the centre or chief square of a city.
πλατεῖα platea. Մէջ կամ միջավայր քաղաքի. բուն քաղաքն ներքին, եւ հրապարակ նորա. պողոտայ, փողոց. քաղքի մէջն. մէյտան
cf. Քաղաքական;
—ք, citizens, townspeople.
Որոշեալ զինքն ի քաղաքայնոց իրաց՝ յանապատ փութայր։ Սեղեւկոս ի քաղքասն՝ զոր շինեաց, հրէայս բնակեցոյց, քաղաքային կարգաց արժանի արար զնոսա։ Քաղաքային իրաց հմուտ լինիցի. (Վրք. ածաբ.։ Եւս. քր. ՟Բ։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 6։)
to become a town;
to be peopled like a town.
անապատն քաղաքանայր ի միանձանց։ Ագարակացեալ. (Աթ. անտ.։ Մամբր.։)
cf. Քաղաքավարիմ.
Մեծաւ ճռխութեամբ եւ յաղթութեամբ բազմաւ քաղքավարէր զիշխանութիւնն ամս ՟Գ։ ըստ ամբիծ հաւատոյ քաղքավարեցեր զտնտեսութիւնն։ Այսպէս քաղքաքվարեաց զկեանսիւր սուրբ հայրապետն։ Զկեանս քո՝ որ առաջի նորա է, ուղղութեամբ քաղքավարէ՛. (Յհ. կթ.։ Գանձ.։ Ճ. ՟Բ.։ Լմբ. ժղ.։)
to make like a city.
Քաղաք կացուցանել. ի քաղաք փոխել ղանշէն վայրս.
wall of a town, fortification, rampart;
interval between two lines of defence.
Եւ Միջավայրն տեղւոյ պարսպելոյ.
Chaldean;
—ք, the Chaldeans.
Իբրեւ զքաղդէացիսն այրեցեալ լինէին. (Եղիշ. ՟Ա։)
sweet, delicious;
mild, pleasant, agreeable, charming, amiable, affable, dear, be loved;
sweetness, honey;
— or —ցունս, sweetly, softy, gently, pleasantly, nicely;
— հայեցուածք, mild, looking;
— բնաւորութիւն, good temperedness;
— բարք, gentle manners;
— յիշատակ, pleasing remembrance;
— է տեսանել, it is pleasant to see;
— է նեաց, it is a pleasure for them to;
— է ինձ, I should like;
— էր մեզ տեսանել, we saw with pleasure.
Քաղցր է տէր։ Դու միայն թագաւոր քաղցր։ Քաղցր է ողորմութիւն քո։ Քաղցր եղիցի նմա օրհնութիւն իմ։ Քաղցր քուն է ծառայի։ Քաղցր այր ողորմի, եւ տայ փոխ։ Քաղցր եւ բարերար եւ սիրելի էի զօրաց իմոց։ Առ քաղցր հեբրայեցիս ողջոյն յոյժ։ Որ քաղցր են բանիւք։ Ապականեն զբարս քաղցունս բանք չարք. եւ այլն։ Հեշտ եւ սիրելի ամենայնի, որպէս այնպիսին բժշկութիւն բուռն կրիցն լինելով, անուանեցաւ քաղցր. (Պղատ. տիմ.։)
Յովհաննէս մարախով եւ վայրենի քաղցու կերակրեալ լինէր. (Լաստ. ՟Զ։)
agreeable, sweet to the ear, gentle, docile, submissive.
Մերձ ես ահա պաղատաւորդ (տիրամայր) առ քաղցրալուրն. (Սկեւռ. աղ.։)
agreeable to the taste, sweet to the palate.
Հայելի ծայրադիտակ՝ քաղցրախորժակ՝ անբիծ անշազախ. (Մաքս. եկեղ.։)
sweet.
Ծովն աղէնայր առ ի չմտանել ջուրցն քաղցրականաց։ Զվհատեալսն զարթուցանմեք քաղցրական յուսով. (Ոսկ. հերոդ. եւ Ոսկ. ես.։)
sweet tasted, savory, delicate, delicious.
Զարմատն քաղցրահամ։ Քաղցրահամ վատկաց։ Ջուրյապառաժուտ վայրէ քաղցրահամ. (ՃՃ.։)
cf. Քաղցրահամ.
Մայրենի դթով ստիպեմ զամենեսեան՝ ձգել զստինս քաղցրաճաշակս բանից. (Լմբ. պտրգ.։)
to become or grow sweet, mild;
to soften down, to relent.
Ոչ քաղցրանայր նմա քուն գիշերոյ։ Լսողացն դիւրնկալ քաղցրասցի պատմութիւնն. (Արծր. ՟Ա. 10։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 35։)
causing harmonious chants to be heart.
Հաւուց տարմք քաղցրանուագ ձայնիւք զվայրսն հնչեցուցանիցեն։ Զարմանալ պարտիմք եւ ընդ քաղցրանուագ բարբառ, զոր գեղգեղեալ յօրինէ ճեպիռնթռչուն. (Լաստ. ՟Ժ՟Ը։ Վեցօր. ՟Ը։)
brought up tenderly, in delicacy, delicate.
Քաղցրասնոյց հայհոյիչ, զաւակ հայրատեաց. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
sweet, benign, dear, darling.
Ի ձայն քաղցրիկ փողէր կանանց, յարեաւ խաչելեալն։ Հողմով հոգւոյն շարժեալ, քաղցրիկ օդով վայրաբերեալ։ Ծովն ի միջի իմ ծածանէր, քաղցրիկ օդովըն ծիծաղէր. (Շ. տաղ. եւ Շ. եդես.։)
to press, to squeeze, to extract, to wring;
to strain, to filter;
to drain, to cause to flow;
to exhaust, to drain, to use up, to empty;
— զբաժակ, to swallow up, to drain, the cup;
— զբաժակ մինչեւ ցմրուր, to drink the cup to the dregs, to swallow the pill;
— զամենայն մրուրս դառնութեան, բաղդին, to drain or exhaust the rigours of fate;
յինքն —, to suck, to imbibe, to draw in;
արտասուք յաչաց նորա քամէին, he wept bitterly;
հողմով —, to winnow.
Ջուր խոր է խորհուրդ սրտի առն, եւ այր իմաստուն քամէ զնա. Զբաժակն քեռ քո շամրնի արբցես եւ քամեսցես։ Արբուսցես ցդա ամենայն ազդաց, արբցեն եւ քամեսցեն (յն. արտափսխեսցեն). (Առակ ՟Ի. 5։ Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 34։ Երեմ. ՟Ի՟Ե. 16։)
cf. Քամուք.
Քամուածք ջրոյն՝ որ ի ծործորացն ի վայր զեղուին, յարիւն դառնային։ Ջրոցն քամուածքն ի ծործորացն ի վայր արիւն. (Արծր. ՟Բ. 6։ ՟Գ. 12։)
pressing, ooze, residue;
residuum.
Քամուածք ջրոյն՝ որ ի ծործորացն ի վայր զեղուին, յարիւն դառնային։ Ջրոցն քամուածքն ի ծործորացն ի վայր արիւն. (Արծր. ՟Բ. 6։ ՟Գ. 12։)
to step, to take a step, to walk, to stride, to go.
Քայլեաց ի վերայ գնդիցն, եւ ոչ ափշեցաւ ի դասապետաց։ Առիւծն իբրեւ ետես զեղբայրն ի վերայ ճանապարհին իւրոյ, եւ հեզութեամբ եւ սիրով քայլեաց ի վերայ նորա, եւ գնաց յորս։ Այլ ի վերայ ծովուն քայլէր թեթեւական. (Ճ. ՟Գ.։ Վրք. հց. ՟Դ։ Երզն. ոտ. երկն.։)
for, because, since, considering that, whereas, inasmuch as, though;
քանի —նոյ or նւոյ նիք նեաց, how! how much!
what? how much? how many?
quantity;
— անգամ՞, how many times?
— առաւել, —եւս, how much more! with still more reason;
— ամաց է՞, how old is he?
— ժամանակք են, how long is it?
— մարտ պատե րազմի մղեցաք ! how often have we fought !
ն — աւուրս, in how many days?
ո —, ի —սն ամսոյն, on what day of the mouth ?
— ինչ պարտիս՞, how much do you owe?
— գնոյ or քանո՞յ վաճա ռեցեր, how much did you sell it for ? at what price did you sell it ?
քանո՞յ գնեցեր, how much did you give for it ? at what price did you buy it ?
— մի, some;
աւուրս — մի, some days;
քանի՛ քանի, how ! how much ! how often ! how many times !
քանի գեղեց կացար եւ քանի քաղցրացար, how fair and how pleasant art thou !
—գեղեցիկ, է առաքինութիւն ! how lovely is virtue !
ոʼհ, — վեհ է հայրենասիրութիւն ! how sublime is patriotism!.
cf. Քանի;
— ! — եւս! — առաւել՞, how much more! with still more reason.
տե՛ս թէ զայն վասն հայրենի գթոյս տամ քեզ, քանիօ՞ն առաւել յորժամ դու լծակից տացես սիրոյ զհնազանդութիւն քո։ Եթէ զգալի ջրոյ զօրութիւն է զայս առ ի զգալի նիւթքս առնել, քանիօ՞ն առաւել զիմանալի՛ շնորհաց հոգւոյն ներգործութիւն գերազանցէ գնել. (Շ. ՟ա. յկ. ՟Է՟Ա։ Լմբ. սղ.։)
quantity, number, measure.
Լուեալ զքանիօնութիւն բազմութեան ոսկւոյն, ուրախանայր. (Փարպ.։)
hiding one's talent.
Որպէս քանքարաթագոյցն սոյնպէս եւ վայրավատնօղն. (Երզն. մտթ.։)
probity, integrity, honesty;
fortune, good fortune.
Ի ծայրն հասեալ քաջաբարութեան։ Իրագործութիւն (նաւարկութեան) որ այսպէս բոլոր բոլորովին ունի զքաջաբարութիւն. (Փիլ. տեսական.։ Պիտ.)
well armed;
այր —, man at arms.
to make haste, to hasten, to urge, to solicit, to accelerate, to dispatch, to expedite.
Տալ փութալ. ի փոյթ շարժել. ստիպել. Յորդորել. փութացնել, արտորցընել, խայրէթի բերել
very diligent, active, quick, speedy, prompt.
cf. Փութացումն;
փութութեամբ, cf. Փութապէս.
Ընթանան փութութեամբ։ Ի խորշս եւ ի յայրս փախչէին փութութեամբ։ Փութութեամբ հարցումն զպատասխանին հատեալ լինէր. (ՃՃ.։)
root or stalk;
bunch, nosegay, bouquet;
— հրեղէն, bouquet, girandole, crowning-piece;
—ս յօրինել, to make a nosegay.
Անթառամ ծաղիկ՝ շուշան վայրենի, փունջ խուռներամ գարնայնոյ. (Տաղ.։)
thorn, spine, prickle;
thistle;
an Armenian note;
— ձկան, bone, fish-bone;
— պսակ, crown of thorns.
ἅκανθα spina, vepres. Բոյս խայթոցաւոր, կամ սայրասուր սիաք բուսոց եւ տնկոց. տիքէն. դիքէն (լծ. տէգ)
rotten, putrid, spoiled;
rottenness, corruption, putrefaction;
— ատամանց, caries, cariosity;
cf. Ատամն.
Փուտք եւ պատառեալ տիկք։ Զփուտն եւ զանբժշկելին ի բաց հանցէ։ Ապականացու եւ փուտ բնութիւնք են՝ որ յերկրի աստ են։ Փուտ կառք է ամբարտաւանութիւն, եւ որ ելանէ ի վերայ՝ յանկարծակի խորտակի ի վայր. (Առ որս. ՟Դ։ Գէ. ես.։ Վրդն. ծն.։ Վրք. հց. ՟Ժ. ձ։)
Որք թէպէտ ժամանակօք եւ ծննդովք բազմանան, փուտք են եւ զաղփաղփունք. (Նախ. իմ.) (որ հայրին եւ ի ՟Ա նշ)։
breath, wind;
intestinal gas, fart, wind, flatulency, windiness;
swelling, puffiness;
turgidness, bombast;
— հպարտութեան, gust or fit of pride;
անձայն —, noiseless fart, fizzle, foist;
—ս արձակել, հանել —ս, to fart, to let a fart, to break wind;
(անձայն) to fizzle, to foist;
— արձակող, farter;
fizzler, foister.
Իբրեւ զուռուցիկ փքոյ շփոթեալ։ Հպարտութիւն է ախտ զայրացեալ, եւ ուռուցեալ փքով. (Յհ. կթ.։ Վրք. հց. ՟Ժ։)
little, small;
few;
inconsiderable, trifling;
minor;
— ինչ, — մի, somewhat, a little;
փոքու իմն, in few;
almost;
յետ փոքու, զկնի փոքու ինչ, յետ — ինչ, shortly after, in a short time, shortly;
ի փոքուստ, from small matters;
ի փոքուն, in small things;
ի փոքուստ or փոքրուստ, in infancy, yet young;
— —, առ — —, ըստ փոքու փոքու, առ ի — —, by little and little, little by little, by degrees, insensibly;
— մի յառաջ, shortly before;
— մի եւս՝ եւ, — միւս եւս, — ինչ՝ եւ, little was wanting, there was little wanting to, almost, nearly;
— միւս եւս եւ անկանէի, I was very near falling in;
— մի եւս սասանեալ էին ոտք իմ, my feet were near sliding;
— ինչ համարել, վարկանիլ, — իմն թուիլ յաչս, to hold as trifles, to consider as insignificant;
ի փոքունս յարեալ հայիլ, to stand upon trifles, to lay much stress upon things of no importance.
Եղիսէ լցոյց ի հացէ փոքրէ հարիւր այր։ Ոչ իբր զփոքրէ իմեքէ չարէ. (Մծբ. ՟Զ։ Բրս. արբեց.։)
ՓՈՔՐ ՄԻ ԵՒՍ՝ եւ. ՓՈՔՐ ՄԻՒՍ ԵՒՍ. ՓՈՔՐ ԻՆՉ՝ ԵՒ. մ. ἕτι μικρόν, παρά μικρόν, μικροῦ, ἕτι ὅλιγον, ὁλίγον, παρ’ ὁλίγον adhuc modicum, parum deerat, fere. Սակաւիկ մի եւս եւ. յետ սակաւուց. փոքր ինչ մնաց. դոյզն խտիր կայր. քիչ ատենէն, քիչ մնաց՝ որ.
low expression.
Ի հրէական փոքրաբանութիւնն անկանել (զհայր միայն Աստուած ասելով, եւ ոչ զորդի եւ զհոգի). (Առ որս. ՟Բ։)
short-sized, short, little.
Էր մարմնով փոքրահասակ յոյժ։ փոքրահասակ այրուկ մի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե. ՟Ի՟Զ։)
very little, quite small, tiny, wee, slender, scanty, petty, slight;
minor.
Քաղաքս այս, որ է փոքրիկ, եւ չէ՛ փոքր։ Որդի մի փոքրիկ։ Կրկնոց փոքրիկ առնէր նմա մայրն իւր։ Ամպ Մի փոքրիկ։ Աղուեսունս փոքրկունս (կամ փոքունս, կամ մանրկունս)։ Ի փոքրկանց սինչեւ ի մեծամեծս։ Միում յեղբարցս այսոցիկ փոքրկանց։ Միում ի փոքրկանցս յայսցանէ.եւ այլն։
cf. Փռնչեմ.
Ի փռնչելոյ նորա փայլատակունք հատանին։ Վա՛շ վաշ կարդայ՝ վազս առնլով եւ փռնչելով։ Փռնկայցեն այր ընդ ընկերի (կարեկցութեամբ) եւ զայրասցին. (Յոբ ՟Խ՟Ա. 9։ ՟Լ՟Թ. 25։ Ես. ՟Ժ՟Գ. 8։)
Փռնգայր իբրեւ զձի խստերախ։ Ի փռնքալոյ նորա կայծակունք հատանէին։ Ոտնատրոփ փռնկալոյն։ Մեծամեծս փքայր փըռնքտալով. (Արծր. ՟Գ. ստէպ։)
to sneeze;
to cry, to bellow;
to neigh.
Ի փռնչելոյ նորա փայլատակունք հատանին։ Վա՛շ վաշ կարդայ՝ վազս առնլով եւ փռնչելով։ Փռնկայցեն այր ընդ ընկերի (կարեկցութեամբ) եւ զայրասցին. (Յոբ ՟Խ՟Ա. 9։ ՟Լ՟Թ. 25։ Ես. ՟Ժ՟Գ. 8։)
Փռնգայր իբրեւ զձի խստերախ։ Ի փռնքալոյ նորա կայծակունք հատանէին։ Ոտնատրոփ փռնկալոյն։ Մեծամեծս փքայր փըռնքտալով. (Արծր. ՟Գ. ստէպ։)
pronounced on the top of tongue.
Թօթափեալ ի ծայրից լեզուի, որպէս զծաղիկ անհաստատ. ցիսի փիսի, լեզուի ծարով կամ փստելով խօսուած.
Ի յունական լեզուածայր փստածաղիկ ծեքենայից. (Ճ. ՟Ը.։)
to pinch, to test the ripeness of fruit.
ՓՏՂԵԼ. Որպէս թէ պտղել. պտեղամբ՝ կակուղ ծայրիւ մատին ճմլել զպտուղ՝ առ իմանալ զհասունութիւն. զի թէ կորիզն մնայ մերկին անշաղախ ի հիւթոց մսոյն, հասուն է.
to be detached, broken, to break off, to come off.
Բազում ինչ զերծաւ եւ փրթաւ ի մտաց նորա, եւ ինչ ոչ ճառեաց. (Մխ. այրիվ.։)
offering oneself as ransom for others.
Փրկանակն բան (փրկիչն)։ Դու զօրաւոր փրկանակ ենաց՝ իսկուհի երկնի։ Հաշտոթեանն մերում փրկանակ կարեալ։ Զծանր գինն աշխարհի, եւ զփրկանակն մարդկան սեռի։ Կենաց աշխարհի փրկանակ (մահն Քրիստոսի). (Թէոդոր. մայրագ.։ նար. ՟Ի՟Զ. ՟Կ՟Գ. ՟Ծ՟Ա։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։ Լմբ. սղ.։)
to save, to deliver, to liberate, to redeem.
cf. Փրփրանամ.
to cause to froth, to cover with foam;
cf. Փրփրամ;
— առ կատաղութեան, to foam with rage, to fume with anger.
Զարկուցանէ զնա, եւ փրփրէ, եւ կրճտէ զատամունս իւր.. . Անկեալ յերկիր՝ թաւալէր, եւ փրփրեայր. (Մրկ. ՟Թ. 17. 19։ եւ Ճ. ՟Ա.։)
to hiss;
cf. Փքանամ.
Մեծամեծս փքայր ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան իւրոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 4։)
Մեծամեծս փքայր՝ ի բազմութիւն զօրացն ապաստան եղեալ. (Ագաթ.։)
Մեծամեծս փքայր ջնջել ջարդել. (Յհ. կթ.։)
Յինքըն փըքայր ոգւով չարին՝ խրոխտայր նըման ռափսակին. (Շ. եդես.։)
to swell, to be swollen;
to be puffed up, elated, to grow proud, to be swollen with pride, to take a pride in one's successes, to be bloated with pride and presumption.
Մեծամեծս փքայր ի հպարտութիւն ամբարտաւանութեան իւրոյ. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 4։)
Մեծամեծս փքայր՝ ի բազմութիւն զօրացն ապաստան եղեալ. (Ագաթ.։)
Մեծամեծս փքայր ջնջել ջարդել. (Յհ. կթ.։)
Յինքըն փըքայր ոգւով չարին՝ խրոխտայր նըման ռափսակին. (Շ. եդես.։)
cf. Փքացումն.
Հպարտացեալ մեծամեծ փքանօք դայր ի դվին. (Ուռպ.։)