to awake.
Զարթո՛, մինչ չեւ ձայնն ահագնալուր արթնացեալ հաւուն ի լսելիս անպատրաստիս հասեալ. (Բենիկ.։)
watch;
want of sleep;
vigilance, diligence, precaution, care.
որպէս ձայնակից ընդ ռմկ. արցուք. այսինքն Արտասուք, արտօսր։ (Գրք. հց. ձ. ստէպ։)
watchful, that does not sleep;
alert, lively, vigilant, diligent, careful;
— կալ, to watch, cf. Տքնել, cf. Հսկել, cf. Սկել, cf. Արթնանալ, cf. Զարթնուլ;
քուն ընդ —ս լինիմ, to doze, to drowse, to be half asleep.
worthy, proper, suitable, fit;
cheap;
dignity;
right, equity, justice;
—է, it suits, it befits, it is necessary;
ոչ է —, it is not just, necessary, convenient;
— համարել, to judge worthy;
to deign;
ոչ — համարիլ, to disdain, to judge unworthy;
— ինչ էր, was it necessary ? — եւ իրաւ է, it is just to, fit;
յարժանս ou — տալ կաճառել՝ գնել, to give, to sell, to buy cheap or cheaply.
Բիւր ոտիքս ծախեաց փիլիսոփոսն երկայնաբանութեամբ, զի կարտսցէ ցուցանել թէ զինչ իցէ արժանն։ Զարժանն եւ զիրաւն եւ զօգուտն եւ զդէպն ամենայն առաքինութեանց՝ սակաւ եւ յայտնի բանւք ուսոյց մեզ Քրիստոս. (Ոսկ. մ. ՟Ա 1։)
Իրաւունք. օրէնք. արդարութիւն. Եւ այն յԱստուծոյ արժանիցն յիրաւ լինի. Եղնիկ։
Զի ձգէր զնոսա արժանն յայնր ջախճանի տագնապ. (Իմ. ՟Ժ՟Թ 4.) յն. արժանաւորն հարկ յայնվախճան։
Զոր ըստ արժանն վարեցի Ճշմարտել։ Ոչ ըստ արժանն զնորայն արժանապէս ասել. (Մագ. ՟Ժ՟Դ։)
Որ երդնու յոսկին կամ ի պատարագն, արժան է։ Տայ ի կողմանց, ուստի արժան իցէ։ Խօսէին զայն ինչ՝ զոր ոչ էր արժան։ Զգուշանալ արժան է։ Ո՛չ է արժան գործել ի շաբաթու։ Ո՛չ արժան ո՛չ պատշաճ մերոյ չափոյ հասակի կեղծաւորութեամբ մտանել։ Ո՛չ է առնն բանսարկուի արժան ի տան թագաւորին լինել.եւ այլն։
to make worthy.
Ամենայն որ զինքն արժանացոյց մաքրութեամբն, պսակեսցի. (Անյաղթ բարձր.։)
that deserves, worthy, just, meritorious.
Ոչ չարակնեմ ընդ արժանիս. եւ արժանաւոր ո՞ ոք իցէ, բայց եթէ այն՝ որ ինձ եւ իմոյ կամացս հետեւեսցի։ Ի վերայարանց արժանաւորաց եւ սրբոց։ Արժանաւորացն մահ՝ այլոյ կենաց սկիզբն է։ Վասն միոյ արդարոյ եւ արժանաւորի բազում մարդիկ ապրին ազգակցութեամբ. (Փիլ.։)
Զայս ամենայն արժանաւոր իրաւամբք եդեալ է մեր յառաջ քան զճառս պատմութեանս. (Եւս. պտմ. ՟Ա 3։)
to deserve, to render worthy;
to obtain, to procure.
Արժանաւորեա՛ զմեզ յամենայն ժամ օրհնել։ Արժանաւորեա՛ զմեզ Տէրն եւ այլն. (Ժմ.։)
to be worthy, to merit.
(Վերին դասք) քան զամենայն՝ հրեշտակական մականունութիւնն լաւագո՛յն արժանաւորին՝ վասն նախ ի նոսա լինելոյ աստուծպտականին լուսափայլութեանն. (Դիոն. երկն ՟Դ։)
dignity, merit.
Ամենայնիւ վերջացելագոլով յարժանաւորութենէնն. (Սարգ. յկ. յռջբ։)
worthy, that deserves something;
just, convenient, suitable, decent, proper;
— համարել, to deign;
գնալ —, to go worthily, conformably;
— ըստ արժանւոյն, յարժանի, worthily, justly, suitably, cf. Արժանապէս;
— լինել, to be worthy, to deserve;
— առնել, cf. Արժանաւորեմ.
ἅξιος dignus Նա՝ կամ այն՝ որում արժան է ընծայել ինչ ի պատիւ կամ յանարգանս. արժանաւոր. յարմար. եւ Հաճոյ. ընտրեալ. ընտիր. պիտանի. ... Զանձանց ասի.
Տեառն մերոյ արժանի է լինել նաւահանգիստ ամենայն բարեաց. (Եփր. համաբ.։)
Քանւո՞յ արժանի քեզ երեւեսցի բանն այն յաւուր դատաստանին. (Բրս. ապաշխ.։)
Եւ ոչ արժանի ըստ որոց մեղայն՝ պատժեաց զիս. (Յոբ. ՟Լ՟Գ 27։)
Որ այնչափ բարերարութեամբ չեղեւ պիտանի, յարժանի զանհնարին վրէժս տայցէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա 12։)
Ամենայն ինչ ծածկեալ է ըստ արժանումն՝ այնոցիկ, որ տեսանել ոչ կարեն. (Փիլ. լին. ՟Դ 21։)
Այլ որպէս արժանի առնեն, զօրութեամբ զամենայն ունել զընդինքեամբն զանազանութիւնս. (Պորփ.։)
dignity, merit;
coin, stamp.
Ներէր թէպէտ եւ մեղացն արժանք յայնմհետէ իսկ պահանջէին զպարտիսն. (Ոսկ. ես.։) cf. Արժան։ Եւ իբր Արժեցուցիչ կնիք դրամոյ. տե՛ս ի բայն ԱՐԺԱՆԵԼ։
Ոչ յոլովագոյն գին հատանել ջանասցեն, այլ իբրու պարզագոյն ի նոյն արժանսն հրամայիցէ տալ այնմ՝ որ պայմանեալ իցէ. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Ա։)
to cost, to amount, to stand in;
to be worth;
հաւասար —, to be equivalent.
Ամենայն ինչ՝ որ պատուական է, չարժէ զնա. (Առկա. ՟Գ 15։ ՟Ը 11։)
Որ զամենայն արժէր, յաղագս ամենեցունցն մեռեալ։ Ոչ ուրեմն արժէր զամենեսին, եթէ էր մարդ սոսկ. (Պրպմ. լ.։)
Ամենայն որ ի վերայ երկրի եւ ներքոյ սորա է ոսկի, զառաքինութիւնն ոչ արժէ. (Պղատ. օրին. ՟Ե։)
Ճշմարտութեամբ՝ Աստուած (միայն) իմաստուն ... մարդկային իմաստութիւնս՝ սուղ ինչ եւ ո՛չ մի ինչ արժէ. (Պղատ. ոսկ։) cf. ԱՐԺԱՆ Է։
valour, courage, bravery, boldness, firmness, steadiness.
Յաղագս արիութեան եւ զանգիտութեան։ Ի ձեռն ամենայն չորիցն նոյն հանդիպի, արիութեամբ եւ ողջախոհութեամբ եւ արդարութեամբ եւ խոհեմութեամբ. (Պղատ. օրին. ՟Ա եւ ՟Ժ՟Բ։)
blood, kin;
— խաղողոյ, unpressed wine, must, wine;
արեամբ ներկել՝ շաղախել, to imbrue with blood, to spot with blood;
— հեղուլ, to shed blood, to kill, to wound;
— հանել, to bleed;
հոսումն արեան, hemorrhage;
կցորդ արեան, who sheds blood with another, consanguineous, of the same blood, related;
cf. Ապաժոյժ.
αἶμα sanguis, cruor Հիւթ կենդանական կարմրորակ՝ սփռեալ երակօք յամենայն մասունս մարմնոյ կենդանւոյն. արուն.
Շունչ ամենայն մարմնոյ արիւն իւր է։ Զմիս արեամբ շնչոյ մի՛ ուտիցէք։ Ձագք նորա թաթաւին արեամբք.եւ այլն։
Մի՛ հեղցուք արիւն։ Որ հեղու զարիւն։ Մեղանչել յարիւն արդար։ Չգալ յարիւն արդար։ Չերթալ յարիւն։ Մի՛ անկցի արիւն իմ յերկիր։ Թաքուցանիցեմք զարիւն նորա։ Արիւն նորա խնդրի Յարիւն ընկերի մի յօժարիցիս։ Յարիւն համարեսցի մարդոյն այնմիկ։ Կցորդ արեան։ Պարտական արեան։ Այր արեանց։ Արեամբ չափ (այսինքն մինչեւ ցմահ).եւ այլն։
Պատճառն այն լինի, որ ի պատեհի ժամն արիւն չթողու. (Մխ. բժիշկ.։)
of a blood colour, red, sanguine.
Արիւնագոյն երեւէր երկնայնոցն Քրիստոսի, զի յայտ արասցէ թէ ի պատերազմէ եկն ... զոր տեսեալ երկնայինքն արիւնագոյն մարմնով. (Վահր. յար.։)
sanguinary;
murderous, bloodshedder.
Եթէ արիւահան ոք իցէ։ Ամենայն գողք եւ աւազակք արիւնահանք. (Բուզ. ՟Դ 12։)
cf. Արիւնահան.
Ամենայն որ նենգութիւն ունի առ ընկերն, արիւնահեղ է. (իսկ ոչ եհեղ զարիւնն վասն ոչ լինելոյ ձեռնհաս. Լմբ. սղ.։)
bloodshed, slaughter, massacre, carnage, bloodiness.
Աւազակն զամենայն վարս իւր յարիւնահեղութեան ծախեաց. (Ճ. ՟Ժ.։)
silver;
coin, money, species;
—ոյ տալ, վաճառել, to sell for ready money;
քերել զ—, to take or wear the silver off;
անօթ —ոյ, a silver vase.
Ետոն յուդիթայ զամենայն արծաթ խորանին եւ զգահոյսն։ Զիա՞րդ գողանայք ի տանէ տեառն քո արծաթ կամ ոսկի։ Գործել զոսկին եւ զարծաթ։ Զգարշելիս նոցա եւ զկուռս՝ զփայտն եւ զքար եւ զարծաթ.եւ այլն։
Որ սիրէ զարծաթ, ոչ յագեսցի արծաթով։ Արծաթոյ լուիցէ ամենայն ինչ, (այսինքն արծծաթով վճարի) Ժղ. (՟Ե 9։ ՟Ժ 16։)
Օրինակ քաջապէս հնազանդութեանն կենդանի արծաթն մեզ լինիցի, որ ի ներքոյ ամենեցուն գլորի, եւ յամենայն աղտոյ մարմնոյ անկցորդ. (Կլիմաք.։)
silvered.
Ամենայն սիւնք սրահին շուրջանակի արծաթապատք. (Ել. ՟Ի՟Է 17։ եւ ՟Լ՟Ը 17. 19։)
silversmith, who sells silver-plate;
money-changer.
ἁργυροπράτης nummularius Որ վաճառէ զարծաթի դրամս. այն է լոմայափոխ, սեղանաւոր.
trunk;
poor-box.
Ուօղ յինքեան զարծաթ. այն է դարձանակ. եւ Որ ինչ անկ է գանձանակի.
love of money, avarice.
Արմատ ամենայն չարեաց արծաթսիրութիւն է. (՟Ա. Տիմ. ՟Զ 10։)
to stir, to poke, to blow the fire;
to incense, to animate, to irritate;
to revive, to renovate, to renew.
ԱՐԾԱՐԾԱՆԵՄ ԱՐԾԱՐԾԵՄ. ἁναζωπυρέω exsuscito, ἕξω πύροω excito, accendo, φυσάω sufflo, spiro Իբրու Արթնացուցանել կամ զարթուցանել ստիպաւ. այն է Կրկին վերսին բորբոքել զառկայծեալ հուրն՝ փչմամբ կամ փքովք. հրահրել, վառել.
Զայս զնորագործեալ ձայն փչեցեալ Աստուծոյ զօրութիւն յարոյց եւ արծարծեաց։ Որք ի հիւանդութեանց արծարծին յառողջութիւն. (Փիլ.։)
kindler.
Որ արծարծէ (ըստ ամենայն առման).
rekindling.
Արծարծելն, եւ իլն (ըստ ամենայն նշ)
to enamel.
Ծեփելն, եւ գունելն, եւ արծնելն, եւ նկարելն, այն ի զարդարիչ անդր հայի. (՟Բ. Մակ. ՟Բ 30։ (յն. երկու եւեթ բայ, ներայրելն եւ կենդանագրելն)։)
to do well, good.
Որք ի ճանապարհի յիշեն զմեզ, ամենայնիւ բարեգործեա. այսինքն խնամարկեա՛. (Ճ. ՟Ա.։)
Որ միանգամայն զամենայն աշխարհս բարեգործեցին։ Զազգս հայրապետաբար բարեգործեցեր. (Ճ. ՟Ա. Բ։)
Որչափ առաւել բարեգործես զբարեկամն, այնչափ մանաւաւանդ զօգտակարն քո առնես. (Ոսկիփոր.)
Այսպիսիքս լեալք՝ ամենայնիւ ի նմանէ բարեգործիցիմք (այսինքն բարիս գտանիցեմք). (Խոսր. պտրգ.։)
Զի ամենայն մարդկային բնութիւն ըստ ազգակցութեան (ընդ Քրիստոսի) բարեգործեսցի. (Աթ. ՟Գ։)
bounty, beneficence;
good works.
Ամենայն արուեստականացն (առաքինեաց) բարեգործութիւն փայլեն յաստուածադիր օրինացն. (Կորիւն.։)
Աւազակն՝ որպէս ունայն էր ի բարեգործութենէ, այնպէս անտես եւ անլուր էր յամենայն բարեգործութեանցն տեառն մերոյ. (իմա՛ ըստ ամենայն նշանակութեան) (Եղիշ. ի խաչել.։)
ԲԱՐԵԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆ. Ըստ հոմաձայնութեան յն. εὑπραξία որպէս Բարեբաստութիւն, բարօրութիւն, յաջողութիւն. բաները աղէկ երթալը.
of good family, noble.
Զայս ասացեալ վայելուչն այն եւ բարեզարմն՝ ննջեաց խաղաղութեամբ. (Ճ. ՟Ա.։)
great goodness, good-nature, nobleness, gentility.
Պէսպէս կրօնիւք բարելաւութեան։ Զիւրեանցն արդարագործ բարելաւութիւնս։ Ոչ ասացելոցս բարելաւութեամբ միայն յօրանայ. (Պիտ.։)
Պատճառք մեզ ամենայն բարելաւութեան. (Խոսր.։)
sober, temperate, moderate.
Ամենայն մարմին խառնուած ունի ... ինն գոլով խառնուածոցն. նոյնպէս եցոյց ... ութ՝ զվատախառնիցն, եւ մի՝ զբարեխառինն։ Եւ թէ զբարեխառինն ասէ խառնել զմարդն, բայց ոչ զամենայն, այլ զմիջակին խառնուածոյ. (Նիւս. բն.։)
temperance;
temperature, moderation, modification, mitigation;
— օդոց, temperature of the air.
Գարնանային զուգաւորութեան ժամանակն՝ բարեխառնութեամբ նորոգէ զաշխարհ։ Ամենայն վայրք վայելչասցին բարեխառնութեամբ. (Պիտ.։)
to be careful, to provide.
Բարեխնամող տէր ամենեցուն. կամ Բարեխնամող երկայնմտութիւն. (Նար. ՟Ի. ՟Հ՟Գ. եւ այլն։)
that thinks of good things.
Խաղաղարար եւ բարեխորհ ամենայն երկրի. (Ասող. ՟Գ. 3։)
that gives good advice, good instruction;
well instructed.
Յայնժամ բարեխրատքն՝ յիւրեանցն ողջախոհասցին յառաքինութեան կալ հաստատուն. (Պիտ.։)
intercessor, mediator;
— լինել, cf. Բարեխօսեմ.
Քա՛ղցր լեր ի խօսել ... դաշն ի պատասխանելն, եւ բարեխօս յամենայնի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
Ամենայն միջնորդ եւ բարեխօս՝ բանիւ ունի բարեխօսել ... մարտիրոսք անբարբառ բարեխօսք են չարչարանօքն եւ հեղմամբ արեամբն իւրեանց։ Բարեխօս ունիմք զչարչարանսն տեառն։ Առանց բանի է բարեխօս նշան խաչիս. (Շ. բարձր.։)
Զմի որդի գիտեմք, որ խոստացաւ մեզ առաքել առ մեզ առ ի հօրէ զբարեխօսն զհոգին սուրբ։ Արդ գեղեցիկ է այս եկեղեցւոյ սրբարար եւ օգնական եւ բարեխօս հոգին սուրբ։ Բարեխօս կոչեցեալ է վասն մխիթարութեան բարեխօսութեան եւ օգնականութեան տկարութեանս մերոյ։ Ամենայնի վարդապետ եւ բարեխօս յԱստուծոյ եւ սրբարար հոգին սուրբ բարեխօս է։ Ծածկէ զայս ամենայն ամենաբարի զօրութիւն բարեխօսին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ղ. ստէպ։)
Սուրբ զաստուածածինն եւ զամենայն սուրբս բարեխօս արասցուք, եւ այլն. (Պտրգ.։)
intercession, mediation.
Ի բարեխօսութիւն փութացի՛ր մեզ սուրբ աստուածածին։ Աղաչեմք զքեզ տէր բարխօսութեամբ հայցուածոց սրբոյ աստուածածնիդ, եւ ամենայն ընտրելոց. (Նար. ՟Ժ՟Բ։)
friend;
familiar, dear;
մտերիմ՝ անկեղծ՝ ճշմարիտ՝ անձնանուէր՝ սիրելի սուտ —, intimate, sincere, true, devoted, dear, false friend.
ԲԱՐԵԿԱՄ. լայնաբար, Սիրօղ. ընտել. եւ Մտերիմ.
Խօսէր տէր ընդ Մովսիսի դէմ յանդիման, որպէս ոք՝ զի խօսիցի ընդ բարեկամի իւրում։ Ղազարոս բարեկամ մեր ննջեաց։ Դուք բարեկամք էք իմ։ Եղբայր քո, կամ բարեկամ հանգոյն անձին քո։ Լուեալ երից բարեկամացն զչարիսն ամենայն։ Բարեկամք իմ եւ մերձաւորք իմ։ Հեռի արարեր յինէն զբարեկամս իմ եւ զծանօթս իմ։ Եւ եղէն բարեկամք. քանզի յառաջ թշնամիք էին միմեանց. եւ այլն։
Այս իսկ է, զոր ասեն, իբրու՝ բարեկամ անձին իւրում բնութեամբ ամենայն մարդ իսկ է. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
cf. Բարեկամանամ.
Վասն այնորիկ իսկ արար զբարեկամութիւն Աստուած, ոչ ի չարութիւն բարեկամացն եւ ի բարեկամեցելոցն, այլ ի բարութիւն եւ ի շահ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
friendship, familiarity, attachment;
սերտ —, intimacy;
անկեղծ —, cordiality.
Ամենայն ազգ մեղաց՝ վասն յոյժ անձին իւրոյ բարեկամութեանն լինիցին. զի կուրացեալ իցէ առ սիրեցեալն սիրողն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
good order, organization;
reform, reformation;
discipline;
policy.
Ամենայն գիրք սուրբք բարեկարգութիւն ունին ընդ ստուգութեանն խառնեալ։ Իմա՛ փոքր ինչ զաշտիճանացս (սաղմոսաց) բարեկարգութիւն. (Լմբ. սղ.։)
Զսրբոցն իշխանութեանց՝ զհամակարգ աստուածայնոցն տէրութեանց եւ զօրութեանց ... զբարեկարգութիւնն. (Դիոն. երկն.։)
cf. Բարեկեցիկ.
εὕζωος bene vivens Որ բարւոք կեայ ըստ աշխարհի. եւ այն ինչ՝ որով լինի հանգստեամբ կեալ ի կենցաղումս. աղէկ ապրօղ կամ ապրելու.
happiness, felicity, prosperity, rejoicing.
Դարձուցից զամենայն բարեկենդանութիւնս նորա. (Ովս. ՟Բ. 11։)
Միոյ տան եւ քաղաքի բարեկենդանութիւն՝ ամենայնի առատութեամբ տեսեալք, զնախախնամութիւնն ասեմք (գոլ անդ). (յաղթութեամբ պսակեալ՝ ի բարեկենդաննութեան կատարէր զաւուրս. Խոր. ՟Գ. 32։)
Աննիազ բարեկենդանութեան հասումն բաշխեալ ... Եւ ինքն ամենայն բարութեանց պատճառն Աստուած արբենալ ասի՝ վասն գերալրին եւ գերագոյն քան զմիտս բարեկենդանութեանն. (Դիոն. թղթ.։)
happy, prosperous, in good circumstances, rich.
cf. ԲԱՐԵԿԵԱՑ, ըստ ամենայն առման.
happiness, felicity, ease, contentment, comfort.
Բախիցուք ի բարեկեցութենէ, եւ դարման տարցուք անձանց չափուքն։ Մի ի բազմացն բարեկեցութիւնս հայել, այլ ի սակաւուցն վաստակս։ Ընդ բարեկեցութեանն մեծամեծ տանջանք կան։ Բարեկեցութիւնն զամենայն անդամսն առհասարակ ապականէ. (Ոսկ. մտթ.։)
good, honest, virtuous;
բարեկիր առնել, cf. Հաճեմ, cf. Բերկրեցուցանեմ, cf. Հեշտացուցանեմ.
Ոչ միայն արթնութեամբ բարեկիրս գտանեմք (կամ գտանիմք), այլ եւ ննջելով. (Փիլ. բագն.։)
well instructed, civil.
to vouchsafe, to accept, to receive favourably, to please.
Զայս եւ տէրն աւանդեաց՝ զբարեհաճիլն ամենայն մարդկան. (Համամ առակ.։)
very agreeable;
բարեհաճոյ լինել, cf. Բարեհաճոյանամ.
ԲԱՐԵՀԱՃՈՅ ԼԻՆԻՄ ԲԱՐԵՀԱՃՈՅԱՆԱՄ, չ. εὑαρεστέω placeo, complaceo Ամենայնիւ հաճոյ լինել, ընդունելի, եւ սիրելի.
Որոց բարեհաճոյն լինել դէպ եղեւ, ապաքէն ամենայն իրօք բարեբաստիկ. (Փիլ. իմաստն.։)
Եւ ամենայն սրբոց քոց, որք յաւիտենից քեզ բարեհաճոյացան. (Պտրգ.։)