thinking soundly, wise, sensible, judicious;
chaste, modest, coy, maidenly, pure, honest;
— միտք, good sense, honesty, plain-dealing.
· Calfa
ՈՂՋԱԽՈՀ. σώφρων cui mens est salva et incolumis, prudens, probus ἁκέραιος sincerus, integer, illibatus, innocens եւ այլն. որ եւ ՈՂՋԱԽՈՐՀ, ՈՂՋԱԽՈՐՀՈՒՐԴ. Ոյր խորհուրդք են ողջ՝ առողջ եւ ամբողջ. ողջամիտ. առողջամիտ. խոհական. մտացի. ուշիմ. զգօն. առաքինի. անկեղծ. անմեղ. հաւատարիմ. խելացի.
safe and sound, soundly, safely, safe;
quite, totally, entirely, completely;
— դառնել, հասանել, to return, to arrive safe;
— եկիր, — տեսի զքեզ, you are welcome;
երթ —, God keep you, God be with you, adieu!.
· Calfa
perfect in body, sound in wind and limb;
safe and sound;
entirely, wholly.
· Calfa
ὀλομελής qui membris est integris ὀλόκληρος integer ὐγιής sanus. Ողջ անդամօք. անվնաս. անթերի. անվթար. ողջ եւ առողջ. ամբողջ.
perfection in all the members.
· Calfa
Ողջանդամն գոլ կամ մնալ. ամբողջութիւն. առոգութիւն. ուժեղակութիւն.
to cure, to heal, to restore to health, to free from sickness or any harm;
to complete, to render perfect.
· Calfa
salute, salutation, greeting, compliments, kind regards;
health, state of salubrity;
all, entire, whole;
entirely, wholly, completely;
— հրաժարական, leave-taking, adieu, farewell;
— տալ, to salute;
to compliment;
հարցանել զողջունէ, տեսանել զ— ուրուք, to salute affectionately, with kind expressions;
հարցանել զողջունէ ուրուք, to ask news of;
տալ — հրաժարական, to take leave;
to say good bye, farewell;
—, — քեզ, — ընդ քեզ, good morning ! good day !
— իցէ քեզ, how do you do ? how are you ?
— է, very well;
— է քեզ, is all well with you ?
— է, do you bring good news ?
— է, health, peace, prosperity;
— քեզ տունդ իմ սիրելի, — քեզ երկիր ծննդեան, fare well sweet home ! adieu my native land ! adieu !.
· Calfa
ὄλος, ὄλον totus, totum ὀλόκληρος integer, perfectus. Ողջիկ. ողջ. ամբողջ. բոլոր բովանդակ.
Արեգակն՝ կենդանահալած, ի ստուերս միջօրէի կիսաբաժին աւուրն ողջունի (իբրու ամբողջի). (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
identity, sameness.
· Calfa
Նմանութեամբ (ըստ ինքեան) զնոյնութիւն ամբողջ պահէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ի նոյնութեան ամբողջ պահելով՝ զելդ փայտ ոչ ի բաց եդեր. (Անյաղթ բարձր.։)
moveable, moving;
versatile, unsteady, unsettled;
առաջին —, the primum mobile;
— ի հողմոյ, shaken by the wind;
— եւ անշարժուն ստացուածք, personal and landed property.
· Calfa
Թողեալ նմա զամբողջ կեանս իւր՝ զշարժուն եւ զանշարժուն՝ բազմապատիկ ստացուածս. (Տէր Իսրայէլ. մարտ. ՟Ժ՟Է.։)
cf. Հատուկտիր.
· Calfa
Որ հատուկճիր, եւ յանդուգն է, եւ խիստ է առ միանգամայն հատանել։ Մշակք զիւրեանց վաստակս ոչ հատուկճիր առնելով՝ ամբողջ պահեն։ Հատուկճիր զնինուէացիսն արարեալ։ Հատուկճի՞ր զնոցա քարոզութիւնն առաքեցի. (Փիլ.։)
cutting or reducing to pieces;
— առնել, to reduce to pieces, to atoms;
to exterminate.
· Calfa
Որ հատուկճիր, եւ յանդուգն է, եւ խիստ է առ միանգամայն հատանել։ Մշակք զիւրեանց վաստակս ոչ հատուկճիր առնելով՝ ամբողջ պահեն։ Հատուկճիր զնինուէացիսն արարեալ։ Հատուկճի՞ր զնոցա քարոզութիւնն առաքեցի. (Փիլ.։)
equal, like, same, conformable;
straight, plain, even, level;
equal, companion;
pendant, fellow;
—, առ —, equally, alike, likewise, conformably, in the like manner;
— թղթոյն, copy, duplicate;
— գտանիլ, լինել, to equal, to match, to be on a par or level with;
to rank, to be at par;
— հրամանին առնուլ զկատարումն, to be executed according to orders or command;
զանձն — առնէր աստուծոյ, he made himself equal with God;
զօրութիւն եւ դաւ — են առաջն նորա, force or stratagem are the same to him.
· Calfa
Պահեաց ի կերակրոցն հ դասու արդարոցն գնդի։ Թէ մաքրեմք հաւասար առաջնոցն զանձինս։ Հաւասար մեզ ամբողջ հաւատան. (Լմբ.։)
cf. Մանեւոր.
· Calfa
Կատարեալ եւ ամբողջ ի գերեզմանէն ի բաց վազեաց, եւ ոչ մանեւարօք (կամ մանեւորօք) ձեռացն արգելեալ յելանելոյ լինէր. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
swath, band, bandage.
· Calfa
Կատարեալ եւ ամբողջ ի գերեզմանէն ի բաց վազեաց, եւ ոչ մանեւարօք (կամ մանեւորօք) ձեռացն արգելեալ յելանելոյ լինէր. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Է։)
covered with snow, snow-clad.
· Calfa
Եղեմնապատ սառամբ լինիք, եւ ձիւնաթաղ ամբողջ պահիք. (Շ. եդես.։)
to bear in mind, to call to mind, to remember, to recollect;
to record;
յիշեա զիս, remember me;
don't forget me;
յիշե՞ս, do you remember ?
չյիշեմ զանունն, I don't remember his name, I have forgotten his name.
· Calfa
Յորժամ զտիպսն՝ զորոց հաստատեացն, եւ զորոց իմացաւն՝ ամբողջ պահէ, յիշել ասի. (Նիւս. բն.։)
to rough-hew, to roughen down, to smooth, to plane, to polish;
to burnish, to gloss;
to polish.
· Calfa
Ի բաց յղկեցար ի չար նիւթոյն, եւ զպատկերն ամբողջ առեր. (Ածաբ. մկրտ.։)
ingenious, clever, skilled;
cf. Մարթ.
· Calfa
Իմաստութեան մարթուն արուեստիւ եւ ի մէջ յորձանաց զմարդն ամբողջ պահեցեր. (Փիլ. յովն.։)
body;
flesh;
man, creature, mortal;
corpse, dead body;
carcass, carrion;
body, consistency;
whole, ensemble;
solid;
— առնուլ, to become incarnate;
եւ բանն — եղեւ, and the Word was made flesh;
cf. Երկնային.
· Calfa
ՄԱՐՄԻՆ. որպէս Մարդն ամբողջ, եւ կատարեալ մարդկութիւնն քրիստոսի.
entire estate, complement, completeness, fulness;
accomplishment, completion, perfection, consummation;
satiety;
reunion, multitude;
— լուսնի, full moon;
ի — ածել, to accomplish, to complete, to finish, to crown, cf. Կատարեմ;
ի — գալ՝ ելանել՝ հասանել, to be accomplished, to be fulfilled;
ի —, for the completion of;
ի — աղետիցս, to complete my misfortunes, to give me the finishing blow, to fill up the measure of my misfortunes;
— ժպրհութեան, եղերան, the height of insolence;
the lowest depth of crime;
— եղեւ փառաց նորա, his glory was at the highest pitch.
· Calfa
πλήρωμα, πλήρωσις plenitudo. Ունելն զլիր. լի լինելն. լրումն. լիութիւն. ամբողջութիւն. բովանդակութիւն. անպակաս գոլն. ատոքութիւն. առատութիւն. զեղումն. լեցունութւին.
to hollow out, to excavate.
· Calfa
Որպէս թէ խոռոչ առնել. կամ խորել. Բառնալ եւ պակասեցուցանել զմասն մի ամբողջիրի. ծակ եւ ծերպ բանալ. խրամատել.
to hollow, to excavate;
to fathom;
to withhold, to retain;
to purloin, to steal, to rob, to embezzle;
to peculate.
· Calfa
ԽՈՐԵԼ. νοσφίζω, -ζομαι surripio, subtraho, subduco πλεονεκτέω fraudo per avaritiam. Խոռել. բառնալ զմասն ինչ յամբողջ իրէ. մեղմով գողանալ.
cf. Կրկին;
binary;
binary scale.
· Calfa
Շաբաթն եօթն օր է, եւ ամիսն՝ երեսուն օր. եւ յորժամ զամիսն շաբաթ առնես, լինի չորս շաբաթ, եւ բ օր եւ այն կոչի կրկնակ։ հոռի ամսոյն կրկնակն բ լինի՝ մնացեալքն ի նաւասարդէ. նոյպէս եւ հոռի ամիս զիւր յաւելուածն (նոյնչափ), որ լինի դ օր, զայն սահմի ամսոյ մատուցանէ. նոյնպէս եւ զյլսն իմասցիս. զի երթայ ըստ կարգի, մինչեւ լինիցի շաբաթ (եօթնեակ ամբողջ չորիցս). ապա ի մին դառնայ. (Սարկ. տոմ.։)
melting, liquefaction, fusion;
dissolution;
consumption, decay;
— ջրեղէն, հրեղէն, aqueous, igneous fusion;
— կերակրոց, digestion;
— սառնամանեաց, thaw.
· Calfa
Զկլեալ մարգարէն ի ջերմ որովայնի կիտին առանց հազման ամբողջ պահեաց. (Ճ. ՟Ա.։)
neck;
throat;
— ծովու, isthmus;
strait;
— սրուակաց, neck;
cf. Զոյգ;
անականել զ—աւ or ի վերայ —ի ուրուք, to fall upon the neck of;
գնալ ի բարձր —, to walk proudly or majestically, to strut;
կորացուցանել, դարձուցանել զ—, to take to flight, to flee, to run away.
· Calfa
τράχηλος, αὑχήν collum, ervix. Վիզ. փող. ուլն մարդոյ եւ անասնոյ. ... իմա որպէս ամբողջ բոլորակութիւն ուլան, ի ձայնէս պար, յն. բէրի՛ այսինքն շուրջ, կամ պարան. վասն որոյ խառն ի ստուգաբանութէան հյ. եւ յն. ասի վասն անուանո Պերինոս կամ Բէրինոս։
cf. Պարար.
· Calfa
Զպտուղսն ... ամբողջս եւ պարարունս (կամ պատարունս) ընծայելով ստացողացն. (Պիտ.։ 1)
cubit;
straight, standing, perpendicular, erect, on foot;
firm, stable;
— կալ, to be up or a foot;
to rise, to get up;
գնալ —, to be haughty, proud, vain;
նստաւ —, he sat upright;
եկաց —, he stopped, stayed, or did not pass beyond.
· Calfa
πῆχυς եւս եւ κύβιτον cubitus, -um . Անուն չափոյ, եւ ձող չափողական, ըստ հասարակ առման՝ Չափ միջոցի յարմկանէ ցծայր միջամատին, որչափ է եւ յուսոց ցարմուկն. այսինքն երկու թզաչափ. բայց սրբազան կանգունն էր կրկինն հասարակ կանգնոյ, այսինքն որչափ է ամբողջ բազուկն. ա՛յլ է եւ հսկայից կանգունն, եւ արքունին, եւ երկրաչափականն, եւ ազգայինն, եւ գաւառականն. զոր օրինակ Գ. Թագ. Է. 15. բարձրութիւն պղնձի սեան ասի լինել ԺԸ. կանգուն. որ ԼԵ դնի ի Բ. Մնաց. Գ. 15. եւ Երեմ. ԾԲ. 21. իսկ Փիլ. ել. Բ. 1. վեց թզաչափ դնէ զկանգունն, որպէս եւ զթիզն քիլ կոչէ. կանկուն .... եբր. ամմա.
perfection, integrity;
crowning, perfecting;
completion, accomplishment, consummation;
martyrdom;
consecration;
initiation;
—դ or քո —, your Holiness.
· Calfa
τελειότης perfectio. Կատարեալն գոլ՝ ամբողջութեամբ եւ լրութեամբ էութեան, լաւութեան, կամ ձրից, մասանց եւ հասակի.
cf. Պարսաւադիր.
· Calfa
Ողջ ամբողջ եւ անխախուտ մնասջիք ի պարսաւադիտութեան դիտողէ. (Յհ. կթ.։)
robustness, stoutness, vigour;
consistence, density, solidity, hardness.
· Calfa
Զպնդակազմութիւն մարմնոյն իւրոյ ամբողջ եւ անարատ պահելով (Վրք.ոսկ.։)
eye, bud, germ, shoot.
· Calfa
Ասացին ոմանք, թէ լաւ հօտելն՝ յետ կթելոյն է ... զի շուտ հանէ զպպլուկն, եւ ի պատահարաց ամբողջ մնոց. (Վստկ.։)
sacred;
His HoliNess, His Grace.
· Calfa
Զիւրաքանչիւր անկողինս ամուսնութեանն սրբազան եւ ամբողջ պատեսցեն։ Ծախելով զսիրոյն մեծարգի ջերմութիւն ի կոչեցեալն սէր ի սրբազանին յաստուած. (Պիտ.։)
congelation;
կէտ սառման, freezing point.
· Calfa
Եղեմնապատ սառմամբ լինիք, եւ ձիւնաթաղ ամբողջ պահիք. (Շ. եդես.։)
of chain mail, made of rings run one into another;
chain-shaped, chained;
chain-maker.
· Calfa
Զիա՛րդ ամբողջ պահի կարգաւորութեամբն իբրեւ ի շղթայագործի իմիք իմաստիցս յարմարումն. (Նիւս. երգ.։)
intelligent, clever, sensible, judicious, steady, prudent, wise.
· Calfa
Նոյն եւ ռմկ. Ունակ խելաց՝ ամբողջ ուղղոյ կամ մտաց. մտացի. հանճարեղ. իմաստուն.
cf. Խրախոյս.
· Calfa
Խրախոյս. յորդոր քաջալերութեան. Յամբողջ յաղթութեանն տալ խրախուսանս։ Յայտէր խրախուսանօք, իբրու թէ ինքն իցէ տուիչ յաղթութեանն. (Պիտ.։)
to shut, to close;
to shut up, to enclose, to fence in, to bar;
to shut, to lock;
ի ներքս —, to shut up, to beset, to hem round, to encircle, to surround, to encompass;
— բանտի, to imprison, to put in jail;
— զբան, to conclude, to close, to end;
— ինչ յումեքէ, to prohibit, to forbid;
— զարգանդ (կնոջ), to procure sterility;
— զոք ի ձեռս ուրուք, to deliver up, to betray;
ի ներքս փակեալ, herein enclosed;
փակեալ էին ընդ իշխանութեամբ մահու, they were subject to death;
փառքն աստուծոյ զքեւ փակեսցին, may divine glory encompass you !
cf. Դուռն, cf. Յոյս.
· Calfa
Այն՝ որ վիմով կնքելով յարեաւ, եւ դրօքն փակելովք եմուտ, նոյն է եւ որ զկնիք կուսութեանն ամբողջ պահեաց ի ծնանելն. (Շ. թղթ.։)
frenzy, madness, distraction.
· Calfa
Յայտնի լինի այս եւ յայլոց ի բազմաց ինչ կրից, եւ ի հիւանդութեանց, ի փռենիան ախտէ. քանզի փռենիան ախտացելոց զգայարանքն ամբողջ պահին, բայց իմացողականն միայն վնասի. (Նիւս. բն. ՟Ժ՟Գ։)
hairy, long-haired;
blazing-tailed;
comose, leafy, tufted;
Nazarite;
comet.
· Calfa
κομήτης comatus, comans, crinitus. Ունօղ զվարսս ամբողջ առանց յապաւելոյ կամ փոքրելոյ՝ որպէս ուխտաւոր նազովրեցի.
to be tried, tempted;
to try, to endeavour, to seek;
to be purified, refined.
· Calfa
Փորձի զժողովուրդն հանել Աստուածայ ընդ առաջ։ Փորձեցիր ամբողջ պահել զամենայն ինչ։ Փորձեցայց դարձեալ ըստ իւրաքանչիւր ազգացն յարմարել ըստ իւրաքանչւոր ազգացն յարմարել զտեսլական օրէնս. (Փիլ.։)
hedge, fence, enclosure, boundary, wall;
index, catalogue, list, table;
desire, love, lust;
secundine, after-birth;
always, continually;
պատել, փակել —ով, to surround with hedges, to fence in;
— արկանել, to hedge in, to encompass, to surround.
· Calfa
Ցանկ ամբողջ պահել։ Որ ցանգ զսքանչելիսն տէսանէին։ Ի նորա գեղն ցանկ պչնուլ. (Փիլ. իմաստն.։ Ոսկ. յհ.։ Յճխ. ՟Ժ։)
leather bottle, goat's skin;
— գինւոյ, a skin of wine;
— հովուաց, bagpipe.
· Calfa
արաբ. զիգգ. ἁσκός uter, (utris). Պարկ յամբողջ մորթոյ կենդանւոյ, յոր դնի իւղ, գինի, ջուր եւ այլն. տիկ, տճկոր. թուլում, խիյկ, խիյպէ.
lucky, happy.
· Calfa
Բնութեամբ քաջամասի վիճակի՝ ցանկ ամբողջ պահեցին զնա. (Փիլ. իմաստն.։)
day, daytime;
time, days, life;
— գործոյ, work-day;
— տօնի, feast-day, holiday;
օր ծննդոց, birth-day;
ուտիք օր, flesh-day;
օր պահոց, fast day;
օր մոխրոց, ash-wednesday;
տօն աւուրց յաւուրս, universary solemnity;
գեղեցիկ or գեղածիծաղ օր, fine, splendid day;
բարենշան՝ երջանիկ or երանաւէտ օր, fortunate, happy, lucky day;
չարագուշակ օր, unlucky day;
այս or զայս օր, today;
օր ընդ մէջ օր ընդ օրն, every other;
օր յօրէ, from day to day;
օր ըստ օրէ, quotidian;
day by day, daily, every day, more & more;
օր աւուր, աւուր աւուր, աւուրց յաւուրս, daily, every day;
առ օրին, նոյն օրին, the same day, in the same day, presently, soon;
զօրն ցերեկ, զօրն իբուն, all day, all day long, during the livelong day, from morning till night;
զօր ամենայն, every day, diurnal;
all day long;
մինչեւ ցօր հասարակ, till noon;
աւուրն, a day;
յաւուր միում, ի միում աւուրց, one day, a day, one fine day, some fine day;
յերկրորդում աւուր, the day after, next day;
ի միուսում աւուր, the day after, tomorrow;
հետեւեալ օրն, the following day;
յետ երկուց աւուրց, two days after;
յերիր աւուր, in three days;
ի նմին աւուր, the same day;
ի նմին իսկ աւուր, the very same day;
յօրէ յառաջնմէ, from the first day;
զամենայն աւուրս, every day, for ever;
յաւուրս մեր, in our days, in these days, in our time;
յաւուրս յետինս, in the latter days, latterly;
յաւուրսն յայնոսիկ, in those times or days;
յաւուրս նորա, under him, during his time;
որ օր, the day that;
զաւուրս, many days, long time;
միով օրով, of a day;
օր ի յօր or օր յօր առնել, to put off from day to day, to procrastinate, to defer, to delay;
օր սահմանել, to fix a day;
կալ զօրս զերեկ դատարկ, to waste the day, to remain idle all day;
համարել զաւուրս, to count the days;
մեռանել լի աւուրք, to die full of days;
շրջել աւուրն, the passing of the day;
բառնալ զծանրութիւն աւուրն, to bear the burden of the day;
դեռ աւուր շատ կայ, it is not yet late, it is yet early;
մինչ աւուր կայ, while it is day;
զամենայն աւուրս կենաց իւրոց, for his whole lifetime;
երկայնին, կարճին աւուրք, the days grow or are growing longer, shorter;
երեք ժամ է աւուրն, it is three o' clock a. m.;
ոչ յետ բազում ինչ աւուրց, in a few days, soon, shortly;
տային նմա աւուրն նկանակ մի, they gave him a loaf daily;
մանուկ ծնեալ առ օրին, new-born babe;
օրն խոնարհեցաւ յոյժ, the day gave place to evening;
շատ է աւուրն, sufficient for the day is the evil thereof.
· Calfa
ՕՐ կամ ԱՒՐ. (լծ. եբր. աւր, որ հնչի օ՛ր. եւ նշանակէ լոյս. իսկ յն. լտ. օ՛րա, հօ՛րա, է ժամ) Ի մեզ Օր ամբողջ՝ չափ քսան եւ չորից ժամուց յարեւածագէ յարեւածագ. այն տիւ եւ գիշեր միանգամայն. ἠμέρα dies. օր.
day & night, a whole day, twenty four hours.
· Calfa
ἠμερονύκτιον diei et noctis spatium. Օրն ամբողջ. տիւ եւ գիշեր միանգամայն.
tiara, mitre, diadem.
· Calfa
operculum planum tenebricosum ex pulvino Argovani (զծածկոյթ հարթ մթին՝ ի բարձիցն Արգաւանայ). ուր ար-տախոյր հասկացուած է «ծածկոյթ», խաւարտ կամ խաւարծի՝ «մթին, խա-ւար», իսկ միւսները անծանօթ, որով-հետև «հարթ» բառի համապատասխա-նը չունինք, զտից թարգմանուած չէ։ Է-մին՝ ռուսերէն թարգմանութեան մէջ՝ փոփոխելով բառերը՝ դնում է. «Տենչայր Աաթենիկ կրել զթագն Արգաւանայ և բազմել ի վերայ բարձից նորա»։ Եփրեմ Դաւթեան, Արձագանք 1886, թիւ 39, էջ 495 մեկնում է արտախոյր «թառ». խաւ-արտ «դրսից սամոյրով պատած» (խաւ և արտ բառերից), տից «փունջ» (իբր արմատ տրցակ բառի), թաւարծի թաւ և արծնել բառերից. որով ամբողջի թարգմանութիւնը լինում է «Սաթենիկ տիկինը սաստիկ ցանկանում էր բռնել կամ փայփայել Արգամի սամրապատ. խոյրը և նրա թաւշեայ բարձերի փուն-ջը»։ Ա. Բահաթրեան, Հին Հայոց տաղա-չափական արուեստը (Շուշի, 1891, էջ 78) արտախոյր մեկնում է «արտախոյ-րանման, պսակաձև» (իբր ած.), խա-ւարտ «մի տեսակ բոյս», տից «նորա-բոյս», խաւարծի «ծիլ»։ Lagarde, Arm. Stud. § 759 զարտախուր (զ հայցակա-նի նախդիրը իբրև արմատական ընդու-նելով) կցում է պրս. ❇ zardxāu «մի տեսակ դեղին ծաղիկ» բառի հետ, համարելով, որ այս վերջինը առճա-տուած է zardxwar բառից։ Այս մեևնու-թիւնը մերժում է Հիւբշ. 150։ Միաբան, Հայկականք (Վղրշպտ. 1894, էջ 35-59) Խորենացու յիշեալ հատուածը սրբա-գրում է «Տենչայ Սաթենիկ տիկին տեն-չանս զարտախուր զստից ի բարձիցն Արգաւանայ», որի մէջ արտախոյր մեկ-նում է «մի տեսակ զգեստ, վարտիք» (տե՛ս արտախուրակ բառը նախորդ հա-տուածում), խաւարտ «ուռուցիկ», բայց յետին յաւելուած է, ինչպէս նաև խա-ւարծի. իսկ զտից պէտք է կարդալ զստից. որով հատուածը թարգմանւում