Definitions containing the research հին : 2367 results

Օրինապահ, աց

adj.

fulfilling, observing or keeping the law.

· Calfa

NBHL (1)

Եւ Պահօղ զհին օրէնսն.


Օրինապէս

adv.

cf. Օրինաբար;
according to the ancient law.

· Calfa

NBHL (1)

Կամ՝ Ըստ հին օրինաց. որ եւ ՕՐԷՆՍԵՐԷՆ.


Օրինաւոր, աց

adj. s.

legal, legitimate, lawful, permitted, conformable to the law or to custom;
legal, juridical, canonical;
valid, efficacious, in due form;
legist, doctor in law;
— ցուցանել, կացուցանել, to legitimate, to authorize, to sanction.

· Calfa

NBHL (1)

ՕՐԻՆԱՒՈՐ. ա. νομικός . որ ինչ հայի ի հին օրէնս. մովսիսական.


Ֆրեր

s.

brother;
—ք, Crusaders;
Templars, Knights templars.

· Calfa

NBHL (1)

cf. ՖՌԷՐ;
ձայն գաղղիական ի լատինականէս ֆռա՛դեր. պրս. պիրատէր . այսինքն Եղբայր։ (ի յետին օրինակս թղթոյ դաշանց. որ ըստ հին գրչութեան ունի լինել Փրեր։) Իսկ ի Պատմ. մատթէի ուռհայեցւոյ եւ Գրիգորի երիցու՝ Ֆրեր կամ Փրեր կոչին խաչակիր զօրք լատինացւոց։ Որպէս եւ Երզնկացին ի յիշատ. քեր. ասէ.


Ակնակռիւ՞՞՞լինիմ

NBHL (1)

Յորժամ ոք ի նոսա (այս ինքն ի մէջ քրմուհեաց) ակնակռիւ լինիցի յանցաւորաց ճանապարհին. (Թղթ. բարուք.։)


Աղիկամութիւն, ութեան

NBHL (1)

Ինքնօրէն աղիկամութեանն ամք ՟Ժ՟Թ։ Առին ի հռովմայեցւոց զինքնօրէն աղիկամութիւն։ Զաշխարհին ինքնօրէն աղիկամութիւն. (Եւս. քր. ՟Ա։)


Անյայտացուցանեմ, ուցի

NBHL (1)

Ծածկէ անյայտէ զմեծութիւն շնորհին։ անյայտեաց զտեղին. (Իգն.։ Վրդն. դան.։ Ճ. ՟Գ.։)


Անվնասութիւն, ութեան

NBHL (1)

Ինքեանց անվնասութեան, եւ շնորհին պահպանութեան. (Երզն. մտթ.։)


Աշխարհախնամ

NBHL (1)

Որ խնամէ զաշխարհ, կամ խնամ ունի ի վերայ աշխարհին. աշխարհաշէն.


Աշխարհահոգ

NBHL (1)

Որ հոգայ վասն աշխարհի. եւ Որ ինչ հայի ի խնամս աշխարհին կամ ազգին.


Աշխարհապաղատ

NBHL (1)

Ուր իցէ պաղատանք ի կողմնէ աշխարհին կամ բազմութեան.


Բազմօրեայ, էի, ից

NBHL (2)

ԲԱԶՄՕՐԵԱՅ. πολυήμερος longaevus Երկայնակեաց. բազմամեայ. հին աւուրց.

Մեղքն, որ (ի) հին բազմօրեայ ժամանակեաց հնազանդեն զիս. (Եփր. հռ.։)


Գումէզ


Երկիւղուկս՞՞՞արկանեմ

NBHL (1)

Թշնամիք իմ հրապուրեցին զիս, եւ արկին երկիւղուկս ի քէն». (հին տպ. երկիւղիկս. Բուզ. ՟Դ. 54։)


Խորշանկեալ

NBHL (1)

Ի ծառսնհինօրեալքն կարկամեալ խորշանկեալ՝ քոսոտեալ՝ ցամաք երեւի կեղեւն. (Վեցօր. ՟Ե։)


Ծնունդ, ծննդեան, ծննդոց

NBHL (2)

ԾՆՈՒՆԴ ԼՈՒՍՆԻ, է նորիլն նորա. νεομηνία, νουμηνία, νέα σελήνη, novilunium. նոր լուսին. ենի ա՛յ, մահինէվ. որ եւ ամսագլուխ հրէից, եւ այլն.

Ծնունդն հօր, եւ հին աւուրց։ Անճառ ծնունդ փառօք երեւեալ. (Շար.։)


Կափարիչ, չի, չաց

NBHL (1)

Ի բաց առնելով զկափարիչ վհին ի վեր մինչեւ յերկինս. (Ղեւոնդ.։)


Կուղբ, Կղբոց


Կուսարար, աց

NBHL (1)

Զի ի կուսէ ծնանելոց էր կուսարարն հոգւոց. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ. (հին տպ. կուսարանն։))


Հնախօսութիւն, ութեան

NBHL (1)

Խօսք կամ առ զհնութեանց. հին պատմութիւն.


Հորդեմ, եցի

NBHL (1)

Հորդել յարդարել զչու ճանապարհին ի հայս. (Յհ. կթ.։)


Հրաշագործեմ, եցի

NBHL (1)

Հրաշագործեաց աստուած ի հինգերորդ աւուրն ի ջրոյ բղխեալ հազար ազգ շնչաւորս. (Մխ. այրիվ.։)


Ճարտարասանութիւն, ութեան

NBHL (1)

Գիտէր զհելլենացի ճարտարասանութիւն. (Վրք. ոսկ. հին ձ։)


Մաղկատեմ, եցի

NBHL (1)

Գթացեալ ողորմի հարելոցն եւ մաղկատելոցն յօձից սատակմանէ։ Օձ էր՝ որ սպանանէր, եւ որ սպանանէրն՝ նոյն եւ մաղկատէր. եւ ի ձեռն միւս օձին տեսլեան՝ մաղկատեալքն ընդունէին զառողջութիւն։ Մաղկատեալք յառաջին հին թիւնից վիշապին։ Արարիչ ամենեցուն, եւ բոլորեցունց նորոգիչ, եւ ունի զմարմին մաղկատելի, այլ ոչ մաղկատող. եւ մաղկատի ի մարմին, այլ ոչ յոգի. (Եղիշ. խաչել.։)


Մաշարայ

NBHL (1)

Փոսե՛ր արա ի մաշարայ խորու թի՛զ մի։ Մի՛ մաշարայ ցաներ զսադիրն (կարոսի), այլ փո՛ս արա, եւ զհունտն ափկից ի ներքս լիցի։ Զձիթենւոյ առնուն զուռն ի տակուցն հանդերձ հինայովն, եւ տանին ի մաշարայ մի՝ կուռ հետ իրերաց տնկեն. (Վստկ.։)


Նա

NBHL (1)

Նա եւ սողովմոն շինեաց նմա տուն։ Նաեւ ի մեզ ծեր եւ հին աւուրց գոյ։ Օրինացն աստուծոյ ոչ հնազանդի. նա եւ կարէ իսկ ոչ։ Նաեւ արդ իսկ ոչ կարէք. եւ այլն։


Ութամասնի

NBHL (1)

Ութամասնեայ ոգւոյս մերոյ եղելոյ։ Զենոն ստոյիկեան ութամասնի ասէ գոլ զանձն, տարորոշելով զնա յիշխանականն, եւ ի հինգ զգայութիւնս, եւ ի ձայնականն, եւ ի սերմնականն. (Փիլ. լին.։ Նիւս. բն.։)


Ուշադրեմ, եցի

NBHL (1)

Որում արթնամիտ խոհականութեամբ ուշադրեալ այսմ ամենայն մտաւոր եւ քաջ այրն վահան։ Ուշադրեալք ուրախալից վաստակով հասանել վարձուցն հատուցման։ Ուշադրեալք ի հրաւիրումն երկնաւոր կոչմանն։ Ճանապարհին ուշադրէին։ Ուշադրելով զամենայն օր, եւ ակնունելով մասին նշխարաց սրբոց ի կատարումն նոցա լինել արժանի. (Փարպ.։)


Չուառանամ, ացայ

NBHL (1)

Մի՛ չուառասցիս յուրախութեան քում. (Սիր. ՟Ժ՟Գ. 10.) (նորն, մի՛ կորանայցես. զի եւ յն. է՝ ταπείνομαι . ուր. հին թրգ. ընթեռնոյր, ταλαιποροῦμαι ).


Ստորադասական

NBHL (2)

ՍՏՈՐԱԴԱՍԱԿԱՆ եղանակ բայի, է յետինն ի հինգ եղանակաց ըստ յունաց, ի մեզ նոյն ընդ ըղձականի, եւս եւ ընդ սահմանականի՝ յաւելուածով շաղկապի կամ միջարկութեան.

Խոնարհութիւնք (բայից) են հինգ. սահմանական, աներեւոյթ, հրամայական, ըղձական, ստորադասական. (Թր. քեր.։)


Վաղուց

NBHL (1)

Զհին եւ զվաղուց գործն պատմէր. (Տէր Իսրայէլ. օգոստ. ՟Ե.։)


Տակաւին, Տակաւին եւս

NBHL (1)

Ոչ ուտելով յերրորդումն զմիս զոհին, որպէս զտակաւին մեռելոյ. (Մեկն. ղեւտ.։)


Տարօրէնութիւն, ութեան

NBHL (1)

Բազում տարօրէնութինս գործեալ եղիցին յաշխարհին յայնմիկ. (Երզն. մտթ.։)


Այգ, գոյ, գու, ուէ, գուց

s.

daybreak, dawn, aurora;
day-light, morning;
ընդ այգն, ընդ այգս այգուն, այգուցն, at day-break, at the dawn of day, in the morning;
— լինել cf. Այգանամ;
յայգուէ մինչեւ յերեկոյ, from morning till night.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Արմատը պահուած չէ. բայց կան մի քանի ածանցներ. ինչ. էգլաց, այգողք, է-գուց, էգվան.-էքլաց ունի Հմշ. «մեռելի քե-լեխ» նշանակութեամբ. իսկ Այնթապի թրքա-խօս հայերը էքլաս ձևով և «չարչարման գի-շեր» նշանակութեամբ. -այգողք (հնչուած աքօխք) բառը ունին Ատ. Զթ. Մն. Մշ. Մշկ. Ննխ. Սեբ. Սվ. Ք. (Անգորայի թրքախօս հա-յերը այքօհ՝ Բիւր. 1898, էջ 789). Սեբ. կայ նաև աթուէօղ «մի տեսակ հաց՝ որ այգողքի առթիւ են պատրաստում». կոչւում է և ագող-քահաց.-իսկ Ղրբ. իքնա՛վրէղ, Երև. էքնա-ֆօ՛ղէք, Ջղ. նագնախող, Բլ. էքհող, Շմ. ինք-նահօղ, քնահօղ. այս բոլորը գործ են ածւում «այգողք» նշանակութեամբ և իրենց ձևով ցոյց են տալիս որ բառը կազմուած է ո՛չ թէ -ող մասնիկով, այլ հող բառից և հետևաբար այգողք էր հնապէս այգահողք>այգհողք, ինչպէս տւնի Առաք. պտմ. 417 այգահող (այս մասին Աճառ. Արրտ. 1911, 673)։-Աւելի հե-տաքրքրական են էգուց, էգվան բառերը՝ ո-ռոնք հնչւում են Ախց. Խտջ. Կր. էքվան «վա-որ», Երև. Լ. Հբ. Ղզ. Ղրբ. Մշ. Տս. Տր. Տփ. է-քուց, Շմ. էքուց, յէքուց, Հմշ. էքվօն «առաւո-տուն», էքուց, էքունց «վաղը», Ջղ. գեկուց, Ագլ. հեօ՛գ.իւց, յեօ՛գ.իւց։ Կայ նաև հին լեզ-ււմ «վաղը» նշանակութեամբ. հմմտ. Սոկր. էջ 365՝ «Ես և այսօր և այգուց նոյնս եմ». մի-ջին հյ. յեգուցն, յեգցենէ «վաղը, վաղուանից» Անսիզք 13. եգցենն «վաղուանը» Տաթև. ամ. 379. ժողովրդական եգուց, յեգուց ձևը յիշում է Համամ. քեր. 271, այսպէս՝ «Ի վաղիւն տե-սանէ զՅիսուս զի գայ, զոր գռեհիկքն յեգուց առեն, եգուց դառնամք» (նոյնը նաև քանիցս Վրք. հց.). «առաւօտ» և «վաղը» նշանակու-թեանց զարգացման համար հմմտ. գերմ. morgen «առաւօտ և վադը», ռուս. aавтnə «վաղը»<зa-утрo «առաւօտ»։ էգուց ձևից է էքսի (այսինքն էգուցի), որից էքսի օրը, էք-սան օրը, մէկէլ էքսը և ընդհանրացմամբ էքսի տարին։-Ազգագրական նշանակութիւն ունի էքպարէվ (էգբարև, այգբարև) Վն. «պսակի հետևեալ առաւօտը նորապսակ զոյգը նուագածուների հետ կտուր բարձրա-նալով՝ արևի ծագումը երգելն ու ողջունելը» (Ազգ. հանդ. իե 52)։ Կայ վերջապէս Ղրբ. իք-նա՛րօտ «նախ քան լուսաբացը նախիրն արօտ տանելը»։


Այդ, այդր, այդորիկ

pron.

that, this, the.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

«այդ, դա» ՍԳր. ևն. որից այդչափ, այդպէս, այդպիսի, այդր, այդրէն, այտի կամ այդի «այդտեղից», այդրէնածին «բնիկ» Ե-զեկ. խէ. 22. բոլորն էլ հին և ընտիր. յետին են այդուստ կամ այտուստ «այդտեղից», այ-դանօր «այդտեղ», այդգունակ «այդպիսի», այդապէս «այդպէս», այդքան ևն։


Այեր, ի

s.

air, atmosphere;
Juno.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

(սեռ. -ի), գրուած նաև աեր «մթնո-լորտ» Մծբ. որ և այերա «օդի չաստուածաւ-հին, Հերա» Ոսկ. ես. ընդ այէրս օդոց Մծբ. 223։


Այծ, ից

s.

cf. Այծի.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Բնիկ հայ բառ. հնխ. aig'-(Pokorny 1։ 8 և 38, Boisacq 26)։ Հմ մտ. յն. օίς, սեռ. αίγος «այծ», αίγειος «այծեայ, այծենի». սանս. [other alphabet] aǰā «այծ», aǰá-«բուծ», aǰa-gara «այծակեր», ajina-«մորթ», զնդ. iza-ēna կամ izaena-«մաշկեայ, կաշեղեն» (ո-րից Justi հետևցնում է հին զնդ. *iza «այծ» բառը), պհլ. azak «այծ», լիթ. ožys «բուծ», ožka «այծ», հիռլ. ag allaid «եղջերու»։ Հայերէն ձևը ճշտիւ համապատասխանում է յունարէնին. միւսները ղուրկ են յ ձայնից։ -Հիւրշ. 417։


Այս, այսր, այսորիկ, այսու, այսուիկ

adj. dém. this;
ասացից զայս ինչ եւ զայն, I shall say this and that, so and so.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ, որից և Հիւնք. լծ. թրք. [arabic word] esmek փչել, շնչել քամու» և պրս. sāya «ոգի, դև» (բուն «ստուեր»)։ Եզնիկի մէջ ստոր-նեայք բառը նախապէս սխալմամբ ա-սորնեայք կարդացուած լինելով՝ կարծ-ւում էր թէ այս «ոգի» ասորերէնից փո-խառեալ բառ է։ Այս կարծիքի համեմատ Տէրվիշեան, Մասիս 1882 դե՞կտ. 16 հա-մարում է սեմական փոխառութիւն։ Ալի. շան, Հին հաւ. 213, 216 հնդ. ասուրա. զնդ. ահուրա։ Canini, Et. étym. 94 զնդ. áhura, ասուր. Asur բառերի հետ։ Sch-rijnen BSL 95, 63 համարում է փոխա-ռեալ նախահնդևրոպական համաեւրո-պական ais «Աստուած, նուիոաևան ռան զոհ» բառից, որ Իտալիայում յատկա-պէս շատ ներկայացուցիչներ ունի։ Նոյնը կրկնում է Meillet BSL 33, л 100, էջ 173, որ հյ. այս կցում է ետրուսկ. ais «Աստուած» բառի, որի նշանակութիւնը շատ հաստատ է և որ չի գտնվում իտա-լական լեզուների մէջ։ Հյ. այս բառի մէջ ս չի կարող յառաջացած լինել հնխ. s-ից. բառը անշուշտ միջերկրեան փոխառու-թիւն է։ (Պէտք է նկատել սակայն, որ այս բառի նախնական նշանակութեւնն է «փչիւն», և «դև» իմաստը յետոյ է ա--ռաջացած)։


Այս, այսու, ոց

s.

evil genius, evil spirit, demon, devil;
genius, spirit, ghost, apparition;
goblin, imp, sprite, hobgoblin, familiar, elf, fairy;
tempest, storm;
thundering noise, hurly-burly.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ՆՀԲ, որից և Հիւնք. լծ. թրք. [arabic word] esmek փչել, շնչել քամու» և պրս. sāya «ոգի, դև» (բուն «ստուեր»)։ Եզնիկի մէջ ստոր-նեայք բառը նախապէս սխալմամբ ա-սորնեայք կարդացուած լինելով՝ կարծ-ւում էր թէ այս «ոգի» ասորերէնից փո-խառեալ բառ է։ Այս կարծիքի համեմատ Տէրվիշեան, Մասիս 1882 դե՞կտ. 16 հա-մարում է սեմական փոխառութիւն։ Ալի. շան, Հին հաւ. 213, 216 հնդ. ասուրա. զնդ. ահուրա։ Canini, Et. étym. 94 զնդ. áhura, ասուր. Asur բառերի հետ։ Sch-rijnen BSL 95, 63 համարում է փոխա-ռեալ նախահնդևրոպական համաեւրո-պական ais «Աստուած, նուիոաևան ռան զոհ» բառից, որ Իտալիայում յատկա-պէս շատ ներկայացուցիչներ ունի։ Նոյնը կրկնում է Meillet BSL 33, л 100, էջ 173, որ հյ. այս կցում է ետրուսկ. ais «Աստուած» բառի, որի նշանակութիւնը շատ հաստատ է և որ չի գտնվում իտա-լական լեզուների մէջ։ Հյ. այս բառի մէջ ս չի կարող յառաջացած լինել հնխ. s-ից. բառը անշուշտ միջերկրեան փոխառու-թիւն է։ (Պէտք է նկատել սակայն, որ այս բառի նախնական նշանակութեւնն է «փչիւն», և «դև» իմաստը յետոյ է ա--ռաջացած)։


Այրի, րւոյ, րեաց

s. adj. widow;
widower.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

ԳՒՌ (dialectal) Առանձին գոյութիւն չունի, այր ցահուած է որբևայրի բարդի մէջ՝ որ սակայն պարղապէս նշանակում է «այրի(կին)»։ Այս-պէս՝ Ախց. Ակն. Կր. Պլ. օրփէվարի, Ալշ. օր-պէվէրի, Սչ. օրբ'օվարի, Երև. օրփըվէ՛րի, վօրփըվէ՛րի, Հմշ. օրփըվէրի (Ճօ՜շարա գիւ-ղում օրքըվէրի), Ասլ. էօրփրվարի, Ագլ. ըր-բըվm՛րի, Գոր. Ղրբ. ըրփըվէ՛րի, Մշ. օռբ' էվէ-րի, Շմ. Ռ. վօրփէվարի, Խրբ. վօրփըվարի, Ջղ. վորբ'ավէրի, Սլմ. վորփըվէրի, Տփ. վուր-փէվէրի, Ոզմ. ըռփըվէրէ, Վն. վոռպէօվէրի, Մկ. վօռպmվmրը՛, Ննխ. օրֆարի, օֆարի (հինը էրփէվարի)։-Սրանցից աւելի հետա-քըրքրական է Զթ. էրիգը՛նը՛գ «այրի-կնիկ», որ վերածուել է մէկ բառի, իսկ Տիգ. դարձել է ժողովրդական ստուգաբանութեամբ էրիգգնիգ «այրի կին», իբր թէ այրի կինը ընտանիքում թէ՛ էրիկ է և թէ՛ կնիկ։


Անագ, ի, ոյ

s.

tin;
օծանել՝ գրուագել անագաւ, to tin, to cover with tin;
օծումն անագաւ, act or employment of tinning.

· Calfa

Etymologies (1) · Adjarian

= Ասուր. anāku «անագ», սումեր. ni-ig-wi. na-ag-ga, an-na, em, an, հին սումեր. *anag, ասոր. [arabic word] anxa «անագ, կապար» (բացարձակ ձևը ānax), եբր. [other alphabet] anāx «կապար», մանդ. [hebrew word] ankā «անագ», ա-րաբ. [arabic word] ánuk «կապար», որ և «անագ, կլա-յեկ» (ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. գ. 72), եթովպ. nā'k. սեմականներից փոխառեալ են սանս. naga «անագ, կապար», հին ֆրանս aloanoc, alhonoch «կապար», allenec, alnec «անագ» (իբր արաբ. al-anuk, ըստ Marcel Devic, Dict. étym. des mots fr. d' origine ocientale. Paris 1876)։ Մեր բառի բուն փոխա-տու աղբիւրը յայտնի չէ, բայց ինձ թւում է թէ ասորեստանցիներից և սումերներից է անցել. ըստ որում ձևով և նշանակութեամբ նրանց է նման ամէնից աւելի։-Հիւբշ. 300։