to trouble, to disquiet;
to alarm;
to put into disorder, to jumble, to mix, to confound.
· Calfa
ԱՂՄԿԵՄ ԱՂՄԿԻՄ. ταράσσω, θορυβέω, κυκάω , ἑκκρούω, συμφύρομαι, turbo, conturbo, confundo, misceo Լնուլ աղմկաւ. վրդովել. խառնակել. շփոթել. խառնել. խռովիլ, վրդովիլ. տակնուվրայ ընել՝ ըլլալ. ալթիւսթ եթմէք՝ օլմագ.
Աղմկել զմիտս նոցա։ Աղմկէին զամենայն՝ ի վեր եւ ի վայր յեղյեղլով։ Երկիւղիւ եւ խռովութեամբ բազմաւ ըմբռնեալք աղմկէին։ Մի՛ աղմկեսցիս, քանզի զիջման էր եղեալ իրքն. (Ոսկ. յհ.։)
Մի՛ աղմկել (այս ինքն իլ) առ խնդիրսն։ Տրտմեալք աղմկէին։ Գունդն հագարացւոց աղմկեալ՝ յետս կոյս հարան. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։ Փարպ.։ Յհ. կթ.։)
Ժողովուրդք աղմկին ի վերայ մեր. (Զքր. կթ.։)
Ծով թքանէ զփրփուրն արտաքս, եւ աղմկի առ ափն ծփանօք. (Պիսիդ.։)
cf. Աղմուկ.
· Calfa
Ամենայն ինչ խառն ի խուռն ... աղմկութիւն բարեաց, երախտեաց անյիշատակութիւն. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 25։)
θόρυβος կամ τάραχος turba, turbatio Աղմկելն, իլն. աղմուկ.
alarm, noise, uproar, tumult, bustle;
squabble, fray, scuffle, broil, quarrel, contest;
disorder, confusion;
clamour, riot, rising, sedition, revolt, revolution;
plot, intrigue;
— առնել՝ յարուցանել, յարուցանել աղմուկս շփոթից, աղմուկս յուզել, to trouble, to disturb, to alarm, to embroil, to excite to mutiny or sedition;
զաղմկաւ լինել, to be troubled, in confusion, agitated, embroiled.
· Calfa
ԶԱՂՄԿԱՒ ԼԻՆԵԼ. θορυβέω turbor, tumultuor Աղմկիլ. խռովիլ. զբաղիլ յաղմուկս շփոթից.
Եղեւ սուր առն ի վերայ ընկերի իւրոյ, եւ աղմուկ մեծ յոյժ։ Մերձեցաւ օր, եւ ո՛չ աղմկաւ, եւ ոչ երկամբք։ Զայն աղմուկ եւ զաղաղակ ի վերայ քաղաքին հասուցանէին (զօրքն). (Ա. Թագ. ՟Ժ՟Դ. 20։ Եզեկ. ՟Է. 7։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ. 36։)
σύγχυσις, θόρυβος, σύστασις, ἁηδία, confusio, tumultus, turbatio, seditio, molestia Խառնակութիւն. շփոթութիւն. ամբոխումն. խռովութիւն. ապստամբութիւն. վրդովումն իբր ալեօք եւ աղաղակաւ. իրար անցում. գարըլըգլըգ. վելվելէ. անապապա կիւնիւ. իզդիրապ. իխթիլալ.
Նաեւ զմեր կեանս աղմկով եւ խռովութեամբ լնումք. (Բրս. հց.)
Տեսանե՞ս զատեանն լի աղմկաւ։ Սուրբ են յարկք նոցա յայնպիսի յաղմկոյ (յն. յաղմկաց). (Ոսկ. յհ. եւ Տիմ.։)
Պատճառք յուզմանց շփոթից եւ աղմկից։ Գոյժ աղմկի աղաղակին ընդ ոլորտս սփռէր. (Յհ. կթ.։)
Չկրեաց ինչ աղմուկ ի բքոյ կարեաց մարմնոյ. (Սեբեր. ՟Թ։)
Ոչ գիտեմ զաղմուկս՝ յորում ըմբռնեցայս. (Բուզ. ԱԶ. 9։)
Ո՛չ, որպէս նոքա կարծէին, աղմուկ առնելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 37։)
Ռամիկ խռովչացն եւս ի հանդիսի անցեալ՝ գրգռէին զաղմուկ. (Յհ. կթ.։)
Աւովդ զերծաւ ի սիրովթա, մինչ նոքա զաղմկաւն էին. (Դտ. ՟Գ. 26։)
Մինչդեռ հոռոմք զթագաւորացն աղմկաւն էին. (Լաստ. ՟Ի՟Ա։)
իբր աղմկական. խռովական, խառնակ.
Պահեսցին յաշխարհի աստ յամենայն աղմուկ զբօսանաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
soft, sweet, agreeable, affable;
delicious, tender, delicate;
knavish, dodge.
· Calfa
իբր աղիւ համեմեալ. համեղ. քաղցր. անոյշ. հալավէթլիւ.
Յանուն քաղցրութեան բարուց՝ աղու ձայնէին զնա. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Յաղագս յոլովագին հրահանգելոյ զինքն՝ աղու ցուցանէր խորամանկութեամբ. (Պիտ.։)
Աղու աղաւնիս. (Նար. ՟Բ.)
Աղուն քաղցր ասի. որպէս եւ է աղաւնին քաղցր ի տես։ (Լծ.)
Եւ ձեւացեալն կամ կեղծաւորեալն քաղցր բարուք. իրօք՝ ժանտ, նենգաւոր, աղուիսաբարոյ. (որպէս եւ տճկ. աղու՝ է թոյն. եւ աղուլու՝ թունաւոր)
Ելոյծ զնա պատիր, աղու, եւ դագ բանիւք։ Վատթարն չարաբարոյ՝ դժոխաբարկ, աղու, նենգաւոր։ Աղու իմաստութեամբ է լի, ոչինչ առողջ խորհեալ. (Փիլ. սամփս. եւ լին։)
Որ յոյժ դժոխախեռ՝ աղու եւ դագ բանիւքն վարէր։ Զոր ի վաղնջուցն աղուն որսացեալ խորամանկութեամբ. (Պիտ.։)
Դագ եւ աղու բանիւքն պատրանս զԱստուծոյ ուխտաւորին զՍամփսովնի. (Սարկ. հանգ.։)
Խայթիցես իբրեւ զկարիճ, եւ աղու լինիցիս իբրեւ զիժ (յն. նենգաւոր իբրեւ զաղուէս) (Ոսկ. մ. ՟Ա. 4։)
soft hair, down;
hair.
· Calfa
Եւ ի նմա մազ աղուամազ խարտեշացեալ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Գ. 30։)
cf. Աղուաշիկ.
· Calfa
Ամենեքին ասէին, եթէ աղուաշ է։ Աղուաշ աբեղայ մի։ Որպէս զաղուաշ խազ առնէին զնա. (ՃՃ.։)
Դու ես աղաւաշ. (Հ=Յ.։)
Արա՛ աղօթս առ Աստուած ո՛վ աղաւաշ։ Աղաւաշ մարդ։ Աղաւաշի մահն. (Վրք. հց.։)
Նման ես դու կարուակի աղուաշի, որ երբեմն կարէ, եւ երբեմն պատառէ. (Մաշկ.։)
Ցոփագնացաց եւ աղուաշ լեզուաց. գրելի է ըստ այլ ձ. աղալեզուաց, կամ աղուալեզուաց։ (Մանդ. ՟Բ. )
adj. s. half-witted, apish, trifling, silly, that plays the fool;
ninny, simpleton.
· Calfa
alopecia, fox-evil.
· Calfa
Թէ ի վերայ աղուեսացաւի օծանես սոխ ընդ քացախի, զմազն բերէ. (Վստկ. ՟Մ՟Հ՟Ը։)
skin of a fox, fox-case.
· Calfa
Մորթ աղուեսու թաւ ի պէտս մաշկեկի. թիլքի տէրիսի՝ քիւրքիւ, նաֆէ.
fox;
կորիւն աղուեսու, fox's cub.
· Calfa
(յն. եւս ալօբեքս. լտ. վուլբէս. եբր. շուէլ.) ἁλώπηξ vulpes Գազան դժնդակ՝ խորամանկ եւ գող, իբր աղու հեզիկ ձեւացեալ, ի չափ փոքր շան, թաւ մազով. թիլքի.
Կալաւ երեք հարիւր աղուէս։ Կալարո՛ւք մեզ աղուեսունս (կամ աղուէսս)։ Ո՞չ ելանեն այժմ աղուէսք, եւ քակեն զքարինս պարսպաց նորա։ Բաժինք աղուեսուց եղիցին։ Աղուէսք մուտ եւ ել առնէին ի սրահս նորա։ Աղուեսուց որջք գոն. եւ այլն։
Երթա՛յք ասացէ՛ք աղուեսուն այնմիկ. (Ղկ. ՟Ժ՟Գ. 32։)
Աղուեսուն փոքու։ Ըստ բազմապատիր նենգութեան բարոյից դաւօղ աղուեսուց։ Ի ժանեաց աղուեսոյն ... Յորսոյ աղուեսոյն ազատեալ. (Նար. ՟Ծ՟Ա. ՟Կ՟Թ. եւ Երգ.։ Տե՛ս եւ ի Մխիթ. առակ ՟Ղ՟Ը. ճ։)
ԱՂՈՒԵՍՈՒ ՍՈՒՍԵՐ, կամ ԱՂՈՒԷՍՈՒՍԵՐ. Անուն խոտոյ՝ առ Գաղիանոսի, որպէս յն. երիոս. թերեւս ἑρύσιμον erysimum որ է խոտ յաճախեալ ի քարուտ տեղիս։
saltness.
· Calfa
Զըմրութ կանաչեալ, աղութ խարտիշեալ. (Գանձ.։)
Աղ՝ եթէ աղութիւն ոչ ունիցի, ոչ իմիք է պիտանացու. (Շ. մտթ.։)
Ճաշակականքն կոչեցեալք որակութիւնք են քաղցրութիւն, եւ դառնութիւն, աղութիւն. (Նիւս. բն. ՟Թ։)
Զպատճառս ջուրցն աղութեան. (Վեցօր. ՟Է։)
Ծով ջուրս հոսանաց բազմաց ըմպելով՝ զանամոքելի աղութիւնն ի խորոց զգայռի. (Պիսիդ.։)
Կծուութիւն եւ համ աղի. դառնութիւն. աղիութիւն, շօռութիւն. դուզլուլուգ. աճըլըգ. մելահաթ., ἁλμυρότης salsedo, ἅλμι salsugo
rock-salt.
· Calfa
Աղ մածեալ սառնատեսակ. հատոր եւ շառաշիղ աղի յստակ. փարլագ դուզ փարչէսի, ուլահ դուզու.
Թէոդիտովն ասէ, իբրեւ զաղ մածցին. զվանագոյն ականագոյնն երկնից աղուճակի նմանեցուցանէ կերպարանաց. (Ոսկ. ես. ՟Ծ՟Ա։)
s. pl. bitterness, grief, trouble;
crime.
· Calfa
«աղէտ, եղեռն». Պիտ. 408-9. Փիլ. (ստէպ). կայ միայն հոլովեալաղունք, աղունց, աղունս ձևերով. ՆՀԲ դնում է եզ. ուղ. աղուն. ըստ հոլովման պէտք էր դնել աղն, ն հլ։
ԱՂՈՒՆ որ եւ ԱՂՕՆ. Նիւթ աղալի յաղօրիս.
Որ զջաղացն շինէ, նա կարօղ է զաղունն պատրաստել. (Ոսկիփոր.։)
Եղեռն. եւ աղէտ.
Զհեշտ ցանկութեանցն եւ զայլոց ախտիցն զանվճար զաղէտսն. որոց իւրաքանչիւր ոք ի սոցանէ աղունց գործակ է. (Փիլ. լին. ՟Բ. 69։)
Հաւակ այնքանեացն եղեալ աղունց։ Ոչ մասնաւոր ինչ գործելով աղունս։ Յիշեցէք զդորա աղունս, զվայրավատմունս ընչիցն, եւ այլն։ Զգործեցեալ ի դմանէ աղունս յանդիման կացուցանել։ Զանվայելուչն կատարելով աղունս՝ առակելով զծնողսն. (Պիտ.։)
Աղունք, չարիք։ Աղունք՝ աղետից եւ թշուառութեան անուն է։ (Հին բռ.)
sweetness, insinuation;
knavery, craft.
· Calfa
Աղու կամ աղալեզու գոլն. քաղցրաբանութիւն. շատախօսութիւն. շաղաւաշուրթն աղուաշութիւն.
Կամ ոք ի մտացն հաստատութիւն եւ յառաքինութիւն հայի, եւ ոչ ընդ վայրած լեզուին աղութիւն. (Մանդ. ՟Ժ՟Ե. (ա՛յլ ձ. լեզուին շաղաւաշրթունքն։))
slip, cutting (to plant), layer.
· Calfa
Վասն աղուրայնոյ, որ զհին այգին նորես։ Քարշէ աղուրայ։ Տար զաղուրայնիդ։ Աղուրայ տար։ Զաղուրայդ գտաք եւ այլն. (Վստկ.։)
Որթն զարդարեալ զստեղն ի վայելչութիւն երկայն ձգմամբ աղուրեաց՝ պատատմամբ գնդակաց՝ տարածեալ տերեւովքն. (Փիլ. լիւս.։)
cf. Աղուրայ.
· Calfa
(յգ. սեռ. աղուրեաց) «որթի տաշ-տաթաղ անելու ճիւղը» Փիլ. լիւս. 164, որ և աղուրայ Վստկ. 143. ռմկ. յգ. աղուրայնի, ռեռ. աղուրայնոյ Վստկ. 61. նոյն է նաև աղօր «սերունդ, շառաւիղ» Մագ. թղ. էջ 205 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր, հտ. բ)-
ԳՒՌ (dialectal) Զարմանալի է, որ բառս պահուած է Այնթապի թրքախօս հայոց մէջ ախըրա, ա-խուրա ձևով. ախըրա եաթըրմագ «որթը տաշ-տաթաղ անել» (Բիւր. 1900, էջ 668). ուրիշ տեղ չեմ պատահած այս հազուագիւտ բառին։
Վասն աղուրայնոյ, որ զհին այգին նորես։ Քարշէ աղուրայ։ Տար զաղուրայնիդ։ Աղուրայ տար։ Զաղուրայդ գտաք եւ այլն. (Վստկ.։)
Որթն զարդարեալ զստեղն ի վայելչութիւն երկայն ձգմամբ աղուրեաց՝ պատատմամբ գնդակաց՝ տարածեալ տերեւովքն. (Փիլ. լիւս.։)
collyrium, eye-salve.
· Calfa
Աղջ տե՛ս Արջն։ Աղջիկ տե՛ս Աղիջ։ Աղջկտակ տե՛ս Եռեճ։ Աղջոկորել տե՛ս Աղշկորել։
dark, obscure, gloomy, black.
· Calfa
Մթին եւ աղջամղջին. (Յոբ. ՟Ժ. 21։)
Յաղջամղջին տեղի կացեալ. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ։)
Զաղջամղջին գունոցն սեւութիւն փոխել ի ձեան պայծառութիւն. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)
Փարատեա՛ յանձանց մերոց զաղջամղջին եւ զխաւարային խորհուրդս. (Ժմ.։)
Օր Տեառն ... աղջամղջին. յն. աղջամուղջ. (Ամովս. ՟Ե. 20.)
darkness, obscurity.
· Calfa
Ընդ աղջամուղջս առաւօտին ելին արքն արտաքս. (Յես. ՟Բ.) տե՛ս եւ ԱՐՇԱԼՈՒՇ։
Որոց աղջամուղջք խաւարին (այս ինքն խաւարի) յաւիտեան պահեալ կան. (Բ. Պետ. ՟Բ. 17։)
Ծագեալ արեգակն՝ զաղջամուղջ զխաւար զօդոյն լի արար լուսով։ Աղջամղջիւ լի են ամենայն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. լիւս.։)
Միգապատեալ կաս ի հուր հնոցին, եւ աղջամղջիւ յաննշոյլ գեհենին. (Մանդ. ՟Ա. եւ Եփր. խոստով.։)
Զիմանալի նոցա աչս ի բաց մաքրել յանգիտութեան աղջամղջէն, որ շուրջ զնոքօքն կայ. (Դիոն. ածայ. ՟Դ։)
Յորժամ աճէ մի կողմն լուսնի, միւս կողմն զնշանակ աղջամղջի ցուցանէ. (Շիր.։)
Զանլոյս աղջամուղջ գիշերոյն. (Պիտ.։)
Անլոյս աղջամղջիւ։ Աղջամղջաւն անօրէնութեան. (Սարգ.։)
իբր աղջամղջին.
maid, girl, virgin;
chamber-maid, female servant;
nursery-maid, child's maid.
· Calfa
Եթէ եղիցի աղջիկ կոյս՝ խօսեցեալ առն։ Ոչ եթէ մեռեալ է աղջիկդ։ Աղջիկ դու քեզ ասեմ, արի՛. եւ այլն։
Հանդերձ աղջկաւն. (ՃՃ.։)
Տարաւ զնա ի ներքս աներն իւր՝ հայր աղջկանն. (Դտ. ՟Ժ՟Թ. 4=9։)
Նաժիշտ. աղախին. խալայըգ.
Էր նորա աղջիկ մի եգիպտացի։ Եկն երկու աղջկամբք ... ասէ ցաղջկունսն։ Աղջիկն՝ որ դռնապանն էր. եւ այլն։
Ի յաղջկանէ վիմին շարժեալ. (Շար.։)
cf. Աղջամուղջ.
· Calfa
Ոմն, եւ աղջութիւնք իւր. (Նար. ՟Զ. (յայլ օրինակս, աղջամղջութիւնք, կամ աղջամուղջք։))
brine;
the action of salting in brine.
· Calfa
Ջուր յոր արկեալ իցէ աղ. աղ եւ ջուր. աղաջուր. սալամուրա, դուզլու սու.
Թանայր զհացն յաղջուր. չկարացի (ասէ) կլանել զպատառ հացին աղիւ, այլ արկի ջուր եւ աղ ի պնակ եւ թացի. (Վրք. հց. ձ։)
Արա՛ աղջուր. եւ թէ ծովու ջուր գտնաս, լաւն այն է։ Խառնեն զյօտի մոխիրն ի յաղջուրն։ Շինէ՛ աղջուր։ Մոխրաջրով եւ աղջրով լուանալ. (Վստկ. ՟Ճ՟Լ՟Բ. ՟Մ՟Ղ՟Զ։)
salt;
saltness;
ծով աղտից, salt-marsh.
· Calfa
Աղտ, ոյ, ոց. եւ ի, ից. ῤύπος sordes, σπίλος macula, ἱλύς limus, lutum, faex Անմաքուր ինչ շաղախիչ այլոց, եւ հետք նորա երեւեալ ի շաղախեալն. կեղտ. արատ. բիծ. քիր. փիսլիք. չիրք. չէքէ. եւ Գայռ. ցիխ. տիղմ. մրուր. ցեխ. թըն, չամուր. պալչըգ.
Աղային կամ աղի դարան, վայր, տեղի. որպէս թէ իցէ՝ աղուտ, աղտի։ Ըստ յն. աղ, եւ աղի. ἄλς sal. դուզ.
Գումարեցան ի ձորն աղի, որ է ծով աղտից։ Քաղաքք աղտիցն։ Գնաց ի հովիտս աղտիցն։ Բաժ աղտից, կամ տարազ պսակաց։ Հարկանէր Յովաբ զձորն աղտից. (Ծն. ԺԴ. 3։ Յես. ԺԵ. 62։ Բ. Մնաց. ԻԵ. 11։ Ա. Մակ. ԺԱ. 35։ Սղ. ԾԹ. վերնագր։)
Ճակատեցան ի ձորն աղտից։ Եւ ի ձորն աղտից՝ ջրհորք, ջրհորք նաւթի. (Ծն. ԺԴ. 8. 10։ Իսկ Յհ. կթ.)
Ընկալեալ պարգեւս զերիր մասն գեղաքաղաքին Կողբայ, եւ զաղտս նորին բովանդակաբար. կամ է հանք աղի, եւ կամ հասք, կամ շրջակայ վայրք եւ գիւղք իբր ալէթ. կամ վիլայէթ։
Սաստկացեալ աղտով եներկ զիս։ Լուասցէ տէր զաղտն ուստերաց եւ դստերաց Սիոնի։ Ոչ զմարմնոյ աղտն ի բաց ընկենլով. (Յոբ. Թ. 31։ ԺԴ. 4։ Ես. Դ. 4։ Ա. Պետ. Գ. 21։)
Արտաքս վտարի ի ձեռն ականջացն աղտն որ ի նմանէ. (Նիւս. բն. ԻԲ.)
Ո՞ւր են՝ որք ի տղմին թաւալին, եւ դուզնաքեայ աղտով մերով զուարճանան. (Առ որս. ԺԴ։)
Լի են աղտով (տղմոյ), եւ ի ջնջել աղտոյն եւ այլն. (Ոսկ. յհ. Ա. 23։)
Թաթաւեալ եւ թաղեալ աղտովք. (Եղիշ.։)
Նախատինս աւելորդ աղտոյ իւրեանց զկրակն առնէին. (Փարպ.։)
Զոտս լուացի ի հնոյ աղտից. (Շար.։)
Ծածկեալ փոշւով եւ աղտիւ. (Վրք. հց. ԺԴ։)
Իբր աղտ հոգւոյ, կամ ախտ. մեղք.
Ի բա՛ց թօթափեսջիք զամենայն աղտ չարեաց. (Ագաթ.։)
Որ զոգւոցն մաքրեաց զերեսս յաղտոյ մեղացն. (Պիտ.։)
Սխրականութիւն աղտոց մեղանաց. (Նար. ՂԳ։)
Յորժամ յագահութենէ եւ յամենայն աղտոց սուրբ իցեն. (Իսիւք.։)
Մեղքն այնչափ աղտ եւ կեղտ կուտեն. (Ոսկ. մ. Բ. 12։)
Արճիճի աղտ ա՛ծ ի տակքն. (Վստկ. ՄԽԸ։) (Բժշկարան.։)
Նախ ընտրեսցէ իբրեւ արծաթ, զի աղտն այրեսցի. (Ագաթ.։)
Գոյ աղտ յոսկին քո՝ որով պարծիս. (Վանակ. յոբ.։)
Զաղտն ելեալ ի միջոյ իւրմէ, եւ զծնունդս զոր ծնանիցի, կերիցէ. (Օրին. ԻԸ. 57։)
Ի ծնունդքն (քուռակի ձիոյ) զաղտքն մի՛ քարշեր. (Վստկ. յԺ։)
χόριον կամ κόριον secundina, secundae Թաղանթ սաղմի կենդանեաց յարգանդի մօր, որպէս շապիկ կամ քօղք բնութեան. տղի ընկեր, տղայ. տուվագ. մէշիմէթ.
cf. Աղտաղտուկ.
· Calfa
Յերեւել խաղողոյ յորթոյ՝ ջուր թթու եւ աղտաղտ ունի. (Վեցօր. ՟Ե։)
Ոչ եւս քաղցուն ջուր ըմպելի՝ աւելի քան զաղտաղտն գտանել անպիտանութիւն. (Պիտ.։)
Եղեն աղտաղտ կերակուր դիւաց. (Վրդն. սղ. եւ Երգ.) ուր գրի ԱՂՏԱՂՏԱՆ։
Եւ ոչ աղտաղտին տեղւոջ ջուր քաղցր առնել. (Յկ. ՟Գ. 12։)
Չարահոտութեամբ աղտաղտին ջրոց թմբրեցուցանէ. (Պիտ.։)
Ջուրս աղտաղտին՝ անախորժելի ծարաւեաց արբման. (Նար. ՟Լ՟Թ։)
թեթէտեւ ասացից, ոչ ոք լուիցէ, զի աղտաղտ իցէ երկիր մեր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)
ԱՂՏԱՂՏ ԱՂՏԱՂՏԻՆ. ἀλυκός salsus Ունօղ զաղտ՝ ըստ որում աղ. աղի. աղեհամ. աղի, լեղի. շօռ. դուզլու. աճը.
salt, saline, brackish.
· Calfa
cf. Աղտաղտ. ἀλμυρός salsus աղի. շօր. դուզլու.
Բնակեսցէ յերկիր աղտաղտուկ. (Երեմ. ՟Ժ՟Է. 6։)
Յաղտաղտուկն առաքես ծով. (Մագ. ՟Ծ՟Զ։)
Աղտաղտուկ ջուր։ Աղտաղտուկ՝ ծովային։ Աղտաղտկով խառնեալ ըմպելին։ Կինն փոխեալ լինէր յաղի բնութիւն. քանզի հրակէզ եղելոյ գաւառին՝ աղտաղտուկն ոչինչ նուազ (քան զայն) անպտուղ է. (Փիլ.։)
Յաղտաղտուկ կորստական ջուրցն մեղաց. (Իգն.։)
Յաղտաղտուկ անհաւատութենէն ի վեր ամբարձան. (Ածաբ. նոր կիր.։)
Աղտաղտուկ կենցաղ. (Լմբ. սղ.։)
Աղի եւ ծովային վայր. երկիր աղի եւ խոնաւ. շօռ տեղ. շօրիսթան. չօրագ եէր. չօրագլըգ. Wgrec salsugo, salsilago, marina vel salsa loca
Բնակեսցէ յաղտաղտուկս անապատի։ Բնակութիւնս նմա զաղտաղտուկս։ Արար զերկիրն պտղաբեր յաղտաղտուկս. (Երեմ. ՟Ժ՟Է. 6. Յոբ. ՟Լ՟Թ. 6։ Սղ. ՟Ճ՟Զ. 34։)
Պտղաբերութիւն գաւառին դարձաւ յաղտաղտուկ. (Խոր. ՟Գ. 7։)
Որ յաղտաղտուկ աշխարհի մխեալ ես. (Մաշկ.։)
to be stained or soiled, to grow greasy or dirty.
· Calfa
ῤυπάω, καταρρυπόομαι, sordeo, sordidor, conspurior, contaminor Շաղախիլ աղտեղութեամբ. պղծիլ. աղտոտիլ, մնտռիլ, ապականիլ. քիրլէնմէթ.
Որ աղտեղանալոցն է, աղտեղասցի. (Յայտ. ՟Ի՟Բ. 11։)
Ձեռացն եւ երեսացն եւ այլոց անդամոցն աղտեղացեալ ի կայծականց հրոյն. (Նիւս. սքանչ.։)
Հարսնդ ոչ աղտեղացար. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ի գարշ ցանկութեանց ոչ աղտեղացան. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
that likes filth or dirt.
· Calfa
Սիրօղ աղտեղութեան. անմաքրասէր. գարշասէր. ցանկասէր. գարշելի.
Իշխանք աղտեղասէրք. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ձեր աղտեղասէր օրինացդ. (Փարպ.։)
Ի տեղի՝ ուր չիք իշխանութիւն աղտեղասիրաց. (Մծբ. ՟Ժ՟Է։)
to soil, to dirty, to stain, to besmear with filth or grease, to befoul, to bedaub, to sully, to tarnish, to grease.
· Calfa
Լուացի զոտս իմ, զիա՞րդ աղտեղացուցից զնոսա։ Որք ոչ աղտեղացուցին զհանդերձս իւրեանց. (Երգ. ՟Ե. 3։ Յայտ. ՟Գ. 4։)
Զբերան բամբասանօք պղծեցի, եւ զլեզու իմ դատարկ բանիւք աղտեղացուցի. (Եփր. խոստ.։)
Ամենայն մեղք աղտեղացուցանեն զհոգին. (Ոսկ. յհ.։)
Քակելով զճշմարտութիւնն, եւ աղտեղացուցանելով զաստուածաբանութիւնն. (Բրս. ծն.։)
Զառաջին մարդասիրութիւնն աղտեղացուցաք. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Տալ աղտեղանալ. աղտեղի առնել. աղտեղել. զազրացուցանել. շաղախել. պղծել. աղտոտել, կեղտոտել, մնտռել. քիրլէթմէք. պերպատ եթմէք. μολύνω, ῤυπαίνω polluo, inquino, sordido, maculo, conspurco, contamino
Թագաւոր ոչ աղտեղացուցանէ զինքն, որ ոչ անմիջակաբար խօսի ընդ ամբոխի. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա։)
cf. Աղտեղացուցանեմ.
· Calfa
Ոչ է իմ աղտեղեալ զանուն իմ եւ զանուն հօր իմոյ։ Եւ զպատմուճանն որ ի մարմնոյն իցէ աղտեղեալ. (Տոբ. ՟Գ. 17։ Յուդ. 23։)
Տեսին զսրբութիւնսն աւերեալ, եւ զսեղանսն աղտեղեալ. (Ա. Մակ. ՟Դ. 38։)
Զգիրս հայհոյեցին, եւ զճշմարիտն ոչ իմացեալք՝ աղտեղեցին զգիրն. (Փիլ. սամփս.։)
Զսրբութիւն մեր աղտեղեցաք. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
Եթէ միով իւիք աղտեղեսցի, ոչ կարասցէ ունել զանաղտութիւնն. (Նիւս. կուս.։)
Ընդէ՞ր զտանողացդ ոտից սրբութիւն ճանապարհաւն ժանդից աղտեղեր (այս ինքն աղտեղեցեր)։ Աղտեղեալ գունով զազրութեան։ Ոչ աղտեղիլ յուրուական ինչ պղծութենէ. (Նար. ՟Խ՟Զ. ՟Ի՟Ա. ՟Ղ՟Գ։)
soiled, dirtied, spotted, befouled, stained;
impure, filthy, obscene;
greasy, muddy, mucky, nasty, dirty.
· Calfa
Զգեցեալ էր հանդերձս աղտեղիս։ Մտանիցէ անդր եւ աղքատ ոք ի հանդերձս աղտեղիս. (Զքր. ՟Գ. 3։ Յկ. ՟Բ. 2։)
Որ ի հրեշտակացն օրհնի, ի ձեռաց աղտեղեաց (այս ինքն յաղտեղի ձեռաց) ընկալեալ լինի. (Ոսկ. նոր կիր.։)
Այրել զաղտեղիսն, եւ պահել զսրբեալսն. (Ագաթ.։)
Զերեսացն աղտեղի տեսիլ. (Նար. ՟Ի՟Թ։)
Ոգւով աղտեղեաւ անխտիր մատուցանես. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ կարեմ յաղտեղի կենաց նորա տեսանել զնա. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Որ ի ծածուկ ինչ գործի ի նոսա, զայն եւ խօսել աղտեղի է. (Եփես. ՟Ե. 12։)
Որ ոչ ունի զաղտեղի շարժմունս. (Յճխ. ՟Զ։)
Ծանեաւ զխորհուրդ աղտեղի գողութեան մատնչին. (Զքր. կթ.։)
Ի ճակաճան աղտեղի գործոց. (Յհ. կթ.։)
Սէր աղտեղի. (Շ. այբուբ.։)
Պղծութիւն զայր ժանտագործ աղտեղի առնէ. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 9։)
ῤυπαρός sordidus Շաղախեալ կամ ներկեալ աղտովք. անմաքուր. աղտոտ, կեղտոտ. քիրլի. մուրտար.
ԱՂՏԵՂԻ ԱՌՆԵԼ. Աղտեղել. աղտեղացուցանել. ἑμμολύνω inquino, polluo աղտոտել. քիրլէթմէք.
greasiness, dirtiness, foulness, stain, impurity;
turpitude, excess;
sweepings;
excrement;
տուն աղտեղութեան, privy, necessary;
անօթ աղտեղութեան, chamber-pot or utensil.
· Calfa
ῤυπαρία, ῤύπος, ἁκαθαρσία sordes, immunditia, impuritas, ἁσχημοσύνη turpitudo աղտոտութիւն, մնտռութիւն. քիր. փիսլիք. մուրտարլըգ. Աղտ. աղտութիւն. արատ. եւ աղտեղի եւ ամօթալի իրք, որք պղծեն զմարմին կամ զհոգի. աղբ. աղբեւք. անսրբութիւն. պղծութիւն.
Ի բաց թօթափեալ զամենայն աղտեղութիւնս։ Զի մի՛ ունիցի ինչ արատ կամ աղտեղութիւն։ Ծագեսցեն երեսք քո իբրեւ զջուր յստակ, մերկասցես զաղտեղութիւն։ Հանին արտաքս զամենայն աղտեղութիւնս՝ որք գտան ի տանն տեառն։ Փորեսցես նովաւ, եւ ածեալ ծածկեսցես զաղտեղութիւն քո. (Յկ.։ Եփես.։ Յոբ.։ ՟Բ. Մնաց.։ Օրին.։)
Զներքին եւ զարտաքին աղտեղութիւնս մեր նոքօք (ջրովք) լուանամք. (Եզնիկ.։)
Տունս դաշտանաց եւ աղտեղութեան շինէք։ Անօթս աղտեղութեան կազմէք. (Փարպ.։)
Զոգիս իւրեանց սրբութեամբ առանց աղտեղութեան պահել. (Ագաթ.։)
Իբր աղտեղաբանութիւն.
Յօժարութեամբ լսէր աղտեղութեան բանիցն սուրմակայ. (Խոր. ՟Գ. 6։)
Որ անխտիրն է յաղտեղութիւնս։ Անժոյժ աղտեղութիւնք. (Յճխ.։)
Մարդիկ՝ լի ամենայն աղտեղութեամբք. (Փարպ.։)
Լսել անգամ զաղտեղութեանցն ի՞բր առնոյր յանձն. (Պիտ.։)
Զսէր յեղաշրջեալ փոխէ ի յաղտեղութիւն։ Ցանկականիս բնական ներգործութիւնն՝ առ Աստուած սէրն է, եւ ո՛չ աղտեղութիւնն. (Լմբ. սղ.։)
sumach-tree;
sumach.
· Calfa
«մի տեսակ թթու բոյս, որի փո-հին Կովկասում և Պարսկաստանում ձուածե-ղի, ձկան և լուլա քաբաբի վրայ են ցանում. rhus coriaria, սմաղ, սօմաք, (որ է ասոր. [syriac word] ︎ sūmāqā և նշանակում է բուն «կար-միր») Խոր. աշխ. Մխ. բժշ. ռամկաբար գրւում է նաև ախտոր, աղտուր։
ԳՒՌ (dialectal) Խրբ. աղղօր։
Լինի ի տայս եւ աղտոր. (Խոր. աշխարհ։)
miserable, wretched, sorrowful;
raging, violent.
· Calfa
Ունօղ աղցից՝ պիտոյից՝ կարեաց. ընդ հարկաւ կարօտութեան անկեալ. իբր ἑνδεής indigens պէտք ունեցօղ, կարօտ. եօխսուլ. միւհթաճ. հաճէթլի.
Միակի մերովս աղցաւոր, յոքնապատիկ պատուով բիւրաւոր. (Նար. ՟Մ՟Ծ՟Բ։)
Աղցաւոր կեանք, կամ կենցաղ։ Աղցաւոր կոչէ զներկայ կեանս, այս ինքն հարկաւոր (ընդ հարկաւ պիտոյից անկեալ) (Անյաղթ. եւ Շ. բարձր. եւ այլն։)
Աւելորդ է, զի չէ՛ աղցաւոր։ Առ կեալ աղցաւոր հաց եւ ջուր են, իսկ առ ի բարի՛ կեալ՝ անախտութիւն եւ առողջութիւն։ Աղցաւոր համարեցաւ մասն ընդունել։ Աղցաւորացն դիւրագիւտք լինէին. (Փիլ.։)
Աղցաւոր պիտոյից կարօտեալ։ Զաղցաւոր չափաւորացն դիւրութիւն։ Վասն չքաւորութեան աղցաւորացն. (Պիտ.։)
Որ յօրէնս երկրայինս աղցաւոր կրից զերկնային ածեալ մատուցեր. (Նար. կուս.։)
Զխոնաւն ի վեր առաքէ իբրեւ հանգանակ աղցաւոր. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
Որոշեալ յանշնչից եւ յաղցաւոր տարերց. (Անան. եկեղ։)
wretchedness, misery.
· Calfa
Վիճակ աղցաւոր. կարօտութիւն կամ կարիք եւ պարտիք բնութեան. իգթիզա. իհթիյաճ.
Խոնարհին ըստ յանցանացն Ադամայ ընդ մարմնոյ աղցաւորութեամբ եւ կրիւք։ Եցոյց իւր զբազմապատիկ չարչարանացն կիրս ի մարմնոյս աղցաւորութենէ. (Լմբ. սղ.։)
Աղցաւորութիւն աղքատութեան. (Շ. յկ. ՟Ծ։)
s. pl. evil, misery, grief, pain.
· Calfa
Աղցից եւ հարկի տեղի է ոգին՝ ի հակառակացն միշտ լցեալ։ Գաղտուկ շոպեսցեն գողանալով՝ յաղցիցն բռնադատեալք. (Փիլ. լին. եւ Փիլ. քհ.։)
Յապականութիւն լուծեալ ի յաղցից հարկէ մարմնոյն։ Եւ ոչ մի ինչ աղցս ի վերայ ածելով. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. կուս.։)
Առ ի զմեծամեծսն եւ զգլխաւորագոյն աղցս կարեացն դիւրելոյ. (Պիտ.։)
s. adj. beggar, mendicant, pauper;
poor, indigent, needy, necessitous, miserable, beggarly.
· Calfa
πτωχός, πένης, πενιχρός pauper, inops, mendicus Չքաւոր յաղխից կամ յաղցից. անինչ. տնանկ. ցականեալ. կարօտեալ. տառապեալ. մուրող. ախքատ, մուրացկան. ֆագըր. ֆուգարէ. տիլէնճի. տէրպետէր.
Ակն աղքատի մի առնուցուս, եւ մի՛ երեսաց աչառիցես կարօտի։ Ոչ չոգար զհետ երիտասարդաց՝ զաղքատաց կամ զմեծամեծաց։ Ոչ ոք մնաց բաց յաղքատաց երկրին։ Զաղքատս անյարկս տա՛ր ի տուն քո։ Մի՛ դարձուցաներ դու զերեսս քո յամենայն աղքատոյ։ Որ կատակէ զաղքատով, բարկացուցանէ զԱրարիչն նորա. եւ այլն։
Մեծատանց տալ պատիւ, եւ զաղքատօքն զանց առնել։ Գարշեցա՞ր յաղքատէն, գարշեսցի ի քէն՝ որ յաղագս աղքատին աղքատացաւ. (Սարգ. յկ. ՟Զ։)
Որ ողորմի աղքատոյն՝ այս ինքն փոխ տայ. (Բրս. վաշխ.։)
Եթէ աղքատ իցէ ի գնոցն. (Ղեւտ. ՟Ի՟Է. 8. (յն. խոնարհ, կամ ի վայր)։)
Իբրեւ զայր ոք աղքատ ի մարդասիրութենէ. (Ոսկ. ես. ՟Ծ՟Դ։)
Թէպէտ եւ յանօթոց աշխարհիս աղքատ իցէ։ Ճոխ բոլորովին ընդ լաւագունին, եւ աղքատ ի հակառակէն. (Գր. հր.։)
Ոչ քահանայութեան աղքատ այն որ յամենայն իսկ քահանայութենէ առնոյր զպաշտօն. (Սեբեր. ՟Բ։)
Այլ միշտ փարթամ կամ ի նոսին, աղքատ բարեաց ամենեւին. (Յիսուս որդի.։)
Իբր աղքատին. յետին. նուաստ. միսքին. սէֆիլ.
Յաղքատ տանէ ելով։ Յաղքատ չքաւորութենէ փախչել. (Պիտ.։)
Ի ձեռն մեր աղքատս բանի. (Լմբ. թղթ.։)
Ըստ աղբիոնի (աբիոնի) աղքատ մտածութեանն. (Խոսրովիկ.։)
poorly, beggarly, like a beggar.
· Calfa
πενιχρῶς pauperum more, per inopiam Իբրեւ աղքատ. աղքատութեամբ.
Ընկալա՛յք յաղագս աղքատսիրութեան բանս, մի՛ աղքատաբար, այլ առատապէս. (Ածաբ. աղք.։)
Փոխանակ զի աղքատաբար եւ տկարաբար ունէին նոքա (այս ինքն աբիոնացիքն) զՔրիստոս. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 27։)
act of spoiling the poor, extortion of the poor.
· Calfa
Ուտելն զինչս աղքատաց. հարստահարութիւն. յափշտակութիւն. աղքըտի բաներն ուտելը.
Դարձայք ի զրկութիւնս եւ յաղքատակերութիւնս. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
of poor abilities, weak, foolish, imbecile.
· Calfa
Այնպէս աղքատամիտ ես, եւ զաստիս խնդրես. (Լմբ. պտրգ.։)
to look, to give a look, to cast the eyes on, to see;
to look upon, to gaze on, to consider attentively, to look in the face, to observe, to contemplate, to speculate, to weigh well;
to take care;
to concern, to regard;
to have in view, to aspire to, to aim at;
to face, to front, to look on, to overlook;
գեղեցիկ հայելով, handsome, elegant, beautiful, charming;
— ի վեր, to look up;
— ընդ պատուհանն, to peep or look in at the window or through the window;
— գաղտագողի, to look stealthily at;
պշուցեալ — յոք անյագ, to gaze with greedy or devouring eyes at, to stare at;
— յայրատս or յայրատութեամբ, to look at impudently, lustfully, lewdly;
— յոք սիրով, գորովալից աչօք, to look at lovingly or tenderly, to look sweet upon, to cast sheep's eyes on, to ogle;
— խանդաղատանօք, to gaze on dotingly, with fondness, with glistening eyes;
ընդ ակամբ — յոք, to look scornfully at or with contempt;
— մտօք, to contemplate, to muse on;
ոչինչ հայեցեալ ի, in spite of, despite;
մինչդեռ նա այսր անդր հայէր, as he looked about or around.
· Calfa
Հայեցաւ ի նա։ Ամենեքեան հայէին ի նա։ Աչք ամենեցուն ի նա հայէին։ Բնաւ հայէի իսկ ի քեզ։ Հայեցաւ նա ի բարձանց ի սրբութենէ իւրմէ։ Մարդ հայի յերեսս, եւ աստուած ի սիրտս։ Հայեսցո՛ւք ի զօրագլուխն հաւատոց։ Հայեա՛ց յաղքատութիւն իմ, կամ յօգնել ինձ։ Հայեցեալ յերեսս ձեր։ Ոչ հայեցան յիս մերձաւորք իմ։ Ոչ հայեսցի յիս ակն տեսողի։ Հայեցան առ նա ի խոնարհ։ Հայեցար յերկիր։ Հայել ընդ պատուհանն, ընդ վանդակապատն, ընդ նա, ընդ իս, ընդ երեսս սոդոմացւոց. այր ընդ ընկեր իւր, եւ այլն։
Ո՛վ որ սխրանայք ընդ արքունեացն փառս, հայեցէ՛ք ի վեր. (Լմբ. տաղ հրեշտ.։)
Ի խորհուրդս ամբարշտաց հայեցար։ Հայեա՛ց տէր յիրաւունս իմ։ Եղիցին ականջք քո հայել յաղօթս ծառայից քո։ Հայեցար յերկիր, արբեցուցեր զնա։ Հայեցարո՛ւք ի հրամանս օրինացն։ Ոչ հայեցան յօրէնս քո։ Հայեա՛ց յանձն քո, կամ հայեցարո՛ւք յանձինս ձեր, գուցէ եւ այլն։ Պա՛րտ եւ արժան է խնամակալութեամբ ի թագաւորի հայել բանս. (Ածաբ. ժղ.։)
Ասելոյդ քո խորհուրդ ի մանիքեցւոցն հայի աղճատանս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Որ ի սնափառութիւնս հայի՝ եթէ պահէ կամ աղօթէ կամ ողորմութիւնս առնէ, կորուսանէ զամենայն վարձս իւր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 25։)
Հայէր զնոսա քաղցրութեամբ։ Հայէր զնոսա զնծութեամբ եւ ուրախութեամբ. (Եպիփ. ծն.։)
ՀԱՅԵԼ. προσέχω (յորմէ Պռօսխումէն). attendo, animadverto ἑπισκέπτομαι visito γρηγορέω vigilo. Դիտել. ակնառոյց լինել. այց առնել. զննել ուշ ունել. միտ դնել. զգոյշ լինել. արթուն կալ. աղէկ նայիլ.
to continue, to persevere, to last, to endure;
to frequent;
ոչ —, to discontinue, to interrupt, to cease;
— յաղօթս, to continue instant in prayer.
· Calfa
Էին հանապազորդեալք յաղօթս, կամ վարդապետութեան առաքելոցն. (Գծ. ՟Ա. 14։ ՟Բ. 42։)
Նոյն խորհուրդ զենման միշտ հանապազորդիլ մինչ ի միւսանգամ նորայն յայտնութիւն. (Անյաղթ բարձր.։)
Հանապազորդեա՛ մեզ, զի քո խաղաղութիւնդ պահպանեսցէ. (Խոսր.։)
to repose, to take repose, to be at ease;
to rest, to cease from work, to relax, to refresh oneself;
to end, to stop, to stand still, to halt, to be settled;
to lodge, to sojourn;
to cease, to end;
to die, to depart this life;
to be buried;
to rest in heaven;
— ի վաստակոց, to take rest from work, to pause from labour;
— ի խաղաղութեան, to rest in peace;
հանգիր ի սրտամտութէնէ, let your anger cease;
եմուտ անդ —, he went in to ease himself.
· Calfa
Ի նմա հանգուցեալ են աստուածեղէն կամք. (Յճխ.։ Հանգիցէ յիս ամենակալ հոգիդ խաղաղութեան. Նար. ՟Ժ՟Զ։)
Սկսեալք ... հանգեան ի յիսներորդ ՟Ըերորդի ողոմպիադին, կամ ի հարիւրերորդ ՟Դ՟Ժերորդն։ Սկսեալս յեգիաղեայ, եւ հանգուցեալս ի զեւքսիպպոս։ Հանգուցեալս ի մարկոս վաղերիոս. (Եւս. քր.։)
ՀԱՆԳՉԵԼ. Վախճանիլ, եւ թաղիլ մարմնով, որպէս եւ հոգւով մտանել կամ գտանիլ ի հանգիստն երկնից.
Զհաճոյական աղօթս հատուցեալ ի քրիստոս հանգեաւ. (Կորիւն.։)
Ի քաղաք տեառն ... գնասցես յուսով, եւ հանգիցես ընդ հրեշտակաց դասս։ Ի հանգիստ քո տէր՝ ուր ամենայն սուրբք քո հանգչին. (Շար.։ Տե՛ս եւ ի վեր անդր՝ ՀԱՆԳՈՒՑԱՆԵԼ։)
to enter the lists, to fight, to wrestle, to vie with;
to labour hard, to strive, to endeavour, to try, to attempt;
to signalize or distinguish oneself, to render oneself illustrious, to be celebrated, renowned, to be made public with praise;
to show one's courage or mettle, to figure, to shine;
to assemble at a public festival or ceremony, to celebrate;
քաջայաղթ —, to make stupendous conquests, to do or work wonders;
յաղթող —, to remain victorious;
յաղթող — իրիք, to be victorious over, to be conqueror.
· Calfa
Ըստ նոցին նմանապէս հանդիսանայ՝ առ բարւոք յաղթանակացն յոյս. (Դիոն. եկեղ.։)
Հանդիսանալ ի բարի վարս, կամ ի բարեպաշտութեան վարս, ի պահել զպատուիրանս, կամ ի կեանս կենցաղօգուտս. ի բոլոր բարեկարգութիւնս կամ յոչ ախորժելիսն աստուծոյ, կամ ի տեսութիւն բանիս։ Հանդիսացայց ըստ կարուղութեան իմում։ Հանդիսացայց օրինակաւ իւիք յայտնի կացուցանել. (Յճխ.։ Յհ. կթ.։ Նար.։ Նչ. եզեկ.։ Առ որս.։ Սարգ.։)
Առաքեալքն աղօթիւք հանդիսացան։ Աղօթիւք եւ յիուս հանդիսանայր անկարօտն աղօթից. (Խոսր.։)
Առ հրեշտակական բարեբաստութեանցն անցեալ հանդիսանայ. (Անյաղթ բարձր.։)
to solemnize, celebrate with pomp or display;
to signalize;
to count, to enumerate;
թատերախաղ —, to play, to act, to perform;
անպարտելի —, to render invincible.
· Calfa
Հանդիսացուցանէ կրթել ի խաղացման եւ ի դադարման. (Պիտ.։)
Ի հանդիսացուցանել եւ համար առնել զօրացն արքունի։ Ի սկիզբն կենցաղոյս հանդիսացոյց յինքեան զդաւիթ ճշմարտեալ. (ՃՃ.։)
to speak, to talk, to discourse, to converse;
to confer, to treat, to negotiate;
to betroth, to affiance;
— լեզուս, or ի լեզուս, to speak many languages;
— — եզակի, to thee-thou;
— ուղիղ, to speak out, distinctly — ի սրտի, to think, to meditate, to ruminate;
— սպառնալեօք, to speak threateningly or sharply;
— զքաղաքականութենէ, to talk politics;
տալ — զանձնէ, to be talked of;
to get a bad name;
— զումեքէ ի մահ, to compass a person's death;
— չարութիւն, to speak ill of, to slander;
— հաւու, to crow;
նա խօսեսցի առ ի քէն, he shall be thy spokesman;
— ումեք զկին, to betroth, to promise or to give in marriage;
— իւր զկին, to espouse, to marry;
կոյս խօսեցեալ առն, a vergin espoused to a man;
խօսեցայց ինձ զքեզ, I will marry you;
cf. Ընդ վայր.
· Calfa
ԽՕՍԵԼ Ի ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ, կամ Ի ՀԱՇՏՈՒԹԻՒՆ ԽԱՂԱՂՈՒԹԵԱՆ. Դաշնաւորիլ եւ հաշտիլ. խաղաղութիւն առնել. ... (՟Ա. Մակ. 10։ ՟զ. 49. 60։)
Եկեալք ի միաբանութիւն՝ խօսեսցին ի խաղաղութիւն ընդ թագաւորին յունաց. (Փարպ.։)
զի գթասցի փեսայդ ի հարսնս՝ որ խօսեցաւ ի քէն. (Տաղ.։)
ԽՕՍԵԼ ՀԱՒՈՒ. φωνέω vocem edo vel emitto, canto. Ձայն արձակել աքաղաղի ի սահմանեալ ժամու. Խօրօզին կանչելը. (Մտթ. ՟իզ. 34. 74. 75։)
hiding, concealment, secret;
cover, covering;
dress;
եր զխաւար ի —իւր, he made darkness his secret place;
— թաղման, shroud;
— անկողմոյ, counterpane;
— կահուց, cover;
— կառաց, hammer-cloth;
— ձիոց, horse-cloth;
housing;
— նաւուց, awning.
· Calfa
ԾԱԾԿՈՅԹ. ի թանձրացեալն, Ծածկոց. օթոց. զգեստ. պատրուակ. ծածկիչ. յարկ. եւ Բան գաղտնի կամ մթին.
ἁποκρυφή, ἁποκρυφηδόν, σκέπασις, σκέπασμα, σκηνή absconsio, obumbratio, operimentum. Ի վերացելն՝ Ծածկութիւն. ծածկումն. պատումն. հուանաւորութիւն. եւ Գաղանիք.
birth, delivery;
after-birth;
origin, source, rise, birth;
ovarium;
ի ծնէ, by birth;
from one's birth;
կոյր ի ծնէ, born-blind, blind from his birth;
զծնէ կաղն դնացուցանել, to cause the bornlame to walk;
*mole;
*patch.
· Calfa
Զծնէ (այսինքն զ՝ի ծնէ) կաղն գնացուցանէր. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ա։)
ԾԻՆ. Խորշ մայրենի արգանդի. համք մօր. եւ Սաղմն. (որպէս լծ. ընդ կին. որ ըստ յն. γυνή . ար. զէն, զէննէ ).
full;
superabundant, copious;
fully, completely, thoroughly, entirely;
perfectly;
լի առնել, to fill, to load, to heap;
զբազում լսելիս լի արար բանն, many have heard him;
լի լինել, cf. Լիանամ;
լի եւ լի, cf. Լիուլի;
լի ափով, ձեռօք, by handsful, profusely, generously;
լի աւաբաւ, loaded with booty;
լի փառօք, covered with glory;
լի աւուրք, full of years, old;
լի մտօք, sensible, judicious, wise;
լի երախտագիտութեամբ, full of gratitude, of affection, of faults;
զաւուրս տասն լի, ten entire days;
լի կատարեալ, բովանդակ, perfectly full, entire, complete, perfect, cf. Լիակատար;
լուսին լիով լուսով նկարեալ, full moon;
բաժակ գինի լի արկանել, a glass of wine full to the brim;
լի զհասակ մարմնոյն ունել, to be adult, to arrive at man's estate;
լի են բերանք նոցա ծաղու, they are full of laughter, of merriment;
լի ասացեր, you are quite right.
· Calfa
Որոց լի են բերանք նոցա ծաղու։ Առ յաճախութիւնն զեղուն, առ անբաւութիւնն՝ լի։ Փարթամքն ընչիւք ոչ դեգերին առ դուռս լիոցն. (Նար. ՟Զ. ՟Խ՟Դ. ՟Ծ՟Թ։)
Յագին եւ լիքն՝ կարօտութեամբ նուաղեալ. (Համամ առակ.։)
stuffing;
any thing used to fill up a vacancy;
knuckle-bones;
dice;
— խաղալ, to play at knuckle-bones.
· Calfa
Իբրեւ զմանկաւոյ խաղ համարին, եւ իբրեւզանիւս, եւ իբրեւ զլիցս, եւ զգունդս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 22։)
տայցէ նմա ճակգարանս, որ է լից ոսկրեայ, եւ կոճ որով տղայքն խաղան. (Կեչառ. աղեքս.։)
ἁστράγαλος, κύβος talus, cubus, alea. Ոսկրն՝ որ լնու զմիջիայլոց սրունից եւ ոտից, եւ լինի խաղալիկ տղայոց. ... եւ Քուեայ. զար.
to fill;
to accomplish, to fulfil;
to spread, to diffuse;
to complete, to consmnate;
to load, tore-load, to fill again;
to repeople;
to glut;
to stuff;
— զաղեղն, to bend the bow;
— լուսնի, to be at the full (moon);
— զօրէնս, to fulfil the law;
— զօրէնս բնութեան, to satisfy the laws of nature;
— զոք օրինօք տեառն, to instruct in, to fill with knowledge of the divine law;
— զքաղց, զծարաւ, to drive away hunger, to satisfy;
to quench thirst;
— զիղձս, to satisfy or content on's wishes;
— զպէտս, to satisfy one's necessities;
— զձեռս, to give to the priest, to consecrate;
to be consecrated;
արեամբ — զձեռս, to dip the hands in blood, to assassinate;
— զոք պարգեւօք, to load with gifts;
— զտեղի, to take the place of, to substitute, to replace;
— մինչ ի վեր, to fill up to the brim;
ընդ ամենայն տեղիս — զաւետարանն Քրիստոսի, to spread the gospel of Christ everywhere.
· Calfa
Ելից զտիկն ջրով։ Լցէ՛ք զթակոյկսդ ջրով, եւ լցին զնոսա մինչեւ ի վեր։ Արկցե՛ս յամենայն ամանս, մինչեւ լցցին։ Աճեցէ՛ք, եւ բազմացարո՛ւք, եւ լցէ՛ք զերկիր։ Լցցին տունք շանաճանճիւ։ Բերանք ճշմարտիցլցցին ծաղու։ Լցաւ սիոն իրաւամբք եւ արդարութեամբ։ Օգնականութամբ լցեալ բարձրելոյն։ Լցան յիմարութեամբ, կամ նախանձու։ լցաւ հոգւով սրբով.եւ այլն։
Մինչեւ լնիլ քաղաքամիջաց հիւանդօք. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Լնուլ զկամս, կամ զփափաք, զբաղձանս, խնդիրն. (ի բազում գիրս։)
Լնոյր ասացեալն։ Ծաղկէ լնու չափ հասակին. (Շ. մտթ.։ Լմբ. սղ.։)
Լնուլ ըզքաղց, կամ զծարաւ. (Սարգ.։ Վրդն. եւ այլն։)
Կամ Շաղախել զձեռն.
light;
brightness, splendour;
fire;
illumination;
day;
sun;
sky;
eye;
լոյս, լոյս անեղ, Eternal light;
լոյս հաւատոյ, լոյս մտաց, the light of faith;
light of intellect;
լոյս քաղցր, a gentle light;
լոյս զոդիակոսի, northern lights, (aurora borealis);
լոյս ելեկտրական, electric light;
լոյս կազի, gas light;
ի լոյս, by the light of, in broad daylight, openly, visibly;
եղիցի՛ լոյս, եւ եղեւ լոյս, let there be light! and there was light;
լոյս սո՛ւրբ, ողջո՛յն ընդ քեզ, անդրանիկ դու երկնից ծնունդ, եւ կամ՝ մշտնջենին յաւատակից դու ճառագայթ, hail, holy Light! offspring of heaven firstborn, or of the Eternal coeterhal beam;
չիք լոյս անվթար կամ բաժակ անմրուր, no joy without alloy;
ծագել լուսոյ, to dawn;
մինչ լոյսն զգիշերն մերկանայր, it was scarcely break of day, at day break, at early down;
ի լոյս գալ, ի կենաց հասանել, to come out, to appear;
to come into the world, to be born;
to give birth or life to;
կորուսանել զլոյս աչաց, to lose one's sight;
լոյս տալ աչաց, to open the eyes, to cause to perceive, to warn;
ամփոփել լուսոյ ուրուք, no longer to behold the light of day, to die;
ի լոյս ածել, հանել ի լոյս, to bring to light, to discover, to publish, to illustrate;
ի լոյս ընծայել զմատեան, bring out, to publish a work;
լոյս առնուլ, to see the day;
to grow light;
to be enlightened, illuminated;
ի լոյս դառնալ, to issue from an eclipse;
լոյս տալ, to instruct, to enlighten;
լոյս աչաց իմոց, լոյսդ իմ անձկութեան, light of my eyes, my life, my heart, my love, my darling, my dearest one, my sweet one;
աչք իմ մի՛ տեսցէն զլոյս, may I be struck blind! damn my eyes!
consolation, relief, balm, balsam.
· Calfa
լտ. լո՛ւքս. յն. ֆօ՛ս, որպէս թէ բոց. դաղմ. լուչ. Ճառագայթ) φῶς, φωτισμός, φέγγος lux, lumen, illuminatio. Տարր հրեղէն եւ պայծառ՝ երեւեցուցիչ ամենայն զգալեաց անկելոց ընդ ակամբ. որպէս լոյս արեգական, ճրագ, բոցհրոյ. նշոյլք. պայծառութիւն, փարատիչ խաւարի. լուս.
Զքաղցրիկ որդեակդ իմ զլոյս աչաց իմոց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Աղօթեալ առ աստուած լռութեամբ, միայն զայս հանեալ ի լոյս, թէ եղիցի քաղաքս խոպան. (Մամիկ.։)
Լո՛յս առ երուսաղէմ, զի հասեալ է լոյս քո. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
yoke;
pair, couple;
լուծք եզանց, yoke of oxen;
լուծ կշռոց, pair of scales;
beam of a balance;
բառնալ ինչ ի լուծ կշռոց, to weigh with scales;
—ք, a pair;
— —, in pairs;
լուծ իմ քաղցր է եւ բեռն իմ փոքրոգի, my yoke is easy and my burden light;
աունուլ զլուծ կրօնաւորական կարգի, to take the cowl (monk), to take the veil (nun), to pronounce the vows, to become a monk or nun;
մտանել ընդ լծով ամուսնութեան, to bear the yoke of matrimony;
ընդ լըծով արկանել, to place under the yoke;
to subject, to reduce to slavery;
խոնարհել ընդ լծով, to bend under the yoke;
to submit tamely to slavery;
ընդ լծով կալ, ընդ լծով ծառայութեան մտանել, to pass under the yoke, to become a vassal, or tributary;
լուծանել, բառնալ զլուծ, to unharness;
to take off the yoke;
ընկենուլ, թօթափել, նշկահել զլուծ, ի բաց ընկենուլ զլուծն, to throw off the yoke, to slip the collar;
զերծանիլ ի լծոյ, to be freed;
yoke, subjection, slavery, bondage;
yoke;
libra, the balance (sign of the zodiac).
· Calfa
Կապեսցես սամետիւք լուծ նմա։ Երինջ ոչ մտեալ ընդ լծով։ իբրեւ փոկով լծոյ երնջոց։ Լուծ իմ քաղցր է. եւ այլն։ Որպէս եթէ կառավարք ոմանքիցեն՝ լծօք հանդիսանալով. (Պղատ. օրին. ՟Ժ։)
Ընդ լծիւք օրինացն հնազանդեալ կայաք. (Եփր. գաղ.։)
Քոյինակրօն լծոյդ քաղցրութեան. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Հ՟Ե։)
to untie, to unyoke, to unchain, to unbind, to undo, to loose;
to dissolve, to decompose, to break;
to resolve, to decide;
to temper;
to dilute, to soften;
to unfold, to develope;
to dissipate, to disperse;
to melt, to dissolve;
to explain;
to analyse;
to change;
to violate, to infringe;
լուծանել զերկունս, to free from the pains of labour, to cause to bring forth;
լուծանել զերկունս նորա, to be born of her;
լուծանել զքաղց, զքերան, to breakfast, to take refreshment;
լուծանել զպահս, to break one's fast;
լուծանել զոք ի կենցաղոյս, to take away a perso's life, to kill, to slay, to murder;
լուծանել զկեանս աշխարհիս, զկեանս իւր, զկենցաղ մարդկան, to end one's days, to depart this life, to cease to live, to die;
լուծանել զմեղս, to absolve, or remit sin;
լուծանել զդատակնիք, to annul a sentence;
լուծանել զօրէնս, to violate the laws, to transgress;
լուծանել զշաբաթս, to break the sabbath;
լուծանել զխաւար, to shed a light in the darkness, to make darkness light;
վրէժս լուծանել, to be punished;
լուծանել զլեզու, to untie, to cause to speak;
լուծանել զամուսնութիւն, to dissolve a marriage;
լուծանել զարգանդ կուսին ի պղծութիւն, to deflower, to violate;
լուծանել զսէրն հայրենի, to act in disregard of paternal love;
լուծանել զքուրձ, to open a sack;
լուծանել զորովայն, to loosen, or move the bowels;
to purge;
զարժանին պատուհաս ելոյծ զյանցանացն, he met with the punishment his crimes deserved.
· Calfa
Յանկարծօրէն լուծանի գետս (պաղեալ)։ Ջուրն լուծեալ ի ջերմութենէ արեգականն. (Պտմ. աղեքս.։)
Զմահացուն խառնեալ, կամ դեղ մահուարբուցեալ՝ ելոյծ իկենցաղոյս. (Խոր. ՟Գ. 24. 38։)
Մեծապէս խնդութիւն է ինձ, զի վաղվաղակի լուծայց ես յանօրէն եւ յամբարիշտ աշխարհէ աստի յայսմանէ. (Բուզ. ՟Ե. 24։)
ԼՈՒԾԱՆԻԼ. καταλύω diversor. Իջեւանիլ, ագանիլ ուրեք. հանգչել. մնալ. բնակել. տաղավարիլ. (որպէս թէ լուծանելով զկառս կամ զերիվարս)
silence, secrecy;
taciturnity;
calm, quiet, tranquillity;
պատուել զ—, to preserve silence;
լուծանել, աղմկել զ—, to break silence;
նստել ի լռութեան, to live in tranquillity, to lead a peaceful life;
ընդ լռութեամբ անցանել, to pass over silently;
ի խոր լռութեան գիշերոյ, in the deep silence of night;
եթէ խօսքն է արծաթի՝ —ն է ոսկի, words are silver, silence is gold;
— ! silence ! hush !
· Calfa
Որ սիրէ զլռութիւն, մերձ է առ աստուած։ Որ սիրէ զեկեալն, եւ խօսի, լուսաւորի ի նմանէ. լռութիւն յաղթահարեաց զպիղատոս. (Կլիմաք.։)
Ուրախ լիցին ի հանգչել իւրեանց լռութեամբ եւ խաղաղութեամբ ճշմարիտ հանգստեանն. (Եւս. պտմ. ՟Թ. 7։)
audible;
that hears;
— առնել, to cause to hearken to, to cause to grant;
— լինել, to be heard or listened to;
to be hearkened to;
— եղեն աղօթք քո, your prayers have been heard;
— եղեն դից մաղթանք նորա, the gods grant him.
· Calfa
Բանք նորա (աղքատին) ոչ լինին լսելի։ Համարին՝ եթէ ի բազում խօսից իւրեանց լսելի լինիցին։ Լսելի լինէր առ լաւութեանն. (Ժղ. ՟Թ. 16։ Մտթ. ՟Զ. 7։ Եբր. ՟Ե. 8։)
ԶԻ լսելի լիցի ձայն պաղատանաց նոցա. (Եղիշ. ՟Ը։)
bannocks, meal cakes;
cyclamen;
cf. Թաղթ.
· Calfa
ԼՕՇ κυκλάμινον, -ος cyclaminum, -us;
tuber, rapum terrae. որ եւ ԱՐԱՆՑ ԾԱՂԻԿ. Բոյս կամ արմտիք նման գետնախնծորոյ. (Գաղիան.) (Իսկ ռմկ. լօշ ՝ նոյն է ընդ Լաւաշ)։
cf. Կաղամ.
· Calfa
ԽՈՇՏԱՄ կամ ԽՈՇՏԱՆԱՄ. Կթոտիլ խոստաց ոտից. ծնգիլ. կաղալ.
Խոշտացաքկաղացաք. (Կոչ. ՟Բ. յն. լոկ, կնղ եղաք։)
cf. Կաղամ.
· Calfa
ԽՈՇՏԱՄ կամ ԽՈՇՏԱՆԱՄ. Կթոտիլ խոստաց ոտից. ծնգիլ. կաղալ.
Խոշտացաքկաղացաք. (Կոչ. ՟Բ. յն. լոկ, կնղ եղաք։)
sagacious, shrewd, judicious;
sensible, prudent, cautious;
wary, subtil, sly, crafty;
ingenious, skilful;
— քաղաքավարութիւն, sagacious policy;
sly conduct.
· Calfa
Խորագետ լինի քրիստոսի անսուտհրամանին։ Խորագետ լինի ի խրատելն եւ ի մարմնոյ քաղաքաւարութեան ուղղութիւն. (Լմբ. առակ.։)
to loosen, to relax, to slacken, to unbend, to untie;
to enfeeble, to enervate, to effeminate, to debilitate;
to let, to permit;
— զաղեղն, to unstring the bow;
— ի խնամոց, to neglect, to abandon;
առանց Աստուծոյ —նելոյ, without God's permission.
· Calfa
Ոչ թուլացուցին պատաղել նմա զայնու. (Խոր. ՟Գ. 26։)
to shake, to jolt, to move violently;
to heat down;
to throw down, to overturn;
to drive away, to repel, to remove;
to wink;
— զփոշի, to shake off the dust;
— զանկողին, to make or shake up the bed;
— զքուն, to shake off sleep;
— զլուծ, to throw or shake off the yoke;
— զքաղաքն, to shake, to tremble;
to destroy, to ruin;
— զսուր, to brandish a sword;
յական —, in the twinkling of an eye.
· Calfa
Թօթափեաց Աստուած զքաղաքս ամենայն, եւ ապարանք կործանեցան. (Ոսկ. գծ.։)
regularity, order, method;
arrangement regulation;
— հասարակաց աղօթից, office, divine service.
· Calfa
Կարգաւորութիւն տան, քաղաքի նախարարութեանց։ Կարգաւորութիւն բնական, ամուսնական, յարմարական, ուղիղ. (Սահմ. Խոր. ՟Բ. 65. Պիտ.։)
Կարգաւորութիւն հասարակաց աղոթից։ Զբուանդակ կարգաւորութիւնս պաշտաման ժամուց։ Կարգաւորութիւն եւ հրահանգ տէրունական տօնից։ Այս ամենայն կարգաւորութիւն արտաքոյ եկեղեցւոյն կատարի։ Զողորմեայն փառս տալով չաւարտեն, որպէս կարգաւորութիւն է. (Ժմ.։ Յհ. կթ.։ Տօնացույց։ Մաշտ.։ Խոսր.։)
εὕθυνσις, διοίκησις directio, administratio ἁκολουθία ministerium, ordo, officium. Կարգաւորելն, եւ Կարգաւոր գոլն. կարգ. օրէնք. տնտեսութիւն, կարգադրութիւն. եւ Պաշտօն քաղաքական եւ եկեղեցական.
to put in order, to arrange, to dispose, to distribute, to put, to place, to plant;
to destine, to prescribe, to fix, to assign, to enjoin;
to establish, to institute, to found;
to constitute, to charge with;
to number or place among;
to range in battle, to put in order of battle or in battle-array;
*to marry, to give in marriage;
կարգեալ ընդ իշխանութեամբ, subaltern, inferior;
խաղային յառաջ՝ կարգեալք եւ կազմեալք, they cautiously advanced in good order.
· Calfa
Զամենայն չափով եւ թուով եւ կշռով կարգեցեր։ Կարգեցին առ փիղ փիղ հազար այր։ Կարգեաց կամ կարգեցաւ ընդդեմ ասօրւոց։ Որպես հիացումն կարգեալ։ Խաղային յառաջ առ հասարակ կարգեալք եւ կազմեալք։ Կարգեաց ձեզ զկերակուրդ ձեր եւ զըմպելի։ Կարգեաց նոցա թագաւորն ռոճիկս։ Կարգեցեր զինեւ պահ։ Կարգեցի դատաւորս ի վերայ ժողովրդեան իմոյ։ Կարգեաց զնա դաւիթ ի վերայ համբարաց իւրոց։ Կարգեցեր զծառայ քո ընդ այնոսիկ՝ որ ուտեն զսեղան արքայի.եւ այլն։
to call, to call aloud, to send forth or utter cries;
to cry to, to call upon, to invoke, to implore;
to call, to name;
to call, to invite;
to raise up, to evoke;
to read;
— զանուն ուրուք, to call on the name of;
— յօգնութիւն, to cry out for help;
— զօգնականութիւն, to implore, to crave the aid of;
երջանիկ — ումեք, to call any one happy;
վաշ վաշ —, to insult, to revile;
աւաղ or ողբս —, to deplore, to lament for.
· Calfa
Կարդալ զաստուած, զանուն տեառն. եւ առ աստուած, առ տէր։ Արի կարդա զտէր աստուած քո։ Վասն առողջութեան զապիկարն կարդայ։ Կարդաց զտէր կենդանութեան։ Ի նշանագործ տէրն կարդայր։ Կարդայցեք առ իս, եւ ես ոչ լսիցեմ ձեզ։ Կարդային առ շմաւոն, եւ աղաչէին ձեռն տալ. եւ այլն։
եւ չ. κράζω, καλέω, βοάω, ἑπικαλέω, φωνέω voco, invoco, clamo, vociferor, deprecor, appello եւ այլն. Ձայնել. գոչել. աղաղակել. յօգնութիւն կոչել. կանչել, եւ ճըվալ. ... եւ այլն.
life;
being, days, existence;
health;
conduct, behaviour, manners, habits;
subsistence, living, nourishment;
means, circumstances, property, substance, goods, patrimony, inheritance, wealth, possessions, fortune;
the world;
ցկեանս, for -;
ի կեանս իմ, in all my -;
երբէք ի կեանս իմ, never in my -;
զամենայն աւուրս կենաց իմոց, formy whole lifetime;
յաւիտենական, հանդերձեալ —, eternal —, the — to come, the next world;
ընթացք՝ վախճան՝ երկարութիւն կենաց, the course, the duration & the end of -;
մեկին or ամփոփ, անշուք or աննշան —, a. retired -;
obscure —, — of obscurity;
խստամբեր դժոխըմբեր՝ վտանգալից՝ բազմավրդով՝ վատ՝ չարակեաց՝ անգործ՝ ունայն —, an austere, frightful or insupportable, perilous or hazardous, checkered, base, wretched, unoccupied or idle, useless -;
— զերծ ի հոգոց եւ ի կրից, a — free from passion, uneasiness or anxieties;
անպաճոյճ՝ սակաւապետ՝ շինական՝ վաստակասէր՝ ժիր՝ զգաստ —, a simple, frugal, rural, laborious, active, sober -;
անարատ՝ բարեկարգ՝ չափաւոր՝ տեսական՝ անհոգ —, a pure, regular, moderate, contemplative, careless —;
անդորրաւէտ՝ խաղաղաւէտ՝ փափկասուն՝ հեշտալի՝ զուարճալից —, a quiet or tranquil, peaceful, delectable, effeminate or luxurious, agreeable —;
սոսկական՝ անզբօս՝ հովուական վարել կեանս, to lead a private, serious, pastoral -;
վարել, անցուցանել զկեանս, to pass one's life;
հասարակաց վարել կեանս, to live in common;
բելրկրալից վարել կեանս, to lead a happy, comfortable —;
դողալ ի վերայ կենաց ուրուք, to tremble for another's — or days;
կեանս պարգեւել, to grant — to;
շահել զկեանս, to gain one's living;
ի վտանգ արկանել զկեանս, to imperil, to hazard or expose one's — to danger;
ազատել կամ կորուսանել զկեանս, to save or lose the —;
ի կենաց արկանել՝ զրաւել՝ կարճել՝ լուծանել՝ բառնալ, to deprive of —, to put to death, to kill;
ընդ մէջ կենաց եւ մահու լինել, to be a question of — or death;
ի կենաց անկանել՝ պակասել, to lose one' s life, to die;
հրաժարել ի կենաց, to renounce -;
փոխիլ ի կենաց աստի, to make one's exit from this world;
ելանել ի կենաց, to depart this -;
սուղ են —, — is short;
ի վտանգի կան — նորա, his — is in danger;
ընդ կեանս եւ ընդ մահ, half alive & half dead;
տալ տաց զկեանս իմ վասն նորա, I would lay down my — for him or her;
ի կեանս եւ ի մահու, in — & — death;
ժամանակն է ոստայն կենաց or որ հինու զկեանս, time is the stuff that — is made of;
ընդ կենաց եւ վախճանն, people die as they live.
· Calfa
Կոչեաց զանուն կնոջ իւրոյ կեանս, զի նա է մայր ամենայն կենդանեաց։ Ծառ կենաց։ Զամենայն աւուրս կենաց քոց։ Զկեանս եւ զմահ։ Օրհնեցից զտէր ի կեանս իմ։ Ի կեանս իւրում։ Այսու կեանօքս։ Ի կեանսն յաւիտենականս, կամ յաւիտենից։ Կենաց ի կեանս դարձուցանէ։ Ստուէր են կեանք մեր ի վերայ երկրի։ Խաղաղութեամբ եւ հանդարտութեամբ վարեսցուք զկեանս մեր եւ այլն։ Կեանքն կենդանեաց։ Կեանքն կենսատու ծնեալ։ Ամենեցուն կեանք եւ կեցուցիչ։ Կեանք եւ կենդանարար։ Որ զկեանքն անմահարար եւ այլն. (Յճխ. ՟Ա։ Ածաբ.։ Շար.։)
Ընդ կեանս աշխարհիս պատաղի։ Ամբարտաւանութիւն ասնի կենացս. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 4։ ՟Ա. Յհ. ՟Բ. 14։)
ԿԵԱՆՔ. βίος, βίωσις, βίωτης vita, vitae institutum. Վարք քաղաքաւարութիւն կենցաղաւարութիւն. ընթացք կենաց.
ԿԵԱՆՔ. βίος vita. Կենցաղս այս, կամ աշխարհ.
cf. Քաղցկեղ.
· Calfa
Նոյն ընդ Քաղցկեղ.
Կամ ո՞ր կեղցաւ, զոր ժանգն անուանեն, գիտէ այնպէս փաղաղել ուտել զմարմինն, որպէս անօրէնութիւնն զհոգին. (Սարգ. յկ. ՟Գ։)
s. bot. American bindweed, liane;
— կարմրածաղիկ, quamoclit, scarlet convolvulus, red jasmine.
· Calfa
Պատաղիճ. բաղեղն. եւ Ամենայն բոյս՝ որ պատատի.
Պատատուկ. բաղեղն, լապլապ, սարմաշուխն. (Բժշկարան.։)
war, battle, combat, fight;
temptation;
առտնին or քաղաքական —, intestine or civil war;
պաշտօնարան —ի, War-Office;
պաշտօնեայ or ոստիկան —ի, Minister of War;
պատրաստութիւնք —ի, warlike preparations;
արիւնռուշտ —, bloody battle;
մահացու —, war to the death, deadly fight;
դաշտ —ի, battle-field;
ըստ օրինաց —ի, according to the laws of warfare;
— հրատարակել, to declare war against;
— ահագին ի վերայ ուրուք յարուցանել, to threaten with war;
պատրաստիլ ի, —, to prepare for war;
երթալ ի —, to go to the wars;
առաջին նուագ մտանել ի —, to be in one's first battle;
ձեռն արկանել ի —, to undertake a war;
ի —գրգռել, դրդել, to excite to war;
to engage in war;
— յարդարել ընդդէմ, to combat, to attack;
տալ —, — մղել, to be at war, to make war, to war against, to give battle to, to fight a battle with;
եղեւ — խիստ յոյժ, a bloody battle was fought;
գրգռել, բորբոքել զ—, to excite, to kindle war;
սաստկացաւ —ն, the combat was fierce;
կորուսանել զ—ն, to lose the day, or a battle;
ի ժամանակս —ի, in time of war;
արծաթով պնդի —ն, gold is the sinew of war;
cf. Ընտանի;
cf. Իր;
cf. Խանձեմ;
cf. Մարտ.
· Calfa
Ճակատեցան ընդ նոսա ի պատերազմ։ Ձայն պատերազմի է բանակին։ Երկոտասան հազար վառեալ ի պատերազմ։ Անթառամ նահատակութեանցն պատերազմի յաղթեալ։ Ի զօրաւոր պատերազմի արար զնա յաղթօղ։ Զբարւոք պատերազմն պատերազմեցայ։ Ուստի՞ պատերազմունք, եւ ուստի՞ կռիւք ի ձեզ.եւ այլն։
Ետուն պատերազմ ընդ Բաղակայ արքայի սոդոմացւոց. (Ծն. ՟Ժ՟Դ. 2։ Տե՜ս եւ Ել. ՟Ժ՟Է. 9։ Թուոց. ՟Ի՟Ա. 23։ Օր. ՟Ա. 30։ ՟Ի. 4։ Յես. ՟Ի՟Գ. 10. եւ այլն։)
πόλεμος bellum, praelium ἁγών certamen μάχη, πάλη pugna παράταξις acies. Պատեալ ռազմ. խաղմ. մարտ. ճակատամարտ. կռիւ երեւելի. մրցանք. պայքար. ճէնկ. բէյքեար.
rampart, intrenchment, barricade, stockade, barrier, bastion, bulwark;
— պաշարման, circumvallation, contravallation, siege, blockade;
պատել — պաշարմամբ, to besiege;
դնել — շուրջ զքաղաքաւ, to invest a city;
— ածել, արկանել, կանգնել, պատել, to intrench, to throw up intrenchments, to intrench or fortify oneself, to surround with ramparts or trenches, to barricade, to palisade;
to fortify with bastions.
· Calfa
Մտանել յերեսաց քոց ի պատնէշ։ Պատիցէ զնա (զքաղաքն), եւ շինիցէ ի վերայ նորա պատնէշս մեծամեծս։ Փակեցից զճանապարհս նորա պատնիշօք։ Հովուեսցեն զասորեստանեայն սրով, եւ զերկիրն Նեբրովթայ ի պատնիշի իւրում.եւ այլն։
to drive a coach;
to conduct, to direct, to guide, to govern, to rule, to regulate;
սրարշաւ —, to drive, to rattle along at full speed;
—իմ ի թեւս հաղմոց, to be borne on the wings of the wind.
· Calfa
Կառավարել կամիմ, զի կառօք յաղթեցից քեզ. (Պտմ. աղեքս.։)
Կառք խաչակառք, յորում էմմանուէլն բարձրացեալ՝ կառավարելով ստուգապէս աւարումն գերելոցն արար. (Անյաղթ բարձր.։)
ԿԱՌԱՎԱՐԵՄ եւ ԿԱՌԱՎԱՐԻՄ, եցայ. ձ. ἀρματηλατέω, ἠνιοχεύω aurigo, currum ago, habenas teneo, moderor. Վարել կամ ուղղել զկառս. ընթանալ կառօք. յառաջ խաղալ. եւ Կառամարտիլ ի ձիընթացս.
act of driving;
conduct, regency, direction, government;
— տան, house-keeping, economy;
— քաղաքի, policy, politics.
· Calfa
pleasantry, jesting, foolery;
mockery, jeering, jeer, scoff, taunting;
opprobrium;
ծաղր եւ այպն կատականաց առնել, to laugh, to scoff or jeer at, to cover with ridicule;
— լինել or — ծաղր եւ այպն կատականաց լինել, to make oneself ridiculous, to render oneself an object of derision;
to be the sport or laughing-stock of.
· Calfa
Լինել ի կատականս։ Ի ծաղր եւ ի կատականս։ Ի նախատինս եւ ի կատականս։ Առնել կամ լինել ծաղր եւ այպն կատականաց. (Երեմ.։ Եզեկ.։ Յոբ.։ Սղ.։)
Կատականք եղեաք հոթանոսաց, խաղալիք դիւաց. (Ոսկ. եբր.։)
Զսեղանոցն պարարտութիւն, զընկերացն ծաղրական կատականս. (Լմբ. սղ.։)
γέλως, χλεύασμα, χλευασμός, μυκτηρισμός risus, derisus, jocus, subsannatio, irrisio. Կատակ. կատակելն, իլն. ծաղր. այպանք. այպն.
comedy;
— յօրինել, to write -;
— խաղալ, հանդիսացուցանել, to act a play, to represent plays;
— իմն է, it is but a farce.
· Calfa
Ողբերգութեան արտօսր հետեւի, իսկ կատակերգութեան՝ ծաղր. (Նոննոս.)
Հագներգութիւն, փանդեռներգութիւն, եւ կատակերգութիւն։ Կատագերգութեանցն գեղեցկագոյնքն առանց ծիծաղանաց են։ Քերթողի կատակերգութեանգ ոչ իցէ պարտ զոչ եւ մի ոք ի քաղաքացեացն կատակերգել. (Պղատ. օրին. ՟Բ. ՟Է. ՟Ժ՟Ա։)
κωμῳδία comoedia, fabula, satira. Նուագ եւ խաղ ծաղրաշարժ կամ միմոսական. գործ կոմիկեանց ի թատրոնի. ծաղրածութիւն.
nostrils;
cf. Ընդաղոտ.
· Calfa
Վէմն աղացեալ մանրէ յըռնգաց առնն։ (Մագ. ՟Լ՟Ը։)
bound, term, circumscription;
bounds, limits, confines, frontier, borders;
extremity, sphere;
definition;
statute, rule, regulation;
decision, determination;
jurisdiction, extent;
department;
neighbourhood, district, provinces;
—ք, outskirts, suburbs;
—ք հակատոյ, articles of faith;
— երկրի, կալուածոց, landmark;
— հատանել, to fix the boundaries of;
յարդար —ս ամփոփել զիմն, to reduce to its proper limits;
— դնել, to bound, to fix bounds to, to limit, to end;
— դնել անձին, to propose, to deliberate, to resolve;
երդնուլ արդումն —աւ, to bind oneself by an oath;
անցանել ըստ —, to overstep, to pass the limits or boundaries;
—աւ ասել, to say briefly;
յաղետալի — հասուցանել, to reduce to a deplorable state;
cf. Զէն.
· Calfa
Սահմանք քանանացւոց ի սիդոնէ մինչեւ ի գալ ի գերարա։ Շուրջ յամենայն սահմանս նորա։ Մինչեւ ցծովն վերջին ի մտիցն արեւու ձեզ լիցին սահմանքն։ Սահման եգիր, եւ ոչ անցանեն։ Ոեդ զսահմանս քո ի խաղաղութիւն.եւ այլն։
Զի թէ այլոց բարեգործութեանց չափ կայ եւ սահման, ապա աղօթից ոչ եդաւ սահման, այլ միշտ աղօթել. (Խոսր.։)
Սահմանէ զսահման՝ ասելով, եթէ սահման կոչեմ, յոր վերլուծանի նախադասութիւն՝ ի ստորոգեալ եւ ի ն՝ենթակայն. (Անյաղթ վերլծ. արիստ.։)
ՍԱՀՄԱՆ, ըստ փիլիսոփայից. ὄρος, ὀρισμός definitio. Բան բովանդակիչ բնութեան իրին. վասն որոյ եւ անունն կոչի համառօտ սահման։ Տե՛ս զողջոյն իսկ զմատեանն Դաւթի անյաղթի յաղագս Սահմանաց։
to hollow, to excavate, to dig, to delve;
to sap, to mine, to sink;
— գուբս, հորս, to open a trench, to sink a well;
զարտասուաց աղբիւրս —, to shed tears.
· Calfa
Գուբն՝ զոր փորեաց եւ պեղեաց. (Սաղ. ՟Է. 16։)
Զարտասուաց աղբիւրսն պեղէ. (Լմբ. սղ.։)
table, board;
meal, food, table;
altar;
banker's counter;
աւագ —, grand, high altar;
— գրելոյ, writing-table;
— խոհակերոցի, kitchen-table;
dresser;
— մարմարեայ, marble-table;
— գործոյ, work-table;
սփռոց —ոյ, table-cloth;
անօթք, սպասք —ոյ, plates and dishes;
պատառաքաղ, դանակ, դրգալ —ոյ, table-fork, table-knife, table-spoon;
զրոյցք ի —ի, table-talk;
— յարդարել, ուղղել, դնել, to lay out a table, to spread the table;
— ուղղել, to erect or place an altar or Communion-table;
բեզմել ի —, to sit down to table;
ծառայել —ոյ, to wait at table;
ի —ի լինել, to be at table;
ելանել ի —ոյ, to rise from table;
բառնալ զ—, to take away, to clear the table;
ծախք —ոյ, table-expenses;
cf. Կողապտեմ;
cf. Ճաշ;
cf. Պատիւ;
s. geom. trapezium.
· Calfa
Արասցես սեղան յանփուտ փայտից։ Պատրաստ արարեր առաջի իմ սեղան։ Քաղէին զփշրանս ի ներքոյ սեղանոյ իմոյ։ Ոչ եկն որդին յեսսեայ ի սեղանս։ Դիմեաց յովնաթան ի սեղանոյ անտի արտաքս։ Որդիք քո որպէս նորատունկ ձիթենւոյ շուրջ զսեղանով քով։ ծուխ սեղանոյ։ Սեղան հատավաճառաց.եւ այլն։
պարտ է աղօթել առ նա առաջին տիրական բեմբի սեղանոյն. (Լմբ. պտրգ.։)
cf. Պէտք;
— առնել, to take care, to care, to do the needful or necessary;
— լինել, to be necessary;
ո եւ — whoever, whosoever;
որչափ —, as much as you will or wish;
v. imp. — է, it must be, it is necessary;
չէ —, it need not be, it is unnecessary;
չեն ինչ ինձ — աղօթք, I do not want prayers;
ինձ ոչ է — զայնմանէ, I care not about.
· Calfa
Զի՞նչ է հանդերձեալն (ելանել յերուսաղեմ). այսինքն զիրս ճանապարհորդութեան եւ զպէտ առեալք. (Ոսկ. գծ.։)
Պողոս չասաց թէ չեմ կարօտ աղօթից. եւ դու ասես թէ չեն ինչ ինձ պէտ աղօթք. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
to spread, to disseminate, to disperse, to scatter, to strew, to sow, to propagate, to diffuse;
to pour out or forth, to open;
սփռել ծաղիկս, to strew with flowers.
· Calfa
Սփռեաց զնոսա տէր աստուած անտի ընդ երեսս ամենայն երկրի։ Ի նոցանէ սփռեցան ընդ ամենայն երկիր։ Սփռեցաւ ժողովուրդն ընդ ամենայն երկիրն եգիպտացւոց՝ ժողովել եղէգն առ ի յարդ։ Որպէս սփռեաց զորդիսն ադամայ։ Սփռեցա՛յք ընդ ժողովուրդդ, եւ ասացէ՛ք։ Սփռեցան ի քաղաքէն յայնմանէ այր իւրաքանչիւր ի բնակութիւնս իւրեանց.եւ այլն։
Սփռեաց, եւ ետ աղքատաց։ Սփռեաց ամպ՝ հովանի առնել նոցա ի տուէ։ Սփռեցից ի վերայ նորա զվարմ իմ։ Սփռիցի հարաւ ի ներքոյ երկնից. եւ այլն։
Եւ լինիմ անէծք՝ օրհնութեանըս ճիռս, փոխան ձեր ի խաչ բեւեռիմ, եւ օրհնութիւն ըսփռեմ. (Տաղ.։)
Սփռեցէ՛ք առաջի նորա զսիրտս ձեր։ Առաջի տեառն սփռեսցէ զխնդրուածս իւր։ Սփռեցից առաջի տեառն զաղօթս իմ. (Սղ. ՟Կ՟Ա. 9։ ՟Ճ՟Ա. 1։ ՟Ճ՟Խ՟Ա. 3։)
Փոխանակ պատմուճանացն ըսփռեսցուք առաջի քո գթած զաղաչանս մեր. (Գանձ.։)
Եւ ἑκχέω, διαχέω, χύω effundo, diffundo. Հեղուլ (զանձն), աղաչանս մատուցանել.
noise, murmur, sough, breath;
trembling, agitation;
— սաղարթուց, rustling of the leaves;
— հողմոց, hollow or rumbling noise of the winds.
· Calfa
Ի սօսիսն. զորոց զսաղարթուցն սօսաւիւն ըստ հանդարտ եւ կամ սաստիկ շնչըլոյ օդոյն եւեթ ուստ շարժումն սովորեցան ի հմայս աշխարհիս հայկաղանց. (Խոր. Ա. 19։)
to finish, to end, to complete, to bring to an end, to terminate, to carry out, to perform, to fulfil, to conclude;
to recompense, to restore, to compensate;
to pay, to acquit, to discharge, to settle;
to deliver, to release, to free from, to rid of, to disentangle, to set free;
to forbid, to prohibit, to obstruct, to hinder;
— զկեանս, to end one's life, to depart this life, to die;
— զոք ի կորուստ, to despatch, to kill;
— զպարտս, to pay, to settle a debt;
— զհաշիւն, to pay a balance;
գործս —, to despatch business;
զիրս դատաստանին արեամբ —, to condemn to capital punishment;
— զհաճոյսն, to content, to satisfy;
զառաջի եդեալ ճանապարհն —, to finish the journey undertaken;
ոչ ինչ կարացին ի ժամուն —, they could do nothing at that moment;
անձամբ ինչ ոչ կարէր —, he could do nothing alone;
չոր թզով եւեթ զպէասն վճարէր, he satisfied his hunger with dried figs alone;
վճարեցէք զնա ամենայն իրօք, provide for all his requirements;
վճարեաց վասն նորա հայրն, his father resolved to kill him;
տեսից եթէ ըստ աղաղակին վճարեցին, I shall see if their works equal their cry ?
լինել ի միջի եւ չլինել՝ զնոյն վճարէ, to be there or not is the same thing;
աստուածպաշտութեամբ վճարեցին զկեանս, they led a pious life to the end.
· Calfa
Իջեալ տեսից, եթէ ըստ աղաղակին նոցա՝ որ յիսն հասանէ, վճարիցեն։ Որ ոչինչ վճարեն։ Ոչինչ վճարեսցէ։ Ձեռօք ձերովք վճարեցէք։ Երկնչէր զիրս դատաստանի արեամբ վճարել։ Որք վճարէին զիրս գործոյն։ Այն արշաւան ասպատակի թագաւորին այսպիսի դարձիւ վճարեցաւ։ Եւ ոչ այնպէս վճարիցի։ Վճարեալ է ընդ իս եւ ընդ հայր քո մինչեւ ցմահ։ Վճարեալ է չարութիւն առ ի նմանէ.եւ այլն։
Յորժամ աստի վճարիցիմք, ընկալցին զմեզ ի յաւիտենական խորանսն. (Ածաբ. աղք.։)
Լոյս կոչէ զինքն՝ վասն վճարելոյն զմեզ ի խաւարէն մոլորութեան։ Ի փաղաքշանաց ի բաց վճարէր զվարդապետութիւն։ Յօտարոտի եւ երկրաւոր իրաց ի բա՛ց վճարեցէ՛ք զանձինս ձեր։ Որպէս զի յանառակութենէ ի բաց վճարեցից զձեզ։ Յանձնասիրութենէ ի բաց վճարեալ են։ Զլոյսն ընկալայք, եւ ի հրէական մոլորութենէն վճարեցայք։ Ի բաց վճարի հոգւոյն յերկրէ (ամենայն ի սիրոյ երկրաւորաց)։ Վճարեսցու՛ք այսուհետեւ ի դժնդակ ժառայութենէս յայսմանէ, եւ եղիցուք ազատք։ Ոչ կամէր հարկաւորութեամբ, այլ յօժարութեամբ վճարիլ նմա ի խորամանկութենէն. (Ոսկ. յհ.։)
service, office, function, employment;
want, requisite;
furniture, ornaments, trimmings, apparel, moveables, luggage, clothes, goods, service of plate, vessels, utensils;
dinner-service;
meats, victuals, repast, dinner, treat, feast;
pomp, train, equipage;
care, earnestness, solicitude;
—ք եկեղեցւոյ, church ornaments, decorations, plate, chalice;
ի — հայրենեաց, in the public service;
— ունել, տանել, հարկանել, ի —ու կալ, to serve, to take service, to minister;
— ունել կրակի, to worship fire;
— տանել կռոց, to worship idols;
լինել ի —ու պաշտաման ուրուք, to serve, to be in service;
հարկանել, տալ ումեք զյետին —, to pay the last honours;
— տանել ախտից, to obey the passions;
աստուածական մատուցանել անձին —, to be one's own idol;
— առնել, to attend well, to care, to keep, to guard, to watch, to spy, to lie in wait for;
to eat, to dine;
— ուտել or կերակրիլ, to regale, to entertain, to give an entertainment;
— ա րկանել, դնել, to prepare the requisites for the Mass;
զբաղեալ էր ի բազում —ու, he was oppressed by a multitude of things, he was very busy.
· Calfa
Քոյրդ իմ միայն եթող զիս ի սպասու։ Մարթա զբաղեալ էր ի բազում սպասու։ Ստեղծանէ անօթ առ իւրաքանչիւր ումեք սպասու մերոյ։ Զակումբն մաշկեայ, զոր առ նա ի բագուայ ի հանապազորդ սպաս նմա։ Սպասք աւուրցն (հանապազօրեայ պաշտամունք)։ Զամենայն գործ սպասու (ծառայական) մի՛ գործիցէք ի նմա, եւ այլն։
commercial, mercantile, trading;
opulent merchant, rich treader;
— քաղաք, mercantile city;
— լինել, to trade, to deal, to traffic, to gain.
· Calfa
Կամ Ուր լինի վաճառաշահութիւն շատ. պազիրկեան եաթաղը.
Պատեալ պաշարէին զփափկասուն վաճառաշահն քաղաք հռչակաւոր եւ մեծն տփխիս. (Կաղանկտ.։)
woe, cry of pain or grief, lament, wail, moans;
disaster, calamity, misfortune;
— զ—իւ աղաղակել or ճիչել, to cry bitterly, to wail, to lament aloud, to deplore, to complain;
— կարդալ անձին, to create misfortunes for oneself;
արդարեւ —ի են արժանի, they are truly unhappy.
· Calfa
Վա՛յ զվայիւ աղաղակեալ։ Վա՛յ զվայիւ ճիչեալ. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Լսել զաշխարանս մերձաւորացն, զվայ աւաղ բարեկամացն։ Որք արդարեւ վայրի են արժանի ըստ տեառն բանի։ Եւ ոչ վայս վհատութեան ընդ հեծութիւնս ձայնին հիւսեաց. (Եղիշ. ՟Զ։ Խոսր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն։ Ձայն աղաղակի եւ վայոյ. (Ագաթ.։)
Պահս սրբել, եւ պաղատանս քարոզել վայիւք հրամայէր. (Արշ.։)
Վա՛յ քեզ մովաբ։ Վա՛յ մեզ։ Ու՞մ է վա՛յ։ Վա՛յ ձեզ. վա՛յ նոցա։ Վա՛յ ինձ։ Վա՛յ է ինձ։ Վա՛յ վա՛յ քեզ։ Վա՛յ ինձ, վա՛յ ինձ, վա՛յ ինձ, յաւուր յայնմիկ։ Վա՛յ վա՛յ, քաղաք մեծ։ Վա՛յ վա՛յ վա՛յ՝ որ բնակեալ են յերկրի. եւ այլն։
Վա՛յ վա՛յ Երուսաղէմ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 8։)
Ա՛յ վա՛յ, ա՛յ վայ, զքեզ ի խաչ տեսողիս. (Տաղ.։)
Վա՛յվաղայ (կամ վա՛ղվաղայ) եւ այնմ՝ որ ընդ նմայն խօսիցի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
οὑαί vae Վա՛յն, կամ ձայն աշխարանաց. եղկութիւն, թշուառութիւն. աղէաք. ճիչ. ողբ. սէքիլլիք, պէլա, վայնասուն. եւ սէքիլ.
ՎԱ՛Յ. οὑαί vae! οἱμι! hei mihi ὧ!, ο!, αἱ αἱ ! vae vae! Նոյն ձայն է եւ յայլ լեզուս. վա՛յ, ուա՛յէ, ուէ՛, վէ՛, կուա՛յի, վէ՛յլ, օ՛յի, հօ՛յի, հէի՛, հէու՛, հէ՛, ի՛, օ՛. այսինքն Աւաղ. եղու՛կ. ո՛հ. ո՛վ. ո՛. ափսո՛ս.
woe ! alas ! oh ! ah !
— քեզ, woe to you!
— ինձ, — զիս, — զինեւ, woe is me ! how unhappy I am !
— — քաղաքդ մեծ ! woe ! woe to the great city !.
· Calfa
Վա՛յ զվայիւ աղաղակեալ։ Վա՛յ զվայիւ ճիչեալ. (Խոր. պտմ. հռիփս.։)
Լսել զաշխարանս մերձաւորացն, զվայ աւաղ բարեկամացն։ Որք արդարեւ վայրի են արժանի ըստ տեառն բանի։ Եւ ոչ վայս վհատութեան ընդ հեծութիւնս ձայնին հիւսեաց. (Եղիշ. ՟Զ։ Խոսր.։ Նար. ՟Ի՟Թ։)
Վայիւք եւ ճչովք եւ ողբովք աշխարէին զթագաւորն։ Ձայն աղաղակի եւ վայոյ. (Ագաթ.։)
Պահս սրբել, եւ պաղատանս քարոզել վայիւք հրամայէր. (Արշ.։)
Վա՛յ քեզ մովաբ։ Վա՛յ մեզ։ Ու՞մ է վա՛յ։ Վա՛յ ձեզ. վա՛յ նոցա։ Վա՛յ ինձ։ Վա՛յ է ինձ։ Վա՛յ վա՛յ քեզ։ Վա՛յ ինձ, վա՛յ ինձ, վա՛յ ինձ, յաւուր յայնմիկ։ Վա՛յ վա՛յ, քաղաք մեծ։ Վա՛յ վա՛յ վա՛յ՝ որ բնակեալ են յերկրի. եւ այլն։
Վա՛յ վա՛յ Երուսաղէմ. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 8։)
Ա՛յ վա՛յ, ա՛յ վայ, զքեզ ի խաչ տեսողիս. (Տաղ.։)
Վա՛յվաղայ (կամ վա՛ղվաղայ) եւ այնմ՝ որ ընդ նմայն խօսիցի. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
οὑαί vae Վա՛յն, կամ ձայն աշխարանաց. եղկութիւն, թշուառութիւն. աղէաք. ճիչ. ողբ. սէքիլլիք, պէլա, վայնասուն. եւ սէքիլ.
ՎԱ՛Յ. οὑαί vae! οἱμι! hei mihi ὧ!, ο!, αἱ αἱ ! vae vae! Նոյն ձայն է եւ յայլ լեզուս. վա՛յ, ուա՛յէ, ուէ՛, վէ՛, կուա՛յի, վէ՛յլ, օ՛յի, հօ՛յի, հէի՛, հէու՛, հէ՛, ի՛, օ՛. այսինքն Աւաղ. եղու՛կ. ո՛հ. ո՛վ. ո՛. ափսո՛ս.
cf. Պաղիմ.
· Calfa
πήγνυμαι, καταπήγνυμαι congelasco. Որպէս սառն լինել. սառնուլ. պաղիլ. հովանալ. սառ կըտրիլ, պաղիլ.