն.
cf. Հայկազն.
Րամիցն հայազանց (կամ հայկազանց) երբեմն տէրն եւ թագաւորն. (Տաղ.։)
kind, species, race, generation;
nature, complexion;
*height;
gender;
— եւ տեսակ, the genus and the species;
մարդկային —, mankind;
հայկական —, the Armenian nation.
Ի յարեւելըս ժամանեալ, ուր հայկազանց սեռըն բնակեալ. (Վահր. ոտ.։)
the first month of the ancient Armenian calendar, (August).
• , ի-ա հլ. «հայկական տարու առաջին ամիսը՝ որ անշարժ տոմարով տևում է օգոստ. 11-սեպտ. 9» Բուզ. Կորիւն. Եղիշ. «ամանոր, նաւասարդի մէկը=օգոստ' 11 և տարեմուտ հայկական թուականի» Ագաթ. առւում է նաև ուղ. նաւասարդի Տոմար. Վպ. նակ. տարեմտ.։
• Հներից Վանակ. տարեմտ. մեկնում է. «Նաւասարդ, նոր ասի, այսինքն ըս-կիզբն տարւոյ կամ ա՛րդ է ժամանակ նաւելոյ...» և համարում է Հայկի առա-ջին որդու անունը։ Տաթև. ձմ. ա. մեկ-նում է «Նոր, այսինքն սկիզբն տարւոյ» միանգամայն Հայկի որդիներից մէկը և վերջապէս «Նաւասարդի զնաւարկութիւն ասէ, յորժամ հոգի Աստուծոյ շրջէր ի վերայ ջուրց»։ Նոյնպէս Տաթև. հարց. 200 «Նոր ասի, այսինքն սկիզբն տար-ւոյ. և դարձեալ՝ այժմ է եղանակ նա-ւելոյ ի վերայ Ովկիանու»։ Ստեփ. լեհ. համարում է յանուն Նաբոնասարայ տո-մարագէտ արքայի Բաբելացւոց։ Ին-ճիճեան, Հնախ. Գ. 18 նաւաստ աւարտ, այսինքն «նաւելը վերջացաւ» (իբր թէ ի յիշատակ ջրհեղեղի. հմմտ. Մն. ը, 13. «Յամսեանն առաջնում, որ օր մի էր ամսոյն՝ նուազեաց ջուրն յերեսաց երկրի և եբաց Նոյ զձեղուն տապա-նին». այդ օրը դարձաւ նոր տարի, որ և մնաց հայոց մէջ՝ մինչև այժմ կեն-դանի. իրար վրայ ջուր ցանելը և աղաւ-նի թռցնելը Նոյեան յիշատակներ են)։ ՆՀԲ նոր այս արդ կամ արտ. և կամ որպէս պրս. նէվ էսիր, այս է «նոր ժա-մանակ կամ եղանակ»։ Brosset JAs. 1832, էջ 528-9 այս և աղուան. նավա-սարդոս թուին նշանակել «վերանորո-գում», իբր nou zardi, բայց որովհետև հոռի և սահմի վրացերէն են, ուստի այս-տեղ էլ պէտք է տեսնել վրաց. երթի «մէկ» բառը (ուզում է ասել (նաւաս)-երթի)։ Ազգասէր 1846, л 53, էջ 1 նաւ հաս արդ։ Böttich. Rudim. 14 լիւդ. ὄάρδις, սանս. çarad, զնդ. sarəδa, սիւն-կեղ. σάρος ձևերի հետ։ Ուղիղ են մեկ-նում Bottich. ZDMG 1850, 359, 181, Arica 26, 86, Lag. Urgesch. 1074, Mül-ler SWAW 41, էջ 154, Justi, Zendsp. 292, Հիւբշ. KZ 23, 403, Էմին, Հայ հեթ. կրօնը (թրգմ. Յոյս 1875, 294), Տէրվ. Altarm. 46 ևն։ Sayce, The cun. inscr. of Van (1882), էջ 487 -սարդ համարում
• ՓՈԽ.-Աղուաներէն նաւասարդուլ (ըստ Վանակ. տարեմ. և Տաթև. հարց. 201 բուն նշանակում է «նաւասարդեցի» և Հայկի թոռ-ներից մէկն է1).-գրուած է նաւասարդուս կամ նաւասարդոս (ձեռ. Պարիզի Ազգ. մա-տեն. л 114, fol. 43, ըստ Dulaurier, Kech. s. la Chron. arm. 1859, էջ 167)։ Սալմաս-տի թուրքերի մէջ էլ գործածական է նավա-սարթ ձևով և «նոյ" 13, նախրաթող» նշա-նակութեամբ։
anthem at vespers.
• որ ըստ յունարէն բարբառովն թարգ-մանի, այսինքն է օրհնութիւնս երգել»։ ՀՀԲ ևս յունարէնից։ ՆՀԲ «կայ յն. բառ μεσιτης «միջնորդ», որ ի հին Վարս Հարանց գրի մեսիս, մէսոն, ուր և կրկնի հայկականն միջնորդ»։ Հիւնք. յն. μεσω-διϰός «միջներգական»։ Brockelmann, Ուս. փոխ. բառից, էջ 103 վերի ձևով։ Հիւբշ. 364 հանում է *μεσώδιον ձևից
ՄԵՍԵԴԻ որ եւ ՄԻՍԻԴԻ. Կցուրդ երեկոյեան սաղմոսերգութեան. նուագ խորհրդաւոր՝ իբր միջանկեալ սաղմոս. (կայ յն. բառ մէսիդիս. μεσίτης , միջնորդ. որ ի հին Վարս հարց. գրի, մեսիս. մէսոն. ուր եւ կրկնի հայկականն՝ միջնորդ)
inexperienced, inexpert, raw, unpracticed, new;
untamed, wild.
• -Կարմուած է մուղ «մղել, վարել» ար-մատից՝ տր-բացասական մասնիկով, որ այլուր անսովոր է. հմմտ. համապատաս-խան անմուղ ձևը՝ Ոսկ. մտթ. ղկ. յհ. Վռռ. և վկ. ա. 653, Մագ. Զքր. կթ. նոյն նշա-նակութեամբ. Յիշեալ տր-մասնիկը պէտք է համարել բնիկ հայկական տ բացասակա-նի երկրորդ ձևը. հմմտ. սանս. dur-, հհիւս. անգսք. tor-, հբգ. zur-բացասական մաս-նիկները (Pokorny 1, 816)։
ՏՐՄՈՒՂ ԿՐՄՈՒՂ, տրմղի կրմղի. Նոյն ընդ վերնոյն՝ կրկնութեամբ ըստ հայկական ոճոյ.
phylax.
• ՆՀԲ սխալմամբ հասկանում է «Հայկ աստեռատունը». և համարում է յն. ἐόλας «պահապան»։ Նոյնը երևնում է և Հիւբշ. 386։ Ուղիղ մեկնեց Ակինեան ՀԱ 1913, 654, որ Դիոնեսիոսի Վարքը արաբերէնից թարգմանուած համարե-լով այս բառն էլ պարզապէս արաբե-րէնից տառադարձուած է համարում։
ՓԻԼԱՔ ՓԻԼԱՔՍ. Բառ յն. ֆիլաքս. φύλαξ custos, conservator. Պահապան. եւ յաստեղատունս՝ Արջապան, կամ պահապան արտեմեայ՝ հայկ.
exceeding, superfluous;
more, ahove, beyond;
աւելեաց բանք, exaggeration;
աւելեաց, the five epagomene days of the Armenian calendar.
ԱՒԵԼԻՔ, աւելեաց. գ. Հինգ աւուրք յաւելեալք ամի ամի ի հայկական ամիսս թուեալս երեսուն եւեթ աւուրբք. որպէս եւ առ եբրայեցիս։ Տօմար.։ Յայսմաւ. եւ այլն։
cf. Բազմաբիւր.
Զինչպիսի՞ հնարիւք լուծանել կարասցուք զկապ սիրոյ պարսկայնոյն, եւ հայկազինն բազմաբիւրաւորի. (Խոր. ՟Ա. 24։)
archer;
Sagittarius.
cf. Աճեմ.
month;
ամիս յամսոյ, ամսոյ ամսոյ, every —;
առաջին օր ամսոյ, the first day of the month;
ի սկիզբն ամսեան, the beginning of the month;
ի վերջ ամսոյ, the end of the month;
ի մէջ կոյս ամսեան, towards the middle of the month.
who is united to God.
ԱՍՏՈՒԱԾԱԽԱՌՆ (մարմին). Ի լատին գիրս բացատրի, deo mixtum, divinum. իսկ ի յն. թէպէտեւ լինի բարդութիւն հանգէտ հյ. այլ ի բանն Եպիփ. խչ. դնի միով բառիւ θεώσωμος , որպէս թէ Աստուածամարմին. որ չէ ի դէպ հայկաբանօրէն։
manners, custom, disposition, inclination, conduct, manner of acting;
բոյս բարուց, nature, character, natural, disposition, inclination;
— քաղցունք, good manners, morals;
անբիծ, անարատ —, pure morals;
խրոխտ —, proud character;
խանգարել՝ եղծանել զբարս, to corrupt the morals;
ամոքել զբարս, to soften the morals;
յիւրոց բարուցն, ի կամաց բարուցն, կամաւոր բարուք, բարուք, յօժարութեան, willingly, spontaneously.
Յայս ամենայն առմունս վերածելի են եւ այլ բազմապատիկ ձեւք բանից նախնեաց մերոց հայկաբանից. զոր օրինակ ի Յաճախապատումն ասի.
a note in music.
Անուն խազի ի հայկական երաժշութեան, որ ունի զձեւ կորճ կամ կոր բենի։ (Յիշատ. երգարանաց։)
to cure, to physic, to remedy, to dress.
Անսովոր է փոխատրել ի հայկական լեզու զյունական հոմաձայնութիւն բայիս, որպէս Բժշկել, եւ Պաշտել.
cure, attendance, recovery, dressing;
medicament, medecine, remedy.
Օտա՛ր է ի հայկաբանութենէ՝ Բժշկութիւն ասել որպէս Պաշտօն ծառայութեան.
natural, innate, original, proper, radical, native, natural, indigenous;
— քաղաքակցութիւն, state of a native;
—ք, aborigines.
Յառաջ քան զգալուստ բնկին մերոյ նախնւոյն հայկայ։ Մերում իսկ բնկի նախնւոյն։ Կեցեալ բնիկք պսակաւոր արք. (Խոր. ՟Ա. 11. 20. 21։)
Ի բայ բանից եւ անոճ իմն յաղագս հայկայ եւ նմանեացն կակազէ. (Խոր. Ա. 21։)
verb;
word, speech, discours;
cf. Բայոց.
Ի բայ բանից եւ անոճ իմն յաղագս հայկայ եւ նմանեացն կակազէ. (Խոր. Ա. 21։)
"cf. Ապահարկ առնեմ."
Վարբակեայ մարի բարձեալ զիշխանութիւնն ասորեստանեայց, զպարոյր հայկազնեայ ապահարկէ ի հարկաբարձութենէ. (Արծր. ՟Ա. 4։)
an Armenian note.
Ըստ խոսրովային թուոյ հայկազանցս հինգ հարիւրերորդի քսաներորդի հինգերորդի. (Գր. վկ. յիշատ. Ոսկ. գծ. այսինքն ի թուին հյ. ՟Շ՟Ի՟Ե. յամի տեառն 1076.)
feminine, womanlike;
effeminate, womanish;
feminine gender;
— տոհմ, the fair sex, women;
— ախտ, hemorrhage.
Տառք վախճականանք անուանց արուաց, իգաց՝ եւ չէզոքաց. հային ի յունական լեզու, եւ ոչ ի հայկական։ Խորհրդով եւ նմանութեամբ ասի.
to be;
to exist, to live;
to consist;
to become, to turn, to make one's self;
to happen, to take place, to occur, to chance;
to come to pass;
— առն, to marry, to be married, cf. Ամուսնանամ;
— ընդ կնոջ ընդ միմեանս, to have commerce with, to be in intimate relation with;
— ընդ ումեք, to stay with, to live together;
— ուրեք, to sojourn;
to dwell;
— բերկրութիւն ուրուք, to be the joy or happiness of;
— այր, to become a man, to arrive at man's estate;
— քահանայ, to be ordained priest;
զի՞նչ լինիցի ընդ իս, what shall I do ? what will become of me ? ի ցնծութիւն եւ ի հիացումն եղեւ աշխարհի, he was the glory and admiration of the whole world;
են նորա երկու որդիք, he has two sons;
իցեն այսոքիկ որպէս եւ են, whatever it may be;
քաւ եւ մի լիցի, God forbid ! արանց եւ կանանց լինէին, they married and were given in marriage;
որ ինչ լինելոց է եղիցի, happen what may ! ողջ լիք or լերուք, adieu! good bye! farewell!
Ի սոցանէ ասեն լեալ զնահապետութիւնս մանաւազեանց։ Զանգեղ տունն ասէ ի պասքամայ ումեմնէ հայկակայ թոռանէ լինել։ Զմանկունս թողուլ անթլփատս յորժամ լինիցին. (Խոր.։)
conjunction, yoke, union;
conjunction of two planets, syzigy;
conjunction.
Ուր հայ թարգմանն զյունական լծորդութիւնս բայից վերածէ յայլ կազմութիւն հայկական. ուստի ոչինչ իմաստ կարեւոր լինի քաղել, բայց զի ի բայս մտանեն տառք լծորդք, որպէս տեսանես ի բառն ԼԾՈՐԴ.
Լաւ եւս էր անդանօր նշանակել զչորեսին յանգս, յորս լծին ամենայն բայք հայկականք. այսինքն եմ, ամ, ու, իմ. զոր օրինակ գործեմ, կամ դիմեմ. իմանամ, կամ ընթանամ. թողում կամ սարտնում. դնիմ կամ թռչիմ։ Առ ի չգոյէ որոշմանս՝ նաեւ մեկնիչք հին քերականին զլծորդութիւնն վերածեն ի լծորդ տառս։
descended from Togarmah, Armenian.
ԹՈՐԳՈՄԱԾԻՆ ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ ԹՈՐԳՈՄԵԱՆ. Ծնեալ ի Թորգոմայ յաբեթեան. հայկազն. հայկական. արամեան.
cf. Թորգոմածին.
ԹՈՐԳՈՄԱԾԻՆ ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ ԹՈՐԳՈՄԵԱՆ. Ծնեալ ի Թորգոմայ յաբեթեան. հայկազն. հայկական. արամեան.
cf. Թորգոմածին.
ԹՈՐԳՈՄԱԾԻՆ ԹՈՐԳՈՄԱԿԱՆ ԹՈՐԳՈՄԵԱՆ. Ծնեալ ի Թորգոմայ յաբեթեան. հայկազն. հայկական. արամեան.
mild, pleasing, sweet looking.
crowned, that has a crown, reigning, that holds a crown.
Դադարեաց թագակալ պերճութիւնս հայկական գրոհի. (Յհ. կթ.։)
to separate;
to divide;
to distinguish, to discern;
to consecrate, to offer.
διαστέλλω, διαιρέω, διορίζω , ἁφορίζω discerno, distinguo, divido, distermino, separo, segrego Նոյն ընդ Զատանել, Զատել, ըստ ամենայն առման, առաւել յաճախեալ ի Սուրբ Գիրս՝ իբրեւ առաւել վայելչական ըստ հայկաբանութեան. զատել, զատ դնել.
ornament, finery, embellishment, preparation, furniture, clothes, fringe, decoration;
dress, toilette;
attire;
— or —ք երկնից, the stars;
առնուլ զ— զանձամբ, — առնուլ, to adorn one's self;
ի զէն եւ ի — վառիլ, to arm one's self, to fly to arms.
family, house, blood, race, stock, line;
nation.
to place one's self, to install or settle or establish one's self;
to find a situation, to obtain or find a place.
for, because, in order that, to the end that;
that;
զի՞, what? what thing? why? for what reason? զի՞ կայ իմ եւ քո, what do you want, or what do you want of me ? զի՞ է զի, what is the motive for which? why? what is it ? why then ? զի՞ է զի յարեւու եկիք այսօր, how happens it that you are returned before sun-down? քեզ զի՞ փոյթ է, what does it matter to you ? զի՞ է որդեակ, what do you want my son?
զի՜, how! how much! զի՜ անգութ ես, how cruel you are! զի՜ բարի կամ զի՜ վայելուչ, how good and how pleasant!
Այնչափ չգարշի ի մեղաւորաց, զի վասն նոցա եկն. (Ոսկ. մտթ. Բ. 5.) որ է առաւել ոճ յունական. այլ առաւել հայկաբան է ասելն՝ Զի եւ. այսինքն՝ մինչ զի նաեւ։
affection, compassion, fondness, sympathy.
assault, irruption;
nation, people;
— տալ, to storm;
cf. Գռոհ.
Ի հայկականս գրոհի։ Թորգոմեանս գրոհի։ Գրոհի մերոյ։ Մերոյս գրոհի։ Հայրենի գրոհի։ Գրոհք թշնամեաց. (Յհ. կթ.։)
becoming, well made, pretty, graceful.
cf. Դէմք;
— դնել, to propose, to purpose, to design;
զ— ունել, to oppose, to resist, to face, to endure, to thwart, to cross;
ի դիմի հարկանել, to encounter, to assail, to attack;
to strike, to oppose;
— ընդդէմ, opposite;
directly, diametrically;
— յանդիման, before, opposite, in presence;
publicly, openly, in face;
— ի —, — առ —, face to face, man to man;
ի դիմի, before, opposite to.
Զոր եւ հայկինըն ծանուցեալ, արիաբար զդիմի հարեալ. (Շ. վիպ.։)
bosom;
lap;
hollow, cavity;
— լերանց or վիմաց, grotto, cavern, den;
— ծովու, handle;
creek;
— նաւու, hold of a ship;
— գործել or —ս առնուլ, to be concave or filled.
Գոգցես յերկրին հայկազանց զայս լինել։ Որպէս յաստուածային գոգցես տեսչութենէ։ Աստուածային իմն գոգցես տեսչութեամբ. (Խոր. Ա. 25։ Բ. 28. 88։)
to say.
Գոգցես յերկրին հայկազանց զայս լինել։ Որպէս յաստուածային գոգցես տեսչութենէ։ Աստուածային իմն գոգցես տեսչութեամբ. (Խոր. Ա. 25։ Բ. 28. 88։)
as, about, almost, nearly.
Գոգցես յերկրին հայկազանց զայս լինել։ Որպէս յաստուածային գոգցես տեսչութենէ։ Աստուածային իմն գոգցես տեսչութեամբ. (Խոր. Ա. 25։ Բ. 28. 88։)
incontestable, sure, certain, assured, infallible;
assuredly, incontestably, certainly.
Անշուշտ յօրինեալ զկարգ հայկականս տումարի։ Անշուշտ նուաճեալ. (Յհ. կթ.։)
purity, unmixed state;
intemperance.
Իսկ Երզն. մտթ. կամելով հայկաբանութեամբ մեկնել, իբր անհաղորդակցութիւն, գրէ.
infinite, unbounded, unlimited, innumerable, immense.
Ի նախագրեալ կրկին առմունս յունականս անխտիր բերին եւ հայկաբան վկայութիւնք. զոր օրինակ զԱստուծոյ ասի.
to be eldest;
to claim primogeniture.
cf. Այբուբենք.
alphabet.
that, this, the.
Այլ հայկաբան է ասելն.
not limited or subject to time, eternal;
unseasonable.