Entries' title containing վ : 2695 results

Վանիչ

cf. Վանողական.

· Calfa

NBHL (1)

Որ վանէ. վանօղ.


Վանկ, ից

s. gr. mus.

sound, voice;
syllable;
tune.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «հնչիւն, ձայն» Նիւս. բն. Մագ. Նար. «հեգ» Թր. քեր. «երգի եղանակ» Արծր. «երաժշտական մի խազ» ԱԲ. որից վանգել «հնչել» Երզն. քեր. Իրեն. առ Լեհ. վանգիւն Արծր. վանգանալ Քեր. քերթ. երկվանկ Երզն. քեր. երկավանգ Փիլ. լին. եռավանգ Փիլ. լին. շարավանգել «ձայ-նակցիլ» Շիր. փափկավանկ Յհ. կթ. նոր գրականում գործածական է միայն վանկ «հեգ» ձևով, որից նոր բառեր են վանկա-կան, վանկատութիւն, վանկաբաժանում, ևն։

ՆՀԲ պրս. պանգ, լծ. լտ. vox։ Müller SWAW 38, 576 և 39, 404 պրս. bāng, քրդ. veng, փարսի vang։ Justi, Zen-dsp. 263 զնդ. vač արմատի տակ՝ վերի ձևերի հետ։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 73 պրս. bāng ևն։ Տէրվ. Նախալ. 105 հնխ. vak «գոչել, խօսիլ» արմատի տակ՝ սանս. զնդ. vač, լտ. vocare, vox, պրս. bāng, āvaz ևն բառերի հետ։ Հիւնք. արս. պանկ։

ԳՒՌ (dialectal) Շմ. վանգ-վանգ «հեգել». օր. Այր-բեն-գիմը պրծալ ա, վանգ-վանգ ա սօրվում.


Վանողական, ի, աց

adj.

expulsive;
repulsive.

· Calfa


Վանորայ, րէից, այոց

s.

cf. Վանորեայ.

· Calfa

NBHL (8)

Արդարեւ տուն սգոյ է վանորայն։ Վանորայովն իբրեւ պարսպօք եւ աշտարակօք ամրացեալ էին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Դ։ Վրք. հց. ձ։)

Յորժամ տեսանէր ոք զվանօրեայն. (Աթ. անտ.)

Շինեցին վանորայս՝ ժողովեալ եղբարս։ Ի վանորայս եւ յեկեղեցիս։ Որ ի վանորայսն կարօտեալք են։ Ամենայն վանորէից։ Վասն վանորեացն (կամ վանորէից) միջագետաց. (Խոր. ՟Գ. 67։ Փարպ.։ Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ձ։ Վրք. ոսկ.։)

Ի լերինս սփռեալք վանորեայք։ Լինէր ի լերինն վանօրեայք. (Աթ. անտ.)

Առաքեցին ի վանօրեայս եւ յանապատաւորս։ Բաշխեաց աղքատաց եւ ի վանօրեայս. (Հ=Յ. մարտ. ՟Ը.։ Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի՟Թ.։)

Աձ կրօնաւորս՝ որ ի վանօրեայս։ Որք ի վանորեայս եւ ի մենաստանս բնակէք. (Շ. ընդհանր.։)

Եկեղեցեաց եւ վանօրէից։ Որք ի քաղաքաց վանօրեայս կամ յանապատս. (Մխ. դտ.։)

ՎԱՆՈՐԵԱՅՔ կամ ՎԱՆՕՐԵԱՅՔ, րէից, կամ եաց - ՎԱՆՈՐԱՅ կամ ՎԱՆՕՐԵԱՅ ՎԱՆՈՐԵԱՅՔ կամ ՎԱՆՕՐԵԱՅՔ. τὰ μοναστήρια monasteria. Վանք (յոքնակի). մենաստանք. որ եւ ՎԱՆԵՐ, ՎԱՆԵԱՐ, ՎԱՆԵՐԱՅՔ. եւ Վանից որեար, վանականք. վանքեր. յն. մօնասդի՝րիա. թ. մանաստըրլար.


Վանորեայ, րէից, րեաց

fig.

s. pl. monasteries, convents;
monks, cenobites.

· Calfa


Վաներ

cf. Վաներայք.

· Calfa

NBHL (6)

ՎԱՆԵՐ կամ ՎԱՆԵԱՐ. Վանք, վանորայք. մենաստանք հանդերձ վանականօք.

Որ շուրջ զնովաւ անդէն վանեարն էին. (Վրք. հց. ձ. ստէպ։)

Շփոթեն զմեզ մերձակայ վաներս՝ որ են շուրջ զմեօք. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)

Ի վաներն բնակեալքն՝ կուսութեամբ են պարկեշտացեալք. (Կանոն.։)

Գրեաց զամենայն պատճառսն, վասն որոց ել ի վաներոյն. (Վրք. հց. ՟Ը. ձ. (տպ. ի վանիցն)։)

Լնոյր լերկիրն աղձնեաց վաներով։ Լնոյր զամենայն շէնս վաներաւ. (Բուզ. ՟Ե. 27։ ՟Զ. 15։)


Վաներայք

s. pl. cf. Վանորայ.

· Calfa

NBHL (1)

Գլուխ աբեղայից, վերակացու վաներայից, եւ ուսուցիչ ամենայն անապատաւորաց. (Բուզ. ՟Զ. 15։)


Վանումն, ման

s.

expulsion;
repulsion.

· Calfa

NBHL (1)

Ցուպ առ ի յենուլ է օգտակար, եւ առ ի վանումն թունաբեր սողնոց եւ այլոց գազանաց։ Զէն հոգեւոր յաստուծոյ առ վանումն չարին։ Ի վանումն հոգեմարտին մակեդանի. (Փիլ. ել. ՟Ա. 19։ Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Գր. տղ. թղթ.։)


Վանք, նաց, նից, նուց

s.

convent, monastery, cloister, friary;
lodging, dwelling, home, habitation, abode;
house, mansion;
hotel;
inn, hostelry;
cabin, hut;
— կուսանաց, nunnery, convent;
վանս ունել, to stay, to lodge, to take up one's lodgings, to dwell, to stop;
փակել ի վանս, to cloister, to shut up in a convent.

· Calfa

NBHL (9)

Եմուտ (աննա) ի վանս իւր, եւ կերաւ ընդ առն իւրում։ Տարաւ զնոսա (Սամուէլ) ի վանս իւր։ Վանք հովուաց։ Ի վանուց հօտից։ Զզէն նորա եդ ի վանս իւրում։ Ու՞ր են վանքն իմ, յորում զպասեքն ուտիցեմ աշակերտօքս հանդերձ։ Ելին՝ ուր վանքն իսկ էին։ Ի վանացն կայիափայ։ Առ որում վանս ունելոց էաք։ Եկին ի վանսն առ նա։ Պատրաստեսջի՛ր ինձ վանս.եւ այլն։

Տուն արքունի՝ որ միանգամ եւ երկիցս վանք թագաւորի լինիցին, արքունի կոչի. (Սեբեր. է։)

Ի վանս սպարապետին. (Եղիշ. ՟Գ։)

Հրամայէ եւ յամենայն գիւղս վանս շինել, զի լիցի օտարանոցք։ Վասն այսորիկ եւ դիպողագոյն եդաւ անուն վանք, զի անտրտում որոց պիտոյ իցէ՝ տայցեն (օթեվանս կամ զպէտս). (Խոր. ՟Գ. 20։)

Լնոյր զերկիրն ծոփաց վանիւք. (Բուզ. ՟Ե. 27։)

Ի վանս կանանց. (Զենոբ.։ եւ Խոր. ՟Բ. 7։)

Տարաբերեալ միանձունք վանաց ի վանս՝ ոչ ունին ուր դադարեն եւ հաստատեսցին. (Նեղոս.։ տե՛ս եւ Վրք. հց. ստէպ.) ուր եւ ասի Վանք, վանաց, վանից, վանուց։

ՎԱՆՔ. μοναστήριον, -ια monasterium, -ia λαύρα եւ այլն. Մենաստան, եւ մենաստանք, վանորայք, վանօրեայք. բնակարան միաբանակեցաց. որ եւ Փարախ, Լոռա, իբր օթարան բանաւոր ոչխարաց, միանգամայն եւ հիւրանոց.

ՎԱՆՔ κατάλυμα diversorium ξενία hospitium μονή mansio σκήνωμα tabernaculum μάνδρα caula, ovile. որ եւ ՎԱՆ. Օթեվան. իջաւան. բնակարան. կայան. դադարք. վրան. հիւրանոց. փարախ. տաղաւար.


Վանօրեայ

s.

cf. Վանորեայ.

· Calfa


Վաշ

int.

bravo! courage! cheer up! come! ho!.

· Calfa


Վաշեակ

adj.

laudable, praiseworthy.

· Calfa

NBHL (2)

Արժանի վա՛շ ասելոյ. ազնիւ. պանծալի.

Ու՞ր վաշտակ (նահապետն) որ ըստ անուանն վաշեակ. (Մագ. ՟Ի՟Ը։)


Վաշխ, ի, ից, ոյ, ու, ուց

s. adv.

usury, illegal interest;
—իւ, ի —ու, with usury, upon usury.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. (յետնաբար նաև ու, ո հլ.) «անիրաւ և չափից աւելի տոկոս» ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 36. որից վաշխել «վաշխ առնել» Կանոն. էջ 113. Երզն. մտթ. 409. Վրք. հց. բ. 163. վաշխավաճառ Մծբ. վաշխառ «առ-նուած վաշխը» Աթան. 448. վաշխառու Կա-նոն. Լմբ. առակ. վաշխատու Կանոն. վաշ-խաժողով Մանդ. վաշխամփոփ Եւագր. 133։

ՆՀԲ վրաց. վա՛սխի և վա՛խշի։ Տէրվ. Altarm. 24, Մասիս 1881 ապրիլ 30, Նախալ. 105 իբր բնիկ հայ կցում է վերի ընտանիքին՝ հանելով հնխ. vag, vaks արմատից։ Ուղիղ մեկնեց Հիւբշ. ZDMG 46, 329, թրգմ. ՀԱ 1892, 355։ Հիւնք. բաշխել բայից։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვისხი վասխի, (ვახმი վախ-շի «ապօրինի տոկոս», ვახხება վասխեբա «փոխ տալ, դրամը տոկոսի դնել», სავახმე ռավախշն «պարտք», მოვახმე մովախշե, მე-ვახϑე մեվախշե «վաշխառու», ვასხებითი վասխեբիթի «փոխադարձ»։

NBHL (15)

Եթէ ոտնահար եղէ ի վերայ գլորման թշնամւոյ իմոյ, եւ ասացի ի սրտի իմում, թէ վա՛շ։ Իբրեւ փող հարկանի, նա վա՛շ վա՛շ կարդայ. (Յոբ. ՟Լ՟Ա. 29։ ՟Լ՟Թ. 25։ տե՛ս՝ Սղ. ՟Լ՟Դ. 25։ ՟Լ՟Թ. 16։ կթ. 4։ Եզեկ. ՟Զ. 11։ ՟Ի՟Զ. 2։ ՟Լ՟Զ. 2։)

Անդրէաս խաչի, գիրկս արկեալ զխաչիւն՝ համբուրէ եւ ասէ, վա՛շ քեզ խաչ։ Վա՛շ ո՛վ խաչ. եւ այլն. (Մագ. ՟Ե։ Վկ. անդր. առաք.։)

Զի թէ մարմինդ ասասցէ վա՛շ, հոգիդ հիւանդ լինի եւ հաշ. (Շ. այբուբ.։)

Առաքինի մայրն ձայնէր, վա՛շ լիցի ո՛վ մանկունք. վա՛շ քա՛ջքդ ինձ, վա՛շ անմարմինքդ գրեթէ ի մարմնի, վա՛շ վերակացուք օրինացն, եւ իմոյ ալեացս. (Ածաբ. մակաբ.։)

Որպէս ասէր պարմենիդէս սոկրատայ, վա՛շ զի թուոյ յիշումն արարաք ... եւ յիրաւի ասէր, թէ է՛ւղէ, որ է վա՛շ. (Պրոկղ. շղկ.։)

Վա՛շ է միմեանց վաճառին. ել գողն (ի դրախտէ), եւ փոխանակ ի ներքս եմուտ գողն. մին յանցանօք, եւ միւս զղջմամբ. (Ճ. ՟Բ.։)

Վա՛շ, նոցա անմտութեան. (իբր ռմկ. վը՛շ. Ոսկ. յհ. ՟Բ. 3։)

Զօրաւորն զտկարն այպանելով՝ ասէ, վա՛շ քեզ, վա՛շ զիմ կռուակիցս. (Լմբ. սղ.։)

Կրօնաւոր աստուածասէր ի փողոյ աղօթից նշանակելն՝ վա՛շ վա՛շ ասէ. (իսկ ծոյլն՝ վա՛յ վա՛յ. Կլիմաք.։)

Վաշխ եւ տոկոսիս։ Մի՛ տացես եղբօր քում արծաթ վաշխիւ։ Վաշխ եւ նենգութիւն։ Ի վաշխից եւ ի չարեաց։ Ի տոկոսեաց եւ ի վաշխից։ Ժողովել վաշխս ի վերայ վաշխից.եւ այլն։

Ոմն զվաշխս վաշխուց։ Ոմն զվաշխոյ եւ զտոկոսեաց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։ Խոսր.։)

Տալ ի վաշխու. (Ի գիրս մոլ.։)

ՎԱ՛Շ, ՎԱ՛Շ ՎԱ՛Շ. որ եւ մակբայ հեշտական, ըստ Քեր. թրակ. զի ըստ յն. ասի իտի՛, է՛ւղէ. ἠδύ suave. մանաւանդ՝ εὕγε, εὕγε εὕγε . վր. վա՛շա վա՛շա. Ո՛վ քանի՜ քաղցր է. քանի՞ հեշտալի. բա՛բէ, քա՛ջ, ազնի՛ւ, կեցցե՛ս. ո՛վ զիա՛րդ. օ՛խ օ՛խ, ի՛նչ աղէկ, սիրուն.

τόκος foenus, usura πλεονασμός abundantia. վր. վա՛սխի, եւ վա՛խշի. Անիրաւ շահ փոխատուութեան. շարիատ. տոկոսի. (յն. դօ՛գօս. այսինքն ծնունդ. թ. տօղուշ ).

Ամենայն քեզ քան ի վաշխին առնուլ (այսինքն փոխ առնուլ կամ վաշխիւ) ըմբերելի է. (Բրս. վաշխ.) յն. δανείζεσθαι.


Վաշխաժողով

cf. Վաշխառու.

· Calfa

NBHL (2)

Որ վաշխիս ժողովէ. վաշխակեր. վաշխամփոփ. վաշխառու.

Իժից ծնունդք զորովայն մօրն ծակեն ելանեն, եւ փոխոյն ծնունդք վաշխաժողովացն պատառեն. (Մանդ. ՟Զ։)


Վաշխակեր

cf. Վաշխառու.

· Calfa


Վաշխամփոփ, ից

cf. Վաշխառու.

· Calfa

NBHL (2)

Ի զրկօղ մեծատանց, ի վաշխամփոփէ, եւ ի տոկոսառէ. (Մաշկ.։)

ՎԱՇԽԱԿԵՐ ՎԱՇԽԱՄՓՈՓ cf. ՎԱՇԽԱԺՈՂՈՎ. τοκογλύφος foenerator. Վաշխակերքն զինչսն համայն վաշխեն, եւ ծնանի եւ բուսանի. (Բրս. վաշխ.։)


Վաշխառու, աց

s.

usurer.

· Calfa

NBHL (3)

Զվաշխառուացն ինչքն ստանան ողորմածք. (Լմբ. առակ.։)

Վասն այնոցիկ՝ որ վաշխ եւ տոկոսիս առնուն. վաշխառուն եւ վաշխատուն կցորդ է ամենայն աւազակաց, եւ գողոց. (Կանոն.։)

Որպէս . τοκίζων, δανείζων, δανείστης foenerator, usurarius. cf. ՎԱՇԽԱԿԵՐ, ՎՆՇԽԱՄՓՈՓ) Առօղ զվաշխ. տոկոսառ. վաշխաժողով.


Վաշխաժողովութիւն, ութեան

s.

cf. Վաշխառութիւն.

· Calfa

NBHL (2)

Ժողովելն զվաշխս. վաշխառութիւն.

Յոմանս վաճառաց զրկութիւն, յոմանս վաշխաժողովութեան. (Մանդ. ՟Ը։)


Վաշխառութիւն, ութեան

s.

usury, jobbing, unfair interest.

· Calfa


Վաշխասէր

cf. Վաշխատու.

· Calfa

NBHL (2)

Սիրօղ վաշխից. մոլի վաշխառու.

Իսկ զփոխն տալ ոչ վաշխիւք շնորհելն ասէ, զի այս առանց օրինաց ի վաշխասիրացն լինի. (Երզն. մտթ.։)


Վաշխավաճառ, աց

cf. Վաշխատու.

· Calfa

NBHL (2)

Վաշխիւ վաճառօղ զփոխն. վաշխառու.

Արծաթափոխատուք, վաշխավաճառք. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)


Վաշխատու

adj.

usurious, practising usury.

· Calfa

NBHL (2)

Որ տայ կամ վճարէ զվաշխ. գուցէ եւ Որ տայ ի վաշխի զփոխն.

Վաշխառուն եւ զվաշխատուն կցորդ է ամենայն աւազակաց եւ գողոց. (Կանոն.։)


Վաշխեմ, եցի

va.

to practise usury, to lend on usury, at unlawful interest;
դահեկանս —, to lend money on usury.

· Calfa

NBHL (5)

Վաճառեն, խաբեն, վաշխեն, գողանան։ Զյափշտակեալն եւ զվաշխեալս տան ողորմութիւն։ Որ վնասէ այլոց, եւէ վաշխեսցէ, եւ զընկերն զրկեսցէ, նա նման դիւաց իցէ. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Ժ՟Ա։)

Քահանայք դահեկանս վաշխել ամենեւին մի՛ իշխեսցեն. (Կանոն.։)

Ստութեան սկիզբն՝ վաշխելն։ Ծառա վաշխողին է փոխառուն. (Բրս. վաշխ.։)

Ո՛չ վաշխել, եւ ոչ զգտեալ իրս թագուցանել. (Երզն. մտթ.։)

τοκίζω, δανείζω foenero. Վաշխառութիւն առնել. վաշխիւ տալ զդրամ ի փոխ.


Վաշտ, ից, ուց

s.

battalion.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ու հլ. (յետնաբար ի հլ.) «մի դրօ-շակի տակ եղած մի խումբ զօրք» Բուզ. Խոր. որից վաշտանալ «վաշտերի բաժա-նուել» Ագաթ. վաշտիկ «զինւոր» Օրբել. վաշտկան «զինւոր» Բուզ. 198. Խոր. Բ. խզ. վաշտկութիւն Յհ. կթ. առ լեհ.։

= Փոխառեալ պէտք է լինի պհլ. *vašk «զօրագունդ» նշանակող մի բառից. այսպի-սի բառ չէ աւանդուած իրանեան գրականու-թեան մէջ, բայց կայ պհլ. gast (հինը vašt) «դարձած», vaštan «դառնալ», որ իրանեան rt>št ձայնափոխութեան հիման վրայ լա-ռաջանում է vartītan, gartītan «դառնալ», vartisn, gartišn «պտոյտ, շրջան», սանս. vart, vartate «դառնալ», պրս. [arabic word] gar-dīdan «դառնալ, շրջագայիլ, պտուտկիլ», [arabic word] gāštan «դարձնել», [arabic word] gardana> գրտնակ (=լտ. verto «դարձնել», հին բար-ձըր գերմ. werdan, գերմ. werden «դառնալ, լինել», ռ. вepηeть «դարձնել, պտտցնել, շրջել, ծակել», вepηeл «շամփուր», լիթ. verčiu, versti «դարձնել» ևն) բառից։ Բոլորի արմատն է հնխ. vert-«դառնալ, դարձնել» (Pokorny 1, 274, Horn § 886)։ Առհասա-րակ «խումբ» նշանակող բառերը կապ ունին «բոլորակ» գաղափարի հետ. ինչ. գունդ, պար, գումարտակ, ճամբար («մանեակ. 2. բանակ» <պհլ. čambar «շրջանակ»), տճկ թօփ, լտ. circulus, ֆր. cercle, ռուս. круrъ, коужокъ, որոնց հետևողութեամբ նաև աշխ. շրջան «կլորակ, բոլորակ. 2. խումբ մար-դոց»։-Աճ.

ՆՀԲ լծ. լտ. vexillum «դրօշ», veles velitis «թեթևազէն զինւոր»։ Հիւնք. էջ 168 վաշխ բառից։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვამტი վաշտի «ձիաւոր զինւոր, հեծեալ» Օր. իա. 1։

NBHL (4)

Նախարարութեանցն գունդք, եւ միանգամայն զօրականացն վաշտք։ Ոյք միանգամ անազգիք էին ի վաշտս, եւ անձամբ երեւելիք. (Խոր. ՟Բ. 57. 61։)

Գնդի գնդի, դրօշու դրօշու, վաշտուց վաշտուց։ Հասանէր վաշտն գնէլոյ ի բանակն արքունի։ Կին նորա ի նորին վաշտուն էր ընդ առն իւրում. (Բուզ. ՟Գ. 7։ ՟Դ. 15։)

Անհուն բազմութիւն վաշտից եւ դրօշուց։ Գունդք վառելոց վաշտիցն. (Արծր. ՟Ա. 14։)

Գունդ զօրաց առանձին դրօշու. որ եւ ԴՐՕՇ ասի. պէօլիւք ... իբր յն. σπείρα, λόχος cohors եւ այլն. (լծ. եւ վէքսի՛լլում, որ է դրօշ).


Վաշտանամ

vn.

to be divided in battalions.

· Calfa

NBHL (1)

Փարաւոնեան զօրուն վաշտացեալ գնդօքն. (Ագաթ.։)


Վաշտապետ, աց

s.

major.

· Calfa


Վաշտիկ, տկաց

cf. Վաշտկան.

· Calfa

NBHL (4)

ՎԱՇՏԻԿ ՎԱՇՏԿԱՆ ՎԱՇՏԿԱԿԱՆ. ա. Այր ի վաշտէ. զօրական. զինուոր. (լծ. լտ. վէ՛լէս, վէլի՛դիս)

Պակաս ինչ վաշակօք՝ արամբք ընտրելովք՝ քաջակորով հեծելօք. (Ուռպ.։)

Բայց սմբատայ եկեալ սակաւ վաշտականաւ զդուռն քաղաքին պահէ։ Արձակեաց զկանայս թագաւորին պարսից շապհոյ հանդերձ ժանուարօք եւ վաշտկանօք. (Խոր. ՟Բ. 43։ Բուզ. ՟Գ. 4։)

Պատուէր տայր վաշտկական զինուորացն՝ յառաջել քան զբանակն. (Յհ. պտմ. առ Լեհ.։)


Վաշտկան

s.

soldier in camp.

· Calfa

NBHL (4)

ՎԱՇՏԻԿ ՎԱՇՏԿԱՆ ՎԱՇՏԿԱԿԱՆ. ա. Այր ի վաշտէ. զօրական. զինուոր. (լծ. լտ. վէ՛լէս, վէլի՛դիս)

Պակաս ինչ վաշակօք՝ արամբք ընտրելովք՝ քաջակորով հեծելօք. (Ուռպ.։)

Բայց սմբատայ եկեալ սակաւ վաշտականաւ զդուռն քաղաքին պահէ։ Արձակեաց զկանայս թագաւորին պարսից շապհոյ հանդերձ ժանուարօք եւ վաշտկանօք. (Խոր. ՟Բ. 43։ Բուզ. ՟Գ. 4։)

Պատուէր տայր վաշտկական զինուորացն՝ յառաջել քան զբանակն. (Յհ. պտմ. առ Լեհ.։)


Վաշտկութիւն, ութեան

s.

bravery.

· Calfa

NBHL (2)

Առնել զգործ վաշտկաց, կամ յառաջապահ դիմադրաւ զօրաց.

Մերոց վաշտկութեամբն հոնքն պատառին յերկուս. (Յհ. պտմ. առ Լեհ.։)


Վաչ, ից

cf. Վաչէ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. «սայլ, մանաւանդ վրան մոր-թով ծածկուած» Ոսկ. մ. գ. 16. Ղև. ժա. էջ 39, 40, որ և վաչէ «նոյն նշ». Ասող. Սիմ. ապար. 31. որից վաչկատուն «վրանաբնակ, թափառաշրջիկ, սայլերի մէջ բնակող քոչ-ւոր» Բուզ. գ. 7 (ենթադրում է արմատա-կան *վաչիկ ձևը)։

Տէրվ. Նախալ. 106, 124 սանս. vāha, յն. ὄχος, հսլ. vozú, լտ. vehiculum (աւև լացնել նաև լտ. vehis, յն. έχος, հիսլ. vagn, լիթ. vežimas, հիռլ. fon) հո-մանիշների հետ հնխ. vagha-«սայլ» բառից. արմատը vagh «երթալ»>հյ. վագել, վաջ, որից վաչ։ Հիւնք. լտ. vec-tura «սայլ»։ (Այս բառերը ըստ նոր լեզուաբանների ծագում են հնխ. veg'h «վարել, քշել, կառքը վարել» արմատից, որի վրայ տե՛ս վազ բառի ստուգաբ-նութեանց պատմութեան մէջ. հայերէն բառը ընդհանրապէս նման է հնչում, բայց մանրամասնութեանց մէջ ո՛չ իբր բնիկ կարող է յարմարուիլ և ոչ իբր փոխառեալ բառ)։

NBHL (4)

ՎԱՉ եւ ՎԱՉԷ. (յորմէ Վաչեակ, ուստի Վաչկատուն). Հովանոց կառաց կամ սայլից. դեսպակ. սայլ.

Կազմել սայլս վաչիւք դիպակօք։ Ելին որ ընդ վաչիւք թաքուցեալ էին. (Ղեւոնդ. ՟Ժ՟Ա.)

Պատրաստեաց սայլս դիպակօք վաչէիւք։ Ելին՝ որք ի սայլին ընդ վաչէիւքն թագուցեալ էին։

Տե՛ս զիա՛րդ վաչիւքն եւ սայլիւք (յն. մի բառ) սկիւթացւոց աշխարհին կեանքն վճարին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16.) ἀμαξάβιος in plaustris vivens, degens.


Վաչէ, ից

s.

carriage-hood;
covered waggon.

· Calfa

NBHL (4)

ՎԱՉ եւ ՎԱՉԷ. (յորմէ Վաչեակ, ուստի Վաչկատուն). Հովանոց կառաց կամ սայլից. դեսպակ. սայլ.

Կազմել սայլս վաչիւք դիպակօք։ Ելին որ ընդ վաչիւք թաքուցեալ էին. (Ղեւոնդ. ՟Ժ՟Ա.)

Պատրաստեաց սայլս դիպակօք վաչէիւք։ Ելին՝ որք ի սայլին ընդ վաչէիւքն թագուցեալ էին։

Տե՛ս զիա՛րդ վաչիւքն եւ սայլիւք (յն. մի բառ) սկիւթացւոց աշխարհին կեանքն վճարին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16.) ἀμαξάβιος in plaustris vivens, degens.


Վաչաւոր

cf. Սայլատունք.

· Calfa


Վաչկատուն

cf. Սայլատունք.

· Calfa

NBHL (2)

Բնակեալ որպէս թէ ի վաչեակս կամ ի վաչեայ տունս. վրանաբնակ, կամ ի սայլս զետեղեալ.

Եւ այլոց խառնաղանճ անթիւ անբնական վաչկատուն զօրութեանց. (Բուզ. ՟Գ. 7.) որպէս յն. ἀμαξάοικος in plaustro degens մակգիր սկիւթացւոց։


Վառ, ի

adj. s.

ardent, burning, inflamed, on fire;
shining, brilliant;
fire, ardour, brilliancy, splendour;
— ի —, glittering, sparkling, resplendent, cf. Փայլուն, cf. Շողշողենի, cf. Պայծառ.

· Calfa

Etymologies (14) · Adjarian

«վառած, փայլուն» Ոսկ. յհ. բ. 4. Խոր. Տաղ. «բորբոքում, այրիլ վառիլը» Նար. տաղ. Շնորհ. այբուբ. որից վառել «այրել, բռնկցնել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. վառիվառ Լաստ. վառ ի վառեալ Նար. տաղ. վառ ի վառեան Տաղ. վառումն Եղիշ. վառա-րան Շար. վառվառիլ Յայսմ. բոցավառեալ Ոսկ. լուս. լուսավառ Խոր. հռիփ. կրակավառ Գնձ. հրավառ Վրք. հց. ջահավառ Մաշտ. վառվառուկ «մի տեսակ բոյս. alyssum alpes-tre L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 156)» Գաղիան. բժշ. (տե՛ս աալուսան բառի տակ)։ Միջնադարեան ձև է վառչիլ Մխ. բժշ. 70, 90, Վրդ. առ. 333։ Նոր բառեր են լապ-տերավառ, վառելափայտ, վառվռուն, խան-դավառ ևն։

= Բոլորովին նոյն է հնչում կամիս. war «վառել» բառի հետ. բայց ըստ որում հյ. նախաձայն վ-ով բառերը ընդհանրապէս բնիկ չեն, ուստի և վառել պիտի լինի փո-խառութիւն կամ կամիսական ընտանիքից և կամ իրանեան համազօր մի բառից։ Կա-միս. war «վառել» բառին նման են հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varú «տա-քութիւն», լիթ. virti, լեթթ. vir't «եփել», ռուս. варить «եփել», вapeнie «եփում, եփ, կերա-կուր», bap «խորշակ, եռացած ջուր, արե-գական տաքութիւն» ևն։ Այս բառերը ոմանք դնում են առանձին հնխ. ver «եփել» արմա-տի տակ, ուրիշներ հնխ. ver «խոնաւութիւն, թաց» արմատին են միացնում, իբր թէ ջրի հոսելու, բխելու, եռալով դուրս ժայթքելու ռառափարիզ (Berneker 334, Boisacq 729, Pokorny 1, 268-9)։-Աճ.

ՆՀԲ լծ. հուր, այրել, յն. πῦρ, լտ. uro, ardens։ Lag. Urgesch. 241 հսլ. wariti «եփել»։ Pictet 2, 263 պրս. war, wa-razm. warāγ և հսլ. wariti «եփել» ևն։ Տէրվ. Altarm. 51 օր, վաղ ևն բառերի հետ՝ կցում է սանս. uš «այրել», uša «փայլուն» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 27 սանս. vīra «պղպեղ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 262 հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varu «տա-քութիւն», լիթ. virti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ Տէրվ. Նախալ. 106 հնխ.

var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. վառել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. վառէլ, Ազլ. Զթ. Խրբ. Շմ. Սվեդ. Տփ. վառիլ, Ասլ. վա-ռէ՝լ, Սլմ. Վն. վmռել, Մկ. վmռիլ, Հճ. վա-րել, Հմշ. վառուղ (բայց Ագլ. վօռ «վառ, վառուած»)։ Թրքախօս հայերից՝ Ատն. վառ «բոց»։ Նոր բառեր են վառման, վառոտել, վառուկ, վառվռիլ, վառվռի տալ, վառք ևն-

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვარვარი վարվարի «վառ ի վառ փայլիլ, բոցավառիլ, առանց ծուխի վառիլ»։

«զինուիլ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից վառել «զինել, գրգռել, կռուի պատրաստել» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. վա-ռիլ «զինուիլ» ՍԳր. վառելիք «զէնք, զրահ» Ճառընտ. վառեալ «զինուած» ՍԳր. վառե-զուցանել «սպառազինել» Բ. մկ. դ. 40. Եփր. յես. զրահավառ Մծբ. վառուած «սպառազի-նութիւն» Ոսկ. հռովմ. 65։-Հմմտ. նաև տա-կը վառել «կպցնել» նշանակութեամբ։

Pictet 2. 225 սանս. varman ևն։ Jus-ti, Zendsp. 268 զնդ. var «ծածկել, պահպանել», 258 vairi «զրահ»։ Եազը-ճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 var «ծած. կել» արմատից։ Հիւբշ. 494 անապահով է գտնում համեմատել գոթ. varian գերմ. wehren «արգիլել» բառերի հետ։

(ի հլ. յետնաբար) «թագաւորական քօղ» Բուզ. ե. 38. Յհ. կթ. 181. «դրօշակ» Ուռհ. Մաշտ. ջահկ. որից խաչվառ «եկեղե-ցական խաչանիշ դրօշ» Մաշտ. (չունին ՆՀԲ և ԱԲ), որ է գւռ. խաչալէմ (կազմուած հյ. խաչ +արաբ. [arabic word] 'alam «դրօշակ» բառե-րից)։

ՆՀԲ վառ «փայլուն» բառից է ուգում հանել։ Lag. Arm. Stud. § 2096 պրս. bar, որ յիշում է Հիւբշ. կասկածով։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1903, էջ 39 պրս. farr «պերճութիւն», farri kayāni «շուք արքայական» (հյ. փառք բառն է և կապ չունի այստեղ)։ Karst, Յուշարձան 40։, 4Ո3 սումեր. bar «պատուի պատմու-ճան»։ Հացունի, Հայ դրօշները, էջ 3

վառ «դրօշ» համարում է վառել «ցինել» բայից, ինչպէս եւրոպական arnia «զէնք» և «զինանշանք»։ (Սխալ է, ո-րովհետև վառ նախ նշանակում էր «քօղ» և յետնաբար միայն «դրօշակ» նշանա-կութիւնը ստացաւ։ Սակայն Հացունի Բուզ. ե. 38 «Ետ թագաւորն Պարսից տանել թագ և պատմուճան, և զվառ թա-գաւորացն՝ տիկնոջն Զարմանդխտոյ» հատուածի մէջ վառ հասկանում է «դրօշակ»)։

ԳՒՌ (dialectal) Սչ. խաչվառ։

= Յն. βαρύς «ծանը», որ երաժշտական լեզւով նշանակում է «բամբ ձայն, ցածր ձայն», իբր հակառակը՝οհός «սուր, զիլ, բարձր» և μέσος «միջին» ձայների. որից նաև βαρύτονος «baryton» (Bailly Յ5Սա, Sophocles 300)։

Հներից Քերթ. եկեղ. մեկնում է «Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ և վառ իսկ կոչի. այսինքն խիստ ձայն»։ Վերի ձևով մեկնեցին ՆՀԲ և Հիւնք.։

NBHL (19)

Զխոհականութեանդ քո վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ զարդարես զբանն։ Զբանին վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ անմահանամ. (Խոր. ՟Ա. 1. առ սհկ. բագր։ եւ Խոր. թղթ. առ սհկ. արծր.։)

Դշխոյ վառ արփւոյն, սուրբ մայր ամենայն. րամից. խմբից մաքրազարդ կուսից, վառ ծիածան կարմիր կապուտից. (Տաղ.։ Գանձ.։)

Եւ շիջանի բոցն որ ի վառ, եւ զգօնանայ միտքըն յամառ. (Շ. այբուբ.։)

Գոհար վարդն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից. (Նար. տաղ.։)

ՎԱՌ Ի ՎԱՌ. եւ ՎԱՌ Ի ՎԱՌԵԱԼ. ՎԱՌ Ի ՎԱՌԵԱՆ. Վառվառեալ. փողփողեալ. պայծառ. արծարծ. վառվըռուն. փառլագ.

Զգարնանաբեր ծաղկանոցաց բերեալ զնմանութիւն վառ ի վառ գունովք։ Զօրէն վառ ի վառ գունով զգիրսն երեսացն պայծառացուցանէի. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Զ։)

Եկա՛յք նոր մեք զուարճացեալ վառ ի վառ վառեալ տիպ ծալ ի ծալ թըփոյն տերեւ յօրինեսցուք. ծիր ծիրայնւոյ վառ ի վառեալ զդէմս. (Նար. տաղ.։)

Կարմրավար առեալ՝ վառ ի վառեան հնձան կոխեալ. (Տաղ խաչի.։)

Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ եւ վառ իսկ կոչի այսինքն խիստ ձայն. (Քերթ. եկեղ.։)

Օրն էր կիրակէի, եւ ձայնն ի վառի ձայն էր. (Ուռհ.։)

Շղաշատեռ պայծառ փողփողեալ որպէս նշան եւ զարդ թագաւորական եւ դշխոյական. դրօշ. ծիրանի. շար. քօղ. վերարկու ազնիւ. տեռ. բեհեզ. դիպակ բարակ եւ ասեղնագործ կամ մետաքսեայ. պաստառ շքեղ. տիւլպէնտ, պիւրիւնճիւք, սանտալ. քերաճէ, ջար, պայրագ, սանճագ. եւ հաչաչեմ. որպէս խաչվառ.

Ոսկեհուռ հանդերձիւք, եւ ոսկէզօծ վառիւք զդագաղսն զարդարեալ։ Ոսկեհուռ մետաքսիւք, եւ շղաշատեռ վառիւք զնա զարդարեալ. (Յհ. կթ.։)

Ես թագաւորն պարսից տանել թագ եւ պատմուճան, եւ զվառ թագաւորացն՝ տիկնոջն զարմանդխտոյ. (Բուզ. ՟Ե. 38։)

Վաչագան արքայ հրամայեաց զիւր իսկ վառն արկանել ի վերայ երկրի, եւ զնշխարսն (սրբոյն գրիգորիսի) յարեւ անցուցանել ի վերայ ստորակայ վառին. (Ճ. ՟Գ.։)

Դրօշ ոսկետուտ վառիւ։ Պարգեւէ զիւր նշանակն թագաւորական ոսկէտուտն վառիւ. (Ուռպ.։)

Եւ ահա իւր սպիտակ ձին, եւ իւր վառ նշանակն, եւ իւր թուրն. (Ուռհ.։)

Օրհնութիւն դրօշացն, այսինքն է նշանակն կամ վառն մեծ արքայական։ Վառ կտաւ։ Վառ նշանակ։ Ունել զվառն ձողովն սփռեալ ի ձեռին։ Վառ կտաւեայ՝ յորում կայցէ նկարեալ վիշապ. (Մաշտ. ջահկ.։)

καιόμενος ardens. (արմատ Վառելոյ՝ լծ. ընդ Հուր, եւ Այրել. յն. բիռ. լտ. ու՛ռօ, ա՛ռտէնս) Վառեալ պայծառ, լուցեալ. բորբոքեալ. արծարծ. լուսափայլ. վառած, փալփլուն.

Որպէս բառ յն. վա՛ռիս. βαρύς gravis. այսինքն ծանր. Մի յութ ձայնից շարականի, այն է երրորդ կողմն.


Վառ

s.

standard, banner;
purple, royal mantle, veil, tulle, gold brocade, royal robes. adj. mus. grave;
bass;
— ձայն, the sixth metre in the Armenian hymnal;
cf. Խաչվառ.

· Calfa

Etymologies (14) · Adjarian

«վառած, փայլուն» Ոսկ. յհ. բ. 4. Խոր. Տաղ. «բորբոքում, այրիլ վառիլը» Նար. տաղ. Շնորհ. այբուբ. որից վառել «այրել, բռնկցնել» ՍԳր. Եզն. Ոսկ. ես. Եփր. ծն. վառիվառ Լաստ. վառ ի վառեալ Նար. տաղ. վառ ի վառեան Տաղ. վառումն Եղիշ. վառա-րան Շար. վառվառիլ Յայսմ. բոցավառեալ Ոսկ. լուս. լուսավառ Խոր. հռիփ. կրակավառ Գնձ. հրավառ Վրք. հց. ջահավառ Մաշտ. վառվառուկ «մի տեսակ բոյս. alyssum alpes-tre L» (ըստ Տիրացուեան, Contributo § 156)» Գաղիան. բժշ. (տե՛ս աալուսան բառի տակ)։ Միջնադարեան ձև է վառչիլ Մխ. բժշ. 70, 90, Վրդ. առ. 333։ Նոր բառեր են լապ-տերավառ, վառելափայտ, վառվռուն, խան-դավառ ևն։

= Բոլորովին նոյն է հնչում կամիս. war «վառել» բառի հետ. բայց ըստ որում հյ. նախաձայն վ-ով բառերը ընդհանրապէս բնիկ չեն, ուստի և վառել պիտի լինի փո-խառութիւն կամ կամիսական ընտանիքից և կամ իրանեան համազօր մի բառից։ Կա-միս. war «վառել» բառին նման են հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varú «տա-քութիւն», լիթ. virti, լեթթ. vir't «եփել», ռուս. варить «եփել», вapeнie «եփում, եփ, կերա-կուր», bap «խորշակ, եռացած ջուր, արե-գական տաքութիւն» ևն։ Այս բառերը ոմանք դնում են առանձին հնխ. ver «եփել» արմա-տի տակ, ուրիշներ հնխ. ver «խոնաւութիւն, թաց» արմատին են միացնում, իբր թէ ջրի հոսելու, բխելու, եռալով դուրս ժայթքելու ռառափարիզ (Berneker 334, Boisacq 729, Pokorny 1, 268-9)։-Աճ.

ՆՀԲ լծ. հուր, այրել, յն. πῦρ, լտ. uro, ardens։ Lag. Urgesch. 241 հսլ. wariti «եփել»։ Pictet 2, 263 պրս. war, wa-razm. warāγ և հսլ. wariti «եփել» ևն։ Տէրվ. Altarm. 51 օր, վաղ ևն բառերի հետ՝ կցում է սանս. uš «այրել», uša «փայլուն» ևն բառերին։ Canini, Et. é́tym. 27 սանս. vīra «պղպեղ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 262 հսլ. vrčti «եռալ», variti «եփել», varu «տա-քութիւն», լիթ. virti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ Տէրվ. Նախալ. 106 հնխ.

var «վառել, եռալ» արմատի տակ, հմմտ. ռոթ. varmjan «տաքացնել», vu-lan «եռալ», լիթ. virti «եփիլ», յն. ատտ. ἀλέα «տապ», սանս. ulka «հըր-դեհ», լտ. Vulcanus «Հրոյ դիք»։ Mül-ler WZKM 9, 297 գոթ. varmjan, գերմ. warm «ջերմ», պրս. var «տաքութիւն» ևն։ Bugge, Etrusk. u. Armen. 77 ետ-րուսկ. verse «կրակ»։ Bugge KZ 32, 56 մերժում է համեմատել հսլ. virja ևն բառերի հետ՝ իրարից տարբեր հա-մարելով «վառել» և «եփել» նշանակու-թիւնները։-Հիւբշ. 494 նոյնպէս անա-պահով է համարում։ Հիւնք. վարանիլ բայից։ Յակոբեան, Բանաս. 1900, 37 զնդ. haurva, արաբ. վուռէ, վառ են։ Patrubány IF 14, 60 լտ. ver, յն. εαρ «գարուն» բառերի հետ է կապում։ Scheftelovitz BВ 29 (1905), էջ 42 սանս. varnu «արև», varni «ոսկի», հսլ. varú «տաքութիւն», variti «եփել» բառերի հետ իբր բնիկ հայ։ (Մերժում է Pokorny 1, 269, որովհետև հնխ. u տալիս է հյ. գ)։ Սագըզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. bar, թրք. parlamaq «փայ-լիլ», Karst, Յուշարձան 401, 403 սու-մեր. bar «փայլիլ, փայլակ, արեգակ», 408 սումեր. ur «տաքութիւն, կրակ. այրել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 362 փառք բառից! Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. (կամիս). var «վառել»։ Նոյնը անկախաբար Աճառ. Նորք 1925, մ 5, էջ 393։ Scheftelowitz KZ 53 (1925), էջ 269, 252, 255 ալբան. vale, հյ. գոլ, մբգ. walm, հսլ. varù «տաքութիւն», պրս։ var «տաքութիւն», սանս. varnū «արեգակ», urvási «տռիփ»։ Պատահա-կան նմանութիւն ունին արաբ. ❇varī «բոցավառիլ» (Կամուտ, թրք. թրգմ. Գ. 946), [arabic word] vār «կրակ վառելու համար օջախ պատրաստել» (անդ, Բ. էջ 137)։ Տե՛ս և վառել «կպցնել»։ Կամիս. war «այրել» ձևին է կցում նաև Benveniste BSL 33, л 99, էջ 136 և դնում հնխ. wer-s-արմատից, առանց անդրադառ-

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. վառել, Ախց. Երև. Կր. Մրղ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տիգ. վառէլ, Ազլ. Զթ. Խրբ. Շմ. Սվեդ. Տփ. վառիլ, Ասլ. վա-ռէ՝լ, Սլմ. Վն. վmռել, Մկ. վmռիլ, Հճ. վա-րել, Հմշ. վառուղ (բայց Ագլ. վօռ «վառ, վառուած»)։ Թրքախօս հայերից՝ Ատն. վառ «բոց»։ Նոր բառեր են վառման, վառոտել, վառուկ, վառվռիլ, վառվռի տալ, վառք ևն-

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ვარვარი վարվարի «վառ ի վառ փայլիլ, բոցավառիլ, առանց ծուխի վառիլ»։

«զինուիլ». արմատ առանձին անգոր-ծածական, որից վառել «զինել, գրգռել, կռուի պատրաստել» ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 8. վա-ռիլ «զինուիլ» ՍԳր. վառելիք «զէնք, զրահ» Ճառընտ. վառեալ «զինուած» ՍԳր. վառե-զուցանել «սպառազինել» Բ. մկ. դ. 40. Եփր. յես. զրահավառ Մծբ. վառուած «սպառազի-նութիւն» Ոսկ. հռովմ. 65։-Հմմտ. նաև տա-կը վառել «կպցնել» նշանակութեամբ։

Pictet 2. 225 սանս. varman ևն։ Jus-ti, Zendsp. 268 զնդ. var «ծածկել, պահպանել», 258 vairi «զրահ»։ Եազը-ճեան, Արևելք 1884 հոկտ. 17 var «ծած. կել» արմատից։ Հիւբշ. 494 անապահով է գտնում համեմատել գոթ. varian գերմ. wehren «արգիլել» բառերի հետ։

(ի հլ. յետնաբար) «թագաւորական քօղ» Բուզ. ե. 38. Յհ. կթ. 181. «դրօշակ» Ուռհ. Մաշտ. ջահկ. որից խաչվառ «եկեղե-ցական խաչանիշ դրօշ» Մաշտ. (չունին ՆՀԲ և ԱԲ), որ է գւռ. խաչալէմ (կազմուած հյ. խաչ +արաբ. [arabic word] 'alam «դրօշակ» բառե-րից)։

ՆՀԲ վառ «փայլուն» բառից է ուգում հանել։ Lag. Arm. Stud. § 2096 պրս. bar, որ յիշում է Հիւբշ. կասկածով։ Գ. Փառնակ, Անահիտ 1903, էջ 39 պրս. farr «պերճութիւն», farri kayāni «շուք արքայական» (հյ. փառք բառն է և կապ չունի այստեղ)։ Karst, Յուշարձան 40։, 4Ո3 սումեր. bar «պատուի պատմու-ճան»։ Հացունի, Հայ դրօշները, էջ 3

վառ «դրօշ» համարում է վառել «ցինել» բայից, ինչպէս եւրոպական arnia «զէնք» և «զինանշանք»։ (Սխալ է, ո-րովհետև վառ նախ նշանակում էր «քօղ» և յետնաբար միայն «դրօշակ» նշանա-կութիւնը ստացաւ։ Սակայն Հացունի Բուզ. ե. 38 «Ետ թագաւորն Պարսից տանել թագ և պատմուճան, և զվառ թա-գաւորացն՝ տիկնոջն Զարմանդխտոյ» հատուածի մէջ վառ հասկանում է «դրօշակ»)։

ԳՒՌ (dialectal) Սչ. խաչվառ։

= Յն. βαρύς «ծանը», որ երաժշտական լեզւով նշանակում է «բամբ ձայն, ցածր ձայն», իբր հակառակը՝οհός «սուր, զիլ, բարձր» և μέσος «միջին» ձայների. որից նաև βαρύτονος «baryton» (Bailly Յ5Սա, Sophocles 300)։

Հներից Քերթ. եկեղ. մեկնում է «Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ և վառ իսկ կոչի. այսինքն խիստ ձայն»։ Վերի ձևով մեկնեցին ՆՀԲ և Հիւնք.։

NBHL (19)

Զխոհականութեանդ քո վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ զարդարես զբանն։ Զբանին վառ եւ բորբոք պահելով զկայծակն՝ անմահանամ. (Խոր. ՟Ա. 1. առ սհկ. բագր։ եւ Խոր. թղթ. առ սհկ. արծր.։)

Դշխոյ վառ արփւոյն, սուրբ մայր ամենայն. րամից. խմբից մաքրազարդ կուսից, վառ ծիածան կարմիր կապուտից. (Տաղ.։ Գանձ.։)

Եւ շիջանի բոցն որ ի վառ, եւ զգօնանայ միտքըն յամառ. (Շ. այբուբ.։)

Գոհար վարդն վառ առեալ ի վեհից վարսիցն արփենից. (Նար. տաղ.։)

ՎԱՌ Ի ՎԱՌ. եւ ՎԱՌ Ի ՎԱՌԵԱԼ. ՎԱՌ Ի ՎԱՌԵԱՆ. Վառվառեալ. փողփողեալ. պայծառ. արծարծ. վառվըռուն. փառլագ.

Զգարնանաբեր ծաղկանոցաց բերեալ զնմանութիւն վառ ի վառ գունովք։ Զօրէն վառ ի վառ գունով զգիրսն երեսացն պայծառացուցանէի. (Լաստ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Զ։)

Եկա՛յք նոր մեք զուարճացեալ վառ ի վառ վառեալ տիպ ծալ ի ծալ թըփոյն տերեւ յօրինեսցուք. ծիր ծիրայնւոյ վառ ի վառեալ զդէմս. (Նար. տաղ.։)

Կարմրավար առեալ՝ վառ ի վառեան հնձան կոխեալ. (Տաղ խաչի.։)

Իսկ կողմն նորին՝ բերկրալից ձայն, որ եւ վառ իսկ կոչի այսինքն խիստ ձայն. (Քերթ. եկեղ.։)

Օրն էր կիրակէի, եւ ձայնն ի վառի ձայն էր. (Ուռհ.։)

Շղաշատեռ պայծառ փողփողեալ որպէս նշան եւ զարդ թագաւորական եւ դշխոյական. դրօշ. ծիրանի. շար. քօղ. վերարկու ազնիւ. տեռ. բեհեզ. դիպակ բարակ եւ ասեղնագործ կամ մետաքսեայ. պաստառ շքեղ. տիւլպէնտ, պիւրիւնճիւք, սանտալ. քերաճէ, ջար, պայրագ, սանճագ. եւ հաչաչեմ. որպէս խաչվառ.

Ոսկեհուռ հանդերձիւք, եւ ոսկէզօծ վառիւք զդագաղսն զարդարեալ։ Ոսկեհուռ մետաքսիւք, եւ շղաշատեռ վառիւք զնա զարդարեալ. (Յհ. կթ.։)

Ես թագաւորն պարսից տանել թագ եւ պատմուճան, եւ զվառ թագաւորացն՝ տիկնոջն զարմանդխտոյ. (Բուզ. ՟Ե. 38։)

Վաչագան արքայ հրամայեաց զիւր իսկ վառն արկանել ի վերայ երկրի, եւ զնշխարսն (սրբոյն գրիգորիսի) յարեւ անցուցանել ի վերայ ստորակայ վառին. (Ճ. ՟Գ.։)

Դրօշ ոսկետուտ վառիւ։ Պարգեւէ զիւր նշանակն թագաւորական ոսկէտուտն վառիւ. (Ուռպ.։)

Եւ ահա իւր սպիտակ ձին, եւ իւր վառ նշանակն, եւ իւր թուրն. (Ուռհ.։)

Օրհնութիւն դրօշացն, այսինքն է նշանակն կամ վառն մեծ արքայական։ Վառ կտաւ։ Վառ նշանակ։ Ունել զվառն ձողովն սփռեալ ի ձեռին։ Վառ կտաւեայ՝ յորում կայցէ նկարեալ վիշապ. (Մաշտ. ջահկ.։)

καιόμενος ardens. (արմատ Վառելոյ՝ լծ. ընդ Հուր, եւ Այրել. յն. բիռ. լտ. ու՛ռօ, ա՛ռտէնս) Վառեալ պայծառ, լուցեալ. բորբոքեալ. արծարծ. լուսափայլ. վառած, փալփլուն.

Որպէս բառ յն. վա՛ռիս. βαρύς gravis. այսինքն ծանր. Մի յութ ձայնից շարականի, այն է երրորդ կողմն.


Վառապան, աց

s.

cuirass.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

տե՛ս Վարապան։

NBHL (1)

Ոչ լնի թլփատութիւն իւրեանց վառապան նոցուն ի բարկութենէ անտի. (Մծբ. ՟Ժ՟Ա։)


Վառարան

s.

cf. Կրակարան;
— ապակւոյ, focus;
— օդամուղ, draught chimney.

· Calfa

NBHL (2)

Ընդունարան վառեցելոյ հրոյ կամ ճրագի. կրակարան, եւ ճրագարան.

Վառարան աստուածային բոցոյն։ Եւ վառարան բորբոքման անշէջ կայծական։ Վառարան իւղոյն աճիւնովն հնոցի լցեալ. (Շար.։ Նար. կուս. եւ ՟Ի՟Գ։)


Վառեակ

cf. Վառեկ.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

(կամ վառեկ) «հաւու ձագ՝ քիչ մը մեծցած (ԱԲ), մանաւանդ էգը (ՀՀԲ).» չունի ՆՀԲ։

= Սրա հետ նոյն են վրաց. ვარია վարիա «ընտանի թռչունի ձագ, հաւի վառեակ», քրդ. firik «վառեակ», արև. թրք. [arabic word] ferik «թըռչ-նիկ». բայց յայտնի չէ թէ ո՛րը որից է փոխառեալ։-Աճ.

Հիւնք. արաբ. օ [arabic word] fāra «մուկ» բա-ռից է հանում։ Վերի ձևով մեկնեց Աճառ. ՀԱ 1908, 122։ Պատահական նմանու-թիւն ունի արաբ. [arabic word] farx «վառեակ, անասունի ձագ, ծառի ընձիւղ» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Ա. 552)։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Կր. վառէկ, Ալշ. Խտջ. Մշ. վառեգ, Մրղ. վառէկ՝, Հմշ. Ննխ. Սեբ. վա-ռէգ, Ասլ. վառէգ (վառէ*, վառէյ), Խրբ. վա-ռէք՝, Վն. վmռէկ, Սլմ. վmռէկ1, Երև. Զթ. Սվեդ. վառիգ, Շմ. վառիկ՝, Տփ. վարիկ, Մկ. վmռիկ, Ջղ. վառնէկ։ Ունինք նաև փխբ. վառեկ Ոզմ. (ծծկ.) «հարս», վառեկ աղջիկ Շլ. «9-12 տարեկան աղջիկ», վառեկիլ Արբ. «տունկերի թփաւորուիլ՝ աճիլ զարգանալը»։


Վառեկ

s.

pullet, chick, chicken;
— բիբէ, the — pules.

· Calfa


Վառելիք, լեաց

s.

arms, armour.

· Calfa

NBHL (1)

Զվառելիս հաւատոյ, եւ զվահանն աստուծոյ. (Ճ. ՟Ա.։)


Վառեկիկ

s.

little or young chick.

· Calfa


Վառեմ, եցի

va. fig.

to light up, to set fire to, to fire;
to fire, to inflame, to enliven, to inspirit, to vivify, to cheer, to raise the spirits of, to urge on, to excite, to rouse;
to arm, to equip, to fit out;
to put on, to attire, to dress, to bedeck;
վառեալ բորբոքել, to inflame, to heat, to electrify, to fill with enthusiasm, to enrapture, to fire;
— զդրօշս, to hoist the colours.

· Calfa

NBHL (14)

Ես տէր վառեցի զնա, եւ ոչ շիջցի. (Եզեկ. ՟Ի. 48։)

Վառեսցի իբրեւ զհուր անօրէնութիւն, եւ վառեսցի յանտառս մայրեաց։ Իբրեւ զձիւթ վառեալ։ Իբրեւ փայլակն վառեսցի։ Վառեալ էր հրով, եւ ոչ այարէր մորենին։ Վառեսցի զնովաւ, եւ կերիցեն զնա.եւ այլն։

Զհուր յորժամ կամիցիս՝ վառեսցես. (Եզնիկ.։)

Զսպառնալիսն որպէս հուր վառէ ի վերայ ամպարշտաց։ Վառեցան որպէս զճառագայթս լուսոյ ի մէջ աշխարհաց. (Յճխ. ՟Ե. ՟Ժ՟Ա։)

Վարդագոյն վառեալ ծաղիկ. (Շար. այսինքն հրափայլ եւ արծարծ։)

Ի սրտմտութիւն վառեցաւ բորբոքեցաւ. (Եփր. ծն.։)

Վառեցէ՛ք ի ձէնջ արս՝ ճակատել առաջի տեառն ի վերայ մադիամու։ Զմի մի ի նոցանէ առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք՝ քան զինուքն։ Առցէ սպառազինութիւն զնախանձ իւր, եւ վառեսցէ զարարածս առ ի խնդրելոյ զվրէժս ի թշնամեաց։ Վառեցարուք անցէ՛ք առաջի եղբարց ձերոց։ Անցցեն վառեալք եւ կազմեալք առաջի տեառն ի պատերազմ։ Անցցէ ձեր ամենայն վառեալ ընդ յորդանան։ Վառեալք զինու։ Արքն վառեալք։ Վառեսցարու՛ք պատրաստեցարու՛ք։ Քրիստոսի չարչարիլն մարմնով վասն մեր, եւ դուք ի նոյն միտս վառեցարու՛ք.եւ այլն։

Ի զէն զինուորութեան Քրիստոսի զինքեանս վառեալ. (Յհ. կթ.։)

Դարձեալ վառեալ առ նա չարին՝ զիւր մեքենայս բազմագունին. (Յիսուս որդի.։)

Ամուր վառեաց զնոսա, եւ երկաթիս գործեաց. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)

ՎԱՌԵԼ. որպէս Զարդարել, պճնել. յարել ի զարդ. (իբր յն. ա՛բդօ՝ որ է վառել, եւ յարել)

Յորժամ կին մարդ զամենայն ինչ զառնն առեալ՝ զանդամօքն վառիցէ, տառապանք են առնն։ Յորժամ զոսկին ի գլուխ եւ յականջս եւ ի բազուկս վառիցէ, կարճին այնուհետեւ ձեռք առնն յողորմութիւն. (Ոսկ. ես.։)

Սովն բռնադատեալ յորովայն՝ վառէ զաջ գողոյն կարկառուլ ի քո տուն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 9։)

καίω, ἑκκαίω, ἄπτω . (լծ. եւ փիռա՛զօ. πυράζω ). uro ( ու՛ռօ. լծ. ընդ հյ) accendo կր. ardeo. Լուցանել բորբոքել զհուր կամ զճրագ. վառել, բռնկեցնել.


Վառեցուցանեմ, ուցի

va. fig.

to kindle, to light;
to arm or equip.

· Calfa

NBHL (2)

Ահա մայր քո. զայս ասէր՝ վառեցուցանելով զսէրն նոցա. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39. յորմէ եւ Բրսղ. մրկ.։)

Վառեցոյց յեսով զքառասուն հազարն. (Եփր. յես.։)


Վառիմ, եցայ

vn.

to take fire, to be kindled, lighted, to be on fire, to burn;
to arm oneself, to take up arms, to fly to arms;
to equip oneself;
վառեցաւ բորբոքեցաւ, he was filled with indignation, disgust, anger.

· Calfa


Վառիչ

s.

kindler, lighter.

· Calfa

NBHL (1)

Դու լուսոյ վառիչ. (Գանձ.։)


Վառուած, ոյ, ոց

s.

arms, armour.

· Calfa

NBHL (1)

Զփորձ առեալ զսաստկութեան սկային, եւ կուռ վառուածոցն. (Խոր. ՟Բ. 79։)


Վառումն, ման

s.

kindling, lighting;
burning, inflammation.

· Calfa

NBHL (4)

Մինչչեւ ուրուք ի նա փչեալ՝ վառումն նորա յայտնի իմացաւ երկիւղածացն աստուծոյ։ Ոչ շիջանի վառումն կանթեղաց ձերոց. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը։)

Ողորմութիւնք ճշդով սերմանեալ՝ ոչ պայծառ վառմամբ գնան առաջի. (Նար. ՟Հ՟Թ։)

Շիջո՛ զհուր մեղաց ախտին, եւ ըզվառումըն գեհենին. (Յիսուս որդի.։)

Տեսին բազում ջահս եւ զամբարս ի վառման. (Տէր Իսրայէլ. յուլ. ՟Բ.։)


Վառվառիմ

vn.

to be on fire;
to shine out, to blaze, to glow.

· Calfa

NBHL (2)

ՎԱՌՎԱՌԻԼ. Վառելով վառիլ ստէպ ստէպ եւ յորդալոյս փայլմամբ. արծարծանիլ. վառվոռիլ.

Բոց ծիրանատեսիլ վառվառէր շուրջ զամանովն. (Հ. նոյ. ՟Ը.։)


Վառվառուկ

cf. Վառվռուկ.

· Calfa


Վառվռուկ

s. bot. madwort, alyssum.

· Calfa


Definitions containing the research վ : 10000 results

Զոյգ, զուգից

adj. adv. s.

even;
conjoined, united, equal, alike, similar;
level, without odds, equally;
close to;
conjointly, with, together;
pair, couple;
—ք, —ք կշռոց, balance;
a coach and two or four;
— պարանոցին, nape of the neck;
— մի եղանց, a yoke of oxen or bullocks;
—ք իշոց, a couple of asses;
—ք կաքաւուց, ատրճանակաց, brace of partridges, of pistols;
— մի կօշկաց, a pair of boots;
—, — ընդ, directly, forthwith, as soon;
— ընդ բանին եղեւ, no sooner said than done;
—ս —ս, in pairs, by twos, two and two.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի, ի-ա հլ. «կրկին, երկու, ջուխտ» Փիլ. Եղիշ. խաչել. «հաւասար. համեմատ նման, նոյնչափ» ՍԳր. «երկթաթ կշիռ» Ղևտ. ժթ. 35-36. «ամոլք, լուծք, կրկնակ» ՍԳը. «հաւասարապէս» Եզն. Ոսկ. ես. և Բ. կոր. սրից զուգել «միացնել, յարել, կցել, յօրինել, հաւասարել» ՍԳր. Վեցօր. զուգանալ «միա-նալ» Կորիւն. զուգագոյն Ոսկ. ես. զուգական Կորիւն. Ոսկ. մտթ. և ես. զուգականութիւն Ոսկ. մտթ. Ագաթ. զուգան «լծակից» Կորիւն. զուգաց «միասին կողք կողքի, զոյգ զոյգ» Ոսկ. յհ. բ. 38, 39. զոյգք «գրքի կազմի վրայ կոճակ» Արձ. 1234 թ. (Վիմ. տար. [other alphabet] l. զուգութիւն Վեցօր. զուգօրութիւն «դիշերա-հաւասար» Փիլ. անզոյգ Ոսկ. Բ. կոր. Սեբեր. միազոյգ Եփր. Ա. կոր. 52. Ոսկ. յհ. բ. 10. անզուգական Ոսկ. ես. Ագաթ. համազոյգ Պիտ. հաննարազոյգ Գնձ. (տե՛ս և վայր զուկ)։-Նոր բառեր են՝ զուգահեռ (հաւասար հեռաւորութեամբ), զուգահեռական, զուգա-հեռակողմ, զուգահեռաբար, զուգադիպու-թիւն, զուգորդել, զուգորդութիւն, զուգաթի, երկզուգաթի, զուգաձի, զուգարան ևն։

= Ասոր. ❇, zauga «զոյգ, կրկնակ, նման» բառից փոխառեալ (թէև ասոր. au> հյ. ոյ ձայնափոխութիւնը դժուարութիւն է յարուցանում). ն. ասոր. zōga «ղոյգ», -ասո-րի բառն էլ փոխառեալ է յն. ζεῦγος «լուծ զոյգ» բառից, որ ծագում է հնխ. yug'o-ձե-ւից. սրանից է նաև հյ. լուծ. այնպէս որ վեր-ջին հաշւով լուծ և զոյգ միևնույն բառերն են։ Ասորերէնից փոխառեալ են նաև արաբ. [arabic word] zaui «զոյգ, ջուխտ, զուգակից. 2. այր. ամու-նին», [arabic word] ︎ zauja «կին, ամուսին», [arabic word] zauǰ va fard «զոյգ ու փարտ»։-Հիւբշ. 303։

Առաջին անգամ Աւգերեան, Բազատր. չփ. և կշռ. էջ 87 կցեց յն. ζυγός բա-ռին։ Այնուհետև ՆՀԲ լծ. յն. ζυγός, ζεύγος, լտ. ǰugum, պրս. (իմա՛ արաբ.) զէվճ, վրաց. զօդագ։ Peterm. 22, 33 յն. ζεῦγος, սանս. yuga։ Böttich. ZDMG 1850, 355 սանս. yuga։ Այսպէս նաև միւսները։ Lag. Arm. Stud. § 793 շեշ-տում է ասորի ձևը։ Տէրվ. Altarm. 53, 55. Նախալ. 100, 48 լուծ, ջոկ, սանս. yuga, լտ. ǰugum, զնդ. уայ, յն. ζεύγνυμι, ζογόν ևն ձևերի հետ՝ հնխ. yu, yug արմատից՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւնք. յն. ζεῦլος, արաբ. զէվճ։ Karst, Յուշարձան 424 զ մասնիկով ոյգ բառից. հմմտ. թա-Ոար. ok «նման»։

ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. զօգ՝, Զթ. զը'ք «ղոյգ, ջուխտ». -նոյնից են Ջղ. զուգ'վել, Ալշ. զուքվել, Սշ սուքվիլ, Պլ. սքվիլ, Սեբ. սքվիլ, Տփ. զուքվիլ «զարդարուիլ», Ախց. զուքէլ, Տփ. զուքիլ «ղարդարել», Մշ. սուքել «շինել», Տփ. զուքս, Ղզ. զիքս «զարդարանք». (այսպէս նաև Երև. Ղրբ. Ննխ. զուքս «զարդարանք», Երև. Ղզ. Ղրբ. Ննխ. Շմ. զուքվիլ «զարդարուիլ», Խրբ. Վն. սուքել «շինել, կառուցանել», և վերջապէս՝ զուքակ Սվ. «գողտրիկ, կոկիկ». սուքել «մոր-թուած հաւեղէնների փորոտիքը մաքրել»)։ Գաւառականների այս նոր նշանակութեանց հետ հմմտ. հին լեզւի մէջ՝ զուգել «յօդել, լար-մարել, յօրինել, ընդելուզանել», մհյ. զուգել «շինել, պատրաստել». (Թուրքն անհոգացեալ և առհասարակ կրակ էին վառեալ, սկսան աաուր ոուգել. Ուռհ. 157. Երբ զազնիւ ռու-գեալն (ձուկ) ուտէին. Վրք. հց. Բ. 306). մհյ. սալազոյգ «սալա զուգող, կողով շինող».-իսկ «շինել» և «զարդարել» իմաստների յա-րաբերութեան համար հմմտ. Ջղ. շինուիլ «պատրաստուիլ, զարդարուիլ, պճնուիլ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ზოვი զոգի «ոմն, մի ուրի-շը». (զօգ-ման զոգի թքուա դա զոգ-ման զոգի «ոմն այսպէս ասէր, ոմն այնպէս»), ზოვად զոգադ «միասին, ընդհանրապէս, ზოვი զո-գի «կէսը» Ղուկ. ժթ. 8. ზოვორე զոգորե «մի մասը, մի քիչ, մասամբ», საზოგადოսազոգա-դո «հասարակաց, ընդհանուր», საზოვადოობა ճազոգադոոբա «ընկերութիւն», թուշ. საზ-გადო սազոգադո «ընդհանրապէս, առհասա-րակ», քրդ. [arabic word] zok, zuq «զոյգ, ջուխտ»։

NBHL (11)

Որովք՝ զուգիւք ներգործել բնաւորեաց ... աչօք, ականջօք. եւ այլն. (Յհ. իմ. ատ.։)

Քառասուն աւուրս, եւ զոյգ գիշերս։ Հինգ կանգուն երկայնութիւն էր, եւ ի զուգից լայնութիւն։ Երկայնութիւն եւ լայնութիւն զոյգ ունի։ Ինքնասէր եւ անաստուած է միտքն, որ կարծէն զոյգ գոլ Աստուծոյ։ Ո՛չ զոյգ ինչ, եւ ո՛չ լաւագոյն քան զԱստուած (կայ ինչ)։ Որ բախտիւք անզոյգ են, եւ զոյգ եւ նման ազգակցութեամբ վարին։ Զոյգս տալով անզուգից։ Զուգիւ թուովն. եւ այլն. (Փիլ.։)

Զուգիւք զուարճանալ զարմիւք. (Պիտ.) այսինքն զուգաթիւ վեց վեց ուստերօք եւ դստերօք։

Ոչ ունելով իւր զոյգ։ Խորհելն յաղագս Աստուծոյ, եւ ճգնազգեցիկ լինել, զոյգ՝ երկոցունց. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 89։)

Զուգօք հաւուցն ընծայութեամբ ... պատարագել Տեառն հոգւով եւ մարմնով ըստ զուգացն օրինակի. (Տօնակ.։)

Զերկուց եւեթ զզուգացն, թէ որպէս կոչեացն՝ յայտ արար, զպետրոսեանցն եւ զյովհաննեանցն. (Ոսկ. մտթ. ՟Բ. 7։)

Նա զմարմինն գոհութեամբ եւ զոյգ ետ, եւ դու մի՛ հացիդ տժգոհ եւ անզոյգ տանիր. իմա՛։ անդորր ոգւով. որպէս լտ. (Տօնակ.։ Ոսկ. ՟բ. կոր.։)

Զոյգ հոգեւորացն բարբառին բանից։ Զոյգ մարնոյն՝ եւ ոյժ սաստիկ ունելով. (Խոր. ՟Ա. 43։ ՟Բ. 5։)

Ընդ մէջ կտրէր զայրն, եւ զոյգ ընդ պարանոցին զգլուխ երիվարին. (Խոր. ՟Բ. 82։)

ԶՈՅԳՔ. գ. լծ. յն. ζεῦγος, ζυγός . լտ. jugum, par. պ. զէվճ. Երկակ իրք կամկենդանիք զուգեալք. կրկնակքն նմանեաց. որ եւ ԱՄՈԼՔ, եւ ԼՈՒԾՔ ասին. ջուխտակը, ջուխտ մը.

ԶՈՅԳ. մ. ἵσον, ἵσως, ἑπίσης aequaliter, aeque, pariter, pares, simul. վր. զօգադ. Հաւասարապէս. միօրինակ նոյնպէս. ի միասին. միանգամայն. միապէս, մէկ չափով, միատեղ.


Զոպայ, ի, իւ

s.

hyssop;
holy-water sprinkler, asperges-brush.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի հլ. «ծոթրինի նման մի բոյս է hyssopus (Տիրացուեան, Contributo § 442). 2. զոպայի տրցակ, հեղուկ մի բան սրսկելու մշտիկ» ՍԳր. Ոսկ. ես. Եւս. պտմ. 114. Կոչ. 29, 269. գրուած նաև զովպայ Մագ. թղ. 118, զոպա Եղիշ. միանձ. 160. զուփա, զուֆ, զու-ֆա Վստկ. 91. զուֆայ Մխ. բժշ. 34. որից՝ զուփայի շարապ Մխ. բժշ. 54։ Նախաձայնը նախդիր կարծուելով՝ դարձել է ոպայ. «Խօսե-ցաւ զմայրից Լիբանանու մինչև ցոպայն որ ելանէ յորմն» (Առաք. 610բ). այսպէս և Գիրք մոլութ. մի անգամ. հմմտ. «Մինչև ցզոպայն որ յորմն ելանէ» Գ. թգ. դ. 33։

= Ասոր. ❇, zōpa «զոպայ», որ բնիկ ռեմաևան ռար է և գտնւում է նաև միւս սե-մական լեզուների մէջ. հմմտ. ասուր. zupu, եբր. [hebrew word] ēzōb, արամ. zōpā, արաբ. [arabic word] zōfa, եթովպ. azab, բոլորն էլ նոյն նշանակութեամբ. Սեմականներից փոխա-ևեալ են նաև յն. ὅσσωπος, լատ. hyssopus, ֆրանս. hysope, գերմ. ysop հոմանիշները։ Հայերէնի յետնադարեան ձևերը ծագում են արաբերէնից, որից ձևափոխուած է նաև թրք. [arabic word] zofa (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 773)։-Հիւբշ. 303։

ՓՈԽ (borrowing) Անոած է Ս. Գրքի քրդ. թարգմա-նութեան մէջ՝ զօպա ձևով։ «Պր աւ ու հէրիէ սօռ ու պը զօպայէ» (ջրով և բրդով կարմրով և զոպայիւ). Եբր. թ. 19։

NBHL (2)

ὔσσωπος hyssopus. եբր. էզօպ. Բոյս մանրատերեւ՝ եւ մանրածաղիկ, խիտ, կծու, յորմէ կազմեալ լինէր մշտիկ՝ այսինքն կապոց սրսկելոյ. ուստի ի մեզ նաեւ Մշտիկ թարգմանի. տե՛ս եւ ԾՈԹՈՐ եւ ԶՈՒԻՐԱԿ. զուֆա, չիւպրա. եւ սաթէր, փէփիք օթու եւ կիւվէկի օթու որք են նման միմեանց. ռմկ. ծոթրին, զաթրին.

Ջրով եւ բրդով՝ կարմրով եւ զոպայիւ։ Եւ ընդէ՞ր զոպայիւ. վասն զի ջերմին է բոյսն այն, եւ դարձեալ զի խիտ է եւ ուռուցուկ. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Ը։)


Զուարակ, աց

s. ast.

bullock, steer;
ox;
bull;
Taurus, the Bull.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի-ա հլ. «մեծացած հորթ, փո-քըր եզ» ՍԳր. «Յուլ կենդանակերպը» Տո-մար. որից զուարակագլուխ «ցլագլուխ» Պտմ. աղէքս. Մագ. Մխ. դտ. զուարակազենութիւն Պտմ. աղէքս. զուարակափիղ Պտմ. աղէքս. բուն արմատը *զուար, ինչպէս ցոյց են տա-լիս վրացին (տե՛ս տակը ՓՈԽ.) և հյ. զուա-րափակ «արջառի փարախ.» Ագաթ։

= Կայ ասոր. [syriac word] ezwārxā «ցուլ», որի հետ կցւում է արաբ. [arabic word] zbrx, որ արամե-իէն մի բառի տառադարձութիւնն է միայն։ Ասորի բառը բնիկ չէ և չի գտնւում ուրիշ նեմական լեզուների մէջ. ուստի հաւանաբար փոխառեալ է հայերէնից և կամ թերևս եր-կուսը միասին փոխառեալ են իրանեանից Սակայն մինչև այժմ իրանեանի մէջ սրանց համապատասխան մի ձև չէ՛ գտնուած։ (Պրս. ❇ [arabic word] zāvar «հեծանելի կենդանի, որպէս ձի, ջորի, էշ, ուղտ և նմանք» ո՛չ ձևով է յարմար ւ ո՛չ նշանակութեամբ)։ -Հիւբշ. 303։

ՆՀԲ լծ. եբր. ֆար, դօր, հյ. դուար, վրաց. զուարակի։ Böttich. Rudimenta 32 և Arica 51 ասոր. ezwarax և յն-ζὄμβρος (չունին Bailly և Sophocles)։ Lag. Ges. Abhd. 12 միայն ասորի ձևը։ Lag. Arm. Stud. § 796 մերժում է լն. ձևը։ Հիւնք. աւազ բառից։ Բ. Խալա-թեանց ՀԱ 1908, 87 իբր սեմական բառ հմմտ. եբր և արաբ. [arabic word] ϑavr «եզն»։

Karst, Յուշարձան 403 հյ. ղուար և սու-մեր. dapara «եզ»։-Ֆնտգլեան ՀԱ 1926, 488 զուարափակ մեկնում է պհլ. zbar «եզը» անստոյգ բառով։ Սրան հա-կառակ է Ադոնց ՀԱ 1927, 404 և մեկ-նում է վերապահութեամբ՝ հյ. զուար< զնդ. uz «վեր»+vara «պատ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ზვარაკი զվարակի կամ ზუარაკი զուարակի «մատաղ ցուլ», აზავერი ազավերի «արջառ», ზვარა զվարա «մատա-ղացու եղջիւրաւոր անասուն». թերևս նաև ա-սռռ. cZWarAа,

NBHL (3)

Խայտայիք իբրեւ զուարակս ի վերայ դալարոյ. (Երեմ. ՟Ծ. 11։)

Շուրջ եղեն զինեւ զուարակք բազումք։ Հանցեն ի սեղան քո զուարակս։ Ի ժողովս զուարակաց, եւ ի դասս երնջուց. (Սղ.։)

ԶՈՒԱՐԱԿ որ եւ ԴՈՒԱՐ, ՏՈՒԱՐ. ռմկ. տավար, սէվր, սըղըր. վր. եւս՝ զուարակի. Արջառ. եզն փոքր. որթ մեծ. եւ Ցուլ. եզ, հորթ, մոզի. տանա. որպէս յն. μόσχος (լծ. մոզի) juvencus βοΐδων vitulus βοῦς bos ταῦρος taurus եբր. ֆար, դօր (լծ. ընդ դուար, զուարակ)։


Զուարթ

adj.

joyful, cheerful, smiling;
gay, sprightly, lively, merry;
serene, clear.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Brosset JAs. 1834, 383 լծ. ընդ զուարճ։ ՆՀԲ ուզում է կապել արթուն, զուարճ և վարդ բառերի հետ։ Տէրվ. տե՛ս արթ արմատի տակ։ Հիւնք. զարթնուլ բայից։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Կր. Մշ. Շմ. Տփ. զվարթ, Մկ. Ոզմ. Սլմ. զվmրթ։

NBHL (1)

ἰλαρός hilaris εὕφρων laetus νήφων sobrius, vigilans Արթուն եւ ծիծաղերես իբրեւ զվարդ. լուրջ եւ կայտառ. զգաստ եւ ուրախ. բերկրալից. շնորհալի. աննիրհելի. եւ Բերկրառիթ. պայծառ, զուարճագեղ. անթառամ. շէ՛ն, շին, շաղ.


Զուիրակ, աց

s. bot. origanum, wild marjoram.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «մի տեսակ բոյս է. լտ. origa-num» (Տիրացուեան, Contributo § 417) Փիլ. լիւս. 144. Գաղիան. բժշ։

= Անշուշտ իրանեան փոխառութիւն է, ինչ-աէս ցոյց է տալիս -ակ վերջաւորութիւնը այս իրանեան ձևի հետ նոյն է ասոր. ι. zabūrā (նաև zanbūrā և zambūrā) «thy-mιm» (այս երկու բոյսերն էլ պատկանում են շրթնազգիների ընտանիքին և շատ նը-ման են. լաճախ շփոթւում են իրար հետ) Brockelm. էջ 90։-Աճ.

ԳՒՌ (dialectal) ՆՀԲ. ՋԲ և ԱԲ դնում են զուրիկ ձե-վը, որ յիշում է նաև ՀԲուս. § 725, իբր «սամ-թի նման խոտ մը»։

NBHL (1)

Ասեն, թէ՝ եւ կրայք յանյագութենէ որկորստեանն առլցեալք յիժից ուտել զուիրակ ի վերայ՝ երկիւղիւ մահու։ Զայն՝ որ մօտ առ նմա բուսեալ էր զուիրակ, նովիմբք ինքնարմատովքն ի բաց կորզեալ. (Փիլ. լիւս.)


Զուսպ

adj.

close, narrow;
subdued;
— եւ զերծ ի մարդկանէ (տեղի), distant, far from, isolated.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«զսպուած, իրեն ճնշելով՝ վատ բանից հեռու պահած» Եփր. պհ. «անջատ (տեղ)» Արծր. «ամփոփ» Վստկ. 198. որ և զիսպ «զսպում, սանձահարութիւն» Մագ. թղ. 243. որից զսպել «ամփոփել, սեղմել, կծկել» Ոսկ. ես. Եւս. պտմ. «ամփոփել (մե-ռածի մարմինը), թաղել» Սիր. լը. 16. Պտմ. սեղբ. Վենետ. էջ 5. նոր գրականի մէջ ան-զուսպ, գազանազուսպ, զսպանակ, զսպանա-կաւոր ևն։

Տէրվ. Altarm. 38 սանս. gusphita «կապուած, հանգոյց եղած, իրար անց-կացրած», guph, gumph «հանգուցել կապել, իրար անցկացնել»։ Հիւնք. ազբն բառից։

«յունապ» Բժշ. ունին միայն ՀԲուս § 724 և Նորայր, Բառ. ֆր. 720 բ. (սխալ են Տիրացուեան § 426 և Լուսինեանի Բառ. ֆր. որոնք դնում են zizyphora (մի տեսակ ծոթ-րին), յայտնապէս շփոթելով zizуphus «յու-նապ» բառի հետ)։

NBHL (2)

Ի վերայ դրան եկեղեցւոյն ... տեղի աղօթից թագաւորին՝ զուսպ, եւ զերծ ի մարդկանէ. (Արծր. ՟Ե. 8։)

Բիճին ոսկրն (ձիոյ) լայն եւ մեծ, ի վերայ մարմնոյն զուսպ. (Վստկ.։)


Զուտ, զտոց

adj.

pure, refined, clean.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. «մաքուր, անխառն» Գ. թգ. զ. 21. է, 49, 50. Ագաթ. որից զտել «հալեցնե-լով մաքրել (մետաղը). 2. մաքրել, սրբել» Յոբ. իբ. 25. Ողբ. դ. 7. Ոսկ. ես. Ագաթ. Եզն. զտել և ջինջ ունել զզէն «սրբել և մաքուր պա-հել զէնքը» Եփր. բ. 318, 309. զտի։ Ագաթ. զտութիւն Եփր. ել. մաքրազտել Թէոդ. կուս. նոր գրականի մէջ զտարան, զտարիւն ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Ախց. Երև. Մշ. զուտ, Սեբ. և Տիռ. զուդ, (բայական ձևով՝ Տիգ. զդդէլ), Ալշ. զուդր.-իսկ Հնգ. զուտր նշ. «միշտ, շարու-նակ»։

NBHL (3)

Դրուագեաց ոսկւով զտով. (՟Գ. Թագ. ՟Զ. 21։)

Ճշմարիտ եւ զուտ խնդութիւն է կրել ինչ նեղութիւնս վասն Քրիստոսի. (Ոսկ. գծ.։)

Զի թէ ի զուտ տան պէտք են խնամածու հովի (կամ հովուի). այսինքն ի պարզ եւ հասարակ տան. (Գր. տղ. առ տուտ.։)


Զոքանչ, ի

s.

mother-in-law, mother of the wife.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Տէրվ. Altarm. 36 զոքանչ, քենի և ներքինի կապում է յն. γονή հյ. կին ևն բառերի հետ։ Հիւնք. սքանչ, սքանչե-լի բառից։ Գ. փառնակ։ Անահիտ 1903, 131 սանս. սվաջանա «ազգական»։

ԳՒՌ (dialectal) Ռ. Սեբ. զօքանչ, Խրբ. Մրղ. Պլ. զօքանչ, զօնքանչ, Ախց. Կր. Սլմ. զօնքանչ, Մշ. զօկանչ, Տիգ. զօնքmնչ, Մկ. Վն. զէօք-անչ, Ոզմ. զիւք'mնչ, Ասլ. զպքաչ, զաքաշ, Ալշ. զօնկաճ, Հմշ. զօքօնչ, Տփ. զօ՛նքաճ,-Աժտ. Երև. զանքաչ, Շմ. զանքօչ, Ջղ. զան-Բուչ, Գոր. զէ՛նքէօչ, Մղր. զէնքիւչ, Ղրբ. կոչ, Ագլ. զա՛նքուչ, յա՛նքուճ, զա՛նքուճ, յա՛ն-զէ՛մքուչ,-իսկ Զթ. Հճ. Մրշ. առանձին զո-քան» բառը կորցնելով՝ թրք. qaуn-ana «զո-քանչ» և qayn-ata «աներ» բառերի կազմու-թեան համեմատ՝ շինել են Զթ. զըքըչմmր «սոքանչ», զըքըչբօբ «աներ», Մրշ. ըզքիչ-բօբ «աներ», Հճ. իքիչմօյ «զոքանչ», իքիչ-բօբ «աներ»։-Գաւառականների մէջ նոր կազմուած բառեր են զոքանչատես, զոքան-չացու, զոքանչերթ, զոքանչփերթիկ։

NBHL (1)

Հերովդէս սպանանէ եւ զմայր սպանելոյ կնոջն՝ զիւր զոքանչ. (Եւս. քր. ՟Բ։)


Զրահ

s.

cuirass;
corslet;
coat of mail, small coat of mail;
breast-plate.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

, ի հլ. (գործածւում է անեզական ձևով) «զրահ» ՍԳր. Բուզ. Եփր. ել. (գրուած է նաև զրայ, զրեայ Եփր. թգ. 447, զրեահ, զրեհ Անսիզք 31, Թլկր. 47, 53). որից զրահիլ «արիանալ» Եղիշ. Բ. էջ 32. զրահապատ Ոսե. մտթ. զ. 16. զրահավառ Մծբ. զրահաւոր Ա. մակ. զ. 39. յետնաբար զրեհակիր Վրք. հց. զրեհիկ Յհ. կթ. էջ 151 ևն։

= Պհլ. ❇ zrāh, zraī, zrad, zrēh, պա-զենդ. zrəh, պրս. [arabic word] zirih, զնդ. zraδa-❇ րոնք բոլոր նշանակում են «զրահ». սրանց նախնական ծագումը անյայտ է (Horn § 66Ո Bartholomae 1703)։ Իրանեան ձևերը ցոյց են տալիս, որ հայերէնի մէջ զրահ, զրայ և զրեհ գրչագրական խաթարումներ չեն, այյ իւրաքանչիւրը ներկայացնում է առանձին ի-րանեան մի ձև. այսպէս՝ զրահ >zrah, զրայ վրաց. ზარადი զարադի «անձնա-պաշտպան մետաղացանց զրահ» (Չուբինով 513, Մառ. Bитязь въ барc. шкуpe էջ 477), მუზარადი մուզարադի «զինեալ» (Brossel JAs. 1834, 383)։ Այստեղ է պատկանում նաև պրս. [arabic word] zaradxāna «զրահների պա-հեստանոց», որ յիշում է Horn § 660, իբրև առաբ. փոխառութիւն, որ սակայն չգիտէ Կա-մուս՝ անռ։ Նոյն բառից են վրաց. ზარადხანა զարադխանա (Չուբ. 2 513) և հյ. զառատխա-նայ Միխ. աս. 485, որ բառարանիս Ա. հա-տորում (էջ 502) սխալմամբ գրել եմ առատ-խանայ և թերի եմ մեկնել։-Հիւբշ. 152։

Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։-ՆՀԲ թրք. զըրխ, զիրհ, զիրիհ, եբր. շիրեօն, շի-րեան։ Brosset JAs. 1834, 383 ևն վրաց. մուզարադի ձևի հետ։ Ուղիղ են մեկ-նում նաև Böttich. Horae aram. 33, 57, Rudim. 41, 107, Spiegel, Gersdoris repertorium 1851, 233, Lag. Urgesch. 1005, Muller SWAW 42, 253 ևն։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 499 արաբ. silāh ❇ «զէնք» կամ աւելի լաւ [arabic word] zar՝ «ոյժ, կորով»։

ԳՒՌ (dialectal) Մկ. զրէխ «զրահ», որ ներկայաք, նում է հին զրեն ձևը։-Այս բառի՞ց է ար-դեօք. Ղրբ. զրէհվիլ «զուգուիլ-զարղարուիլ» օր. «Սարքուած-զրեհուած ման էր գամ»։

ՓՈԽ (borrowing) Ըստ Մառ, Վրդ. առ. 1, էջ 57 Ա-ռակագրքի թարգմանութեան ժամանակ հա-յերենից է տառադարձուած արաբ. [arabic word] zrx։

NBHL (2)

Զրահս վերտս զգեցեալ, եւ կշիռ զրահից նորա հինգ հազար սիկղ. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Է. 5։)

ԶՐԱՀ գրի եւ ԶՐԵԱՀ, եւ ԶՐԵՀ. թ. զըրխ, զիրհ, զիրիհ. եբր. զիրէօն, զիրէան. θώραξ thorax, lorica Լանջապանակ, եւ պահպանակ մարմնոյ զօրականին, յերկաթի կամ ի պղնձի տախտակէ կամ ի վերտէ.


Զրաւ

s.

limit, end;
— առնել, to end, to finish;
— առնել կենաց (ուրուք), to exterminate, to extirpate;
— լինել, to end, to be bounded.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«վերջ, վերջանալը» Ոսկ. ես. մտթ. կող. Եւս. քր. «կեանքի վերջը, մահ» Արծր. որից զրաւել «վերջացնել (մի բան)» Սամ եր. «սպանել (մէկին)» Յհ. կթ. զրաւիլ «վեր-ջանալ» Ճառընտ. «մեռնիլ» Լաստ. զրաւա-մահ լինել Յհ. կթ. զրաւարար «սպանող» 3հ կթ. զրաւեցուցանել «ազատել» Պիտ. եղբայ-րազրաւ «եղբայրասպան» Յհ. կթ. երագազ-րաւելի Յհ. իմ. ատ. անզրաւ Փարպ. անօրա-ւական Ագաթ. հանճարազրաւ «անխելք» Նար. չարազրաւ Կղնկտ.։

ՆՀԲ (ծիր բառի տակ) դնում է ծիր բառից։ Böttich. ZDMG 1850, 355 սանս. [other alphabet] çaravya «նպատակ»։ Այվազեան, Ուղղագր. էջ 37 զուր բառից։ Müller WZKM 9, 292 յն. γοόνος «ժա-մանաև»=zrwan։ Հիւնք. զրահ բառից։

ԳՒՌ (dialectal) Մկ. զրավս կտրավ «շատ վախե-ցայ»։

NBHL (1)

τέλος, διάλυσις, κατάλυσις finis, terminus, exitus եւ dissolutio, exitium, mos Եզր. կատարած. վախճան. յանգ. յանգումն. սպառուած. եւ Սպառումն. զուր ծախումն. վնաս. մահ.


Զրեւանդ, ի

s.

hot. birth-wort, snakeroot.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

-Պրս. և արաբ. [arabic word] zarāvand «զրեւանդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 615. բոյսի նկարագրութիւնը և գործածութիւնը տե՛ս Seidel Մխ. հեր. § 394)։ Սրանցից փո-խառեալ է նաև վրաց. ზარავანდი զարավան-ղի, որ Չուբինով 513 մեկնում է «ռուս. кир-козонь կամ nxиновникъ» (երկուսն էլ ըստ Аннеиковъ-ի բուսաբանական բառարանի «aristolochia clematitis L»)։-Հիւբշ. IF 19, 458։

NBHL (1)

ԶՐԵՒԱՆԴ aristolochia որ եւ ՍՂԱՆԳ. Բոյս ինչ բազմատեսակ, յաճախեալ ի դեղորայս. զէրավէնտ։ (Մխ. բժիշկ.։)


Էգ, իգաց

adj. s. female;
— ազգն, the female sex.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

Brosset JAs. 1832, 530 հյ. իգական ձևից է դնում վրաց. igacai, igracai, ig-rica «մարտ ամիսը», «որ շատ յարմար է, ասում է, նշանակութեան կողմից»։ Նոյն, JAs 1834, 245 ուղղելով նախորդը՝ մեկնում է «ծնունդ գառանց»։-Lag. Urgesch. 940 կցում է յն. γυναιϰ բառի -αιϰ-մասին։ Bugge, Etr. u. Arm. 34 ետր. sec, sex, šec, šex «աղջիկ» բառին է կցում և երկուսը միասին հանելով հնխ. séighi-ձևից, նոյն է դնում հիռլ. séie «կաթ» բառի հետ։-Հիւնք. այծ բառից։ Patrubány ՀԱ 1906, 344 հնխ. ei, oi «եր-թալ» արմատից՝ gh աճականով. հմմտ. յն. მίχομαι «կերթամ», βἰχνέω «կեր-թամ», լիթ. eigá «գնացք»։ Սագրզեան Հև 1909, 335 սումեր. rak «իգականի նշան, ծնիլ, ստեղծել»։ Petersson, Ar. ս Arm. Stud. 137 սանս. sévate «ոնա-կիլ, այցելել, ծառայել, վայելել ևն», ինչպէս և սանս. çevá-«սիրելի, արժա-նաւոր», լտ. civis «քաղաքացի», հբգ. hiwa, լեթթ. sèwa «կին» ևն։

ԳՒՌ (dialectal) Մշ. էգ՝, Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Հմշ. Ջղ. Սեբ. էք, Ղրբ. Մկ. Սլմ. Վն. էք, Ոզմ. յէք՝, Ագլ. ագ՝.-նոր նշանակութեամբ են էգ հաց «մի տեսակ հաց՝ որ Նոր-տա-րուն են պատրաստում», էգ Վն. «գոմէշի մատակը»։

NBHL (2)

Էգն քան զարուն բռնաւորագոյն է, ըստ որում յեղումնն, յորժամ վատթարն լաւին տիրեսցէ, զգայութիւն մտաց, մարմին՝ զգայութեան, նիւթ՝ պատճառին. (Փիլ. լին. ՟Ա. 83։)

Արու արմաւենեացն հովանի արարեալ իգիցն՝ պտղաբեր առնեն զնոսա. (Եփր. աւետար.։)


Էջ, իջից

s.

page (of a book);
descent, going down;
declivity;
էջս առնել, to descend, to go down;
—ս եւ ելս առնել, to go up and down;
ահա գեղապանծ — կենաց նորա, this is the brightest page in his life;
— սնդկի յօդաչափի, falling of the mercury.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ի հլ. «իջնելը» Կորիւն. «գրքի երես» Նրեմ. լզ. 23. որից ելևէջ Ագաթ. վայրէջ Ստեփ. սիւն. էջմիածին (իբրև. տեղական յատուկ անուն), անէջ Կոչ. իջանել «իջնել» ՍԳր. Վեցօր. Սեբեր. Եւս. պտմ. «մեղմանալ, հանդարտիլ» Բ. մակ. թ. 11. «իջևանիլ, օթե-վանիլ» Եւս. պտմ. ա. 12. «սերունդէ սերունդ յաջորդել» Խոր. արծր. իջուցանել ՍԳր. Ա-գաթ. լոյսիջոյց Բուզ. ջրէջք Միխ. աս. վայ-րէջք Նար. աղ. իջավան (որ գրուած է նաև իջեվան, իջեան, իջաւան) ՍԳր. Ոսկ. խորէջ «սուզակ, տալղըճ» Տաթև. ձմ. ճժ. Կաղ-անկտ. իջաւոր «հիւր». Իմ. ե. 15. էջ «գրքի երես» բառից են երկիջեան, վեցիջեան Լմբ. պտրգ. էջահամար (նոր բառ).-զ նախդի-րով՝ զիջանել, զիջանիլ «իջնել, մեղմանալ, հանդարտիլ» ՍԳր. Ոսկ. եբր. և ես. Կոչ. զի-ջագոյն Ղևտ. ժգ. 25. զիջական Ոսկ. յհ. բ. 34 ևն։

Հիւնք. հանում է ձի բառից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 146 և Scheftelowitz BВ 28, 311 յն. οἰχομσι «երթալ, մեկնիլ», լիթ. eigá «գնալը» բառերի հետ են կա-պում։ Karst, Յուշարձան 405 սումեր. izsu «արևմուտ», 429 թթր. չառաթաւ ikmak «վայր իջնել», ikin «վայր իջած»։

ԳՒՌ (dialectal) Ոզմ. իջ'նիլ, Ալշ. «իջ'նալ, Մշ. չին-նել, Սեբ. իչնէլ. Ախց. Կր. իչնիլ, Հմշ. իչնուշ. ինչա, Տիգ. իչնmլ. Ննխ. ինչնէլ, ընչնէլ, Հճ. իշնել, Պլ. Ռ. իշնալ (կտր. ինչա), ինչէցունէլ, ասլ. իշնալ, Զթ. իչնօլ, իչնոլ, Սչ ընչնել, ըն-չեցնել (3 վանկով), Մկ. իճնիլ, Վն. էճնել. Սլմ. էշնել, Խրբ. էշնալ, Մրղ. էշնէլ, Ակն. Սր-վեդ. իշնիլ։-Կուսգետի մէջ (Մօտկան) դարձել է իշվիլ և նշանակում է «երթալ», որուհետև տեղը լեռնային լինելով՝ երթալը իջնել է (Արևելք 1898 նոյ" 19). հմմտ. «Այր մի իջա-նէր յԵրուսաղեմէ յերիքով» Ղկ. ժ. 30։-Ում ճիւղի բարբառների մէջ չկայ այս բառը. նոյն գաղափարը բացատրւում է ցած գալ, վէր գալ ձևերով։-Նոր բառեր են էջք «մարելու վրայ եղող կրակ», էջ կամ էջի գինի «ինքնաքամ գինի», իջվայր, իջուկ, իջուածք «կաթուած. (հին վկայութիւնն ունի Բրս. մրկ. 223 «Որ-պէս իջուածքն զմարմինն վնասեն, այսպէս և հեշտութիւնն ի հոգին իջեալ՝ վնասէ զհո-գին»)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ეჯი էջի «իջևան, կայա-րան», ვჯობა էջոբա «մի տեղ իջևանելը».-ըստ Մառ, Bступительныя и закл. cтрофы ..lloть, էջ 20 և Гpyз. nозмa Bитязь въ баpc. шкype, էջ 444։

NBHL (3)

Որ նա ինքն է սանդուղք իջից իւրոց յերկնից յերկիր։ Երեք աւուրք՝ վասն իջին եւ ելանելոյն (ի գերեզմանէ). այսինքն ուրբաթ եւ շաբաթ եւ միաշաբաթին։ Երեք աւուրք իջիցն եւ ելիցն. (Եփր. ծն. եւ Եփր. համաբ.։)

Եւ թէ մատեան էր (միակտուր դալարեալ), զիա՞րդ ասէ, զերիս էջս կամ զչորս. Նկատելով ասէ. (Մխ. երեմ.) (այսինքն ըստ կշռելոյ ական, կամ համեմատութեամբ բաժանման իրիք գծիւք կամ անգիծ)։

ԷՋ, եջի կամ էջի, ից, իւք. գ. σελίς pagina, pagella Երես մի թղթոյ գրելոյ. ըստ որում վերուստ ի վայր իջեալ են տողք. ուստի զբաժանեալն յայլեւայլ խորանս կոչեմք՝ երկիջեան, վեցիջեան, եւ այլն. երես.


Էրէ

cf. Երէ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

ո հլ. «որսի վայրի կենդա-նի» ՍԳր. Եզն. էջ 99 (տպ. առ երես. այսպէս ուղղել ըստ Նորայր, Քննասէր, 9). Խոր. Մագ. «կենդանի էակ (ինչպէս և մարդն է)» Ասկ. մտթ. ա. 17 (էջ 270), տիմ. ա. 13. յորդ. էջ 112 (տպուած է երր է. ըստ Նորայր, Հայ-կական բառաքնն. 44 ուղղել երէ). գրուած է նաև երալ Յայսմ. յնվ. 28 (ունի միայն ՀՀԲ). այրէ Վրդն. ծն. յոգնակի՝ երունք «երէներ» Յյսմ.։ Նոյն բառն է նաև Շնորհ. եգես. տող 950՝ «Կամ զերթ առիւծ գոչէ առակ, փախչին երայքն առհասարակ»։ Այս բառից են՝ երէվայրի ՍԳր. Յայսմ., քաջէրէ Խոր., օի-կերէ էլ. արիստ. (հրտր. Մանանդեան), էջ 50, գրուած շիկերիա Մագ. քեր. 239, 240, նրեշերէ Խոր. աշխ. 615, երէորս կամ երէ-սորս Մեսր. եր., էրէխնդիր «որսորդ» (ունի Կ. Սարաֆեանի Բանալի գիտութ. Սանկպե-տերբ. 1788, էջ 50)։

ՆՀԲ (գազան բառի տակ) լծ. լատ. fera «ռազան»։ Tomašek, SWAW, 1893. 66, թրգմ. ՀԱ, 1894, 18 զնդ. ϑraya «սննդատու, սնունդ» բառի ձևն ունի. հմմտ. սանս. trā=զնդ. ϑra «պահպա-նել, սնուցանել»։-Հիւնք. երեք բառիզ։ Bittner M., WZKM, 14 (1900), 370 եթովպ. ვρgφ, arwē «գազան, վայրի ա-նասուն», ասոր. [other alphabet] aryā և եբր. [hebrew word] ari «առիւծ»։ Սագրզեան, ՀԱ, 1909, էջ 335 և Karst, Յուշարձ. 403 սումեր. bar, barra «եղնիկ»։ Ն. Ադոնց, Արուեստ. Դիոն քեր. 239 հյ. շիկերէ (որ շէկ և երէ բառերից է) հանում է պոս. [arabic word] šikāri «որսորդ» բառից, որ ո՛չ նշանա-կութեամբ է յարմար և ոչ ձևով (պիտի տար *շկարիկ)։

ԳՒՌ (dialectal) Մկ. Մշ. Վն. գործածում են երուն-թռչուն, երունք-թռչունք «բոլոր թռչունները» կրկնականը, որի մէջ երունք (հնչւում է է-րունք) Յայսմաւուրքի յոգնակին է՝ երէ բա-ռից։

NBHL (6)

Յէ՞ր վերայ հաստատեցան աղխք դորա. (այսինքն ի՞նչ բանի վրայ) (Յոբ. ՟Լ՟Ը. 6։)

Մի՛ ինչ խնդրիցես, եթէ յէ՞ր վերայ կայցէ երկիրս, եւ կամ յէ՞ր վերայ հաստատեալ իցէ, յորժամ Աստուած իւրով ձեռամբ ունիցի. (Ոսկ. ես.։)

Վասն է՞ր իրաց եկն. այսինքն վասն որո՞ց իրաց. (Ճ. ՟Բ.։)

Է՞ր վասն ոչ ասաց զայդ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)

Զգո՛յշ լերուք ի խմորոյ անտի. եւ էրո՞ւմ ոչ ասաց, թէ զգո՛յշ լինիցիք ի վարդապետութենէն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)

Է՞Ր (յորմէ ԸՆԴԷ՞Ր) Է՞Ր ՎԱՍՆ, կամ ՎԱՍՆ Է՞Ր. Է՞Ր ԱՂԱԳԱՒ. Է՞Ր ՍԱԿՍ. ԷՐՈ՞ՒՄ, եւ այլն. δια τί;
cur? quare? Վարի որպէս մակբայ, եւ հարցական անուն. Ո՞յր. որո՞յ. վասն որո՞յ իրի կամ պատճառի. ընդէ՞ր, այսինքն փոխանակ որո՞յ բանի. առ ի՞նչ. առ ի մէ՞. մէ՞ հի՞մ. ի՞բր արդեօք. ինչո՞ւ, ինչի՞, ի՞նչ բանի, ինչէ՞ն, ինչո՞ւ համար.


Իշխան, աց

s.

prince, sovereign, despot;
minister;
magistrate;
ruler, governor, chief, commander;
—աց —, — աշխարհի, the sovereign, the king;
prince, crown-prince, heir-apparent;
— զօրուն, general of the army;
—երգոց, cf. Դասապետ;
—ք, the authorities;
— լինել, to rule, to command, to be in power, in authority;
— առնել զոք, to give power to some one;
— էր իւրոց ախտից, he was master of himself, or his own master;
քում գլխոյդ չես —, you are not lord of your own life;
չէ —, he cannot, he is not authorised to;
cf. Թեկն.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «իշխող, տէր, մեծ, զօրա-ւոր» ՍԳր. Կոչ. իշխանական Ագաթ. Վեցօր. Եփր. ծն. Ոսկ. յհ. բ. 3. իշխանաբար Ոսկ. լհ, ա. 18. իշխանակին Կորիւն. իշխանութիւն ՍԳր. անիշխանութիւն Ոսկ. եբր. Եւս. քր. անձնիշխան Ա. Եզր. դ. 8. Ագաթ. Եզն. ինքն-իշխան Ագաթ. Կոչ. հոմիշխան Խոր. սակաւ-իշխանական Փիլ. անիշխանական, իշխանա-վայել (նոր բառեր)։

-Իրան. xšāna-ձևից. հմմտ. սոգդ. 'γšwn (կարդա՛ axšāvan) «թագաւոր» =բուդ. սոգդ. γšуwn (կարդա՛ axšēvan). հայերէնը այս axšāvan ձևից կրճատված չէ, այլ ենթա-դրում է *xšāna, որի յարաբերութիւնը նոյն է, ինչ որ զնդ. -pāna, -pāvan։ Ըստ այսմ բա-Հանում ենք իշխել բայից, որ է xšayami։ -յաւելվածը š-ի կամ s-ի մօտ հիւս. պահ-լաւական է (Benvenist REA ❇ (1929), էջ 8)։ Ատուգաբանութեանց պատմութիւնը տե՛ս իշխել բառի տակ։

NBHL (8)

իշխօղ ոք. տիրօղ. տէր հպատակաց. պետ. նահապետ. գըլուխ. առաջնորդ. զօրաւար. նախարար. դատաւոր. աւագանի. վերակացու եւ գլխաւոր ինչ եւ է կարգի. տէր, պարոն, մենծը, գլուխը, աղա, սահապ. որպէս ἅρχων princeps յոքն. ἅρχοντες principes, et magistratus. ... Երկոտասան իշխանք նոցա ըստ ազգաց իւրոց։ Երկիր պագցեն քեզ իշխանք։ Սիւքեմ, որ իշխանն էր երկրին։ Երէց տան իւրոյ՝ իշխան երկրին։ Կացո՛ նոսա իշխանս ի վերայ իմոց խաչանց։ Յանդիման եղեն թագաւորք երկրի, եւ իշխանք ժողովեցան ի միասին։ Իշխան մի մատուցեալ երկիրպագանէր։ Եկն յիսուս ի տուն իշխանին։ Միթէ ոք յիշխանաց հաւատա՞ցի նա։ Իշխանք ազգաց տիրեն նոցա։ Իշխան զօրուն լինիցիս։ Իշխանք ղեւտացւոց։ Իշխան Երգոց (եւ երգչաց)։ Իշխանաւն դիւաց հանէ դա զդեւս. եւ այլն։

Խօսեցաւ յովսէփ ընդ իշխանսն փարաւոնի։ Ոչ նենգել զարդարն՝ իշխանաց յիրաւանց վերոյ։ Տուրք մարդոյ ընդ իշխանս նստուցանեն զնա։ Վա՛յ իշխանացդ՝ որ խառնեն զցքին։ Զիշխանս յուդայ, եւ զիշխանս երուսաղէմի.եւ այլն։

Սոքա են իշխանք՝ որդիք եսաւայ։ Իշխան թեման, իշխան ովմար եւ այլն։ Առ իշխանս արքային բաբելազւոց։ Ոչինչ կրտսեր ես յիշխանս յուդայ։ Եւ գոյ դոցա իշխան. դարձի իւրաքանչիւր ոք ի տուն իւր։ Ի քէն ելցէ ինձ իշխան. եւ այլն։

Բաժանեցաւ երկիր իշխանաց ժողովրդովք։ Լե՛ր մեր իշխան։ Ոչ եղեց ձեզ իշխան։ Իշխանաց զօրուն։ իշխան տանց տոհմիցն իւրեանց։ Աբեսսա էր իշխան երիցն.եւ այլն։

Աստուած, հզօր, իշխան։ ոչ է մարդ իշխան որդւոյ արգելուլ զոգի։ Իշխան եղեւ մարդն ի վերայ մարդոյ չարչարել զնա։ Իշխան արար զնա ուտել ի նոցանէ։ Ոչ առնիցէ զնա աստուած իշխան ուտել ի նմանէ.եւ այլն։

Յազգ օտար չէ՛ իշխան վաճառել. (Ել. ՟Ի՟Ա. 8։)

Իշխանք ձեր սրով անկցին. (Ես. ՟Գ. 25։)

ԻՇԽԱՆԱՑ ԻՇԽԱՆ. Այն որ մեծ է եւ ի վեր քան զայլ իշխանս պետութեանն.


Իրան, աց

s.

trunk, upper part of the body.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. (յետնաբար նաև -ունք, -անց, -ամբք) «մարմնի վերի մատը ամբող-ջովին՝ առանց գլուխը հետ առնելու» Ղևտ. իգ. 12. Սղ. ճլա. 5. որից անիրան «անմար-մին, անկերպարան, դեռ չձևակերպուած» Եզն. սեղմիրան (նոր բառ)։-ՋԲ դնում է նաև իրանունք «քունք», որի վկայութիւնը գտնում եմ Ոսկ. մտթ. «Յորժամ քունն յաչացն հա-տանիցի և իրանունքն ընդոստ ընդոստ խա-ղայցեն» (Թոռնեան, Հատընտ. 1891, էջ 84)։

ՆՀԲ երանք, երի, երբուծ ձևերի հետ, Հիւնք. երան բառից։ Pedersen, Յուզ. դեր. 37 իր<իւր դերանուան հետ. հմմտ. որ-եար, որ-ովայն։

NBHL (1)

Անհանգիստ իրանամբք ի տուէ եւ ի գիշերի զփրկութիւն հայցելով տիեզերաց. (ՃՃ.։)


Իրաւ, աց

s. adj. adv.

justice, equity, law;
just, true, lawful;
justly, reasonably, rightly;
— առնել, to do justice, to justice;
դուք ձեզէն տուք զ—ն, be ye yourselves the judges, judge for yourselves.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Ասլ. Երև. Կր. Մշ. Պլ. Ռ. Սեբ. ի-րավ, Ոզմ. էրավ, Հճ. իյօվ «ճշմարիտ». նոր բառեր են իրաւցնէ, իրաւցնել, իրա՛ւորայ, իրաւով։

NBHL (5)

Դատ վարէին, իրաւ գտանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Դ. 47։)

Որպէս իրաւ իսկ թուի ինձ խորհել զայս վասն ձեր. (Փիլիպ. ՟Ա. 7։)

իրաւ արար ինձ աստուած. Իրաւ արա՛ ի դատաստանի իմում։ Իրաւ արասցէ քեզ. (Ծն. լ. 6։ ՍՂ. ՟Խ՟Բ. 1։ Ովս. ՟Ժ՟Գ. 10։)

Արդ տու՛ր իրաւ, ո՛վ որ պատուհասեսդ. (Եփր. ել.։)

δίκαιος, -ον, δικαίως justus, -um;
juste, jure, severe, reapse եւ այլն. (ի գործականէ բառիս Իր). վարի՝ որպէս Արդարացի. արդեամբք. ստուգիւ. հաւաստեաւ. իրաւամբք. եւ Արդար. ստոյգ. հաւաստի. դիպող. ի դեպ.


Իւրաքանչիւր, ոց

adj. s. each, every;
respective;
— ոք, each individually;
— ոք առանձինն, each one separately;
մեկնեցան — յեղբօրէ իւրմէ, brother was separated from brother;
առն —, to each one;
— ումեք ի նոցանէ, to each of them;
գործք — ուրուք, each man's acts;
յ— աւուր, each day, every day.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ոսկեդարույն անհոլով, յետնաբար ո հլ.) «ամէն մէկը» ՍԳր. Ա-գաթ. սրա մէջ իւր դերանուն համարելով՝ իբր -քանչիւր արմատից՝ յետնաբար շինուած է երկաքանչիւր «երկուսն էլ» Փիլ. Նիւս. Յճխ. իբր համապատասխան յն. έϰατερος ձևի Չափի համար կրճատուած ձևով ունինք իւ-րաքանչ Ադամ. 254։

ՆՀԲ քանչ=լծ. պրս. kas «անձ» և ւն ἔϰαστοτ։ Peterm. 182 իւրք անձնիւր։ Տէրվ. Altarm. 2, 3, Նախալ. 119 և Մա-սիս 1881 յուլ. 4՝ իւր «իր»+քան-չ= ւտ. cunоue. գոթ. huanhun, լտ. quisqus «իւրաքանչիւր», quam «քան»։ Մառ ЗВO 5. 316 զնդ. kasčid ձևիզ է դնում քան-հիւր։ Patrubány SA 1, 209 իւր-ա-քան չ-իւր, այսինքն «թէ՛ իւրքն և թէ՛ ոչ իւր-ռռն»։ Meillet, Altarm. Elementarbuch էջ 65 և Rev. ét. arm. I. 13, մեկնում է «sein eher als nicht sein». «sien nlu-tót que non sien», այսինքն «իւր քան ոչ իւր»։

NBHL (5)

Մեկնեցան իւրաքանչիւր յեղբօրէ իւրմէ։ Ժողովեցէ՛ք իրաքանչիւր ըստ բաւականի իւրում։ Դնել զարծաթն իւրաքանչիւր (այս ինքն իւրաքնչիւրոց) ի քրձի իւրում։ Հատուսցէ իւրաքանչիւր (այսինքն իւրաքանչիւրումն) ըստ գործս իւր։ Բաժանէ իւրաքանչիւր որպէս եւ կամի.եւ այլն։

Անսովոր են հոլովքս.

Իւրաքանչիւր ծառ ի պտղոյ իւրմէ ճանաչի։ Իւրաքանչիւր զնուորի մասն։ Յիւրաքանչիւր հասակէ, յիւրաքանչիւր արժանավորութենէ. (Սարգ. յուդ. ՟Գ։)

Ըստ որում իւրաքանչիւր ոք պարտի քաղաքավարիլ։ Բնակեցան իւրաքանչիւր ոք ի ժառանգութեան իւրեանց։ Պատմեաց մեզ զխօսս իւրաքանչիւր ուրուք. (Սամ. ՟Ի՟Ա։ Յհ. կթ.։ Փարպ.։)

Ստէպ վարի բացառական խնդրով, որ ըստ յն. է սեռական.


Լազուարթ

s.

lapis lazuli.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(որ և լաժուարդ, լաժուրդ, լա-ջուարղ, լաջվարղ, լանվարղ, լազվարղ) «գո-ճազմ քարը և նրանով պատրաստուած ըն-տիր կապոյտ ներկ» Ոսկիփ. Բժշ. Վրդն. աշխ. Վրթ. քերթ. Լմբ. յայտ. կէ. (ընդարձակ նկա-րագրութիւնը տե՛ս Seidel, հրտր. Մխ. հեր. § 384.-հյ. կոչւում է պարտիզաքար՝ ըստ Բժշ. և Ամիրտ. որոնց վկայութիւնը տե՛ս Նո-րայր, Բառ. ֆր. 733բ)։

= Պրս. [arabic word] lāžvard «գոճազմ քարը». այս քարը յատուկ է Պարսկաստանի, ուր գըլ-խաւոր հանքերը գտնւում են Բադախշանում. այստեղից տարածուել է արևելք և արև-մուտք, նախ մտնելով Հնդկաստան, եղել է lā-ǰavarta, rāǰāvarta, յետոյ անցել է արաբնե-րին և նրանց միջոցով մտել է բազմաթիւ լե-զուների մէջ. այսպէս՝ արաբ. [arabic word] lāǰvard կամ [arabic word] lāǰvard «գոճազմ», lāǰyardī «երկնագոյն կապուտակ», թրք. laǰiverd «լուրթ գոյն, մանիշակագոյն», քրդ. laǰverd «կապտագոյն», ստ. լատ. lazulum, lazurīus. lazur "գոճազմ», azurrum, azura, azolum «լաջուարթ գոյնը», ստ. յն. λαζοῦριον, նյն. λαζούριος, λαζουβερδι, իտալ. lapislazzolo «գոճազմ», azurro «երկնագոյն», ֆրանս. la-bis-lazuli «գոճազմ», azur «կապտագոյն», սպան. պորտ. azul «կապտագոյն», գերմ. Lasur, ռուս. лазурь «գոճազմ և բաց կա-պոյտ ներկ» ևն։-Հիւբշ. 267։

NBHL (1)

ԼԱԶՈՒԱՐԹ ԼԱԺՈՒՐԴ. որ եւ ԼԱԶՈՒԱՐԴ. լաճիվէրթ, լաճիւվերտ, լաժիվերտ. Ըստ ոմանց նոյն ընդ Գոճազմ. Անուն պատուական քարի, որպէս իտ. lapislazzolo. եւ Կապուտակ ընտիր գոյն եւ ներկ, իբր իտ. azzurro ultramarino.


Լախուր, ի

s.

apium;
նեմէական — (ի յաղթանակս ողիմպեանս), a crown of apium (in the Nemean games).

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ნიახური նիախուրի, թուշ. ნიახურ նիախուր «լախուր»։

NBHL (3)

Ոչ իսթմիական շոճի, ո՛չ նեմէական լախուր, որովք երիտասարդքն թշուառականք պատուեցան (ի յաղթանակս ողիմպեանս). (Ածաբ. կիպր.։)

Սիլինոն. սեղիվայրի, կամ լախուր. (Գաղիան.։)

ԼԱԽՈՒՐ σέλινον, -να apium. որ եւ ՆԵԽՈՒՐ ասի. Բանջար կծուահամ եւ ախորժ, որոյ խոշորատերեւն կամ վայրին կոչի նաեւ Կարոս. իսկ մանրատերեւն կամ ընտանին՝ Կարոս մակեդոնի. ռմկ. մաղտանօս.


Լախտ, իւ

s.

club, mace, mall, bat;
ոստախիտ —, knotty club.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«մահակ, կոպալ, ծեծի փոկ» Յայսմ. յնվ. 31, Կեչառ. աղէքս. Գնձ. Ուռհ. Պտրգ. էջ 642. յետնաբար գրուած նաև լախթ Զքր. սարկ. Բ. 97։

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Գոր. Ղզ. Ղրբ. լախտ «ծայրին կապարեայ գնդակ կապուած խարազան», Երև. լա՛խտի «կտաւեայ գօտիէ պինդ ոլո-րած պարան», փխբ. Ղրբ. «ձկան փորի կըռ-ճիկը. 2. փիփերդի փռուած թերթերը», որից Ղրբ. ագին լախտ անել «պոչը ոլորել (շան)», Տփ. լախտ, Ալշ. Երև. Ղրբ. լախտի «լախտով իրար ծեծելու խաղ»։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ლახტი լախտի «լախտ» ենթադրելի է ուղղակի պարսկերէնից, ըստ ո-րում հայերէնը յետին ժամանակի բառ է։

NBHL (3)

Երկաթի լախտովն հարկանէր զթիկունս նորա. (Ուռհ.։ եւ Հ. վրք. սարգսի.։)

լախտով զմիմեանս հարին. (Գանձ.։)

Առաքեցեր ինձ փոկ, որ է լախտ։ Պարսիկ վարդապետ, որ լախտով ծեծէ զնա. (Կեչառ. աղեքս.։)


Լական, ի, աց

cf. Կոնք.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «կոնք» (գրուած նաև լե-կան, ղեկան, լկան) կաստ. Վրք. հց. Ա. էջ 495. Պտմ. աղէքս. էջ 1, 2. Վստկ. 80. որից լականադէտ «լականով հմայող» Պտմ. ա-ղէքս. ղեկանադիւթութիւն Պտմ. աղէքս. էջ 2։

= Յն. λεϰάνη «կոնք», որի հետ նոյն են սումեր. lahan gidda «լայն (կամ ծանր) ա-ման», ասուր. lahannu, lahnu, ասոր. [arabic word] laqna, արաբ. [arabic word] laqan և պրս. [arabic word] la-kan, lagan.-Այս բառերի փոխյարաբերու-թիւնը ճշտուած չէ. ոմանք յոյն բառը համա-րում են հնդևրոպական և կցում են լտ. lanx, lancis «ափսէ». լն. λέϰος, λεxίς «պնակ» ևն բառերին (Walde 412, Boisacq 568). ա-ւելի հաւանական է այն՝ որ յոյնը փոխառեալ է սումերականից, որից են նաև սեմական միւս ձևերը և պարսկերէնը։ Հայերէնի մէջ լեկան, ղեկան ծագում են յունարէնից, իսկ լական՝ պարսկերէնից։ Պարսկերէնից են նաև վրաց. ლაკანი լականի, թրք. legen, leyen, lehen, քրդ. legen, գնչ. leken, lokani, և թուրքերէնի միջոցով էլ ռուս. лeгинъ, ла-xань, лохань, փոքր ռուս. lochána, լեհ. lachan, բուլգ. legén, lehén, Iihén, ալբան. l'eg'én, l'εjén, ռում. ligheán ևն (Berneker 685 և 699)։-Հիւբշ. 157, 351։


Լակոտ, ի, կոտոյ

s.

puppy, pup, whelp;
cf. Սկունդ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«շան ձագ» Մարթին. Վստկ. 221-2. Տաթև. ամ. 230. յոգնակին՝ լակոտանի Վստկ. 221, լակոտունք Սամ. անեց. շար. լշջ.

= Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ ձև հմմտ. վրաց. ლეკვი լեկվի «շան լակոտ, ա-ռիւծի կորիւն» (Չուբինով 647), լազ. լակի, լաքի, լաճի «շուն», լակոտի «շան ձագ».-հայերէնը փոխառեալ համարելու պատճառն այն է՝ որ արմատը լակ՝ գտնւում է միայն կովկասեաններում։-Աճ

ՀՀԲ լակել բառից՝ իբր լակող։ Պատկ. Maт-р. для арм. сcлов. I. 9, 10 Ատրպ. թրք. [arabic word] lekte «շան լակոտ» բա-ռից փոխառութիւն։ (Նոյնը ընդունում է և Հիւբշ. 267)։-Ըստ Будaговъ 2, 191 այս բառը արտասանւում է läkätä նշա-նակում է «լակոտ. 2. տխմար», և բառի Ատրպատականից ուրիշ թրքական լե-զուի մէջ չկայ։-Այս բառն է որ տուել է գւռ. լաքաթայ ձևը, և կասկածելի է որ միևնոյնը նաև լակոտ ձևը տուած լի-նի։-Մառ ЗВО 19, 072 իբրև յաբեթա-կան բառ՝ կցում է վերի կովկասեան ձե-ւերին.-at դնում է իգականի վերջաւո-րութիւն։ (Այժմ աւելացնում և նրանց է կցում նաև սումեր. lu «առիւծ», ափ-խազ. la «շուն». տե՛ս Cpeд. nepeдвиж էջ 10)։ Վերի մեկնութիւնս հրատարա-կուած է նախ Արրտ. 1910, 449 և 1911,


Լամբ, աց

s. mech.

ring, circle, hoop, handle;
buckle, staple;
axle-bearing.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«օղակ՝ որի միջից անցկացնելով ձո-ղը՝ բեռն են վերցնում» Ել. իե. 27. Վրդն. ել. որից լամբաւոր կամ լամպաւոր «օղակաւոր» (նորագիւտ բառ) նորագիւտ Բ. մնառ. ե. 8-9. լամբել «վրան առնել, բառնալ, շալա-կել» Կոչ. 10. լամբիլ «տարածուիլ, ամէն կողմ բռնել, գրաւել» Կոչ. 173. օղալամբ Ել. լ. 5. նոր գրականում լամբակ «կոճակամայր, կոճակը անցկացնելու ծակը»։

ՆՀԲ յն. λαβη «ունելիք բառնալիք», λαμβάνω «առնել, բառնալ» ձևերի հետ։ Böttich. ZDMG 1850, 355, Arica 21. 57 սանս. lambhā «մի տեսակ ցանեա-պատ», յն. λαβεῖν և հնխ. labh արմա-տը։ Lag. Arm. Stud. § 906 յիշում է պրս. lanba «որ և իցէ կոլոր բան»։ Scheftelovitz BВ 29, 38 լամբել=սանս. lambhana «ստանալ, ձեռք բերել»։ Pe-tersson KZ 47, 270 հնխ. ulmbhi ձևից որ դնում է հնխ. uel-«դառնալ» արմա-տից. ցեղակից ձևերը տե՛ս գել-ուլ։ Հ. Գր. Սարգսեան, Բազմ. 1927, 180 տա-ռադարձուած յն. λαμβάνω ձևից, որ ՆՀԲ-ի կարծիքն է։ Պատահական նմա-նութիւն ունին վրաց. ლუმბა լումբա «պայտ» և ლამბი լամբի «հաստ լար»? (տե՛ս տակը)։

ԳՒՌ (dialectal) Նոյն են՝ լամբակ Սլմ., լամբայ Ալշ. (հնչւում է լամպա), լամբոկ Ակն. Բն. լամ-բօնք Ակն. «յատուկ գործած թել կամ պա-րան՝ որ ամանի կանթերից անցկացնելով կամ կուժի բերնին կապելով՝ ուսն են առ-նում. 2. կոճակամայր», լամբօնք Զթ. «գըլ-խարկի կապը՝ որ ծնօտի տակից բոլորւում է»։ Սրանց հետ նոյն է լամդան Ապ. (եթէ չը-կայ վրիպակ) «ոլորած կեմ՝ որ կապում են մեծ քթոցին, հեշտութեամբ շալակելու հա-մար» (Գ. սրկ. Յովսէփեան, Փշրանքներ 122)։-Վերջին «կապ, թել, պարան, կեմ» իմաստները անմիջապէս կցում են բառը վրաց. ლამბი լամբի «հաստ թել, լար, me-muba» բառի հետ։


Լաշկար, ի, աւ

s.

army, troop, power;
battalion, regiment.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

-Պհւ. *laškar, որից պրս. [arabic word] las-kar «բանակ, գունդ զինւորաց». սրանից են փոխառեալ նաև վրաց. ლამკარი լաշկա-րի, լաշքարի, լասքարի, քրդ. leškir, laskir, արաբ. [arabic word] 'askar «զօրք, զինւոր»։-Հիւբշ. 157։

NBHL (2)

պ. լէշքէր. վր. լաշկարի. թ. ասքէր. Զօր. զօրականք. Դաս զինուորաց.

անձուկ լաշկարաւ վատախտարակ արարեալ այսրէն դարձուցանէր. (Եղիշ. ՟Ը։)


Լապտեր, աց

s.

lantern.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի-ա հլ. «ճրագ, կանթեղ, ջահ» ՍԳր. որից լապտերակալ Ոսկ. ղզր. լապտե-րավառ (նոր բառ). գրուած է նաև ղապտեր Յհ. իմ։

= Յն, λαμπτήρ «ջահ, կանթեղ, ճրագ» բառն է, որ ծագում է λάμπω «փայլիլ, ցո-լալ» բայից. յոյնից է փոխառեալ լտ. lamp-ter. նոյն բառը կայ նաև մանիքէական պահլաւերէնում, որի միջոցով էլ բառը անցել է հայերէնի. հմմտ. յամբար։

NBHL (1)

Առին զլապտերսն։ Առին եւ ձէթ ամանօք։ Կազմեցին զլապտերս իւրեանց։ Ահա շրջանին լապտերքս մեր։ Ջահիւք եւ լապտերօք եւ զիուք։ Եւ էին լապտերք բազումք ի վերնատանն.եւ այլն։


Լաստ, ից

s. mar.

train of boats;
raft, float;
vessel, ship, boat;
Noahs ark;
bedstead;
keel of a ship.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. (յետնաբտր նաև ի-ա հլ.) «մի տեսակ տափակ նաւ» ՍԳր. Նար. «նաւի ողնաշար» Նար. «մահճի տախտակ» Վրք. հց. Ա. 287. որից լաստափայտ «նաւ, Նոյի տապանը» Իմ. ժդ. 6. Եփր. համաբ. 251. լաստել «պատրաստել, կարգաւորել, կազ-մել» Երեմ. զ. 23. «մի երկիր բռնել, այնտեղ տարածուիլ» Բրս. մրկ. 212. Ոսկ. կողոս. 636. «գրաւել, տիրել մի երկրի» Ոսկ. յհ. ա. L. Սեբ. էջ 31. լաստիլ «բռնակալել, մի տեղ հաստատուիլ» Սեբ. 80. լաստանոտոր առ-նել «կազմուածքը քայքայել» Վեցօր. ը. 166. սատուաստալաստ «իրար կցկցած» Նար. ա-սաք. 429. լաստենի «մի տեսակ ծառ. alnus Jrientalis Dcsn» (ըստ Տիրացուեան, Con-tributo § 78) Բռ. ստեփ. լեհ. նոր բառեր են տկալաստ, լաստակ «շենք շինելու ժամանակ կազմուած ժամանակաւոր փայտակերտ վե-րելակ. իսքելէ» (Կոյլաւ, Բառ. գերմ. էջ 25բ, 1214բ)։

ՓՈԽ (borrowing) Վրաց. ლახტი լաստի «ճիւղերից շինուած ցանկ» (որից էլ Ղզ. լաստի «ուռիից կամ զանազան ճպոտներից հիւսուած դուռ»), ლახტიჯანი լաստիջանի «ճիւղերից հիւսած մեծ կողով»։

NBHL (4)

Եղեւնափայտ եւ մայր իջուսցեն ծառայք իմ ի լիբանանէ ի ծով, եւ ես արարից զնոսա լաստս ի ծովու։ Հատանեմք զփայտ, եւ ածցուք զնոսա ընդ ծով լաստս ի յոպպէ. (՟Գ. Թագ. ՟Ե. 9։ ՟Բ. Մնաց. ՟բ. 16։)

Լաստին դադարք (նաւահանգիստ) վիմօք խցաւ։ Ի ջրահեղձոյց դարու՝ ընդ հովանաւոր մածուածով լաստիւն պահեցան։ Հետս շաւղաց երթեւեկութեանց փայտակերտ լաստաց. (Նար. ՟Ի՟Դ. ՟Ձ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)

Լռեաց ի խցի դստերն իւրոյ մխիթարելով լաստիւն, յորում ի կենդանութեան իւրում եփրոսինէ դնէր յատակի. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

σχεδία ratis, navis subito facta. Կազմած փայտեղէն ի խաղացուցանել ի վերայ ջրոց. Չարք տախտակաց եւ գերանաց վարեալք ընդ ջուրս. նաւ տախտակ, կամ ո՛ր եւ է ձեւով կազմեալ. որ եւ ԼԱՍՏԱՓԱՅՏ, ՏԱՊԱՆ. սալ, սալլ, սալաճէ. (լծ. եւ քերասդէ)


Լատան

s. med. laudanum, opiate.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

= Պրս. արաբ. [arabic word] ladan հոմանիշից, ո-րից փոխառեալ են նաև յն. λάδανον, λήδανον լտ. ladanum, վրաց. ლადანა լառանա ռուս. ладанъ, ֆրանս. ladan, թրք. la-den ևն (Berneker 682)։-Հիւբշ. 351։

Ուղիղ համեմատեց նախ ՆՀԲ։ Հիւբշ. դնում է իբր լատիներէնից փոխառու-թիւն։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօսում է Seidel, Մխ. հեր. § 279։

NBHL (1)

Դիցէ ի բուրվառն հուր. եւ ի հուրն դիցէ լատան՞ եւ կնդրուկ, եւ զմուռ. (Մաշտ. ջահկ.։)


Լափ, ից

cf. Լակ;
paste;
pap (for the babies);
hasty-pudding, hodgepodge.

· Calfa

Etymologies (5) · Adjarian

(սեռ. -ի) «շան կերակուր» Մանդ. «երեխայի փափուկ ուտելիք» Մարթին. ո-րից լափել «լակել, լեզուով խմել, լիզելով ու-տել, 2. ուտել, ոչնչացնել, սպառել» ՍԳր. Մծբ. 149, 151. լափումն Նոնն. լափլէզ Մագ թղ. 228. լափլիզել կամ լապլիզել Փիլ. տես. էջ 21. լափլիզող Նար. լափատել «չարաչար լափել՝ կեղեքել» Փիլ. տես. 21։

= Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. laph-«լիզել» ար-մատից. հմմտ. յն. λαφύσσω «ագահաբար ուտել (անասունների, յատկապէս շան), գի-շատել, ուտել սպառել (կրակի)», ալբան. l'ap «լակել (շան և կատուի)», թերևս նաև ռուս. ուռ. lopati «լափել, գիշատել», lopa «որկրամոլ»։ Նոյն արմատի հնխ. lab ձևից ևն գալիս լտ. lambo, յն. λάπτω, հբգ. laffan, անգլ. lap, անգսք. lapian, իսլ. lepia, ֆրանս. laper «շան լակել», հբգ. leffil, զերմ. Lói-fel, հպրուս. lapinis «գդալ», բուլգար. lá-pam «լափել, կուլ տալ», սերբ. läptati «շան պապակիլ, հևալ», läbati «շան կամ կատուի պէս լակել», չեխ. lábati «խմել», s-յաւելու-ածով գերմ. schlampfen «խպշտել» ևն (Wal-de 409, Boisacq 561, Berneker 726, 690, C81, Kluge 309, Pokorny 2, 383)։-Հիւբշ. 45լ,

ՆՀԲ յն. λάπτω, լտ. lambo, եբր. la-qaq։-Peterm. 74 լտ. lambo։ Müller SWAW 42(1863), 252 և Հիւբշ. кz 2։ 35 յն. λάπτω, Riggs, Քերակ. էջ 61 անգլ. lap բառի հետ։ Հնխ. արմատների զանազան ձևերի և նրանց հետ հայերէ-նի յարաբերութեան վրայ տե՛ս Bartho-lomae BВ 10, 289 (յն. λάφυσσειν հբգ. laffan ևն), 17, 120, Meillet MSI. 10, 278 և 16, 239-242, Osthof SA 2. 50։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 173 պրս. [arabic word] lab «եզր, շրթունք» բա-ռից. Մառ, Teксть I, էջ 90 լափել և կլափ դնում է յաբեթ. klp արմատից. հմմտ. վոազ. klapva «կլանել»։

ԳՒՌ (dialectal) Եռև. Լ. Ջղ. լափ «շան կամ ուրիշ և ենդանիների տրուած ջրոտ ուտելիք», Լ. «խմորի գունդ՝ որ տալիս են գոմէշներին՝ ու-տելու», Ախց. «կովին տրուած լոյծ ուտելիք», Ղրբ. լէփ «շան ուտելիք», բայական ձևով Սշ. լափել, Ախց. Սեբ. լափէլ, Ասլ. լափէ՝լ, Վն. լmփել, Գոր. լm՛փէլ, Մկ. Շմ. լmփիլ, Հճ. լmբ'բ'ել, Ղրբ. լէ՛փիլ, Սլմ. լըփիլ, Մրղ. լփըէլ, Տիգ. լփփէլ.-նոր բառեր են՝ լափլը-փել, լափակեր, լափակոլոլ, լափռտել, լափ-լըփոտել, լափխռտել ևն։

ՓՈԽ (borrowing) Հայերէնից են վրաց. ლაუი լափի «ջրոտ ցեխ» (որից էլ Տփ. լափ՝ նոյն նշ.). სალაუავი սալափավի «թէփով ու ջրով պատրաստած խիւս՝ որ կենդանիներին են տալիս ուտելու», ն. ասոր. läp'i «լափել».-թերևս նաև թրք. [arabic word] lapa «խիւս» (յատկա-պէս բրինձով պատրաստուած շիլա), չա-ղաթ [arabic word] lapa «արգանակ», քրդ. lape «վեր-քի վրայ դնելու խիւս, cataplasme» (նոյնը նաև թրք.).-իբրև բնաձայն՝ պատահական նմանութիւն ունին արաբ. ❇ laff «մի քանի բան իրար խառնելով ուտել, տգեղ ու անշնորհք կերպով ուտել», սաստկականը՝ [arabic word] laflafa «չափազանց շատ ուտել» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Բ. էջ 842-3)։

NBHL (1)

Ուտելի ինչ լիզելով կամ լափելով. կերակուր կակուղ ի պէտս շանց, եւ տղայոց, կամ մարդոյ քաղցելոյ.


Լեառն, լերին, լերանց

s.

mountain;
— տեառն, — սուրբ, heaven, paradise;
լիրինք յաւիտենից, յաւիտենական or մշտնջենաւոր, the angels, the prophets, the apostles;
արտեւան, գագաթն, կատար լերանց, the summit, the ridge of the mountain;
կապան, կիրճ լերանց, strait, defile, pass;
գօտի, շղթայ, պար լերանց, chain, ridges of mountains;
հրաբուղխ լեառն, volcano, a burning mountain;
սառնատափ լերինք, glaciers;
լուղական լերինք, iceberg;
մոլորակային, լուսնային լերինք, the planetary, the lunar mountains;
զլեառն լեռնայն գնալ, to go from mountain to mountain, or by mountain paths;
լեառն Սինա, Մասիս, mount Sinai, Ararat;
իբրեւ զլերինս ելանէին բարձրանային փրփրադէզ ալիքն, the foaming waves ran mountains high;
եւ լեառն մուկն ծնաւ, the mountain brought forth a mouse.

· Calfa

Etymologies (4) · Adjarian

, ն հլ. (լերին, -ռնէ, -րամբ, -րինք, -րանց. յետնաբար՝ յգ. լեռունս Անկ. գիրք հին կտ. 301) «լեռ, սար» ՍԳր. ածանցման մէջ երևան է գալիս սովորաբար սղեալ լեռն-ձևով. ինչ. լեռնաբերձ Եզն. լեռնական ՍԳր. Ագաթ. լեռնակեաց Կորիւն. լեռնակողմն ՍԳր. լեռնաձև Եզն. Ագաթ. լեռնային ՍԳր. լեռնասէր Վեցօր. լեռնոտն Յուդթ. զ. 9, է. 9 լեռնանալ «ամառանոցի համար լեռը բարձ-րանալ» (այս նշանակութիւնը չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Բ. 129. բայց ունինք նաև առանց սըղ-ման՝ լեառնական Բուզ. լեառնանալ Ա-գաթ. -սեռ. լերին ձևից է լերինաթինդ Նար. տաղ. իսկ լերանց ձևից՝ լերանցամէջ Վեց-օր.-նոր բառեր են լեռնաշղթայ, լեռնոտ ևն։

Peterm. 29, 30, 42 սանց. σiri հոմա-նիշի հետ։ Gosche 34 սանս. giri, զնդ. gairi, հպրս. *Ἀρταγῆραι։ Böttich. ZD-MG 1850, 355 սանս. և զնդ. ձևերը։ Müller SWAW 38, 588 նաև աֆղան. [arabic word] γar։ Տէրվիշ. Altarm. 26 և Մասիս 1881 մայ" 6 սանս. և զնդ. ձևերի հետ նաև հսլ. gora «լեռ»։ Bugge, Beitr. 8 ւտ. clivus «բլուր», հհիւս. hlaiva, գոթ. hlaiw, անգսք. hlāw, հբգ. hlēo «գերեզ-

ման», յն. ϰλιτύς «բլուր», իռլ. sliab «սար», լիթ. szlaītas «լեռան լանջ, դար» ևն ձևերի հետ. հայր դնում է հնխ։ k'leivar-ձևից՝ ն յաւելուածով (հմմտ. Bartholomae, Stud. II 27 ծան)։ Մառ. Արաքս 1890 Ա. 111 մերժելով այս՝ հյ. վեր և գեր-ձևերի հետ միասին կցում է զնդ. gairi բառին։ Հիւբշ. 451 անապա-հով է համարում Bugge-ի մեկնութիւնը։ Հիւնք. լեառն ուղղականը տեառն բա-ռից, իսկ լերին և միւս հոլովները՝ լինիմ բայի հրամայականից։ Յ. Գ. Մ. Պատմ գրակ. 15 եբր. հար «տար» ռառե հետ։ Fneйe, Cбор. мат. Kавк. 31, 5 յն. λέπος «ժայռ» բառի հետ. վերջաւորութեւ-նը համարում է մասնիկ, ինչ. ամ-առն. ձմ-եռն։ Scheftelowitz BВ 28 292 և 29 59 գոթ. hleira«վրան»=հբգ. leitara։ Walde 170 և Boisacq 471 դնում են Bugge-ի մեկնութիւնը, Walde 171 նաև վերջինը։ Պատահական նմանութիւն ու-նին խունսագ. mer, աւար. ջար. անցուգ. mēr, սամոյ. mari, մոկշա mar «սար»։

ԳՒՌ (dialectal) Ալշ. Մշ. լեռ, Ակն. Զթ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. լէռ, Հճ. լէր, Ասլ. Խրբ. Սեբ. լmռ. միւս-ները գործածում են սար հոմանիշը. -Երև. լէռ կայ միայն «պինդ քար» իմաստով։-Նոր բառեր են լեռլանջ, լեռուոր, լեռնցի, լեռ-նախնձոր։

NBHL (2)

ὅρος mons Բարձր մասն երկրի հաստահիմն եւ լայնանիստ՝ ի բնէ ի վեր կուտակեալ, եւ որպէս կոհակ կամ բլուր մեծ դիզացեալ. լեռ, սոր. սանս. կիրի. յն. օ՛ռոս (որ եւ սահման՝ իբրուեզր տեսութեան).

Ի մեծէ ծովէնչափեսջիք ձեզ զլեառն լեռնայն. յն. լեռնէ զլեառն. (Թուոց. ՟Լ՟Դ. 7։)


Լեպեշտի

adj.

brazenfaced, bold.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«լպիրշ, լիրբ, աներես» Նոնն. էչ 22 «Այր ոմն Թերսիտէս, որ էր կաղ և խեդ աչօք, կորովի և լեպեշտի, լերկ և սրագլուխ և յառաջախօս» (այլ ձ. լպեշտի, ղեպեշտի)։ Ուրիշ օրինակ չկայ։

NBHL (1)

հոմերոս ի մերքս մուծանէ զայրոմն թերսիտէս անուանեալ, որ է կաղ, եւ խեդ աչօք, կորովի, եւ լեպեշտի, եւ լերկ, եւ սրագլուխ. (Նոննոս.։)


Մերուշան

s. bot. marigold.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«մի տեսակ ծաղիկ» Երզն. քեր. ուրիշ վկայութիւն չու-նինք. երկու ձևերից մին կամ միւսը սխալ գրչութիւն. Ադոնցի հրատարակութեան մէջ, Համամ. քեր. էջ 258 կայ միայն մերուշան ձևը։

NBHL (1)

Նաեւ ի ծաղիկս զվարդ, զմերուշան, զասպուզան արական ասացին. եւ զշուշան եւ զմանիշակն իգական. (Երզն. քեր.։)


Մէզ, միզի, միզոյ

s.

urine, water, piss;
stale;
մրուր միզոյ, urinary sediment.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«շեռ, ջրվաթ» Դ. թագ. ժը. 27, Իս լզ. 12. որից միզել ՍԳր. միզուկ «առնի» Բժշ. Ոսկիփ. միզարձակ Մագ. միզագրաւ Սոկր. մէզմուղ «միզեցնող խոտ» Բժշ. ոժուարա-մէզ ԱԲ. միզաւառ Ոսկ. կողոս. Ա. հտ. էջ 603 (տե՛ս և աւառ), միզանցք, միզանցքա-յին, միզափամփուշտ (նոր բառեր) ևն. գըր-ուած է միզ Յայսմ.։

NBHL (1)

οὗρον, οὕρημα urina. որ եւ ԳՈՒՄԻԶ. պ. կիմիյզ, շիմիյզ. Յաւելուած ջրեղէն հիւթոյ արտաքսեալ ի բնութենէ իւրեանց. ջրվաթ. սիտիք, իտրար (ի յն. ի՛տօռ. ջուր).


Մէտ

s. adj. adv.

index of scales;
weight, heaviness;
moment, instant;
oscillation;
inclination, propensity;
inclined or prone to, bent on;
— առ —, — ի —, oscillating, balancing;
undulating, floating;
— ի — խոնարհել, to float, to undulate, to wave;
— լինել, to be inclined, prone, to bend, to tend towards.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վը, կայութեան) «կշիռքի միջին կէտո» (ոսա ՆՀԲ) կամ «հաւասար նժարների վրայ աւե-լացուած դոյզն ինչ ծանրութիւնը» (ըստ ՋԲ) ՍԳր. Մծբ. 294. Ոսկ. եփես. 695. «կշռի նը-ժար կամ թաթ» Վանակ. յոբ. «հակած, յօ-ժար» Ոսկ. Սեբեր. «հարիւր լիտր» Բառ. ե-րեմ. էջ 210.-«փոշու մի հատիկ, որ ամե-նափոքր կշիռն է» Վրք. և վկ. Բ. 150 (Իբրև մէտ մի փոշւոյ համարեալ է). այսպէս է հասկանում նաև Զքր. սարկ. Ա. 67 (Կշռեցին և կշիռն նորա որպէս և ասաց Շահղուլի Բէկն, մէտ մի ո՛չ աւելի և ոչ պակաս)։ Այս արմատից ունինք մէտ ի մէտ «ճօճելով» Ա-գաթ. կամ մէտ առ մէտ Քեր. քերթ. միտել «հակել, մէկ կողմ ծռել» ՍԳր. Ոսկ. Բուզ. Եզն. «կցել, միացնել» Հին բռ. Մագ. գա-մագտ. (ՀԱ 1911, 366), «խօսքը յատկապէս մէկին ուղղել» Ոսկ. մ. գ. 112 (Առ Պետրոս զբանն միտէ), «հաւանութեան գալ, խոնար-հիլ» Մագ. թղ. 237 (Աճառ. ՀԱ 1923, 254). որ և գրուած է մետել Ոսկ. մ. բ. էջ 706. միտագոյն Ոսկ. մ. ա. 15, բ. 12. միտութիւն Ոսկ. մ. բ. 27. դիւրամէտ Սեբեր. հակամէս Փիլ. Յհ. կթ. զուգամէտ ԱԲ. միտումնաւոր (նոր բառ). նոյն են նաև մետ «մէջտեղը» Պիտ? մետական «հասարակ բայ» (ըստ. յն. «միջակ») Հին քեր.։

Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 130 պրս. մէհէթ, մէհթ(?)։ Brosset JAs. 1834, 377 (որից և Չուբինով) վրաց. մե-տեբա «չխնայել, աճիլ, աւելանալ», մե-տի «աւելի, աւելորդ»։ ՆՀԲ լծ. հյ. մէջ։ Lag. Urgesch. 136 mā արմատից։ Պատկ. Շիր. 28 յն. μέτρον «չափ» բառի հետ։ Müller, Armen. VI զնդ. mit «կը-ցել, մերձենալ» կամ սանս. m'ira «բա-րեկամ»։ Հիւնք. միտք բառից։-Kluge MSL 16, 335 վրաց. մետի «աւելորդ, յաւելուած, ուժեղ»։

ԳՒՌ (dialectal) Ունինք մէտ Զն. «հակեալ դիրքով, ծուռ, շեղ», շփոթելով նետ բառի հետ՝ ձևա-ցել է Զթ. նիդ «կշռի սլաքը».-նո՞յն է ար-դեօք նաև Ատն. (Հայոց, Յունաց և Թրքաց մէջ գործածական) միտ «ցատկելու և նման խաղի ժամանակ որոշուած մի կէտ, ուր կո-խում են և ցատկում», որից էլ մէտմէտ խա-ղալ Սվ.։

NBHL (5)

Սաղապելով ի սոյն մէտ՝ երանեսցին. կամ է չափ, եւ կամ նպատակ. յն. է ա՛նդր եւ այլն։

Ինձ պիտոյ են աստուծոյ վկայութիւնքն, զի դիցէ զգործս ի մի մէտն, եւ զձեր գործսդ ի միւս մէտն, եւ ինքն ստուգութիւնն բարձցէ զլծակսն, եւ ապա գիտասցուք՝ թէ ո՛ր կողմն հակիցէ. (Վանակ. յոբ.։)

ῤοπή libramentum, momentum, punctum. (յորմէ Միտեալ) Միջին կէտ կշռոց, որ դոյզն իրօք միտէ՝ այսինքն հակի ի մի կողմն. չափ. կշիռ. եւ Միտումն ինչ դուզնաքեայ. ... (յն. րօբի՛. որ եւ րոպէ. վայրկեան. դոյզն շարժումն)

ՄԷՏ ԱՌ ՄԷՏ. ՄԵՏ Ի ՄԷՏ. մ. Այսր անդր ստէպ միտելով, ճօճելով, ճեպելով որպէս զմէտ կշռոյ. զմիմեամբք ելեալ. ելեւեջս առնելով.

Մէտ առ մէտ ճեպով փութայ ունել զտեղին. (Քեր. քերթ.։)


Մթեր, ից, աց

s.

mass, heap, pile, accumulation;
provision, store, hoard;
remainder;
filth, dirt;
— առ —, in a heap, like a heap, in quantity.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ի հլ. «դիզուած բան, համբարա-նոց» ՍԳր. Եփր. բ. կոր. 103. Ոսկ. մ. ա. 5. -որից մթեր առ մթեր «կոյտ կոյտ» Վեցօր. 165. մթերել Ա. մակ. զ. 53. Եսթ. թ. 25. Ագաթ. Եփր. թագ. մթերածոյ Մծբ. մթերա-նոց Խոր. մթերումն Պիտ. բազմամթեր Վեց-օր. Եղիշ. բ. էջ 36, առաք. 346. ռազմամը-թերք (նոր բառ)։

ՓՈԽ (borrowing) Kraelitz-Greifenhorst հայերէնից փոխառեալ է դնում Ատրպտ. թրք. [arabic word] me-քek «շտեմարան ցորենոյ. վաճառատուն», որից յետ է առնուած հյ. մարագ (ՀԱ 1911, 259)։-Անճիշտ է. որովհետև մթերք բառը հայ. գաւառականների մէջ գործածական ձև չէ. թրք. merek փոխառեալ է հյ. մարագ բա-ռից։

NBHL (5)

Մթերք հոգոց եւ աղջամուղջք տրտմութեան դիզեալ ի վերայ իմ կուտին. (Մանդ. ՟Ժ։)

Շտեմարանացն, եւ մթերից սրբութեանցն։ Ի մթերից ընչից։ Ի մթերից իւրեանց արկին յընծայսն աստուծոյ։ Զամենայն մթեր՝ զոր նոքա ոչ կարէին լնուլ, յարքունուստ լիցի։ Բազում մթերս ի վերայ դնէին։ Հասցեն ի մթերս մեղաց իւրեանց. (՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Ը. 12։ Ղկ. ՟Ժ՟Բ. 15։ ՟Ի՟Ա. 4։ ՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 41։ ՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Դ. 26։ Իմ. ՟Դ. 20։)

Ուռուցեալ հերձար ընդ մէջ, եւ հեղաւ յերկիր մթերք որովայնի քո։ Յաւարի եհար զամենայն մթերս սատանայի. (Զքր. կթ.։)

Որովայն պարպատեալ՝ ոչ ասէ շատ ի մթերս իւր. (Վրք. հց. ՟Ե։)

Յորժամ յաճախեալ բազմասցի մեղրն խաւ խաւ, եւ մթեր առ մթեր ժողովեալ կուտիցէ. (Վեցօր. ՟Ը։)


Մթխալ, աց

s.

an ounce and a half.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(գրուած նաև մտղալ, մթղալ, մըտղալ) «փոքր մի կշիռ է, մէկ և կէս դը-րամ» Վրք. հց. Պտմ. աղէքս. 167. Շիր. Բժշ. Վստկ. 145, Տաթև. ձմ. ճլթ.-նոր ձև է մըս-խալ Կալիսթ. 167 (ըստ մի ձեռ.)։ Այս բառն էլ չի գտնւում Աղեքսանդրի վարուց նախա-կեչառուական օրինակում. ահա հատուածը՝ ըստ հաղորդագրութեան Հ. Ն. Ակինեանի (նամակ 1935 մայ. 12). Եւ իմ ոչ հաւա-տացեալ թէ իցեն սեղանք կռածոյք, կամ եղև ինձ զոհս մատուցանել Հերակղեաւ Ե։ հրամայեցի ծակել զմի յարձանաց անտի. և էր համակ ոսկի. և ապա լնուլ հրամայեցի զծակն. և տարաւ լտերս ՌՇ։ Եւ անտուստ ռնառեաւ մեր ընդ անապատս և ընդ ահու։ վայրս (ձեռ. Վիեննայի, л 947, էջ 106բ)։ Սրա դէմ տպագիրը (էջ 167) ունի. Եւ ոչ հա-ւատացեալ թէ իցեն սեղմք կռածոյք, կամ եղեւ ինձ համակ ոսկի. կամ եղեւ ինձ դար-ձեալ լնուլ զծակն, և գտաւ ծակուածն զի տարաւ ոսկիս հազար և հինգ հարիւր մտղալ, որ է դրամ մի։ Եւ աստուստ դարձեալ ընդ անապատն և ընդ վախուտ վայրս։


Մժեխ

cf. Մժղուկ.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ի-ա հլ. «մոծակ» Սղ. ճդ. 31. Ոսկ. յհ. բ. 30. Վեցօր. 183, որ և մժիխ (ի-ա հլ.) Ոսկ. ա. տիմ. ժէ, (ո հլ.) Եզն. Վեցօր. 121, 136. Նխ. իմ. Յհ. իմ. պաւլ. մժիղ, ո հլ. Վե-ցօր. 183, 195. մժիկ Սեբեր. Սոկր. 357. մժոուկ Մտթ. իգ. 24. Վեցօր. 183. Ճառընտ. Վրք. հց. եփր. ծն. էջ 6. յոգնակին՝ մժղունք Վրդն. սղ. սրանցից դուրս ՆՀԲ տալիս է նաև մժեղ, մժեղն, մժղիկ ձևերը՝ առանց վկա-յութեան՝ Բառ. երեմ. էջ 211 ունի մժղեխկ. կայ նաև մեջեխ, մնչեխ Վստկ. 79, մնճղեի Ոսկիփ. (ՆՀԲ Բ. 1057)= Անկ. գիրք նոր կտ. 169. մնճղուկ Բար. 167։

Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 22 հանում է ժ ոնաձայնից։ Peterm. 22, 29 լտ. mus-ca, սանս. makšikā, որ է «ճանճ»։ Lag Urgesch. 783 -եխ համարելով մասնիկ՝ մժ կցում է սանս. makšikā, պրս. ma-nas լտ. musca, յն. μυῖα «ճանճ» բա-ռերին։ Müller SWAW 38, 592 և 595 սանս makš̌ikā։ Pott Kurdische Stud. ZKM 4, 36 աֆղան. mičan «ճանճ», քրդ. meš, պրս. magas, magaz, բու-խար. mekes, սանս. maksika, լտ. mus-ca ևն։ Նոյնը Justi, Zendsp. 222 զնդ. maxši ձևի տակ։ Lag. Arm. St. § 1498 -եխ մասնիկով մժվ յիշում է նաև պրս. mizmiz «ծե-տուկի ճանճ»։ Հիւնք. պրս. մէխիյզ «խայթոցաւոր»։ Bugge KZ 32, 86 մո-ծակ բառի հետ կովկասեան ծագումից է դնում. հմմտ. կիւրին mizmiz և չէչէն. mozu «ճանճ». (այս ձևերը ըստ իս յար-մարում են հյ. գւռ. մոզ «ճանճ» բա-ռին)։ Scheftelovitz BВ 29, 67 դնում է փոխառեալ պարսկերէնից. հմմտ. բե-լուճ. makiš, զնդ. maxši, պհլ. maxs «ճանճ»։ Մառ ИАН 1918, էջ 2076 վրաց. բուզի «ճանճ» բառին ցեղակից։ Betersson IF 43 (1925), 72 մժլեխ ազդուած է հյ. գոռլեխ ձևից. մժիխ գումարն է մժիկ+մժեխ. հմմտ. լիթ. mig'eles «մուն»։ Պատահական նմա-նութիւն ունին լիթ. mašalai, լեթթ. ma-sala «փոքր ճանճ» (Trautmann, էջ 170)։

ԳՒՌ (dialectal) Ջղ. մժեխ, Ակն. մժէխ, Ալշ. Մշ. Ջղ. մժեղ, Ախց. Երև. Կր. Հմշ. Շմ. Սեբ. մժէղ, Ասլ. մժէ՛ղ, Տփ. մժիղ, Խրբ. մրժէխ, Ռ. մրժէղ, Հմշ. մջէղ, Ղրբ. մնջէղ, Զթ. մըջ-ղեխ, Մկ. Վն. մժիկ, Սլմ. մժիկ', Մրղ. մի-ժիկ', Մշ. Տիգ. մժիգ. սրանցից Ախց. Կր. մը-ժէղ նշ. «մոռն, փոքրիկ ճանճ», որից և Ախռ. մանր-մժէղ «մանր-մունը», Շմ. և Ղրբ. մը. ժէղ և մնջէղ գործածւում են միայն իբրև կրկնական՝ ճանճ բառի հետ, Տիգ. մժիգ նշ. «մրջիւն», մինչդեռ Մրղ. Սլմ. «ճանճ» և Դվ. Վն. «մոծակ»։ Թրքախօս հայոց մէջ ունին Ատն. մուջուխ «մժեղ», Սեբ. մժեղ «մրջիւն»։ Նոր բառ է մարդամժեխ։

NBHL (5)

Ճանճիւ եւ մժխով եւ գոռեխով. (Եզնիկ.։)

Գորտամբ եւ մժըխով եւ մարախով. (Նախ. իմ.։)

Զանց արարի եւ զգորտովքն եւ զմժխաւն. (Ածաբ. կարկտ.։)

Խոստանայ ի վեր քան զմարդ, եւ քան զմժիխ ազդել ոչ կարէ. (Եփր. աւետ.։)

ՄԺԵԽ կամ ՄԺԵՂ ՄԺԵՂՆ, ՄԺԻԽ կամ ՄԺԻՂ, ՄԺԻԿ կամ ՄԺՂԻԿ, ՄԺՂՈՒԿ. κώνωψ, κνίψ, ἑμπίς culex, musca parva. Փոքրիկ ի ճանճիկս՝ խայթոցաւոր, ծծօղ արեան, եւ ի թռիչս ձայնատու թեւօք. որպէս եւ մանրագոյն տեսակն իբր անվնաս. մոծակ, մժէխ.


Միզն, մզին

cf. Մզնիք.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(ըստ ՆՀԲ հոլովւում է մզին, մզնի, մզնիք, մզնեաց, բայց ունի վկայութիւն. ըստ Ակինեանի՝ սեռ. մզան ձևով է Զենոն իմաստ. «Իսկ բժշկութիւն է ըստ մզան և ըստ ուղղոյ». մզնեաց ձևն ունի Մոլութ. էջ 49 բ. «Ի մէջ երկուց մզնեաց, որք աատեն զուղեղն, է կարմիր իմն ջուր»), «պարուտակ բարակ մաշկ (ուղեղի, քարաճիկի, ձուի ևն)» Նիւս. կազմ. Երզն. երկն. գ. Վստկ. 220. Տի-մոթ կուզ, էջ 324. որից մզանք «նորածնի շապիկ, փառ, տղընկերք» Ոսկ. մ. ա. 4, բ. 24. մզնաձև Մագ. թղ. 224. Առ. որս. մզնատեսակ Նեմես. էջ 110. Մագ. մզնար-հեստ Նար. 262. գաւառական ձև է մզղին (յիշում է միայն ՀՀԲ), որից ձևացած են մզղնաձև կամ մղզնաձև, մզղնատեսակ Տա-թև. հարց. 181, 239, Տաթև. ձմ. կ. ճլդ. Յայսմ. մրտ. 18, Սարգ. յկ. դ. էջ 52։

NBHL (1)

Որ զխելսն շուրջ ունի ջլուտ միզնն։ Որ զնովաւ միզնն իցէ։ Ի նմանէ ի վեր շնչմունք օծեալ մարզէ զպարունակն խելացն զմիզն. (Նիւս. կազմ. ՟Ղ՟Բ։)


Միթէ

adv.

is it ? can it be ? is it possible ? perhaps ? is it that ?.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

«արդեօք» ՍԳր. «թերևս, գուցէ, կարելի է որ» Վրք. հց. Զքր. կթ. Գնձ. Սր-բել. ասւում է նաև մի՞ եթէ կամ պարզապէս մի՞ «մի՞թէ» Փիլ. Մագ. իսիւք. (համաձայն յունարէնի). ըստ Միսքճեանի՝ Իսիք. յոբ. գործածուած է 61 անգամ մի՛ եթէ (տե՛ս իր սեփական տպագիր օրինակի մէջ կատար-ուած վիճակագրութիւնը, որ հիմայ գտնւում է Երևանի հանրային գրադարանը)։

= Կազմուած է մի՛ արգելականից և թէ շաղկապից, իբր «չլինի թէ». հմմտ. յն. μή, աήτι, τήτις, μήτινος, μήποτε հոմանիշները, որոնք նոյնպէս կազմուած են μή արգելա-կանից՝ զանազան միջակ անուններով։ Նոյն կազմութիւնն ունի նաև պհլ. al-hat «մի՛-թէ» (ըստ Թիրեաքեան, Կարնամակ, ծանօթ. 51)։-Աճ.

ԳՒՌ (dialectal) Երև. Տփ. միթամ, Լ. Ղզ. մթամ «իբր թէ» կապ չունին սրա հետ և փոխառ-եալ են վրաց. მითამ միթամ հոմանիշիզ։

NBHL (2)

Երանի է նմա. միթէ մեղս ոչ ունի, վասն այնորիկ խնդայ։ Այլ միթէ ասցիէ ոք ի ձէնջ։ Միթէ եւ զայն եւս արարեալ՝ մոռացար։ Եթէ մնամ առ վաղիւն, միթէ վախճանի ծերն։ Գնասցուք առ նա, միթէ հասցուք ծերոյն. (Վրք. հց. ձ. (տպ. գուցէ. իցէ՛ թէ։))

ՄԻԹԷ μήποτε ne forte ἵσως forte τάχα, τυχόν forsitan, fortassis. Հելլենական ոճով, որպէս Թերեւս. գուցէ. մի՛ գուցէ. իցէ՛ թէ. դէպ լիցի. կարելի է որ, չըլլայ թէ.


Միթր, ի, մթրոյ

s.

mitre, tiara, infula.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«լատին ոճով եպիսկոպոսական կամ քահանայական թագ» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 314, Մաշտ. ջահկ. Թղթ. դաշ. 27. Տաթև ամ. էջ 442. գրուած է նաև միդր Սմբ. դատ. 68. ուղիղ տառադարձութեամբ է միտր «պը-սակ, խոյր» Ոսկ. ես. 458. «Իբրև փեսայի եդ ինձ միտր ... միտրն պսակ ինչ բոլորեալ նարօտ ականակուռ, զոր ղնեն ի գլուխ փե-սայք ի հարսանիս»։

= Յն. μίτρα «արևելեան խոյր, փաթթոց. ւալմա». բուն նշանակում է «գօտի, կապ». սովորաբար կցում են μἰτος «թել», μιτάω «ոստայնի թելերը լարել» բառերին. բայց չէ ստոյգ. և հաւանաբար Փոքր-Ասիականից փոխառութիւն է (Boisacq 641)։ Սրանից են փոխառեալ նաև լտ. mitra, ֆրանս. mitre «եպիսկոպոսական թագ»։-

NBHL (2)

Զվակասն իմ պատուական, եւ զմիթրն իմ սատակ եւ սպիտակ, որ է փակեղն յիսուսի. (Թղթ. դաշ.։)

Եպիսկոպոսն նստեալ մթրովն. (Մաշտ. ջահկ.։)


Միլ, միլոն

s.

mile.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«երկանաքար, meule». գիտէ միայն Նորայր, Բառ. ֆր. 808 ա. աղբիւրը չի յի-շած, բայց դնում է իբրև հին բառ։ Կայ յիշ-ուած 1036 թուի և 1215 թուի մի մի արձա-նագրութեան մէջ (տե՛ս Վիմ. տարեգ. էջ 19 և 59), սակայն նշանակութիւնը պարզ չէ։-Ամատ. Հայոց բառ ու բան, էջ 408բ ունի նոյն արմատից մլաւոր «միլ կամ իլ ու-նեցող (ջրաղաց)»՝ հանելով Ջամբռից 189-190. երևի այս վերջինը միլ «ճաղ» բառն է. այս դէպքում տարբեր է *միլ կամ *մուլ, որից մլաղաց (տե՛ս մալ)։ Մառ մեկնում է «փողրակ, ագուգայ» (Անիի արձանագրու-թյան մէջ) կցելով վրաց. მილი միլի հո-մանիշին։ Մսերեանց, Kъ интeрпpeт. դնում է իբր խալդ. pilé որ ուրիշներ սխալ են մեկ. նում «յիշատակարան»։


Միծ, մծի

s.

mud, mire, dirt;
puddle.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ցեխ, հոտած տիղմ» Փիլ. լիւս. 133. Նիւս. կազմ. Անյ. հց. իմ. որից մծեալ «կեղ-տօտ, մութ» ԱԲ. մձութիւն «մթութիւն, թխութիւն» Գիւտ. թղթ. սաստկական զ նախ-a-4вa դիրով՝ զմծեալ «ապականեալ» Նորագիւտ բ. մնաց. իէ. 2. Ոսկ. եփես. 909 (Հին բռ. և Բառ. երեմ. էջ 102 սխալ են մեկնում «տրտմեալ». տե՛ս իմ Նոր բառեր Մնաց. գրոց մէջ, էջ 14)։

Scheftelowitz BВ 28, 300 հայ. մէզ բառը դնելով իրանական փոխառութիւն, բնիկ է համարում մձութիւն. իսկ BВ 29, 30 կցում է անգսք. smitta «կեղտ, ա-րատ», հբգ. smiz «բիծ, արատ» ևն բա-ռերին. և դարձեալ BВ 29, 46 սանս. mih «մէգ», meha «մէզ», զնդ. miz, լիթ. mižu, լտ. mingere, գոթ. maihstus, գերմ. mist ձևերին։ Pokornv 2 685 այս երեքից ընդունելով երկրորդը, միծ դնում է հնխ. smeid-«քսել, կեղտոտել» արմատի տակ։ Պատահական նմանու-թիւն պէտք է ունենայ վրաց. მიწი միծի «հող, աճիւն, արտ, նկարի մէջ ստուեր». მიწური միծուրի «գետնատուն, խըր-ճիթ», შემიწება շեմիծեբա «լաճիւն դառնալ», სამიწო սամիծո «հողային»։

NBHL (1)

βόρβυρος coenum, limus, lutum (յորմէ Մծղնեայ). Գայռ. տիղմ. աղտեղութիւն կաւոյ. ցիխ. խոհերք. (յն. վօ՛րվօրօս. յորմէ բորբորիտ).


Միմոս, աց

s.

mime, mimic, clown, zani, buffoon, merry Andrew, pantaloon.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

(ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ծաղրածու, կատակող» Վրք. հց. բ. 373. սրա հետ նոյն են նաև միմ Ոսկ. մտթ. Ա. 107 (տե՛ս վերը) և մոմոս, ի-ա հլ. «խեղկատակ» Ոսկ. մ. բ. 23, յհ. բ. 36. Կա-նոնք սահ. 75. (ուր և գրուած մոմոշ). ար-դի գրականի ընդունած ձևն է միմոս, որից և միմոսութիւն, միմոսական։

= Յն. μϊμος «ծաղրածու, խեղկատակ». ծագում է μιμέομαι «նմանեցնել, մէկի ձայ-նը կամ ձևերը կեղծել» բայից. սրանից են փոխառեալ նաև վրաց. მიმოხი միմոսի, მიმ-მოხი միմմոսի «աճպարար, ձեռնածու», լտ. mimus, ֆրանս. mime և հյ. միմ «միմոս»։ Սւրիշ է յն. μωμος «ծաղը, ծաղրական քըն-նադատութիւն», Νῶμος «Ծաղրի՝ Հեգնու-թեան աստուածը». գալիս է μωμέω, μωμάομαι «ծաղրել, հեգնել» բայից. սրանից են փո-խառեալ հրէարէն [hebrew word] momos, գերմ. Momus (և հայ. մոմոս) «խեղկատակ, ծաղ-րական անձնաւորութիւն՝ յետին յունական կատակախաղերի մէջ»։-Հիւռշ. 365։


Միշտ

adv. adj.

always, at all times, continually, at every turn, incessantly, for ever, for ever and ever, perpetually, eternally;
eternal;
որպէս —ն, as usual, as before, as formerly.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

«ամէն անգամ, շարունակ» ՍԳր. որից մշտաբուղխ Եզն. Ագաթ. մշտագնաց Վեցօր. մշտակաթ Եփր. կողոս. Ոսկ. տիտ. մշտակատար Բուզ. մշտակենագործակ (նո-րագիւտ բառ) Արիստիդ. 20. -նջեան մաս-նիկով (հմմտ. տունջեան)՝ մշտնջեան Գ. մակ. գ. 17. մշտնջենական Ագաթ. Ոսկ. ես. մշտնջենակաց Վեցօր. մշտնջենանալ Եփր. կողոս. 165. Եւս. պտմ. մշտնջենաւոր Ագաթ. Եզն. Եւս. պտմ. առանց սղման, յետնաբար՝ միշտերգելի Փիլ. միշտամեղ Պիտառ. նոր բառեր են՝ մշտադալար, մշտարծարծ, մշտա-ծիծաղ ևն։

Klaproth, As. polygl. 102 գերմ. meist «մեծ մասը» ձևի հետ։ Peterm. § 249 մի շատ ձևից։ Justi, Dict. Kurde էջ 399 քրդ. mišt «առատ», պոս. mašt «ամբոխ, բազմութիւն»։ Հիւնք. 226 պրս. hamīša «միշտ», լաւ ևս թրք. šimdi «այժմ»։ Հիւբշ. 194 անապահով է գըտ. նում համեմատել զնդ. mišti բառի հետ. որովհետև ըստ Geldner բառս նշանա-կում է «մէզ, ցօղ», ըստ Justi «հե-ղումն», ըստ Bartholomae, Altir. Wört, 1187 «խառնիխուռն, միասին» (հանե-լով myas «խառնել» արմատից, որ է նաև=լտ. miscere, գերմ. mischen ռուս. мъшать «խառնել». նոյնը տե՛ս Trautmann, էջ 175)։ Բայց ըստ աւան-դութեան նշանակում է «միշտ», ինչպէս ունի Զենդ-Աւեստայի պհլ. թարգմանու-թիւնը, որ և ընդունում են Darmesteter, Etud. iran. 2, 303, Zend-Avesta 2, 394, Meillet MSL 17, 247։

NBHL (4)

Զարեգակն միշտ տեսանելով՝ միշտ սքանչանամք. (Բրս. գորդ.։)

Եթէ գոյր բան վերագոյն քան զբանն, զիա՞րդ էր միշտ ի մշտին. (Լծ. ածաբ.։)

Որ եւ սպանին իսկ զմիշտ կենդանին. (Նար. յովէդ.։)

Փայլեալ իւրովքն միշտ խրատաբանութեամբ. (Պիտ.։)


Միրգ, ոյ, ոց, ի, աց, ից

s.

fruit;
cf. Պտուղ.

· Calfa

Etymologies (2) · Adjarian

, ո հլ. (յետնաբար նաև ի, ի-ա հլ.) «պտուղ» Երեմ. խ. 12, 20. խը. 32. Կոչ. որից մրգապահ «պարտէզի պահապան» ՍԳր. մրգաբեր ՍԳր. Ագաթ. մրգիկ Ոսկ. մ. գ. 16. մրգաւէտ Ագաթ. մրգաթափ Եղիշ. չրչր. 277. Վրդն. սղ. հաւամրգի Մխ. առակ. Գաղիան. մաշկամիրգ Խոր. աշխ. նոր բա-ռեր են մրգավաճառ, մրգավաճառանոց, մըր-գաստան, մրգասիսեռ «բոված սիսեռ, լաբ-լաբու, լէպլէպի» (որ և ոմանք գրում են-մրկասիսեռ. առաջինը իբր միրգ-սիսեռ, երկ-րորդը իբր մրկած սիսեռ)։

Տէրվ. Altarm. 58 կցում է հյ. ամո-քել, մաքուր, սանս. marǰ «քերթել. փրցնել, մաքրել», յն. αμέλγω, լտ. mul-geo, գերմ. melke «կթել», Milch «կաթ» ևն բառերի հետ։

NBHL (5)

Ժողովեցէ՛ք զգինի եւ զմիրգ։ Ժողովեցէ՛ք գինի եւ միրգ բազում յոյժ. (Երեմ. խ. 20. 1։)

Ի վերայ մրգոց (կամ մրգաց) քոց, եւ ի վերայ կթոց քոց. (անդ. ՟Խ՟Ը. 2։)

Եթէ ի դրախտ մի լի մրգով մտանեմք, թէ զամենայն միրգն ուտել ոչ կարեմք, կամի՞ս թէ քաղցեալ եւս գնացից ի նմանէն. (Կոչ. ՟Զ։)

Ի պտղոց երախայրիս, եւ ի մրգոց կողովով։ Հուսկ յետոյ մրգոցն ի ներքս մուծեալ (յընթրիսն). (Փիլ. ել. եւ Փիլ. լիւս.։)

Կերակրեցի զքեզ նախ պտղովք դրախտին, փոխանակ մրգոցն քոց՝ որովք դու զմեզ. (Արշ.։)


Միւռինէս

s.

muraena, sea-eel.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«մի տեսակ ձուկ» Ղևոնդ, էջ 93. որ և մուռունէս, մեռինէս, միւռենէս Վեցօր. 141, 151։

NBHL (1)

Ասեն զօձէ, եթէ ընդ միւռինէս զեռնոյ՝ որ ի ծովու է, ի խառնակումն մերձաւորութեան. (Ղեւոնդ.։)


Միւսիոն, ի, աց, ից

s.

mosaic.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«մանրախիճ քարերով զարդա-րանք, մոզայիկա» Ոսկ. յհ. բ. 36. «Ոսկեղէն միւսիոնս ժողովելով արկանէ շուրջ զորմով-քըն» (էջ 884)։

NBHL (1)

Ոսկեղէն միւսիոնս ժողովելով՝ արկանէ շուրջ զորմովքն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 36։)


Կողոբ, ից

s.

a sleeveless tunic;
an under waistcoat.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ի-ա հլ. «անթև կարճ զգեստ» Եղիշ. միանձ. 159. Վրք. հց. Ա. 162, Բ. 223. Վրք. սեղբ. 701-702 (յգ. գրծ. կողո-բաւք). ասւում է նաև կողովբիոնայ, կողո-բիոնայ Վրք. հց. Ա. 232։-Գործածուած է «գլխարկ» իմաստով և կոլոփ ձևով՝ Դռնռ. 250 «Մարկոսն զկոլոփն ի գետինն եզարկ և զմօրուսն ճողեաց»։

NBHL (2)

Յորժամ զպատարագն մատուցանէր, գենոյր զկողոբս առաքելոյն յակոբայ. եւ զվիճակաւորսն այնպէս յարդարէր ի խորհրդածութեանն պաշտօն կողբս զգենուլ. (Վրք. սեղբ.։)

Բառ յն. գօլօ՛վիօն (որ է կրճատ. կարճիկ) κολόβιον subucula. Զգեստ կարճ, կամ առնց թեզանեաց. վերարկու անթեւ. փիլոն.


Կողոպուտ, պտից

s. adj.

spoils, plunder, booty, pillage, sack, robbery;
spoiled, destitute;
մերկ — կացուցանել զոք ի հանդերձից՝ յիշխանութենէ ի զինուց, to despoil of one's clothes, of one's authority, to disarm, to strip off.

· Calfa

Etymologies (3) · Adjarian

, ո, ի հլ. «թալան, լափշտա-կուած և աւար առնուած բաները» Ա. մակ. դ. 23, ժ. 27. Եփր. ել. էջ 154 և նին. Եւս. պատմ. Եւագր. «մեռելի թողած իրերը» Կա-նոն. «կողոպտուած, թափուր» Բ. մակ. թ. 16. Ագաթ. որից կողոպտել «յափշտակել, աւա-րել» ՍԳր. Վեցօր. Փարպ. «դիակը քայքա-յուիլ, փտիլ» (այս իմաստը չունի ՆՀԲ) Բուզ. 49, 184 (Նեխեցան մարմինք նոցա և կողոպտեցան և յաղկեցան, քակեցան, լու-ծան. Մինչև կողոպտեցաւ ամենայն մար-մինք դիոցն). կողոպտիչ Եզեկ. լթ. 10. Ոսկ ևս. կողոպտած Ես. խթ. 24. դիակողոպուտ Եւս. պտմ. դիւրակողոպուտ Ոսկ. յհ. բ. 7. դժուարակողոպուտ Ոսկ. յհ. բ. 7. գանձա-կողոպուտ Ոսկ. յհ. թ. 12 ևն։

ՆՀԲ լծ. յն. ϰλεπτον, σxυλεύω «ևռ. ղոպտել», թրք. քելէփիր «շատ էժան գնուած բան», հյ. կապուտ, լտ. cap. tum։ Pictet 2, 47 կով բառից է կար-ծում։ Տէրվ. Altarm. 105 նոյն ընդ ճո-ղոպրել և սանս. ud-grabh։ Müller, Arm VI և Bugge KZ 32, 63 յն. ❇λυτή, ϰλεπτω, լատ. clepo «ծածուկ գո-ղանալ», գոթ. hlifa, hliftus, հպրուս. au-klipts «փոխ տալ» բառերին ցեղա-կից։ (Մերժում է Pedersen KZ 39. 378, որի հետ համաձայն է նաև Walde 169)։ Հիւնք. յն. ϰλέπτω Մ. Ս. Դաւիթ. Բէկ, Յուշարձ. 397 կեղ, կեղեքել և ծոյլ բառերի հետ՝ իռլ. čol, գալլ. čwL հբրըտ. caul «մեղք, յանցանք»։

ԳՒՌ (dialectal) Կր. կօղօպուտ. Ալմ. կ'ողրպուտ. Բլ. կօղօբուղ, Մկ. կուղրպիւտ, Երև. Տփ. կօղօպուրտ, Խրբ. գօղօբուրդ՝, Զթ. գօղօ-բույդ. գօղօբուրդ կամ գուղբույդ, գուղբուրդ, Մշ. կօղօվուրդ՝, բոլորն էլ նշանակում են «մեռելի թողած զգեստները՝ որոնք քահա-նային են տրւում»։

NBHL (3)

Զկողոպուտ վախճանելոյ տանուտերաց ի տախտէ եւ յաթոռոյ մինչեւ ցպնակ եւ ցդրգալ. (Կանոն.։)

Վասն կողոպտից իւրոց, եւ վասն այլոց ժպրհութեանց իւրոց դատեցաւ։ Վասն կողոպտիցն՝ զոր ժպրհէր եւ առնէր. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 18։)

Եղեւ թիւ սպանելոցն ՟ռպ. թո՛ղ զբազում վիրաւորս, եւ զկողոպուտն, եւ զձերբակալսն. (Արծր. ՟Գ. 4։)


Կողր, ղերց, ղերաց

s.

branch, bough.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

, ր հլ. (յգ. կողերս) «ճիւղ, ոստ» Ղևտ. իգ. 40. Վեցօր. 94. Խոր. վրդվռ. Վրդն. ծն։

NBHL (2)

կողերս յարմաւենեաց. (Ղեւտ. ՟իգ. 40։ Խոր. վրդվռ.։)

Կողամայր (լողակն) որովայնս ոչ ունելով, բայց միայն գլուխս, եւ մերկ կողերս. (Վրդն. ծն.։)