cf. Բորբոքեմ.
Բորբոքեցոյց (կամ բորբոքեաց) հուր ի սիոն. (Ողբ. ՟Դ. 11։)
to be inflamed, kindled, to flame, to crackle;
to be in a passion;
to be mad.
Եւ բորբոքեցաւ հուր ի վիմէ անտի, եւ եկեր զբաղարջսն։ Բորբոքեցաւ բոց հրոյն ի վերայ փայտից սեղանոյն։ Եւ հնոցն բորբոքէր եօթնպատիկ առաւել յոյժ։ Հուր եկի արկանել յերկիր. եւ զի՞նչ. կամիմ թէ արդէն իսկ բորբոքէր։ Ասող մի մեծ՝ բորբոքեալ իբրեւ զղամբար։ Առաջ նորա հուր ծախիչ, եւ վերջ նորա հուր բորբոքեալ։ Ի հնոցն հրոյն բորբոքելոյ։ Սրբեսցէ զնա հրով բորբոքելով։ Եւ ոչ շիջցի բոցն բորբոքեալ։ Եւ տեսիլ փառաց տեառն իբրեւ զհուր բորբոքեալ ի վերայ գլխոյ լերինն։ Երբեմն ի մէջ ջրոյն առաւել քան զզօրութիւն հրոյ բորբոքէր. եւ այլն։
Աշտանակօք կամ ջահիւք բորբոքելովք. այսինքն լուցելովք. (Ագաթ.։ եւ Կորիւն.։ ՃՃ.։)
cf. Բորբոք.
Բորբոքելն, եւ իլն, ըստ ամենայն նշ. իրօք՝ կամ նմանութեամբ.
Վառարան բորբոքման անշէջ կայծական։ Աներեւոյթ կրակարան տապոյ՝ բորբոքմամբ մեծաւ անզովանալի։ Իբրեւ զփայլուած բոցոյ բորբոքման։ Ոմն եւ բորբոքմունք իւր։ Բնաւիւք բորբոքմամբք՝ մահաբեր երկամբք վնասեալ. (Նար.։)
Փայլատակունք եւ բորբոքումն (կամ բորբոքմունք) ի լերին Սինայ. (Վրդն. ծն.։)
hyena.
Գիշերայածու գազան. գերեզմանակրկիտ բորէ. որ ոչ ոք (կամ որք) յաշխարհի են մեռեալ. ի քոյդ մագլաց եւ ի ժանեաց կարասցեն զերծանել. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
ԲՈՐԵԱՆ ԲՈՐԵՆԻ ԲՈՐԷ կամ ԲՈՐԵՆ. ὔαινα hyena Գազան գիշակեր, մարդախանձ, եւ գերեզմանակրկիա, խառն ի նմանութենէ գայլոյ, վարազու, եւ ընձու՝ ըստ ձեւոյ եւ ըստ բարուց.
Որջ բորենից իցէ ... գազանս այս զմեռեալս ուտէ՝ հանելով ի գերեզմանաց։ Ասի դարձեալ, թէ գարշահոտ է բորէ, եւ յորժամ մտանէ յորջ, կարծէ ի տեղւոյն զչար հոտն լինել, եւ յաղագս այնր ի բազում տեղի փոխէ. (Մխ. երեմ.։) Բորեն գրի եւ ի բառս Գաղիանոսի։ Եւ զի արաբացիք անխտիր զգայլն եւ զբորենին կոչեն զէիպ կամ զէպ, ըստ նմին ի Բժշկարանի եդեալ է նաեւ վասն բորենւոյ՝ ԳԱՅԼ ՋՈՐԵԿ, եւս եւ ՃԱԳԱՐ. որպէս եւ ՃԱԳՐԱ ի բառս Գաղիանոսի։
leprous;
scabby, itchy, scurvy.
Ուրկաց, եւ բորոտից, կամ բորոտաց. (Յհ. կթ.։ եւ Կանոն.։ (վր. բորոտի, է չար. եւ գոնջի, բորոտ)։)
leprosy.
λέπρα lepra Բոր. ախտ բորոտութեան, եւ գոլն բորոտ կամ բորոտեալ. որոյ այլ եւ այլ տեսակք ճանաչին՝ Պիսակութիւն, Ուրկութիւն, Գոդութիւն, Քոսոտութիւն, եւ Ելեփանդականն հիւանդութիւն.
flame;
fury;
— արձակել, to flame.
Բոց աստեղաց ի գիշերի. այսինքն սաստիկ պայծառութիւն, կամ նշոյլք լուսոյ. (Իմ. ՟Ժ. 17։)
Առ ի չածելոյ առն զուստէր իւր կամ զդուստր զբոցով մեղքոմայ. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Գ. 11.) յն. ընդ հուր։
flame-colour.
Որ ինչ է ի գոյն բոցոյ. բոցանման. բոցատեսիլ. կարմրագոյն կամ շառագոյն. եւ ջերմ.
that flames, flaming, blazing.
Որ բոցս յիւրմէ ծաւալեալ արձակէ. կամ Տարածեալ որպէս բոց մեծ, բոցալից.
Որ կամիցի զերծանել ի բոցածաւալ ծովէն (ի դժոխոց), աստ ծովացուցանէ զաչս իւր արտասուօք. (Յհ. գառն.։)
inflamed;
kindled, burnt;
— առնեմ, cf. Բոցակիզեմ.
Բոցակէզ հրդեհ, կամ տոչորումն. (Յհ. կթ.։ Գանձ.։)
to flame, to pass above the flame;
to burn, to kindle.
ԲՈՑԱԿԻԶԻՄ. կամ ԲՈՑԱԿԻԶՈՒՄ. Ծախիլն ի բոցոյ.
φλέγω, φλογίζω, φλογέω inflammo, uro, cremo, ustulo Բոցով՝ կամ որպէս բոցով կիզուլ, տոչորել, հրդեհել, այրել, լափել. փաղաղել. խանձողել. էրել մրկել.
Բոցակիզէ զմեղաւորս։ Բոցակիզեալ զբռնութիւն թշնամւոյն։ Որ հուր աստուածութեանն ոչ բոցակիզեաց զքո սուրբ զորովայնդ, կամ զկուսութիւնդ քո՝ աստուածածին, եւ այլն. (Շար.։)
that burns, consumes like flame.
Մաթիլն է այն մանրոջիլն. եւ կամ խոց եւ պիտակ։
cf. Բոցաճաճանչ.
Նշոյլս արձակօղ կամ շողշողեալ որպէս զբոց. բոցաճաճանչ, բոցափայլ. փայլակնացայտ.
furnished with red leaves.
Որ ունի զբոցափայլ կամ զկարմրափայլ տերեւս. մակդիր վարդի.
owl.
ԲՈՒ որ եւ ԲՈՒԷՃ. γλαύξ ulula, noctua Թռչուն գիշերային՝ մեծագլուխ եւ տգեղ, տխուր ձայնիւ, բազմատեսակ, բնակեալ առաւել յաւերակս, կամ ի բարձր տանիս. պայգուշ. Տե՛ս (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 16։ Օրին. ՟Ժ՟Դ. 15։ եւ Գաղիան.։)
Եղէ ես որպէս բու յաւերակի. (Սղ. ՟Ճ՟Ա. 8. որ այլուր դնի ի մեզ Ագռաւ, կամ Քաջահաւ։)
horned-owl.
Նոյն ընդ Բու, մեծ կամ փոքր. ա՛յլ է եւ ԲՈՒԻՃԱԿ, զոր տեսցես.
thumb;
prop, support;
pin, peg;
coppel, crucible;
cork;
ring put on the thumb.
(որպէս թէ բոյթ փոքրիկ). Սամիքն, կամ ծակ գործին, զոր ագուցեալ ի սեպս նուագարանաց, եւ պտոյաքեալ պնդեն կամ թուլացուցանեն զաղիս, կամ զթելս.
obtuse angle.
Եռանկիւն բութանկիւն՝ այն, որ բութ ունի զանկիւնսն (կամ զմի յանկեանց). (Եւկղիդ.։)
cf. Բուժակ.
Բուժական բանիւն (ի խոր կտրելով զեկամուտ վնասս ի սրտից աշակերտացն. (Տօնակ.։)
little horned-owl.
ԲՈՒԻՃԱԿ կամ ԲԸՒԻՃԱԿ, Կարծի լինել նոյն ընդ ԲՈՒԷՃ, որպէս ազգ ինչ բուոյ. կամ թէ նոյն ընդ Կասկամ, (որպէս թէ՝ ձայնօղ, բո՛ւ բո՛ւ, ճա՛կ ճակ, եւ այլն)
park;
food.
Տեղի կամ գործի բուծանելոյ. որպէս կերակուր՝ պարարիչ քմաց.
husk of chestnuts.
Բառ ռմկ. որպէս Փեճեկ. պատեան կամ կեղեւ պտղոց.
small nest.
καλιά nidus, cavea Փոքրիկ կամ աղքատ բոյն.
Ծիծառն յորժամ զտառապանաց բունիկն կամիցի շինել. (Վեցօր. ՟Ը։)
fist;
hand;
violence, force, tyranny;
tyrant, usurper;
impetuous, furious, fiery, spirited, energetic, unruly, vehement, vigorous, angry, enraged, tyrannical, predominant, powerful;
violently, ardently;
with violence;
— մի, a handful;
— առնել՝ լինել՝ ի վերայ դնել, to force, to offer violence;
— հարկանել, to undertake;
ի — արկանել, առնուլ, զբռամբ, ածել, արկանել, ընդ բռամբ ունել, to take, to grasp, to arrest;
to rule, to conquer, to subjugate;
— հարկանել զօձեաց, to take by the nack;
ի բռին ունել, դնել զոգի or զոդիոն, to risk, to hazard, to expose one's self to peril;
ի — գալ, անկանել, to be taken, seized, arrested;
— դէպ or դէպ ունել, to aim at.
δράξ pugillus, brancata Ափ ձեռին ամփոփեալ. ձեռն բռնօղ կամ ըմբռնօղ զիմն. բուռ. ավուճ.
Որչափ բռամբ մի ալիւր ի սափորի։ Առիցէ բռամբ քահանայն ի զոհէ յիշատակի նորա։ Լաւ է բուռն մի, կամ բարի է լիութիւն բռան միոյ՝ հանգստեամբ, քան զլիութիւն երկուց բռանց՝ ջանալով եւ յօժարութեամբ ոգւոյ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 12։ Թուոց. ՟Ե. 26։ Ժղ. ՟Դ. 6։)
Բուռն հարկանել զտանոյ օձին, կամ զճշմարտութենէ, զպատուիրանաց, զսպասաւորութենէ, զիշխանութենէ, զմիաբանութենէ սիրոյ։ Բուռն հարկանէ խնդալով։ Զօրէն շղթայից զմիմեանց բուռն հարեալ ունին. (Փիլ.։)
Բուռն հարկանել ի կին, կամ ի տախտակ նաւին. ի նա. յառաւելն. ի մեկնութիւն. (Խոր.։ Ճ. ՟Ա.։ Վրք. հց. ՟Դ. ՟Ի՟Է։ Գէ. ես.։)
Բուռն հարկանել առաքինի վարուց, կամ հնազանդութեան, կամ բանից. (Ճ. ՟Թ.։ Վրք. հց. ՟Ի՟Է։ Ոսկ. լս.։)
Բուռն հարկանել զսնոտեօքս. կամ ի խիտ առ խիտ ապացուցէ. կամ Յորմէ բուռն հարեալ։ Բուռն հարկանիցէ զմի ի յոստոց ծառոյն. (Իգն.։ Լմբ. պտրգ.։ Վրդն. պտմ.։ Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Է։)
Ի ԲՈՒՌՆ ԱՌՆՈՒԼ, կամ ԱՐԿԱՆԵԼ. ԶԲՌԱՄԲ ԱԾԵԼ, կամ ԱՐԿԱՆԵԼ. καταλαμβάνω, συλλαμβάνω, χειρόω occupo, comprehendo, subigo, domo եւ այլն. Ի ձեռն բերել. ըմբռնել. բուռն հարկանել. իշխել. տիրել. ափ ձգել, բռնէլ, ափ առնել.
Երթալ ի բուռն առնուլ զնոսա։ Զամենայն քաղաքն ի բուռն առնոյր, կամ արկանէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 39։ ՟Ա. Մակ. ՟Է. 28։)
Զբռամբ ածել, զի լցցէ զկամս ցանկութեան իւրոյ. (Խոր. ՟Ա. 14։)
Ի ԲՌԻՆ ՈՒՆԵԼ կամ ԴՆԵԼ ԶՈԳԻ. այսինքն Ի վտանգ մահու դնել զանձն.
Եթէ ի բուռն ապաստան կամիցի լինել. այսինքն բռնանալ. (Կանոն.։)
Զասացեալս բուռն զօրութեամբ ըստ թարգմանչանցն ձայնից՝ իմանալի է մեզ կամ զօրաւոր զօրութեամբ, կամ ամենեւիմբ զօրութեամբ, կամ առաւել զօրութեամբ. (Վահր. համբ.։)
vegetative.
Բերեալ այսինքն բղխեալ ի բուսոյ. բուսածին. եւ կամ Ծառ, տունկ, փայտ.
to spring, to grow, to pullutate, to bud, to shoot, to take root, to appear, to vegetate, to sprout out;
to grow again.
Զամենայն խոտ վայրի՝ մինչչեւ բուսեալ էր։ Բուսաւ խոտն։ Սերմանիքն բուսանիցին։ Ընդ բուսանելն չորացաւ. Բուսցի ի նմա փուշ, կամ փայտ փշաբեր։ Մի՛ սերմանեսցի, եւ մի՛ բուսցի։ Թուփ առ թուփ բուսեալ. եւ այլն։
to produce, to put forth, to shoot, to sprout.
Առաւել, βλαστάνω profero Ընձիւղել. բողբոջել եւ արտադրել յիւրմէ զբոյս, եւ որ ինչ նման է բուսոյ. ի վեր բղխել կամ տալ. բուսցընել.
much mixed;
in various voices.
πολυμιγής, πολύμικτος e multis mistus, permixtus Ի բազում իրաց կամ ի նիւթոց խառնեալ. խառնակ.
ulcerated, full of wounds.
ԲԱԶՄԱԽԽԱՅԹ կամ ԲԱԶՄԱԽՂԽԱՅԹ. Խխայթեալ կամ թարախեալ յոյժ. զոր օրինակ են վէրք, խոցուածք։ ՃՃ.։ Ոսկիփոր.։
cf. Բազմախխայթ.
ԲԱԶՄԱԽԽԱՅԹ կամ ԲԱԶՄԱԽՂԽԱՅԹ. Խխայթեալ կամ թարախեալ յոյժ. զոր օրինակ են վէրք, խոցուածք։ ՃՃ.։ Ոսկիփոր.։
a much sought;
— լինիմ, to make researches, to be curious, inquisitive, cf. Բազմախուզեմ, cf. Հետազօտեմ.
Այն ինչ՝ զորմէ լինիցի բազում խոյզ եւ խնդիր. ինչ մի հետաքնին կամ ընդվայրաքնին. հետաքրքրական, պրպըտելու.
Մի՛ բազմախոյզ լիցուք առ Աստուած, զոր ինչ արար, եւ զոր առնէ։ Մի՛ բազմախոյզ լինիր՝ եթէ զիա՛րդ, կամ որո՛վ օրինակաւ. (Ոսկ. հռ. եւ Ոսկ. ՟ա. կոր.։)
that has many tabernacles;
— սաղաւարտ, helmet of many crests.
Սաղաւարտ բազմախորան. այսինքն որ ունի բազում կատարս կամ ցցունս. (Նիւս. թէոդոր.։) յն. τρίλοφος trium cristarum իբր եռակատար։
full of victuals, splendid, magnificent entertainment or fare.
Սեղան բազմախորտիկ։ Բազմախորտիկ սեղան, կամ ընթրիք։ Ի սեղանս բազմախորտիկս. (Ոսկ. ստէպ։)
cf. Բազմաժողով.
Բազմախումբ պարաւորութիւն, կամ պար։ Ի մեծն տօնի՝ ի բազմախումբ գիշերւոջն. (Պիտ.։)
of a great concourse;
thick, thronged, mixed.
Խռնեալ յոյժ. ուր իցէ խուռն բազմութիւն՝ անձանց կամ իրաց. կուտակեալ. յաճախեալ. բազմապատիկ. խռնած, խռկած.
unhealthy, that is subject to many maladies.
πολυπαθής pluribus perturbationibus obnoxius Անկեալ ընդ բազում ախտիւք, կամ ընդ բազում կրիւք, եւ վշտօք աղետից եւ տառապանօք.
cf. Բազմաբան.
that has many flowers.
πολυανθής, πολυάνθεμος multos habens flores Ուր իցէ բազմութիւն ծաղկացն՝ իրօք կամ նմանութեամբ.
cf. Բազմածին.
Բազմածնունդ մայր, կամ հարսն, եկեղեցի. (Ճ. ՟Ա.։ Սկեւռ. ես.։)
stormy, much agitated
Բազմածուփ աշխարհ, կամ խորհուրդք, կամ աշխատութիւն. (Զքր. կթ.։ Փարպ.։ Նար. ՟Ե. ՟Ղ՟Ա։)
candlestick;
snuffers;
guest;
cf. Բազմակ.
ԲԱԶՄԱԿԱԼ. Որպէս Բազմակակալ. այն է ըստ ոմանց ունելիք ճրագի, այսինքն մկրատ. որ եւ ՅԱՐԴԱՐԻՉ ասի. ... կամ ըստ այլոց՝ Ընդունարան իւղոյ. եղաման, ձիթաման կամ ձագար. թարգմանի ի մեզ եւ ԲԵՐԱՆ ՃՐԱԳԱՑ. զի եբր. է մախթա, մէլփախաիմ եւ մուձափօթ. եւ յն. ἑπαριστρίς, ἑαρίστηρ forceps եւ haustrum, situla, infusorium
guest, invited person;
table, banquet;
carpet, mattress, couch, sofa;
bench, seat;
—ս —ս բաշխել, to divide tho guests, to form several banquets apart;
—ս արկանել, to offer chairs or seats.
Մերժելով ի քոց բազմականացդ՝ ահա արկանես ինձ բազմականս առ հօրն հաւատոցն Աբրահամու. (Ագաթ. ։ Մի՛ բազմականս բարձրագոյնս կարգեսցուք։ Բազմեալք կամք պայծառք պայծառապէս ի վերայ բարձր բազմականի եւ ամբարձելոյ. Ածաբ. ծն. եւ Ածաբ. աղքատասիր.։)
that is joined or tiedwith many strings.
Որ ինչ ունի զբազում կապս կամ աղխաղխս.
in several shapes, diverse, various.
Գետոցն գնացք բազմակերպ ձկամբք՝ մեծամեծօք եւ փոքումբք. (Փարպ.։)
polygamy.
Զի մի՛ իցէ պոռնիկ, կամ արբեցող, կամ կնաթող, կամ ի բազմակնութիւն խոտորեալ. (Մաշտ.։)
that is trampled on or oppressed much or often;
— ճանապարհ, public or much frequented road.
ԲԱԶՄԱԿՈԽ ԼԻՆԵԼ. Ստէպ ոտն կոխել, երթեւեկել կամ յաճախել ուրեք. տեղ մը շատ հեղ երթալ.
Ի տունս բարեկամի քո ասէ՝ մի՛ յաճախեր բազմակոխ լինել, գուցե տտիցէ զքեզ. (Ճ. ՟Ա.։)
that has many waves.
Որ ունի զբազում կոհակս, կամ զալիս մեծամեծս.
of a great assembly, where there are many people;
in great quantity, many;
crowd;
assembly.
Բազմութեամբ իրաց կամ՝ անձանց կուտեալ. որպէս Բազմադէզ. շատ դիզած.
Գձձին արմատք ծաղկանցն, եւ կամ բազմակոյտք իմն դատաստանացն. (Ագաթ.։)
that sighs much, lamentable, grievous.
Որ ստէպ հառաչէ, կամ հեծէ ցաւագին.
that amasses, collects many things.