cf. Բաջաղանք.
Ըստ հեթանոսական առասպելաբան բաղբանջմանց. (Անան. եկեղ։)
Զամենայն զոր խօսեսցիս՝ իբրեւ բաղբաջանս արհամարհեսցեն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Բախտ.
comparative.
Զբաղդատականին եւս փորձ համեմատութեան տեսանել. (Պիտ.։)
Բաղդատական տրոհմամբ զիւրաքանչիւրոցն յատուկ ըստ տեսակի. (Մագ. ՟Լ՟Զ։)
Բաղդատական բողոք վարկայ. (Մագ. ՟Կ՟Բ։)
Ըստ քերականաց՝ Նշանակ բաղդատութեան յածանցս, կամ Ածանցական մասնիկ յայտարար առաւելութեան ի համեմատութիւնս.
Բաղդատական է, որ հասարակութիւն (յն. համադատութիւն) ունի եզ առ մումանսեր, ո՛րգոն, Դաւիթ արուորագոյն քան զսաւուղ. եւ կամ միոյ առ բազումս այլասերս, որպիսի՛, Դաւիթ արուորագոյն քան զգեթացիսն։ Եւ բաղդատականացն գաղափարք են երկու (ըստ յն. երեք, լտ. մի) գոյն, հիբար, արագագոյն, յամրագոյն. եւ գի՛ն, ո՛րգոն, սաստկագին, ուժգին. (Թր. քեր.։)
Որպէս եւ բաղդատական մակբայք ըստ յն. մակբայք բաղդատութեան.
Մերթ Բաղդատօղ՝ ըստ յն. ոճոյ, որպէս Որոշիչ բաղդատութեամբ. διακριτικός disgregans
Զայն՝ որ բաղդատական է աչաց՝ սպիտակ, եւ զներհակ նորին սեաւ. (Պղատ. տիմ.։)
Գոյն իմ, աչաց տեսողութեան բաղդատական. (Շ. իմ. եղակ.։)
cf. Համեմատեմ.
συγκρίνω comparo, confero Դատել կշռութեամբ, կշռել ընդ այլում, համեմատել, եւ Նմանեցուցանել իւրք.
Զո՞րս ընդ ու՞մ ումեք բաղդատել պարտ եւ արժանի է. (Փիլ. տեսական.։)
Բաղդատեսցէ զմերձակայ իրն առ այլ ինչ մեծ։ Բաղդատել կա՛մ զբարի ընդ բարիս յարարկանելով, եւ կամ զվատթար ընդ վատթարս, եւ կամ զմեծամեծս ընդ փոքունս, եւ կամ զփոքունս ընդ մեծամեծս. (Պիտ.։)
Փոքր՝ Աղէքսանդրի եւ Գարեհի պատերազմն առ Արտաշիսի բաղդատեալ. (Խոր. ՟Բ. 12։)
Մի՛ բաղդատեր զյոյժ ի միմեանց տարբերեալսն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Աստուծոյ (օրինակ է) արեգակն, կամ այլ ինչ ի յէիցս՝ զորս բաղդատեմք. (Լմբ. պտրգ.։)
Ու՞մ բաղդատեցից զմեռեալս մտօք։ Յառագաստ փեսայի զկեանս իւր բաղդատեաց. (Երզն. մտթ.։)
Ընդհանուր սպիտակն գոյն է արտադատօղ աչաց, եւ ընդհանուր սեաւն է բաղդատօղ աչաց. (Սահմ. ՟Ա։)
Արուեստ իմ գոյն է բաղդատօղ, սրատեսողաց եմ ես խնդրօղ. (Կրպտ. ոտ.։)
Որք անհանգչելի ձայնիւ առ միմեանս բաղդատելով՝ զերեքսրբեանդ դրուատեն զիշխանական զփառս. (Մաշտ.։)
cf. Համեմատութիւն.
Կատարեալ էր յազգի իւրում, ըստ բաղդատութեան՝ ըստ այնց ժամանակաց բարի էր։ Որ մաքուր մտօք յԱստուած հպին, զգան մանաւանդ զիւրեանց տկարութիւնն առ բաղդատութիւն նորայն մեծութեան. (Փիլ. իմաստն.։)
Համազուգել հաւասարապէս բաղդատութեամբ. (Պիտ.։)
Փոքր ինչ բաղդատութիւն առնել ընդ այլոց ազգաց. (Լմբ. պտրգ.։)
Այնոքիկ ըստ մարմնոյ, որ յոյժ փոքունք եւ նուազք եւ առ բաղդատութիւն հոգեւորական տուգանացն. (Գր. հր.։)
Բաղդատութեանն է յարադրական բան՝ ընդդէմ հարցաքննեալ՝ միշտ առ մեծագոյնսն։ Եւ բաղդատութիւն՝ կրկին. ներբողեան է, կամ պարսաւ. (Պիտ.։)
Բաղդատութեան աչաց զեղբարսն համեմատեսցուք. (ունկն գոլով մեր, մի՛, զի չեմք ակն, ասասցուք, եթէ չեմք ի մարմնոյ անտի. Լմբ. ատ.։)
Բաղդատութեամբս ուսուցանէ, թէ իւրաքանչիւր ոք հանդերձեալ է հաշիւ տալ գործոց իւրոց. (Երզն. մտթ.։)
Ըստ հին հելլենաբանութեան. σύγκρισις, σύγκριμα concretio, compago, congregatio, coagulum Բաղկացութիւն. խառնուրդ. զօդ. միաբանութիւն.
Ըստ ամենայն մասին մարդկային բաղդատութեան, ըստ որում բնաւորեցաւ իւրաքանչիւր ոք գործել. (Նիւս. կազմ.։)
Բանակք անմարմնոցն բաղդատութեամբ ի քում յարկ կացեալ մնան։ Պարակցելով եւ յոգնահոյլ խմբիցն բաղդատութեանցն անլռելի փառատրութեամբ. (Անան. եկեղ։)
to join.
ԲԱՂԵՄ որ եւ ՓԱՂԵԼ. Կցել. կցորդել. շարակարգել. միաւորել. զուգել. յարել. պատել. (լծ. ռմկ. պըլ լէլ. յն. բլէ՛գօ. լտ. բլի՛գօ)
Բաղբանական է՝ բազում բաղեալ բան. (Նչ. քեր.։)
Բաղաձայնք՝ բաղելով ընդ նոսա ձայնաւոր գիր, ձայն բացակատարեն. (Մխ. ապար.։)
Բաղել, պատել։ (Հին բռ.)
ivy.
ԲԱՂԵՂՆ եւ որպէս ռմկ. ԲԱՂԵՂ. κιστός, κιττός hedera, ἐλξίνη, σμίλαξ taxus, convulvulus Պատրաստուկ, պատաղիճ բոյս, որ բաղի կամ կցի եւ պատի զտնկովք. է՛ որ վնասակար տնկոց եւ բուսոց իբր գաղձ, եւ է որ անվնաս.
Իբր սիրական համբուրիւք ողջունի զմիմեամբք պատատի, որպէս զձիթենեօքդ բաղեղն. (Փիլ. լիւս.։)
stone-bow;
crossbow;
catapult;
dart, arrow;
small dagger.
• «նետաձիգ աշ-տառակ, նետ նետելու պատերազմական մե-քենայ» Ա. մակ. զ. 51. «նետ» Երեմ. թ. § (որ սխալմամբ Մխ. երեմ. մեկնում է «սուր եռասայր, զոր ունին զինւորք ի մտրակս երիվարաց» (նոյնը բառացի կրկնում է Բառ. երեմ. էջ 45)։-Առաջին նշանակու-թեամբ և բաղիստ ձևով ունի Նորագիւտ բ. մնաց. իզ. 15 «Եւ արար Ոզիա յԵրուսաղէմ մեքենայս խորհրդովք իմաստութեան, զի ւիցին ի վերայ աշտարակացն և ի վերայ ան-կեանցն բաղիստս և վէմս մեծամեծս»։ (Ո--վորական թարգմանութիւնն ունի «ձգել նետս և քարինս մեծամեծս», համաձայն յունա-րէնի՝ որ է βάλλειν βέλεσι ϰαὶ λίϑοις μεγά-λοις)։ ձռանս. baliste, ռուս. баллиста, ասոս ❇ b lstrs կամ [syriac word] blsts (Brockelmann, էջ 39ա, երկուսն էլ առանց ձայնանիշի) ևն։ Յունարէն բառը չգիտէ Baillv. չէ՛ գործածուած Ա. մակ. զ. 51 և Բ. մնաց. իզ. 15, իսկ Երեմ. թ. 8 ունի βολις, որ է «նետ». յիշում է միայն Sophocles, Greek lexicon, էջ 296ա՝ վկայութեան կո-չելով Պրոկոպիոս (543 թ.), Մաւրիկիոս (607 թ.) և Լևոն Փիլիսոփայ (911 թ.)։ -Հիւբշ. а42։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ, յետոյ ՆՀԲ ևն։
• = Յն. βαλίστρα «քարաձիգ մեքենայ», որ ծագում է βάλλω «նետել, արձակել» բայից. սրանից են փոխառեալ նաև լտ. balllsta,
ԲԱՂԻՍՏՐ կամ ԲԱԼԻՍՏՐ. (ի յն. վալլիստրա, վէլօսդասիս. լտ. պալլիսդա) βαλλίστρα, βελόστασις ballista Բաբան. մեքենայ պատերազմական ի ձգել նետս եւ նիզակս եւ քարինս. նետաձիգ աշտարակ. մանդղիոն.
Կանգնեցին մանգղիոնս եւ մենքենայս, եւ բալիստր՝ նետաձիգ աշտարակս. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 51։) cf. ՆԵՏԱԿԱՄ։
cf. Բախեմ.
Ուր դրանն բաղխել ոչինչ ազդիցէ։ Իբր ընդ վիմեղէն լերին պնդութեան բաղխեցեալ ցնդին. (Նար. ՟Հ՟Թ. եւ ՟Լ՟Է։)
deliberative.
Որպէս Հանդէս ճարտասանական՝ խորհրդատու միախորհ ունկնդրեաց ընտրել զբարին, եւ խորշիլ ի չարէն.
ճարտասանականն՝ սեռ գոլով՝ յերիս բաժանի ի տեսակս. յատենականն, ի բաղխոհականն, ի կացրդականն։ Բաղխոհակնն վասն ապառնոյ ժամանակին ունի զգոյութիւն. վասն զի յորժամ ոք ումեք խորհրդակից գոյ, վասն հանդերձելոյն խորհի. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
conjoined.
Ի միասին բաղկացեալ. տնկակից. ընդակից. կցորդ. միաբան.
Ցանկութիւն ազդոյ յաղթահարիչ բնութեան մարմնոյս, այն զի բաղկակից է նորին։ Զղջումն եւ ամօթն բաղկակից են միմեանց։ Օրէնք հաստատեցին բնաւոր գիտութեամբն բաղկակից եւ յոյժ համեմատ ճշմարիտ օրինացն. (Լմբ. սղ.։)
to coujoin, to be united.
Մարմնոյս աչս, եւ լոյս արեգական յորժամ ընդ միմեանս բաղկակցին, ապա զմեզ զգալի լուսոյս ընդունակ առնեն։ Երկուցս պա՛րտ է բաղկակցել. (Լմբ. սղ.։)
to consist;
to be composed, constructed, constituted.
Յորմէ հետէ միանգամ ի լինելութիւն մարդկայինս բաղկացաւ ազն. (Պիտ.։)
(ի բաղ, եւ կայանալ) συνίσταμαι consisto, consto Զօդիլ. բաղադրիլ. շարակայիլ. եւ Հաստիլ. գոյանալ. կալ. լինել.
Մասանցն ոչ գոլով՝ եւ ոչ բոլորն կարող գոլ բաղկանալ։ Ի չորից տարերցդ բաղկացեալ գոյ մարմին։ Ուսումնականն քանակիւն բաղկանայ։ (Սահմ. ստէպ։)
Բոլորն ի մասանց բաղկանայ, եւ զբաղկացեալն ի մասանց քակտէ ապականութիւն. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Բաղկանալ յոգւոյ եւ ի մարմնոյ, կամ ի շնչոյ եւ ի մարմնոյ։ Ոչ ի ժամանակի եղեւ աշխարհ, այլ ի ձեռն աշխարհի բաղկացաւ ժամանակ։ Ապաշխարողին կեանք ի խաւարէ եւ ի լուսոյ բաղկանան. (Փիլ. ստէպ։)
Բաղկանայ սա ի խորհրդոց բարկութեան։ Տրտմութիւն բաղկանայ ի վրէպ լինելոյ ըղձից մարմնոյ. (Նեղոս.։)
Թեթեւ պարզութիւն հիւթիւ բաղկացեալ. (Նար. կուս.։)
Ընդհանրականապէս զայս առնուլ՝ ոչ բաղկասցի բանն. (Անյաղթ պորփ.։)
Ընդհանուր սպիտակն ոչ կարէ ի ձեան բաղկանալ։ Իմաստասիրութիւն ոչ եթէ վասն այսորիկ ոչ կարէ բաղկանալ, զի ընդհանուր գիտութիւն է. (Սահմ. ՟Ա։)
Ներհակքն ոչ կարեն համանգամայն ի միում (ենթակայի), եւ ի նոյն ժամանակի բաղկանալ։ (Ապականութիւն) ոչ կարէր ի միասին ընդ գոլոյն բաղկանալ. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Բաղկացեալ բնակեաց ի սմա, եւ բնակէ եւ բնակեսցէ յաւիտեան. (Անան. եկեղ։)
consistency, composition, conjunction.
σύστασις, σύστημα constitutio, systema, coagmentatio, compages Բաղկանալն. բաղադրութիւն. կազմութիւն. գոյաւորութիւն. հաստուած. կազմած.
Աշխարհ է բաղկացութիւն յերկնէ եւ յերկրէ. (Արիստ. աշխ.։)
Այս իսկ բաղկացութիւնս ամենայն երկրի. (Պղատ. տիմ.։)
Արհեստ է բաղկացութիւն, այսինքն գումարութիւն յարադրութեան. (Սահմ. ՟Ժ՟Բ։)
Յինքեանց ինքեանք լուծեալ քակտեսցին, եւ ի բաց հոսեսցի բաղկացութիւն նոցա. (Ոսկ. գծ.։)
Բաղկացութիւն մարմնաձեւ՝ մահկանացուացն բաղկացութիւն։ Ամենայն ժամանակ՝ աւուրց եւ գիշերաց է բաղկացութիւն. (Փիլ. այլաբ.։)
Ի չորից զբոլոր բաղկացութիւնս ասեն լինել։ Մակաւասար բոլոր բաղկացութեան գոյիցս. (Մագ. ՟Է. ՟Կ՟Բ։)
Մի եւ նոյն մարմին է ամենայն մարդկան՝ ի միոյ զանկուածոյ ունելով զբաղկացութիւն. (Նիւս. թէոդոր.։)
Ի միասին բաղկացութեան. (Մագ. ՟Ը։)
Զիմանալի ներգործութիւն հոգւոյն բաղկացութեամբ մարմնական ընթացից երեւելի առնէ. (Լմբ. սղ.։)
(Անսանձ ձի) ամենայն բաղկացութեան անտեղական։ Ծանի՛ր ծանօթագոյնդ ծայրագոյն բաղկացութեան. (Մագ. ՟Ա. ՟Կ՟Ա։)
to constitute, to compose.
Սուրբ հրեշտակք հրաւիրեն զմեզ յաղօթս, եւ բաղկացուք լինին մեզ, ուրախանալով ի նմին եւ աղօթելով. (Նեղոս.։)
συνίστημι, συνιστάνω constituo, compono, creo , συνάπτω coapto, jungo Տալ բաղկանալ. կացուցանել զիմն համօրէն. գոյաւորել. առնել. կազմել. յօրինել. հաստել. հաստատել. բաղադրել. զուգայարմարել.
Որ զիմանալի աշխարհն բաղկացոյց. (Մովս. քերթ. եկեղ.։)
Սկիզբն առնէ բաղկացուցանել զայս զգալի եւ զնիւթական աշխարհս. (Զքր. կթ.։)
Զգոյս յոչնչէ բաղկացուցեր. (Ճ. ՟Ա.։)
Կարգաւորէր յետ աշխարհիս լինելութեան զտեսական կենցաղն բաղկացուցանել. (Փիլ. լին.։)
Ստոյգ երաժշտականն բանիւ միայն պիտանացեալ բաղկացուցանէ զինքն. (Սահմ. ՟Ժ՟Է։)
՟Ա, ՟Բ, ՟Գ, ՟Դ. որոց շարադրութիւնն բաղկացուցանէ զտասն. (Յհ. իմ. ատ.։)
constituent.
συνίστασα constituens Որ բաղկացուցանէ. բաղկացական.
Որ զայս ամենայն՝ բաղկեցուցիչն՝ բաղկացոյց, բարի էր։ Զոսկին բաղկացոյց այսպէս. (Պղատ. տիմ.։)
Բոլոր բարեաց բաղկացուցիչ. (Մագ. ՟Է։)
Ոչ ունի բաղկացուցիչ զանազանութիւնս։ Ամենայն սահման ի սեռէ եւ ի բաղկացուցիչ զանազանութեանց լինի. (Անյաղթ պորփ.։)
copulative.
Են ըստ ինքեան պարզք եւ անշարադիրք. իսկ բաղհիւսական եղանակաւ ընդ աստուածութեանն մակագրեալք՝ շարունակք ասին. (Քեր. քերթ.։)
Կամ ներգործութեամբ, կամ մտածութեամբ. արդ կա՛մս այս՝ կամ բաղհիւսական է, կամ տարալուծական։ Եւ եթէ բաղհիւսական է որպէս գոլ, թէ՝ եւ ներգործութեամբ եւ մտածութեամբ, ստէ սահմանդ. (Անյաղթ պորփ.։)
to make an intermixture, to conjoin.
Շարունակաւն բաղհիւսեսցուք քանակաւ. (Քեր. քերթ.։)
cf. Փափաքելի.
(ի բա եւ իղձ) ἑπιθυμητός, ἰμερτός desiderabiis, optandus Ըղձալի յոյժ. տենչալի. ցանկալի. փափաքելի.
Հեշտ եւ բաղձալի թուեսցին բանքս իմ ի լսելիս մեծամեծաց եւ փոքունց. (Եղիշ. ՟Է։)
Միացուցանեն զանձինս ընդ յոյսն բաղձալի. (Փարպ.։)
Բացականացն գոս բաղձալի։ Բաղձալի բերկրութիւն, կամ երանութիւն, աղերս, անուն, վայրք, բնակարան, օթոց, եւ այլն. (Նար.։ Մերթ Բաղձացօղ.)
Զի որ բարւոյն է բաղձալի, առ ի բարւոյն նախանձ շարժի. (Շ. վիպ.։)
ԲԱՂՁԱԼԻ. եւ ԲԱՂՁԱԼԻՑ. ա. Լի կամ լցեալ բաղձանօք. մեծափափաք. անձկալից.
Գնալ զկնի աղքատութեան, եւ կեալ բաղձալի կարօտանօք. (Փարպ.։)
Սուրբ սիրով, շնոհալից յուսով, եւ բաղձալից գթով առ կամսն Աստուծոյ. (Յճխ. ՟Ի՟Գ։)
Վերապտտուեմք զօրս բաղձալից. (Գանձ.։)
cf. Փափաքեմ.
ԲԱՂՁԱՄ կամ ԲԱՂՁԱՆԱՄ. ὁρέγω, ὁρέγομαι , ἑφίημι desidero, appeto, cupio Ըղձալ կամ ըղձանալ ամենայնիւ. տենչալ. ցանկալ. ցանկանալ. փափաքել. անձկալ. ձկտիլ. ձգիլ. բերիլ. յօժարիլիբր ի բնէ.
Հուր ոչ յինքնասաստ յօժարմտութենէ՝ բաղձայ բորբոքիլ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Ոչ բաւոք է գոլ միայնում, քանզի բաղձայ կերպարանին։ Որ յուսայն, բաղձացեալ է միշտ բարւոյն։ Ոչ իմիք բաղձանալ առաւել քան զզօրութիւնն։ Յորժամ ոչ է ի միջի, բաղձանայցէ հասանել նմա։ Էին տեսման բաղձասցի. (Փիլ.։)
Որում չքաւոր աղքատդ բաղձանաս (կամ բաղձաս) եւ ցանկաս. (Մանդ. ՟Դ։)
Մեծարել բաղձացան. (Յհ. իմ. ատ.։)
Եթէ բաղձայցէ. (Շ. ամենայն չար.։)
Ամենեցուն զկեալն կամիս, եւ զփրկութիւնն բաղձաս. (Նար. ՟Լ՟Բ։)
Զվնասարարսն բաղձայ, եւ ոչ զօգտակարսն. (Խոսր.։)
Լնուլ մեզ զկենաց պատճառն, զոր ի սկզբանէ բաղձայք. (Շ. բարձր.։)
cf. Փափաք.
ἴμερος, ὅρεξις desiderium, cupiditas, appetentia Ուժգին ըղձանք. իղձ. բերումն ըղձից. ձկտումն սրտի առ ցանկալին. սէր. տենչ. յօժարութիւն. կամք. փափաք, կարօտ.
Իմաստասիրութեանն բաղձանօք բախեալք։ Վասն հասարակութեան բաղձանաց (այսինքն սիրոյ հասարակաց). (Փիլ.։)
Զմահուն բաղձանօք հայցեն հանգիստ։ Ի գեղոյն պատրեցաւ բաղձանս։ Ընդունել մեծաւ բաղձանօք։ Մեծափափագ բաղձանաց արժանի։ Ի բաղձանս փափագանաց ձգէ։ Իղձք բաղձանաց։ Ախորժակք բաղձանաց։ Բաղձանք խորակակերութեան, կամ ագահութեան. (Պիտ.։)
Լնուլ զբաղձանս։ Բաղձանօք մաղթել։ Սրտից բարձանօք։ Ի բաղձանաց սրտի, եւ այլն. (Նար.։)
Դու ես իմ սրտիս բաղձանս. (Խոսր. (տպ. բաղձանք։))
acorus;
yellow water-flag.
• տե՛ս Բաշխ։
Տակ այսինքն արմատ Բաղշ անուն ջրային բուսոյ. պ. վաշխ, վաճ, ոճ. թ. ակիր՝ էկիր օթու. լտ. ագօ՛րուս. իտ. ագօ՛րօ, կլատիօ՛լօ.
Բաղշտակն, որ է վաճն, որ ակիրն. ինքն սպիտակ եւ թեթեւ տակ է, եւ ջրին մէջն կբուսնի. լաւն այն է՝ որ ի լի՛ լինի, եւ անուշահոտ լինի։ Ոճն՝ որ է ակիրն, որ է վաճն, որ հայերէն բաղշտակ ասի. (Բժշկարան.։)
cf. Բալասան.
• «բալասան». գրուած է բաղսամովն Ոսկ. ա. տիմ. բաղսամոս Վեց-օր. էջ 101. բաղասամովն Ոսկ. եբր. բաղա-ռամոն Գառիան. վաղսամ, վաղսամոն Պի-սիդ. տպ. Վենետ. 1900, տող 911. բալասա-մին Տաթև. հարց. 604։ Ըստ Aнненковь-ի բուսաբանական բառարանի, էջ 61 ա՝ այս է «հինայի ծաղիկը, ֆր. jalousie, balsamine des jardins», գիտական անունով balsamina hortensis Dc,
• = Յն. βάλσαμον «բալասանի թուփը և նրա իւղը», βάλσαμος «բալասանի թուփը», ըստ այսմ յիշեալ ձևերից ճշտագոյնն է բաղսամոն.-բաղսամոս գալիս է βάλσαμος բառից, իսկ վաղսամ, վաղսամոն՝ յն. բառի ետին տառադարձութիւններն են. հմմտ. նաև ապրսամ և բալասան, որոնցից առաջի-նը փոխառեալ է ասորերէնից կամ պարսկե-րէնից, իսկ երկրորդը արաբերէնից։ Յոյն բառի ծագումը սեմական է՝ ըստ Boisacq 114։-Աճ.
• Չարմանալի է որ ո՛չ Lagade և ո՛չ Հիւբշման չեն յիշում այս բառը։
Կիտրոնն, եւ ապա բաղսամոնն, եւ դաբնիդն. (Ագաթ.։)
Իւղս անոյշս ցանիցէ, եւ զբաղսամովնն ազնուական. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։)
Սքինոս, բաղսամոս, նարդէս (իբրեւ ծառք). (Վեցօր. ՟Զ։)
cf. Մոլոշ
• տե՛ս Բաղարջ։
vest;
waistcoat;
flannel waistcoat;
night waistcoat;
bodice;
cloak, mantle;
tunic.
• , ի-ա հլ. «պատմուճան, վերար-կու» ՍԳր. Եփր. ծն. էջ 51. Լաստ. որից բան-կոնակ «խեղճուկ հագուստ» Եւագր. 126. Վրդն. ծն. Տօնակ. նոր գրականում ընդու-նուած է բաճկոնակ «շապիկի վրայից հագ-նելու կարճ ու անթև հագուստը, ֆր. gilet, ռուս. жилeтъ, թրք. yelek», իսկ բաճկոն «բաճկոնակի վրայից հագնելու թևաւոր հա-գուստը. ռուս. пиджакь»։ Հնապէս էլ բաճ-կոնը շապիկի վրայից հագնելու զգեստն էր. հմմտ. Մտթ. ե. 40 «Եւ որ կամիցի ոք դա-տել և առնուլ զշապիկն քո, թո՛ղ ի նա և զբաճկոն քո»։ Սրա բացատրութիւնը տալով Երզն. մտթ. 125 գրում է. «Տեսակ բանիս թուի ինձ սխալ գոլ ի թարգմանչաց կամ ի գրչաց. քանզի բաճկոն վերինն է և շապիք ներքինն, որպէս ասէ Ղուկաս թէ՝ Եւ որ հա-նէ ի քէն զբաճկոն քո, մի՛ արգելուր ի նմա-նե և զշապիկս»։ Նկատողութիւնը ճիշտ է, բայց իրողութիւն այն է, որ մեր Հայրերը թարգմանել են ճիշտ այն՝ ինչ որ գտել են յունարէնում. ϰαὶ τῶ ϑέλοντί σοι ϰριϑῇναι ϰαὶ τὸν γιτῶνά (տակի հագուստ) σου λαβεῖν, ἂφες αύτώ ϰαὶ τὸ ἰμάτιον (վրայի հագուստ)։
• ՆՀԲ լծ. պրսկ. [arabic word] bazуūn «մեծա-գին և պատուական կերպասք», [arabic word] baz-ǰama «փառաւոր և շքեղ հանդերձ»։ Գ. վրդ. Սրուանձտեանց, Մանանայ, էջ 411, բեճ «ուս» բառից, իբր թէ «ու-սերի վրայ ձգուած զգեստ»։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] pāizākōn «մի տեսակ կերպաս» և թրք. [arabic word] čerken, čekmen «թիկնոց» (by-даговь, 1, էջ 469)։
ἰμάτιον, χιτών vestis, tunica Սովորաբար ի մեզ կարծի լինել ագանելի ներքին ի վերայ շապկի. բայց ի գիրս վարի որպէս Պատմուճան, պարեգօտ. հանդերձ որ ի ներքոյ վերարկուի. եւ Վերարկու. եւ որ եւ է ձորձ՝ մանաւանդ կտաւի եւ ազնիւ. հագուստ, լաթ, կապայ. (լծ. ընդ պրս. պէզէուն, պէզճամէ. հանդերձ ի բեհեզոյ այսինքն ի կտաւոյ)
Եթէ գրաւեսցես զբաճկոն ընկերիքոյ։ Առին իւրաքանչիւր զբաճկոն իւր, եւ եդին ի ներքոյ նորա։ Որ հանէ զբաճկոն յաւուր ցրտոյ։ Որ հանէ ի քէն զբաճկոն քո, մի՛ արգելուր ի նմանէ զշապիկս.եւ այլն։
Ել Յովսէփ առ ի տիկնոջէ անտի առանց բաճկոնի. (Եփր. ծն.։)
Որք միով այծէիւ, կամ բաճկոնաւ շատանան. (Լաստ. ՟Զ։)
waistcoat;
jacket;
little old cloak;
short cloak.
ἰμάτιον vesticula, pallium Հանդերձիկ. բաճկոնիկ, լաթիկ.
Այր ողորմած պահէ զգանձ իւր. իսկ որ անզգամն է, զբաճկոնակն իւր գիցէ ի վերայ նորա։ Ո՞չ որ յափշտակեացն՝ դնէ եւս ի վերայ զբաճկոնակն իւր. (Եւագր. ՟Ժ՟Դ. ՟Ի՟Բ։)
Տարածեաց զբաճկոնակն իւր ի վերայ հօրն. (Վրդն. ծն.։)
Ունէր զբաճկոնակ ինչ, կամ տարմալակ, ուր զմուրանսն ժողովէր. (Տօնակ.։)
that;
ասացի —, I said that.
Ասացի, բամ ցրեցից զնոսա։ Առաքեցի առ ձեզ ... բամ դարձարո՛ւք իւրաքանչիւր ի ճանապարհէ իւրմէ չարէ։ Ասացի՝ բամ ահա մերժեցայ, Ասացեր, բամ յորո՛ւմ աւուր կարդասցես առ իս, մի՛ երկիցես. (Օր. ՟Լ՟Բ. 26։ Երեմ. ՟Լ՟Է. 15։ Ողբ. ՟Գ. 54. 57։)
Ասացեր՝ բամ մինչեւ յաւիտեան կացից ես. (Ոսկ. ես.։)
Ասացեր դու ինձ, բամ թո՛յլ տուր։ Ասացի բամ եւ այլն. (Եփր. ել.։ Եփր. ՟ա. կոր.։ Եւս. պտմ. ՟Զ. 12։)
ԲԱՅ չ. Երբեմն թարմատար, որպէս Բա. բամ. թէ. զի. որ. քի.
Պատմեցին, եւ ասեն, բայ հուր ինչ մեք անդր ոչ գտաք։ Զի ասէր, բայ բազմաց ի ձէնջ են ընտանիք առ մեզ։ Ասաց անձն իմ, բայ բաժին իմ է նա։ Եւ ասացէք, բայ ընդէր. (՟Բ. Մակ. ՟Ա. 20։ ՟Ժ՟Բ. 24։ Ողբ. ՟Գ. 24։ Մաղ. ՟Բ. 14։ (ուր չիք շաղկապ ըստ յն. այլ միայն բայդ՝ ասել)։)
Ի յայնմիկ, զի ասաց բայ՝ նոր, զառաջինն հնացոյց։ Ահաւասիկ դարձաւ ասաց նա, բայ գուցէ մեռանիցի. (Եփր. օրին.։)
Երբեմն ի նշանակ հաստատութեան. որպէս Ապաքէն, արդարեւ. իսկ. գոգցես. արդեօք. թերեւս. անշուշտ. ռմկ. պա, պէ. եւ այլն.
Բերոսոս բայ ասէ յառաջնում մատենին։ Եւ գրով բայ ասէ զքաջութիւնսն դրոշմէր։ (Եւս.քր. ՟Ա։)
Այսօր ընդ իս եղիջի՛ր ասէ յադին դրախտին. բայ զի՞նչ ասիցես արդեօք. ի խաչ ելեալ եւ բեւեռեալ ես, եւ զդրա՞խտն խոստանաս. (Ոսկ. խչ.։)
Գրեաց ... զի բայ թերեւս յանդիմանեսցին, եւ եկեսցեն ի խոնարհութիւն հեզութեան. (Եփր. ՟ա. կոր.։)
Զի մի՛ յոլովագոյն բայ կշռովք բարձցէ զնա։ Ապարասանեալ բայ յաղագս բազմորդութեանն։ Հրաման տայր բայ նմին։ Արդ եթէ կամիք, բայ կարօղ եմ ես զնա ձեզ ցուցանել. (Պիտ.։)
Եւ իբր զձայն յունական, այսինքն ասաց, ասէ.
Ու՞ր իցեն (սահմանք սպարտիոյ). եւ նորա զնիզակն ցցեալ, բայ, յայսմ վայրի. (Պիտ.։)
Տ. բա։
altar.
• «զոհի բարձր սեղան, բեմ, բար-ձունք» Ա. թագ. թ. 19 ևն։
• = Եբր. [hebrew word] ︎ bamā «բարձրութիւն, բար-ձունք, զոհի սեղան» բառն է, որ յունարէն թարգմանութեան մէջ, իբր յատուկ անուն առնուելով, պահուած է Յαμά, որից էլ տա-ռադարձուած է հայերէնը։ Bailly 346'7 և Sophocles 296՛՛ յիշում են բառս՝ իբրև եբրայական փոխառութիւն։ Նրա որոշեալ ձևն է երր. [hebrew word] habanā, սր տառադար-ձուած է յն. ἀβαμα (այլ ձ. αββανα), որիս էլ հյ. աբբանա (տե՛ս այս բառը)։
• ՆՀԲ և ԱԲ դնում են եբրայեցերէնից։
Ըստ եբր. պամա. այսինքն Բեմ. սեղան զոհից բարձր։ (՟Ա. Թագ. ՟Թ. 19։) cf. ԲԱՐՁՐԱՒԱՆԴԱԿ, cf. ԲԱՐՁՈՒՆՔ։
basse, base;
thorough base.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկա-յութեան) «նուագարանի խոշորաձայն հաստ թելը. 2. հաստ ձայն» Երզն. քեր. Ոսկիփ. ά-րից բամբերգային «հաստ ձայնով երգող» Նար. բամբջութակ, բամբջութակահար (նոր բառեր). գրուած է պամ Երզն. քեր. տե՛ս և բանդ, բանդախառն։
• = Պրս. [arabic word] bam, որից փոխառեալ արաբ. [arabic word] bamm «բամբ, հաստ ձայն, քնարի հաստ թելը». վերջաձայն բ՝ հայերէնի մէշ յետոյ է աւելացրած. հմմտ. բեմ>բեմբ, պատշգամ>պատշգամբ։-Հիւբշ. 116։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ. Նոյնը կրկնում են յետոյ ՆՀԲ, Lag. IIrgesch. 629 են։
Չորրորդ (ձայն) է բամբն, հով եւ գէջ ըստ բնութեան ջրոյն։ Չորրորդ լարն, որ է պամն, բնութեամբ ջրոյ եւ մաղասոյ՝ ցուրտ եւ գէջ. (Երզն. քեր.։)
Ճանաչէ ի տարորոշ բազմութենէ աղեաց, թէ ո՞ր է սուր, եւ ո՞ր է բութ, ո՞ր զիլ, եւ ո՞ր բամբ. (Ոսկիփոր.։)
coton;
— ազնիւ, wadding
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, թէև առանց վկայութեան) «բամբակ» (գրուած նաև բան-բակ) Կաղկանտ. Խոր. աշխ. Երզն. մտթ. 231. Մագ. և Երզն. քեր. որից բամբակենի «բամբակի բոյսը, gossypium herbaceum L» Մխ. առակ. նոր գրականում բամբակեղէն, բամբակեայ, բամբակավաճար.
• = Պհլ. pambak «բամբակ» բառից, որի յաջորդներն են պազենդ. panba և պրս. [arabic word] panba «բամբակ»։ Այս իրանեան ձևի ծա-գումը և ստուգաբանութիւնը յայտնի չէ։ Փոխառութեամբ տարածուած է դէպի Արև-մուտք՝ մինչև Եւրոպայի ծայրը. այսպէս յն. πάμβας, նյն. βομβάϰιον, βαμβάϰι, μπαμπά́ϰι (հնագոյն փոխառութիւն է βόμβος «շերամ, մետաքս»), մ. լատ. bombax, bombacum, արաբ. [arabic word] bambaǰ, քրդ. [arabic word] panbu վրաց. ბამბა բամբա, ბამბაჯი բամբակի, թուշ. բամբա, օսս. bambag, bamp'ag, արևել. թրք. կամ չաղաթ. [arabic word] mamuq, ոսմ. [arabic word] pambuq, ալբան. pambuk, ռում. bum bak, չեխ. pamuk, հունզ. pamuk, pamut, սերբ. bumbak, pambuk, pamuk, bobac', խորվաթ. bumbak, բուլգար. pamuk, pambuk, ռուս. бумaгa «թուղթ», бумаж-Արմատական բառարան-26 иикъ «թղթապանակ», бумaзeя «բամբա-կեայ կտաւ», իտալ. bambagia, bombagio, աա. փամբակ (ուղղակի փոխառութիւն ի-րանեանից՝ նախաձայն փ-ի պատճառաւ) ևն։ Հայերէնը, ինչպէս նաև միւս լեղոներից շատերը, նախաձայն ը փոխել են b=ր՝ րառամէջի b-ի ազդեցութեամբ։-Հիւբշ. 116։
• Պարսկերէնի հետ համեմատեցին նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ ևն։ Gosche, էջ 22 Հե-սիքիոսի աւանդած փռիւգական βάμβαλον «վերարկու և ամօթոյք» բառը հա-մեմատում է հյ. բամբակ և պրս. panba բառերի հետ։
• ԳՒՌ.-Տփ. բամբակ. Ախց. Երև. Կր. Ջղ. բ'ամբակ, Ննխ. բամբագ, Ալշ. Խրբ. Մշ. Սեբ. Սչ. բ'ամբագ, Պլ. բամբագ, փամբագ, Ռ. փամբագ, Տիգ. փmմբmգ, Ասլ. փամբայ, Զթ. Հճ. բ'ամբօգ, Ոզմ. փmմբmկ, Գոր. Մկ. Վն. պmմբmկ, Մրղ. Սլմ. պmմբmկ', Շմ. պmմ-բmգ1, Հւր. բmնբmկ, Ղրբ. պէ՛մբակ, Ագլ. բի՛մբmկ, բի՛մբէկ։ Նոր բառեր են բամբա-կել, բամբակիլ, բամբկուն, բամբակածախ, բամբակարտ, բամբակաքաղ, կրճատ՝ բամբ-քսող և բամբահատ «բամբակի սերմ»։
ξύλον, πάμβαξ gossypium (լծ. դոզտկ. իսկ βόμβυξ bombyx տ. ՇԵՐԱՄ). գրի եւ ԲԱՆԲԱԿ. ռմկ. բամպակ. բամպուգ, բամուգ. պ. բէնպէ. ար. գուդուն, կամ գուդն. իտ. քօթթօնէ. Բերք բուսոյ ի գոզակէ ելեալ՝ սպիտակ, փափուկ, նիւթ հանդերձի ի ջերմ պահել զմարմինս.
Փայտակարան, լինի ի նմա բամբակ ամբաւ. (Խոր. աշխարհ.։)
Գտանին ի նոսա նաւթ եւ աղ, ապրիշում եւ բամբակ. (Կաղանկտ.։)
Ոչ զբամպակ ընդ ասր խառնել. (Երզն. մտթ.։)
Որպէս ակն արական է, կարող էաք եւ ունիմք սովում առնել զբամբակ (կամ զբամբակ) արական. (Մագ. քեր. եւ Երզն. քեր.։)
Առաջի նորա (մեքենայի րաբանին) պարիսպ կանգնեցին բամբակի բեռաց, եւ յայլ բազում կարասւոյ. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ. (եդաւ ի մէնջ ըստ այլ ձ. Բազմակի, որ երեւի սխալ իմաստակ գրչի։))
Քերեալ ձեռօք զվէրն, եւ ժողովեաց բամբակով զթաթախն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա. ձ։)
cotton-plant.
Բոյս կամ տունկ բամբակի.
Առոգանէին երկրագործք զբամբակենիսն, եւ միմեանց պատուիրէին զգուշանալ, զի մի՛ զծառսն կոխեսցեն զբամբակենիս ... պատասխանեալ բամբակենի, եւ այլն. (Մխ. առակ. ՟Ժ՟Թ։)
guilt;
cf. Բամբասանք.
ԵՒ առին բանբաս (կամ բանբասանս) ի Մովսէս եւ յԱստուած. (Վրդն. թուոց.։)
(գրի եւ բանբաս). յոր մէ Բամբասանք. նոյն ընդ նմա. եւս եւ Յանցանք բամբասելի.
Եւ ըզտրտունջն ընդ բամբասին, ըզքրթմնջիւն ընդ շոգմոգին. (Յիսուս որդի.։)
Ի սոդոմ պոռնկութեան էր բամբասն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 13.)
slanderous.
προφαστικός occasionalis, ad accusandum, vel excusandum Որ ինչ ի մէջ բերէ զբամբասանս. բամբասաւոր. մեղադրական. ստգտական.
Դիցէ ի վերայ պատճառս բամբասական բանից. (Օր. ՟Ի՟Բ. 14։)
detraction, slander, defamation.
(ի բամ, բա, կամ բամբ, եւ ասել). καταλαλία, ἁντιλογία , λοιδορία, μέμψις, ψόγος oblocutio, obtrectatio, detractio, delatio, convitium, incusatio, vituperium, reprehensio Մեղադրութիւն, պարսաւ, չարախօսութիւն, տրտնուջ, լուտանք, թշնամանք՝ եթէ ի դէմս ուրուք, եւ եթէ ի բացակայութեան նորա յանդիման այլոց.
Ի բամբասանաց խնայեցէ՛ք զլեզու։ Լուայ ես զբամբասանս բազմաց։ Անուանեաց զանուն տեղւոյն այնորիկ փորձութիւն, եւ բամբասանս՝ վասն բամբասանաց որդւոցն Իսրայէլի։ Մի՛ չար փոխանակ չարի հատուցանել, կամ բամբասանս ընդ բամբասանաց.եւ այլն։
Առանց յիշատակի բամբասանաց թողուլ. (Խոր. ՟Ա. 2։)
Բամբասանս ապիրատս յօդէին։ Բանսապիրատս բամբասանաց ի վերայ յօդէին. (Յհ. կթ.։)
Անբանութեան բամբասանօք։ Բամբասանաց քարաձգութեան։ Ստգտանք բիւր բամբասանաց. (Նար.։)
Որ ոչն մեղանչէ, ո՛չ է ընդ բամբասանօք։ Ընդ բամբասանօք է սատանայ. (Նիւս. կամ Անյաղթ ամենայն չար.։)
Ընդ բամբասանօք է մեղք. (Շ. ամենայն չար.։)
that loves slander.
Սիրօղ զբամբասանս. չարախօս. պարսաւադիր. մեղադրական.
Ոչ բամբասասէր մտօք, այլ ճշմարտութեամբ զելս իրացն ասելով. (Եղիշ. ՟Բ։)
Որ ոչն երկնչէին, եւ բամբասասէրքն էին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Խաբեցան բամբասասէրքն՝ ծուխ փոխանակ արեգական ունել. (Կլիմաք.։)
Մեղադիր եւ բամբասասէր բանիւք ի վերայ ձեր ծանրացեալ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 10։)
slanderous.
Ատեցեալ զսա՝ դնէ ի վերայ պատճառս բամբասաւոր բանից. (Օր. ՟Ի՟Բ. 17։)
Բամբասաւորք զինեալ նետիւք՝ զանձն եւ զընկերն խոցոտելով. (Նար. ՟Ի՟Ը։)
to detract, to slander, to speak ill of, to calumniate, to defame, to backbite.
καταλαλέω, καταλογέω, λοιδορέω , μέμφομαι, ψογέω, διαγογγύζω obloquor, attracto, maledico, convito, probro afficio, quaeror եւ այլն. Չարիս խօսել զայլմէ. ընդ վայր հարկանել, պարսաւել, ամբաստանել. տրտնջել. քրթմնջել. մեղ դնել. լուտալ. թշնամանել. դիմախօսել.
Բամբասեցին Մարիամ եւ Ահարոն զՄովսես։ Զի՞ բամբասէք զիս։ Զոր բանսարկուքն բամբասէին։ Որ բամբասէ զհայր կամ զմայր։ Բամբասել զճանապարհն առաջի բազմութեան։ Որ բամբասեալ, եւ ոչ փոխարէն բամբասէր. եւ այլն։ Կամ Առաքեաց լրտեսել զերկիրն, եւ եկեալ բամբասեցին զնմանէ առ ժողովրդեանն. (Թուոց. ՟Ժ՟Դ. 36։)
Չունիմք իշխանութիւն բամբասել զիշխանս. (Եղիշ. ՟Բ։)
Ոչ զնոսա գովէ, այլ զսոսա բամբասէ. (Մխ. երեմ.։)
Զի մի՛ դարձեալ բամբասիցիմք, յԱստուծոյ, որպէս հրէայքն. (Խոսր.։)
Ստիպիս ի սիրոյ, եւ ոչ բամբասիս։ Ոչ բամբասիս ի շնորհաց։ Յիրաւի բամբասելոցս։ Բամբասեցեալս ընդ բեթսայիդայ։ Իբրեւ զսուրբ բամբասողաց։ Ոչնչից հոլով, բամբասելի բերք. (Նար.։)
Ոչ ոք ասէ զճշմարիտն զմէնջ իբրեւ զբամբասողս (կամ զբանբասողս) մեր. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Զսնափառութեանն ախտ բամբասէ. (Երզն. մտթ.։)
lady;
princess;
queen.
cf. Բամբիշ.
• , ն հլ. (-շան, -շանէ, -շամբ.) «թագուհի» Եւս. քր. Ոսկ. մ. գ. 14. Եփր. թգ. 420. Արծր. Փիլ. յետնաբար եղել է բամ-բիշ Գնձ. որի համեմատ սրբագրուած է Մծբ. գ. և որ նոր գրականի էլ ընդունած ձևն և (բայց քիչ գործածական)։
• = Պհլ. [other alphabet] bānbisn «թագուհի», յառաջանում է զնդ. dəmanō pabni «տան տիրուհի» ձևից՝ ըստ Tedesco BSl 26. 64-66, որ ընդունում է Meillet, Gram. duϰ perse, էջ 71. նորագիւտ մանիքէական պհլ. [hebrew word] bānbisn «թագուհի» (Salemann, Manichäische Stud. ЗAH. հտ. 8 (1908) էջ 59)։-Հիւբշ. 116-7։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ և ա-ռաջ Müller SWAW 66 (1870), էջ 270 (նոյնը նաև WZKM 8, 284), համե-մատելով պհլ.-պազենդ. 46 բառարա-նի (էջ 96) անորոշ մի գրութեան հետ-Այս բառը կարդացւում էր banbošne, Lag. Arm. Stud. § 344 մեր բամբշան սեռականի հետևողութեամբ կարռազ bambušan, իսկ Հիւբշ. KZ 23, 402 ուղղեց bānbišn, որ և հաստատուեց մա-նիքէական պահլաւերէնի գիւտով։ Հիւնք շամբուշ բառից։
Մի՛ թագ դնել, եւ մի՛ զբամբիշն զմայր որդւոցն թագ դնել, եւ մի՛ զբամբիշն զմայր որդւոցն լլկել։ Տոմիրիս բամբիշն մասսագեցւոց սպան զկիւրոս. (Եւս. քր.։)
Պատրեաց երբեմն բոզն այն եւ զբամբշան իսկ զեղբայրն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Առնուլ զաբիսաք ի կնութիւն. որպէս զի բամբշամբն՝ զոր առնու, առցէ եւ զթագաւորութիւնն Սողոմոնի. (Եփր. թագ.։)
Եսթեր եղեւ բամբիշ ի տեղի վասթեայ. (Մծբ. ՟Գ։)
Գըտեալ զփայտ խաչին՝ բամբիշ Հեղինին. (Գանձ.։)
Կին նորին, որում բամբիշն կոչէին։ Որ եւ սպանաւ ի բամբշանէն։ Առաքեալ էր զմայրն՝ զբամբիշն Վասպուականի առ զօրավարն բուխայ. (Արծր. ՟Բ. 3։ ՟Գ 4։)
Նմանութեամբ ասի.
Զսա (զաչս) Աստուած՝ բամբիշն այլոց երեւեցոյց (զգայութեանց), ի վերայ եդեալ ամենեցուն։ Իւրաքանչիւր յառաքինութեանցն բամբիշն ճշմարտութեամբ է. (Փիլ. իմաստն. եւ Փիլ. այլաբ.։)
castanets, snappers
Ի նուագս բամբռան։ Որք բամբռամբն երգէին. (Խոր. ՟Ա. 5. 23.) (լտ. թրգ. cymbalum, որ է ըստ յն. κύμβαλον )
Բարացուցական՝ բամբռան բառացի բարառնութեանց. (Նար. ՟Զ՟Բ։)
gum ammoniac;
bamboo;
agasyllis.
• «մի տեսակ խի-ժաբեր բոյս». մէկ անգամ ունի Գաղիան. խունկ ի բամբոցէ (կամ ի բանբոցէ) ձևի մէջ՝ որ ՆՀԲ համարում է «gomme ammo-niaque»։
• ՆՀԲ բամբոց համարում է «գաւազան, որով լինի բախել զիմն կամ զնուագա-րան», որով թուի թէ կապել է ուզում բամբ «հաստ ձայն կամ քնարի հասա թել» բառին։ ԱԲ դնում է բամբոց «եղէ-գի տեսակ մը. պամպու»։ Սրանով բա-ռը ուզում է հանել հնդկական bam-bu-ից. այս պարագային թերևս յարմար էր սրբագրել բառը բամբոյ, ինչպէս ա-նում է Թաղիադեան, Առաջնորդ ման-կանց, էջ 38 և համարում է հնդ. bam-հնդկական բանս-լուչ՝ որ հնդկեղէգի խունկն է, սաթի նման բիւրեղացած մի նիւթ՝ որ բամբուն կոտրելու ժամանակ
• երբեմն միջից դուրս է գալիս։-ՀԲուս. (տե՛ս § 300 և յաւել. էջ 663) ուզում է կցել կիլիկեան բարբառով բամբոզ, բիւմբոս բուսանունի հետ։ Բայց բամ-բոս (Զթ. Կր. Մշկ.), ինչպէս նաև բամ-բուզ Ակն. բոլորովին տարբեր բոյսեր են և չեն կարող յարմարիլ բամբոց-ին՝ որ խէժ ունի։-Բամբոս նշանակում է «ձնծաղիկ», իսկ բամբուզ «ցօղնաւոր, կոկոնաւոր մի խոտ՝ որի մէջ կայ բամ-բակի պէս սպիտակ մի նիւթ»։
Բառ անյայտ, իբր Ամմոնիական. ἁμμωνιακόν ammoniacum, succus, vel gummi ferulae in Libya (Թուի Գաւազան, որով լինի բախել զիմն կամ զնուագարան)։ Ուստի
ԽՈՒՆԿ Ի ԲԱՄԲՈՑԷ կամ Ի ԲԱՆԲՈՑԷ կոչի ի բառս Գաղիանոսի խիժն ծորեալ ի գաւազանաձեւ տնկոց ի լիբիա։
• տե՛ս Բալ բայր։
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն ի բայի ներգոյականը) «գազանների որջը կամ ձմեռուայ քառասունքը» Շնորհ. եդես. որից բայանալ «որջը մտնել» Փիլ. լին. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 119. բայոց «արջի ձմեռա-յին քառասունքը» Եզն. բայեցեալ «քառա-սունք մտնելով թմրած կամ քնած» Կոչ. գրուած է բահ Վրդն. այգեկ. 85։
• ՆՀԲ «որպէս պահ, այսինքն՝ դիպահ և պահք»։ Հիւնք. յն. παγίς «դարան ամ-բըյթէայն»։
• ԳՒՌ.-ՆՀԲ և ՋԲ իբր ռմկ. յիշում են բայ կամ բահ, որ ինձ այլուստ ծանօթ չէ։
ῤῆμα verbum Ըստ քերականաց՝ Մասն բանի յայտարար գործողութեան.
Բայ է բառ անհոլով՝ ընդունական ամանակաց, դիմաց, եւ թուոց, որ ներգործութիւն կամ կիր յարկացոցէ. (Թր. քեր.։ )
Եւ է բայ՝ ըստ բանիս մեկնութեան, որ է ասութիւն մեր զգործոց մերոց, զոր ասեմք, թէ զայս ինչ գործեցի, կամ գործեաց, կամ գործեցին. (Մագ. քեր.) (որ է ասել, թէ ձայնս բայ կամ բա՝ է արմատ բառիցս Բառ, բան, այսինքն ասութիւն. լծ. եւ վէպ. որպէս եւ յն. ասեմ. լտ. ասել. իտ. խօսք։)
Ստոյգ բայ է ներկայն. իսկ անցեալն եւ ապառնին՝ հոլովմունք ազդման. (Երզն. քեր.։ )
Զներկայն անուանէ բայ, իսկ զանցեալն եւ զապառնին ոչ բայ, այլ՝ հոլով բայի։ Իւրաքանչիւր ոք ի բայիցն նշանակէ իմն։ (Անյաղթ պերիարմ.։)
ԲԱՅ. Լայնաբար՝ ո՛ր եւ է մասն բանի. բառ. ձայն ինչ նշանական. λέξις vocabulum
Զայս ունողաց զօրութիւն ի վերայ Աստուծոյ անուանց եւ բայից. (Կիւրղ. գանձ.։ )
Այս բայ՝ Ո՛վ, ըստ երկուց տարազաց լսի. Քաղցր եւ բարին հանգոյն բայք են միմեանց։ Քննութիւնս բայից ուսոյց։ Սակս բայից եւ բառից քննութեան. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ատ.։ )
Արիստոտէլ բաժանելով (զէակս) տասն ստորոգութեանցն բայիւք. (Գր. տղ. թղթ.։ )
Սուրբ բայ՝ կարճ է ի մերս բարբառ։ Գիտեմք, զի յայսր բայէ հրաժարէք. (Ժող. հռոմկլ.։)
ԲԱՅ. Ըստ հոմաձայնութեան յունին ῤῆμα , որ է ասութիւն. որպէս Բան, խօսք, բարբառ մարդկեղէն՝ ի նիւթական բառից յօդեալ.
Փանաքիմաց բայիւք՝ մերոյ փրկութեանս գովասանութիւն հատուսցուք. (Անյաղթ բարձր.։ )
Մի՛, որպէս մեքս իմանամք եւ ասեմք փանաքիմաց բայիւք մերովք. (Սարգ. բ. պ. Զ։)
Որ ինչ միանգամ ասէ Աստուած, ո՛չ բայք են, այլ՝ գործք, զորս աչք յառաջ քան զականջս դատին. (Փիլ. ժ. բան.։)
ԲԱՅ. ա. Լոկ ասութեամբ յօդեալ, կցկցեալ, թարմատար, ընդվայր բարբառեալ, զրախօսական.
Ի բայ բանից եւ անոճ իմն յաղագս հայկայ եւ նմանեացն կակազէ. (Խոր. Ա. 21։)
ԲԱՅ 2 չ. Երբեմն թարմատար, որպէս Բա. բամ. թէ. զի. որ. քի.
Պատմեցին, եւ ասեն, բայ հուր ինչ մեք անդր ոչ գտաք։ Զի ասէր, բայ բազմաց ի ձէնջ են ընտանիք առ մեզ։ Ասաց անձն իմ, բայ բաժին իմ է նա։ Եւ ասացէք, բայ ընդէր. (Բ. Մակ. Ա. 20։ ԺԲ. 24։ Ողբ. Գ. 24։ Մաղ. Բ. 14։) (ուր չիք շաղկապ ըստ յն. այլ միայն բայդ՝ ասել)։
Ի յայնմիկ, զի ասաց բայ՝ նոր, զառաջինն հնացոյց։ Ահաւասիկ դարձաւ ասաց նա, բայ գուցէ մեռանիցի. (Եփր. օրին.։)
Երբեմն ի նշանակ հաստատութեան. որպէս Ապաքէն, արդարեւ. իսկ. գոգցես. արդեօք. թերեւս. անշուշտ. ռմկ. պա, պէ. եւ այլն.
Բերոսոս բայ ասէ յառաջնում մատենին։ Եւ գրով բայ ասէ զքաջութիւնսն դրոշմէր։ (Եւս. քր. Ա։ )
Այսօր ընդ իս եղիջի՛ր ասէ յադին դրախտին. բայ զի՞նչ ասիցես արդեօք. ի խաչ ելեալ եւ բեւեռեալ ես, եւ զդրա՞խտն խոստանաս. (Ոսկ. խչ.։ )
Գրեաց ... զի բայ թերեւս յանդիմանեսցին, եւ եկեսցեն ի խոնարհութիւն հեզութեան. (Եփր. ա. կոր.։ )
Զի մի՛ յոլովագոյն բայ կշռովք բարձցէ զնա։ Ապարասանեալ բայ յաղագս բազմորդութեանն։ Հրաման տայր բայ նմին։ Արդ եթէ կամիք, բայ կարօղ եմ ես զնա ձեզ ցուցանել. (Պիտ.։) Եւ իբր զձայն յունական, ի՛բա, ի՛բէ. այսինքն ասաց, ասէ.
Ու՞ր իցեն (սահմանք սպարտիոյ). եւ նորա զնիզակն ցցեալ, բայ, յայսմ վայրի. (Պիտ.։)
ԲԱՅ 2 որպէս Բան, կամ բառ.
րախական բայիւք երգաբանեալ գոչեմք, հարսն երկնից դշխոյ ուրախացի՛ր բերկրեալ. (Շ. տաղ.։)
ԲԱՅ 3 (ի, ից.) գ. ԲԱՅ φωλεός, φωλία lustrum, latibulum, cubile որ եւ ԲԱՅՈՑ. ռմկ. եւս բայ, կամ բահ. Որջ կենդանեաց՝ մանաւանդ արջոց յաւուրս ձմերայնոյ. որպէս պահ, այսինքն դիպահ, եւ պահք, յորժամ առանձնացեալ մնան իբր թմրեալ եւ անսուաղ զաւուրս բազումս. (այսինքն քառասունք պահելի.)
Առիւծ գոչեաց ի յանտառին, եւ գիշախանձ արջն ի բային. (Շ. եդես.։)
verb;
word, speech, discours;
cf. Բայոց.
• տե՛ս Բալ բայր։
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց կայ միայն ի բայի ներգոյականը) «գազանների որջը կամ ձմեռուայ քառասունքը» Շնորհ. եդես. որից բայանալ «որջը մտնել» Փիլ. լին. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 119. բայոց «արջի ձմեռա-յին քառասունքը» Եզն. բայեցեալ «քառա-սունք մտնելով թմրած կամ քնած» Կոչ. գրուած է բահ Վրդն. այգեկ. 85։
• ՆՀԲ «որպէս պահ, այսինքն՝ դիպահ և պահք»։ Հիւնք. յն. παγίς «դարան ամ-բըյթէայն»։
• ԳՒՌ.-ՆՀԲ և ՋԲ իբր ռմկ. յիշում են բայ կամ բահ, որ ինձ այլուստ ծանօթ չէ։
ῤῆμα verbum Ըստ քերականաց՝ Մասն բանի յայտարար գործողութեան.
Բայ է բառ անհոլով՝ ընդունական ամանակաց, դիմաց, եւ թուոց, որ ներգործութիւն կամ կիր յարկացոցէ. (Թր. քեր.։ )
Եւ է բայ՝ ըստ բանիս մեկնութեան, որ է ասութիւն մեր զգործոց մերոց, զոր ասեմք, թէ զայս ինչ գործեցի, կամ գործեաց, կամ գործեցին. (Մագ. քեր.) (որ է ասել, թէ ձայնս բայ կամ բա՝ է արմատ բառիցս Բառ, բան, այսինքն ասութիւն. լծ. եւ վէպ. որպէս եւ յն. ասեմ. լտ. ասել. իտ. խօսք։)
Ստոյգ բայ է ներկայն. իսկ անցեալն եւ ապառնին՝ հոլովմունք ազդման. (Երզն. քեր.։ )
Զներկայն անուանէ բայ, իսկ զանցեալն եւ զապառնին ոչ բայ, այլ՝ հոլով բայի։ Իւրաքանչիւր ոք ի բայիցն նշանակէ իմն։ (Անյաղթ պերիարմ.։)
ԲԱՅ. Լայնաբար՝ ո՛ր եւ է մասն բանի. բառ. ձայն ինչ նշանական. λέξις vocabulum
Զայս ունողաց զօրութիւն ի վերայ Աստուծոյ անուանց եւ բայից. (Կիւրղ. գանձ.։ )
Այս բայ՝ Ո՛վ, ըստ երկուց տարազաց լսի. Քաղցր եւ բարին հանգոյն բայք են միմեանց։ Քննութիւնս բայից ուսոյց։ Սակս բայից եւ բառից քննութեան. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ատ.։ )
Արիստոտէլ բաժանելով (զէակս) տասն ստորոգութեանցն բայիւք. (Գր. տղ. թղթ.։ )
Սուրբ բայ՝ կարճ է ի մերս բարբառ։ Գիտեմք, զի յայսր բայէ հրաժարէք. (Ժող. հռոմկլ.։)
ԲԱՅ. Ըստ հոմաձայնութեան յունին ῤῆμα , որ է ասութիւն. որպէս Բան, խօսք, բարբառ մարդկեղէն՝ ի նիւթական բառից յօդեալ.
Փանաքիմաց բայիւք՝ մերոյ փրկութեանս գովասանութիւն հատուսցուք. (Անյաղթ բարձր.։ )
Մի՛, որպէս մեքս իմանամք եւ ասեմք փանաքիմաց բայիւք մերովք. (Սարգ. բ. պ. Զ։)
Որ ինչ միանգամ ասէ Աստուած, ո՛չ բայք են, այլ՝ գործք, զորս աչք յառաջ քան զականջս դատին. (Փիլ. ժ. բան.։)
ԲԱՅ. ա. Լոկ ասութեամբ յօդեալ, կցկցեալ, թարմատար, ընդվայր բարբառեալ, զրախօսական.
Ի բայ բանից եւ անոճ իմն յաղագս հայկայ եւ նմանեացն կակազէ. (Խոր. Ա. 21։)
ԲԱՅ 2 չ. Երբեմն թարմատար, որպէս Բա. բամ. թէ. զի. որ. քի.
Պատմեցին, եւ ասեն, բայ հուր ինչ մեք անդր ոչ գտաք։ Զի ասէր, բայ բազմաց ի ձէնջ են ընտանիք առ մեզ։ Ասաց անձն իմ, բայ բաժին իմ է նա։ Եւ ասացէք, բայ ընդէր. (Բ. Մակ. Ա. 20։ ԺԲ. 24։ Ողբ. Գ. 24։ Մաղ. Բ. 14։) (ուր չիք շաղկապ ըստ յն. այլ միայն բայդ՝ ասել)։
Ի յայնմիկ, զի ասաց բայ՝ նոր, զառաջինն հնացոյց։ Ահաւասիկ դարձաւ ասաց նա, բայ գուցէ մեռանիցի. (Եփր. օրին.։)
Երբեմն ի նշանակ հաստատութեան. որպէս Ապաքէն, արդարեւ. իսկ. գոգցես. արդեօք. թերեւս. անշուշտ. ռմկ. պա, պէ. եւ այլն.
Բերոսոս բայ ասէ յառաջնում մատենին։ Եւ գրով բայ ասէ զքաջութիւնսն դրոշմէր։ (Եւս. քր. Ա։ )
Այսօր ընդ իս եղիջի՛ր ասէ յադին դրախտին. բայ զի՞նչ ասիցես արդեօք. ի խաչ ելեալ եւ բեւեռեալ ես, եւ զդրա՞խտն խոստանաս. (Ոսկ. խչ.։ )
Գրեաց ... զի բայ թերեւս յանդիմանեսցին, եւ եկեսցեն ի խոնարհութիւն հեզութեան. (Եփր. ա. կոր.։ )
Զի մի՛ յոլովագոյն բայ կշռովք բարձցէ զնա։ Ապարասանեալ բայ յաղագս բազմորդութեանն։ Հրաման տայր բայ նմին։ Արդ եթէ կամիք, բայ կարօղ եմ ես զնա ձեզ ցուցանել. (Պիտ.։) Եւ իբր զձայն յունական, ի՛բա, ի՛բէ. այսինքն ասաց, ասէ.
Ու՞ր իցեն (սահմանք սպարտիոյ). եւ նորա զնիզակն ցցեալ, բայ, յայսմ վայրի. (Պիտ.։)
ԲԱՅ 2 որպէս Բան, կամ բառ.
րախական բայիւք երգաբանեալ գոչեմք, հարսն երկնից դշխոյ ուրախացի՛ր բերկրեալ. (Շ. տաղ.։)
ԲԱՅ 3 (ի, ից.) գ. ԲԱՅ φωλεός, φωλία lustrum, latibulum, cubile որ եւ ԲԱՅՈՑ. ռմկ. եւս բայ, կամ բահ. Որջ կենդանեաց՝ մանաւանդ արջոց յաւուրս ձմերայնոյ. որպէս պահ, այսինքն դիպահ, եւ պահք, յորժամ առանձնացեալ մնան իբր թմրեալ եւ անսուաղ զաւուրս բազումս. (այսինքն քառասունք պահելի.)
Առիւծ գոչեաց ի յանտառին, եւ գիշախանձ արջն ի բային. (Շ. եդես.։)
derived from the verb.
ῤηματικός verbalis Ածանցեալ ի բայէ (բառ կամ անուն).
Բայածական է, որ յըմբայէ ածանցոցեալ է. հիբար, սիրուն, իմաստուն, մարթուն. (Թր. քեր. (յն. սիրիչ, յիշատակիչ)։)
to be clayed, to hide one's self in a den.
ԲԱՅԱՆԱՄ ԲԱՅԵՄ կամ ԲԱՅԻՄ. φωλέω, φωλεύω lateo in lustro, cubo, μένω maneo Ի բայ կամ ի բայոց մտանել կենդանեաց. որջանալ. թաքչել. բայել, բահել.
Բայացեալքն՝ եթէ՛ գազանք, եւ եթէ՛ թռչունք։ Ուր բնակեալ բայանայր զօրավարն տաճկաց՝ զօրհասական արջոյ բերելով նմանութիւն. (Արծր. ՟Բ. 7։)
Ազգք ազգք առնիտաց ի ձմերանի բայեցեալ անշարժ կայ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ղ։)
cf. Բայանամ.
supine;
verbal.
den, cave, lair, haunt, kennel.
cf. ԲԱՅ 3. որպէս Որջ կենդանեաց. ռմկ. արջու բահ.
Ազդմունք բնականք, եւ արջոյ յառաջագոյն քան զձմեռն ի բայոց մտանելոյ. (Եզնիկ.։)
but, yet, notwithstanding, however, nevertheless, though, still;
save, except, without;
— եթէ, except;
unless;
— միայն, if, provided, with the exception of, excepted, but, hesides;
if not;
— ասկայն, yet, however, nevertheless.
• «սակայն» ՍԳր. Եզն. զանազան դարձուածներով ունինք բայց միայն, բայց սակայն, բայց արդ, բայց եթէ ՍԳր. Ագաթ. կայ նաև բայց «միայն», բայց ի «բացի». բայց միայն «բացի» ՍԳր. Եզն.։
• ՆՀԲ «որպէս թէ ի բաց ասեալ կամ բաց ի բանէ աստի». Peterm. 251 բազ «ver-bum» բառից։ Karst, Յուշարձան 402
• սումեր. ba, ban բացասական մասնիկի հետ։
(որպէս թէ ի բաց առեալ, կամ բաց ի բանէ աստի) πλήν, ἕμπας, ἕμπης, ὄμως δέ tamen, verum, nihilominus, autem Սակայն. այլ սակայն. այլ. իսկ. յայսր ամենայնի վերայ. համայն. միայն, միայն թէ.
Յամենայն ծառոց ուտելով կերիցես, բայց ի ծառոյն գիտութեան բարւոյ եւ չարի մի՛ ուտիցէք։ Աճեցուցից զքեզ յոյժ. բայց դու զուխտ իմ պահեսցես։ Սահակաւ կոչեսցի քեզ զաւակ. բայց զորդի աղախնոյդ արարից յազգ մեծ։ Ե՛րթ, բայց զգո՛յշ լինիջիր։ Ասէ, ոչ կամիմ. բայց յետոյ զղջացաւ, եւ չոգաւ յայգին։ Ասացաւ, բայց ես ասեմ ձեզ։ Այր մի ի հազարաց գտի, բայց կին ամենեւին ոչ. եւ այլն։
Դուք անձնապուրք լինիք, բայց մեք ամենեքեան կորնչիմք. (Փարպ.։)
Ինքեան ինչ հակառակ եւ վնասակար չէ, բայց ընկերին. (Եզնիկ.։)
Ոչ եթէ ի մինն միայն մեղանչեն կամ յերկուս, բայց եւ ի բոլոր օրինադրութիւնս իւրեանց. (Մագ. ՟Ա։)
Եւ որպէս՝ Բայց միայն. բայց եթէ. եթէ ոչ. ἁλλά, πλήν, εἱ μή nisi, preterquam, tantum հապա.
Իմ ոչ էր լուեալ, բայց այսօր։ (Ոչ ոք), բայց քաղէբ։ (Ոչ ինչ առից), բայց որչափ կերան մանկտիդ։ Նշան մի՛ տացի նմա, բայց նշանն Յովնանու։ Ոչինիչ ունիմք աստ, բայց հինգ նկանակ.եւ այլն։
Ոչ մի ինչ ելս գտանել կարող եմք, բայց բողոքել թագաւորին. (Փարպ.։)
Վախճանելոյն ասել՝ երթիցե՛ս առ հարս քո՝ զի՞նչ այլ ինչ է, բայց այլ կեանս յանդիման կացուցանէ. (Փիլ. լին.։)
Ոչ ոք գիտաց՝ բայց ի նոցանէ յերկոցունցն. (Աթ. անտ.)
Զիա՞րդ ներհակք միաբանեսցին, բայց ի տարերց. (Սարկ. հանգ.։)
Ոչ զերիւար՝ բայց ի սանձանց, եւ ոչ զինչս եւ զմեծութիւն առանց խելաց կարօղ ոք է արգելուլ. (Ոսկիփոր.։)
Բայց արդ՝ որպէս երբեմն, նոյնպէս եւ յայսմ. (Նար.։)
ԲԱՅՑ ԵԹԷ. շ. εἱ μή nisi Բայց միայն. եթէ ոչ. բայց.
Ոչ իմիք ազդիցէ այնուհետեւ, բայց եթէ ի գաւառի իւրում.եւ այլն։
Բայց՝ եթէ նեղ ինչ էր ինձ, զայդչափ ոսկի այսր զի՞ բերէի. (Փարպ.։)
Ոչ այրեաց, բայց միայն զասուր։ Չի՛ք փրկութիւն, բայց միայն (այնմ) առ որ ձգէ արքայ զոսկի գաւազանն։ Ոչ զոք եթող, բայց միայն զՊետրոս։ Ոչինչ եգիտ, բայց միայն տերեւ։ Մի՛ ինչ այնպիսի պահել նոցա՝ բայց միայն զգուշանալ.եւ այլն։
Սա (նիւթն առաջին) ոչինչ է արդեօք, բայց միայն ի բանէ (մտաց). (Պղատ. տիմ.։)
ԲԱՅՑ ՍԱԿԱՅՆ. շ. կրկին. cf. բայց. սակայն. πλήν verumtamen, caeterum.
Բայց սակայն երգեսցէ բանս, որքան զօրեսցէ. (Նար. կուս.։)
Ել եւ նա ընդ առաջ, բայց սակայն ոչ կարաց ունել զդէմ նորա. (Ագաթ.։)
Արդ թէպէտեւ ածեալ զմտաւ, բայց սակայն չկարէին հանդուրժել. (Փարպ.։)
thing;
cf. Բան.
• «մե տեսակ արաբական բոյս, նրա ծաղիկը և իւղը, myrobalanum, moringa aptera» Խոր. աշխ. 612. «վայրի կաղին կամ ամէն. իւղային և դառն պտուղ» Վրդն. ծն. յետին տառադարձութեամբ գրուած պան Վստկ. 89. Ամիրտ.։
• = Պրս. [arabic word] bān, որից նաև արաբ. [arabic word] bān ,mуrobalanum' (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 602 և Շթայնշնայդէր WZKM 11, 314)։ Պէտք է նկատել, որ յունարէնի մէջ էլ ունինք βάλανος «վայրի կաղին կամ կաղնի», βάλανος μυρεώιϰή կամ մի բառով μυροβάλανον «բան, mуrobalanum»։-Հիւբշ. 117։
• ՆՀԲ «որպէս յն. βάλανον»։ Ուղիղ մեկ-նութիւնը տուին միևնոյն տարում (1877) Lavarde, Arm. Stud. § 348 և Պատկ. Խոր. աշխ. էջ 57-ՆՀԲ և ՀԲուս. § 244 եբր. տարբեր բոյսեր են յիշում բան և պան։
Եւ դու ի նոցա բանի ես. (Եղիշ. Գ։)
Աստուած ամենայնիւ բան է. (Ագաթ.։)
λόγος, ῤῆμα verbo, oratio, sermo Խօսք. ասացուած. զրոյց կարգաւոր. շարք բառից բերանով բարբառեալ յայտնիչ իմաստից մտաց, կամ ի գիր անցուցեալ. սեպհական է մարդոյ, այլ նմանութեամբ կամ տեսլեամբ ի դէպ գայ եւ հրեշտակաց, եւ Աստուծոյ գլխովին. խօսք.
Ո՛ւնկն դիք բանից իմոց։ Խօսեցաւ զամենայն բանս զայսոսիկ։ Խիստ թուեցաւ բանն։ Տէր տացէ զբան։ Բանիւք եւ արդեամբք։ Բանիւ եւ գործով։ Բանք բերանոյ։ Բանք մարդկան։ Բան տեառն։ Բան հրեշտակի.եւ այլն։
Տացին մեզ բանք ի բերան՝ ցուցանել ձեզ զօգուտն. ինձ ասել, եւ ձեզ լսել. (Ագաթ.։)
Բան ընդ բան յեռլով յաղագս նոցունց երկայնաբանել թուիցիմք. (Փիլ. նխ. բ.։)
Արտաբերական բանիցն զկնի եւ գործն յաջորդի։ Ըմբերանեսցես հանճարեղ բանիւ զբանիւն պանծացեալսն. (Պիտ.։)
ԲԱն է հետեւակ (եւ տաղաչափական) բառի շարադրութիւն, զտրամախոհութիւն ինքնակատար յայտնելով. (Թր. քեր.։)
Բան է ձայն նշանական ըստ կարգաւորութեան, որոյ մասն իմն նշանական է զատ իբր ասութիւն (այսինքն բառ), այլ ոչ իբր ստորասութիւն կամ բացասութիւն. (Պերիարմ.)
ԲԱՆ ՏԵԱՌՆ. իբր Պատգամ, հրաման, պատուէր. λόγιον oraculum
Բանք տեառն բանք սուրբ են։ Հաստատեա՛ ծառայի քում՝ զբան քո յերկիւղ քո։ Բան քո կեցոյց զիս։ Ողորմեա՛ ինձ ըստ բանի քում.եւ այլն։
ԲԱՆ՝ ներքին կամ ներտրամադրեալ, արմատ արտաքին բանի. վարկ. կարծիք. բանականութիւն. ծնունդ մտաց. խորհուրդ. իմաստութիւն. λόγις ratio, sententia
Երկու են բանք. այն՝ որ ի ներքս ի խորհուրդսն բնակեալ է, եւ զոր արտաքս բերեմք. (Փիլ. լին. Դ. 96։)
Առ որս բանիւ են պաճուճեալ՝ բանքս. այսինքն առ բանականս են խօսք իմ. (Առ որս. Ա։)
Զարդարեցեր բանիւ։ Երասանաւ բանին. (Նար. Ե. Ի։)
ԲԱն ո՛չ է բարբառ լեղուոյս, այլ՝ խոկումն մտացն. (Լմբ. սղ.։)
Որ առ ի մէնջ բանիւս։ Ըստ վայելչական բանին։ Ըստ իմումս բանի։ (Պղատ.։ Ածաբ.։ Խոր.։ )
Ի սկզբանէ էր բանն, եւ բանն էր առ Աստուած, եւ Աստուած էր բանն։ Եւ բանն մարմին եղեւ։ Ձեռք մեր շօշափեցին ի վերայ բանին կենաց։ Եւ կոչէր անուն նորա բան Աստուծոյ. եւ այլն։ Բանն Աստուած ոչ միայն բան ինչ անանձն, այլ եւ բան անձնական, եւ մարդ կատարեալ. (Ոսկ. ես.։)
Դառնալ առ Աստուած կենդանի, եւ ի բան նորա յորդին միածին. (Ագաթ.։)
Բան կոչէ զորդի, զի անախտ ծննդեամբ (է) ի հօրէ, որպէս բան ի մտաց. եւ ծանուցիչ է կամացն հօր, որպէս բան ծանուցիչ կամց խօսողին ... եւ անմեկնելի է ի ծնողէն, որպէս բանն յայլսն հնչէ, ի միտսն մնայ. (Խոսր. պտրգ.։)
Զի որպէս ծնունդ է բան՝ սրտի, նոյնպէս եւ հօր ծընունդ որդի։ Բան ասացաւ անուն նորին, զի անմարմին է ծնունդ բանին. (Յիսուս որդի.։)
Բանն բազմեալ յանբանից մսուր։ Բանիւ բան Աստուած կենագործեաց զՂազարոս։ Բանդ Աստուած՝ որ ի ծոց հօր։ (Շար.։)
Մինչս բան՝ ոչ եթէ ժամանակ ինչ է սահմանարկու. (Կոչ. ԺԷ։ ԲԱՆ.) λόγος ratio ըստ յն. ոճոյ, որպէս Համեմատութիւն. կարգ, յարաբերութիւն, հայեցուած, պատճառ, փաստ, եւ հանգամանք իրաց.
Զնոյն բան ունին արհեստք եւ մակացութիւնք, զոր բան եւ նոցա ենթակայն առ նոսա. (Սահմ. ԺԱ։)
Զամենայն բանից թուականաց։ Եւ զերկրաչափականն, ըստ որում որպէս բանն առ առաջինն՝ երկրորդին, այսպէս եւ առ երկրորդն՝ երրորդին. (Փիլ. ժ. բան.։)
Եթէ ոչ փութամք զերիցս այսոցիկ քննել զբանն, ընդունայն ընթանամք. (Վրք. հց. Դ։)
Այնպիսի կարգաւորութեամբ վարել, որպէս աստուածապաշտութեանն բան պահանջէ ի նոցանէ. (Սարգ. բ. պ. Զ։)
Արդարութեանն բան զիա՞րդ պահիցի. (Բրսղ. մրկ.։)
ԲԱՆ, բաներ. կամ բանեար, երոյ. որպէս ռմկ. բան, բաներ. πράγμα, ῤῆμα res, negotium, verbum Իր, իրք.
Որ արտրին զբանն չար։ Յետ բանիցս այսոցիկ։ Միթէ տկարանայցէ՞ առ ի յԱստուծոյ բան, կամ ամենայն բան։ Քա՛ւ լիցի քեզ առնել զայն բան։ Արարեր դու զբանդ զայդ։ Զայս եւեթ բան արասցես ինձ. (եւ այլն։ Իսկ)
Առանց բանի պոռնկութեան. (Մտթ. Է. 32. իմա՛ իբր պատճառ։)
Նա որ ինչ ցնա բանքն էին, զամենայն արար կատարեաց. յն. զիւրն զամենայն. (Ոսկ. յհ. Ա. 9։)
Ոչ գոյր նմա մեզ դնել բանբերին, եւ ոչ պատիժ, եւ ոչ բանք. (Բուզ. Դ. 5։)
Հնա՛ր է եւ առանց ջանի բան վճարել. (Լմբ. ժող.։)
Ազատեալ լինէր յուսիկն ի բաներոյն. (Բուզ. Գ. 5։)
Թողէ՛ք ի բաց զբաներդ. (Փարպ.։)
Մնացեալ իցէ դարձեալ հարկաւոր բանեար. (Վրդն. ծն.։)
ԲԱՆ. Իբր Բարբառ, լեզու.
Յեղուլ ի յոյն բան։ Որ եւ անտի յեղաւ ի յոյն բան. (Խոր. Ա. 1։ Բ. 65։)
Ըստ հեբրայեցւոց բանիցն բարբառոյ. (Կիւրղ. ծն.։)
ԲԱՆ ԱՌ ԲԱՆ. մ. Ըստ միոյ միոյ ի խօսիցն. մի ըստ միոջէ ըստ բառիցն.
Արարէ՛ք բան առ բան նամակիդ պատասխանի։ Բան առ բան ելոյծ, եւ իմացոյց ձեզ զօրէնս ձեր. (Եղիշ. Բ։)
Եթէ բան առ բան զսա մեկնեմ, լսօղքդ ձանձրանայք. (Նար. երգ.։)
Տեսցուք բան առ բան . (Բրսղ. մրկ.։)
Նոյն բանք են եւ վասն պոռնկութեան։ Նաեւ զսպանութենէ նոյն բանք են։ Նաեւ յինչս առնուլ նոյն բանք են. (Եզնիկ.։)
Նոյն բան կալցի եւ ի վերայ բարերարի եւ մարդասիրի եւ աներեւութի։ Որոց բան նոյն է, այսոցիկ ամենայն իրօք եւ հոմասեռս եւ միմեանց նման գոլ բնութեամբ հարկաւոր է. (Կիւրղ. գանձ.։)
ԲԱՆ Ի ԳՈՐԾ ԱՌՆԵԼ. Բուռն հարկանել, ձեռնարկել. սկսանել արդեամբք զբանն խորհեալ.
Սկիզբն արարեալ բան ի գործ արասցուք վարդապետել ձեզ. (Ագաթ.։)
ԲԱՆ ԻՆՉ. ԲԱՆՔ ԻՆՉ. Պէսպէս առմամբ, որպէս ռմկ. խօսք մը. եւ բան մը, իլիշիկ մը. եւ վախ մը, կասկած մը.
Եւ մի ի բանս ինչ գայցես ընդ նոսա. (Կոչ. Զ։)
Բանք ինչ որ գոյին նոցա ընդ ասորիս։ Հեռի էին ի սիդոնացւոց, եւ բանք ինչ ոչ էին նոցա ումեք ի մարդկանէ. (Դտ. ԺԸ. 7. 28։)
Իմ բանք ինչ են ընդ հրեայսն, գուցէ տացեն զիս ի ձեռս. (Երեմ. ԼԸ. 19։)
Աղէ ասա՛ բան ինչ ի տէր, եւ վախճանեա՛ց. (Յոբ. Բ. 9։)
Առ վաղիւն բանս արարեալ քաղաքին ի ներքս առնուլ զզօրսն. (Մամիկ.։)
Բան կապեալ առ գիսն՝ ոչ երբէք ծովագնացութեամբ մակաշրջել փայտիւք. (Մագ. ԼԴ։)
Տո՛ւր ինձ բան, զի այդր բնակեսցիս. եւ ետ նմա բան ի յայրին մնալ։ Տո՛ւր ինձ բան, որ արձակեցից զքեզ. (Վրք. հց. ԺԹ. եւ Դ։) Կամ Միջնորդ լինել. բարեխօսել.
Դատել զիւրոյ հովուութեանն ոչխարս, կամ թէ բան տալ ընդ նոցա՝ մաղթանաց. (Սարկ. լս.։)
Պարտ է ամենեցուն պատրաստ լինել, որպէս թէ բան տալոց են դատաւորին. (Նախ. ա. պետ.։)
Ստուգապէս բան տացուք Աստուծոյ, թէ ոչ հանապազ սգամք. (Կլիմաք.։)
Ի ԲԱՆ ՁԳԵԼ. Ի կարգ բանին անցուցանել եւ ճառել. բանի տեղ դնել, ու վրան խօսիլ.
Զսա ի բան ձգել, եւ պատմել՝ անարդարութիւն է շնորհին. (Լմբ. պտրգ.։)
Աղերսէր մի՛ ունել նմա ի բանի զյանցուածս իւր։ Ոչ ի բանի ունէր զնորայն կառավարութիւն կամաց՝ որ ի չարն. (Յհ. կթ.։)
Ի բանի արարեալ զբղաստոս սենեկապետ արքայի. (Գծ. ԺԲ. 20։)
Զպոմպէոս ի բանի առնէր, զի նովաւ դառնայցէ յասորիս. (Եւս. քր. Ա։)
Մի՛ զբոլոր տունն ընդ բանիւ արասցեն։ Ո՛չ օրէն է վասն միոյ զամենեսեան ընդ բանիւ առնել։ Զի մի՛ այլքն ընդ բանիւ կացցեն վասն միոյ մեղուցելոյ. (Մխ. դտ.։)
ԶԲԱՆԻՒՔ ԱՌՆԵԼ. Զբաղեցուցանել բանիւք. խօսքի բռնել.
Զբանիւք առնէր զաշակերտսն, մինչեւ մեռեալն թաղմամբ գերեզմանին վճարեցաւ. (Մամբր.։)
Մի՛ զբազում բանիւք անկանիր։ Յերկարագոյն նուագօք զբանիւք անկանէին. (Յոբ. ԺԱ. 3։ Գ. Մակ. Ե. 9։)
ԶԲԱՆԻՒՔ (իւրովք) ԳԱԼ. Հակառակ ելանել իւրոց բանից. եւ Կրկնաբանութիւն առնել.
Զի մի՛ երեւեսցի ի մէջ անմտացն իբրեւ զբանիւք իմն եկեալ։ Զբանիւք եկեալ երեւէր. (Ոսկ. յհ. Ա. 7։)
ԲԱՆ ԵԼ, կամ ԿԱԼԱՒ. իբր Համբաւեցաւ. խօսք ելաւ, ձան ելաւ.
Եւ ել բանս այս յեղբարս. (Յհ. ԻԱ. 23։)
(Նեստոր) չար մոլորութիւն գտեալ՝ ի բանս ելու առնել ջանացաւ զբարեպաշտագոյն թագաւորն մեր. (Կիւրղ. ի կոյսն.։)
Սկսան բանս արկանել առ թագուհին. (Վրք. ոսկ. (նոր ձ. եւ տպ. բանսարկուել)։)
Ամենայն մարդ սուտ է. եւ այս է, որպէս իմ բանս է, թէ ամենայն մարդ տկարանայ յանդիման կացուցանել՝ զոր իմացաւն զԱստուծոյ. (Նիւս. կուս.։)
Ոչ այլ ինչ է՝ ըստ իմում բանիս, բայց ընդ Աստուծոյ միայն լինել. (անդ։)
Ի ԲԱՆ ՏԱՆԵԼ. Ի ԲԱՆ, կամ Ի ԲԱՆԻ ՊԱՀԵԼ. ռմկ. ոճով. Ի կիր արկանել, վարել. գործածել, բանեցնել։ (Վստկ. ՂԴ։ Մխ. բժիշկ. ստէպ։)
ԲԱՆ իբր Գործ.
Սուր ի բան արկեալ՝ խողխողեն եւս զանմեղ գառինսն. (Պիտառ.։)
ԲԱՆ (բաներ կամ բանք.) Որպէս յն. վա՛լանօն. βάλανον glans Կաղին վայրի. եւ ամենայն պտուղ իւղային եւ դառն.
Ոչ ամենայն բաներ ուտելի է՝ որպէս ցմախ, որպէս բանք, շաղինար, եւ այլք ոմանք գառինք, եւ կէսք մահաբերք իսկ. (Վրդն. ծն.։)
Երջանիկն արաբիա, եւ իւղք անոյշք ի նմա, եւ ծաղիկք՝ բալասան, բան, յասմիկ. (Խոր. աշխարհ.։)
ԲԱՆ 3 (բաներ.) ԲԱՆ. Որպէս Պան, կամ բաղարջ փեթակի.
Զամէն բանն, երբ կատարած լինի ի կոճակի, կթէ՛։ Բաներոյն բաղարջն. (Վստկ. ՅԱ։)
pike;
javelin, dart, lance.
• (ի հլ. սեռ. աշտէի ևն) «հեռուից նետելու կարճ նիզակ» Երգ. դ. 4. Ա. մնառ. ժբ. 8. Նիւս. երգ. Արծր. յետնաբար ունինք նաև աշտէ Խոր. աշտէն Լծ. նար. ձևերը. հո-լովեալ ձևերից ոմանք էլ, ինչպէս սեռ. աշ-տէի, գրծ. աշտէիւք ևն, յետին վկայութեանց մէջ կարող են ուղ. աշտէ ձևից յառաջացած լինել։ Աշտէն ձևի հետ միանում է աշտեան։ Ածանցման մէջ ունինք աշտենաւոր Եփր. վկ արև. 71, Մամիկ. 23, Ճառընտ. աշտէաւռ Մխ. այրիվ. էջ 11. ուրիշ ձև չկայ։
• = Հպրս. և զնդ. aršti-, սանս. ršti «նի-ղակ». կայնաև պհլ. aršt (Horn, Grdr. էջ 266), բայց սա պարզապէս զնդ. բառի տա-ռադարձութիւնն է. հպրս. aršti-ձևը պիտի տար պհլ. *ašt, որից հյ. *աշտ և -եայ վեր-ջաւորութեամբ աշտեայ (հմմտ. բազէ)։ Հպրս. aršti-ձևի մօտ կար նաև *ršti-ձե-վը, որից ծագում է պրս. [arabic word] xišt «նի-ղակ, տէգ» և սրանից էլ հյ. խիշտ, խըշ-տաւոր։ Այս իրանեան ձևերից են նաև քրդ. [arabic word] heš «տէգ, մական» և ավար. աշթի քկացին, տապար»։-Հիւբշ. 102, 510։
• ՆՀԲ և Հիւնք. դնում են լծ. լտ. hasta, թրք. (իմա՛ պրս.) xišt։ Peterm. 21 լտ. hasta։ Justi, Zendsp. 43 զնդ. ašta և սանս. ašta։ Տե՛ս և Pictet 1, 199 և 2, 209 ըստ Lag. Arm. Stud. § 147, Muller WZKM 9. 38Ո և 10, 353 ուղիղ է մեկնում, բայց մեր բա-ռի -եայ վերջաւորութիւնը բացատրելու համար՝ ենթադրում է թէ պհլ. բառը նախ անցած լինի ասորերէնի *aštā, *aštāyā ձևով և այստեղից էլ անցած հայերէնի։ Բայց այսպիսի ասորի բառ չկայ։ Jensen ՀԱ 1904, 184 զտնելով հառ..tai կամ ...tia «տէգ» ձևով մի բառ՝ ենթադրում է, որ հայ բառը բնիկ է և ո՛չ փոխառութիւն։ Պատահական
ԱՇՏԵԱՅ որ եւ ԱՇՏԷ, ի, ից. ասի եւ ԱՇՏԷՆ, իբր ռմկ.(լծ. լտ. հա՛սդա, թ. խըշտ) βολίς, δοράτιον. hasta, hastile, jaculum. Նիզակ. արդն. տէգ. գեղարդն փոքր ձգելի ի բացեայ. գասդանիչա. սիւնկիւ. հարպա.
Ի գիրկբ մարցն աշտէիւք խոցեալ. (Լաստ. ՟Բ։)
dry;
— հաց, dry bread.
• . ը հլ. ասւում է միայն աշտուճ հաց պարզ՝ «ցամաք հաց» Ոսկ. մ. բ. 23 և ես. Եւագր. Կանոն. գրուած է նաև աշոտուչ Տաթև. ձմ. իբ. աստուճ Սասն. 34, Վրք. հռ. Բ. 386. Ուռպ. (այս ձևը թէև յետնաբար ա-ւանռուած, բայց նախնականն է. տե՛ս աս-տիճան բառի տակ). ածանցմամբ ունինք աշտիճագոյն (առանց սղման) Եւագր. աշտ-ճակեր Եփր. վկ. արև. (=Սոփերք Ի, 147) կամ աստճակեր Եփր. վկ. արև. 86 (սրղ-մամբ)։
• ՆՀԲ լծ. յն. ἀσιτος «անկերակուր», ի-տալ. asciutto «չոր, ցամաք»։ Հիւնք. աստիճան բառից։
ԱՇՏՈՒՃ որ եւ ԱՍՏՈՒՃ. ξηρός. siccus. Չոր կամ չորաբեկ (հաց լոկ). (լծ. յն. ա՛սիդօս, անցորեան, անկերակուր. եւ իտ. աշիուդդօ չոր ցամաք). գուրու.
Թէպէտեւ կերակրեաց, այլ աշտուճ հացիւ եւ ձկամբք. (Ոսկ. ես.։)
Իսկ ի բառս գաղիանոսի Ստեփ. լեհ. ընթերցեալ ԱՇՏԻՊ՝ մեկնէ Ձաւար. պուլղուր։
afterwards, then, immediately afterwards;
consequently, in consequence;
finally, at last;
secondly;
then, therefore;
առ յապա, one day, some day;
for the future;
յ—յս, առի յ—յս, henceforth, for the future;
առ ի յ—յսն յիշատակ, a monument for posterity, for the remembrance or memory;
առ յապայք, the future;
future things;
յիշեա, որդեակ, զառ յապայսն, remember, son, the future.
• «յետոյ, վերջը» ՍԳր. Ագաթ. Սեբեր. որից յապա առ յապա «վերջ ի վերջոյ» Բուզ. դ. 5. զառ յապայսն «յետինները» Սիր. խը. 6. Ոսկ. ես. մինչև յապայ Բուզ. դ. 23. յետ-նաբար ի հոլովմամբ ունինք զապային «լե-տինը, վերջինը» Կլիմաք. կարգ կամ տօնք ապայից «Տօնացոյցում շաբթէ շաբաթ չգը-րած, այլ իրար ետևից յիշատակած տօներ. ինչ. Տօն Յովհ. Կարապետի, Ապա Պետրոսի հայրապետի, Ապա Անտոնի անապատակա-նի ևն»։ Աւելի սովորական է իբրև շաղկապ՝ «ուրեմն, հետևաբար» նշանակութեամբ և աաա, ապա և, ապա ուրեմն, ապա թէ, ապա եթէ, ապա թէ ոչ ևն ձևերով։ Առաջին նշա-նակութիւնից ձևացած են ապագայ «յետոյ, գալիք» Խոր. պիտ. Յհ. կթ. ապաժաման «յետնեալ, անպիտան» Սիր. ժա. 12, ժգ. 5. Ոսկ. ապաժամանութիւն Ոսկ. մ. ա. 23. ա-պառնի Ոսկ. մ. ա. 11(1) Պիտ. Սահմ. Պղատ Լմբ. յապաղել «ուշացնել, երկարաձգել» ՍԳր. յապաղիլ «ուշանալ» ՍԳր. յապաղեցուցանել Եփր. Եւս. պտմ. յապաղութիւն Սեբեր. Բուզ. անյապաղ Փարպ. Պիտ. Փիլ. ևն (աղ մասնիկի համար հմմտ. կախաղան, յաչաղանք, կեն-ցաղ)։
• Տէրվիշ. Նախալ. 118 սանս. զնդ. apa, լտ. ab, ā գոթ. af, հյ. ապ-(մասնիկ), նաև հպրս. apara, գոթ. ata. ձևերի հետ։ Մորթման ZDMG 26, 541 խալդ. khaubi «յետոյ»։ Հիւնք. յապաղել բա-յից։ Bugge KZ 32, 62 սանս. apara «յետևը, յետինը», áparam «յետոյ, ա-պագային» ևն. նախաձևն էր հնխ. *áрo։ Մառ, Гpaм. др. aрм. яз. 288 բուն ձևը համարում է ապար, որից ը ընկ-նելով՝ ապա. բուն ձևը անաղարտ գըտ-նում ենք ապառնի (1) բառի մէջ։ Meillet MSL 8, 292 և 10, 270 լատ. ab բառի հետ, ինչպէս հուպ=լտ. sub։ Հիւբշման չէ ընդունած։ PatrubánySA 1, 218 նոյն ընդ ապ-=զնդ. apa։ Սա-գըզեան ՀԱ 1909, 335 և Րarst Յու-շարձ. 402 սումեր. aba «յետոյ»։ Աճառ. Նորք 1925 ж 5, էջ 393 յիշոմ է նս-րագիւտ կամիս. (հաթեան արձանա-գրութեանց լեզւով) appa «յետոյ»»
Որ զառաջին գործեալ մեղսն միայն բառնայ, եւ ոչ ինչ զապային. (Կլիմաք.։)
Մինչեւ յապայ. (Լմբ. սղ.։)
Զյոյսն յապա առնէ ի մէնջ. այսինքն յապաղէ. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Ըստ Տօնացուցի՝ ԿԱՐԳ կամ ՏՕՆՔ ԱՊԱՅԻՑ կոչին Աւուրք տօնից սրբոց յետ յայտնութեան մինչեւ ցառաջաւորս. զի յետ ութօրէից յայտնութեան գրի Տօն յհ. կրպտի. Ապա պետրոսի հայրապետի. Ապա անտոնի անապատականի եւ այլն, առանց յիշելոյ զաւուրս եօթնեկաց։
Նախ զխոտն, եւ ապա զհասկն, ապա զցորեանն ատոք։ Նախ տեառն, եւ ապա մեզ։ Այժմ ոչ գիտես, բայց ապա գիտեսջիր։ Իբրեւ ոչ արեւ, եւ ոչ աստեղք երեւէին, ապա բառնայր ամենայն յոյս. եւ այլն։
Դարձաւ սրտմտութիւնն յողորմածութիւն ապա. (Լմբ. սղ.։)
Վարի եւ կից ընդ նոյնանշան բառս.
Ապա երբէք ուրեք թագաւորեսցէ յիս տէր. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Զկնի ապա ընդարձակիլ բանիւ։ Յետ փոքր ինչ ապա սրով կատարեալ. (Յհ. կթ.։)
Եթէ զիս հալածեցին, ապա եւ զձեզ հալածեսցեն. եթէ զբանն իմ պահեցին, ապա եւ զձերն պահեսցեն։ Եթէ որդիք, ապա եւ ժառանգք. յորս ի յն. չիք շաղկապ, բայց միայն՝ եւ այլն. որպէս եւ ի մեզ ստէպ այնպէս վարի՝ ի բաց թողլով զապայն։
Յիրաւի ապա օրինօք լինի ներբողաբանել զսա. (Պիտ.։)
Այս ցուցանէ ապա, թէ, եւ այլն. (Լմբ. սղ.։)
Ապա թէ ամենեցունն տիրես, ոչ է զարմանալի. (Լմբ. պտրգ.։)
Եթէ առնէք ... պատմեցէ՛ք ինձ. ապա թէ ոչ՝ (այսինքն՝ իսկ եթէ չկամիք առնել), ցուցէ՛ք ինձ եւ այլն։ Ապա թէ ոչ՝ ելցէ հուր եւ այլն։ Եթէ տեսցես զիս յամբառնալ իմում ի քէն, եղիցի այնպէս. ապա թէ ոչ՝ մի՛ եղիցի. եւ այլն։
ԱՊԱ ՈՒՐԵՄՆ. ἅρα, ἅραγε. igitur, ergo. Նոյն ընդ Ուրեմն. ապա, այսինքն հետեւաբար. յա՛յտ է այնուհետեւ. անանկ է նէ.
Եւ ապա ուրեմն (կամ ապա ո՛ւր ուրեմն) յոբ եբաց զբերան իւր. (Յով. ՟Գ. 1։ (յն. յետ այսորիկ)։)
Ապ՛եթէ փոխանակ այսորիկ։ Ապ՛եթէ մանրեալ եւ բեկեալ։ Ապ՛եթէ ոչ՝ եւ այլն. (Պիտ.։ Մագ. ստէպ։ Առ որս.։ Ոսկ.։ Պղատ. եւ այլն։)
desert, uncultivated.
• «ամաւի. անշէն թափուր». առաջին ձևը՝ որ լաւագոյնն է ե-րևում, ունին Պիտ. Կղկնտ. իսկ երկրորդը, որ լերկ բառից ազդուած է թւում, ունին Փիլ. տես. 23. Անան. եկեղ. Շ. ա. յհ. իը. Օրբ.։
• ՆՀԲ լերկ բառի՛ց։ Peterm. 82 ուղղա-գոյնը համարում է ապալիր, իբր «ոչ լցեալ, թափուր»։ Հիւնք. լինել բայի լե՛ր հրամայականից։ Թիրեաքեան. Ա. րիահայ բռ. 45 ապ--պրս. ❇ lar «յոր-դառատ ջուր», որով ապալեր «անջուր»։
Անբեր եւ լերկ. աւերակ. ամայի. անապատ. ապառաժուտ, եւ անկոխ. անբաժ. անմասն.
Երկրի բնութիւն, հիւթեղ բերրին, եւ ապալեր անհիւթն։ Ապալեր եւ ամայի վայր։ Ապալեր եւ թափուր յամենայնէ։ Յամենայն կենցաղօգուտ զարդուց ապալեր եւ ամայի է. (Պիտ.։)
Անապատ եւ ապալերկ մնալով անսուրբն այն վայր. (Անան. եկեղ։)
cf. Ապալեր.
• «ամաւի. անշէն թափուր». առաջին ձևը՝ որ լաւագոյնն է ե-րևում, ունին Պիտ. Կղկնտ. իսկ երկրորդը, որ լերկ բառից ազդուած է թւում, ունին Փիլ. տես. 23. Անան. եկեղ. Շ. ա. յհ. իը. Օրբ.։
• ՆՀԲ լերկ բառի՛ց։ Peterm. 82 ուղղա-գոյնը համարում է ապալիր, իբր «ոչ լցեալ, թափուր»։ Հիւնք. լինել բայի լե՛ր հրամայականից։ Թիրեաքեան. Ա. րիահայ բռ. 45 ապ--պրս. ❇ lar «յոր-դառատ ջուր», որով ապալեր «անջուր»։
Անբեր եւ լերկ. աւերակ. ամայի. անապատ. ապառաժուտ, եւ անկոխ. անբաժ. անմասն.
Երկրի բնութիւն, հիւթեղ բերրին, եւ ապալեր անհիւթն։ Ապալեր եւ ամայի վայր։ Ապալեր եւ թափուր յամենայնէ։ Յամենայն կենցաղօգուտ զարդուց ապալեր եւ ամայի է. (Պիտ.։)
Անապատ եւ ապալերկ մնալով անսուրբն այն վայր. (Անան. եկեղ։)
vain, useless, neglected, slighted, forgotten;
— առնել, to neglect, to forget, to slight, to violate, to infringe, cf. Արհամարհեմ, cf. Խոտեմ;
— լինել, cf. Անպիտանամ.
• «անսուրբ, պիղծ» Ղևտ. է. 18 «անվաւեր» Ոսկ. Եփես. 795. «ապերախտ» Ածաբ. կարկտ. «խարդախ, կեղծ» Պռատ. օրին. որից ապախտ առնել «խօսքը չլսել, արհամարհել, երախտամոռ լինել» ՍԳո. Ա. գաթ. Ոսկ. յհ. ա. 2. ապախտ լինել «անկար-գանալ. խանգարուիլ, փճանալ» Ոսև. ա. տիմ. ապախտաւոր «ապերախտ, երախտա-մոռ» Սեբեր. Ոսկ. մ. բ. 18. ա, տիմ. ժե. և ես. ապախտիք «ապերախտութիւն» Բուզ. գ. 14. ապախտաւորագոյն Ոսկ. մ. ա. 13. ա-ղախտասէր «ապերախտ կամ կեղծարար» Կնիք հաւ. 367 ևն։
• ՆՀԲ լծ. հյ. ուխտ, թրք. ախտ, ահտ, իբր «ուխտազանց կամ ապերախտ», յն. ϰπάν της «յետո կասեալ»։ Տէրվ. Altarm. 82= ապակտիք, ակն բառից. հմմտ-գոթ. ah-jan «տեսնել, զգալ, մտածել», aha «միտք», հբգ. ah-ta «յարգանք»» Հիւնք. ապ-ուխտ և յն. αβαϰχευτος «պիղծ, աննուէր»։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 45 կրճատուած ապերախտ բառից։
(լծ. հյ. ուխտ. ռմկ. ախտ, ահտ. իբր օտար յուխտէ, ուխտազանց. կամ իբր ապերախտ. կայ եւ յն. ἁπάχτης. աբախթիս յետս կասեալ) Ուստի երբեմն Ապախտ՝ է Մերժելի որպէս արտաքոյ ուխտի. ոչինչ. անպիտան.
Եւ երբեմն, Ապաշնորհ. ապերախտ. ἁχάριστος. ingratus.
Յաճախութեան բարեգործութեանցն (աստուծոյ), յորս ապախաք կացաք եւ մնացաք. (Ածաբ. կարկտ.։)
Երբեմն եւս՝ որպէս Խարդախ. կեղծ. κίβδηλος. adulterinus, non sincerus.
Ստահակեալ ապախտ արարին զբանսն, կամ զբանիւք. կամ զիս, զխորհուրդս իմ։ Եթէ ուխտիցէ ուխտ տեառն, մի՛ ապախտ արասցէ զբան իւր։ Ոչինչ ապախտ արար՝ զոր միանգամ պատուիրեաց նմա ներքինին. եւ այլն. (Յուդթ.։ Թուոց.։ Առակ.։ Եսթ. եւ այլն։)
Մեղայ բանիդ ապախտ առնելոյ. (Նար. ՟Ի՟Է։)
Եթէ այն չիցէ, բազում կարգք եկեղեցւոյ ապախտ լինին. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Ժ՟Ե։)
իբր Ապօրինաւոր, կամ անմերձենալի.
corrupted, corruptive.
• «ապականուած» Արծր. (այդ աոմատական ձևով ուրիշ տեղ ռործածուած չէ). որից ապականել «անհետացնել, ջնջել, մէջտեղից վերացնել. 2. խանգարեւ. մնա-սել, աւրել, փհացնել. 3. կեղտոտել. 4. պըղ-ծել զկոյս. 5. (կրաւ) հրակէզ լինել, կրակով այրիլ» ՍԳր. Եզն. Ագաթ. ապականացու Ա. պետ. ա. 18. ապականիչ ՍԳր. Ագաթ. ա-պականութիւն ՍԳր. Ագաթ. անապական Ա-գաթ. ևն։ Նոր գրականում գործածւում է Արմատական բառարան-15 միայն «կեղտոտել» իմաստով և նիւթական կամ բարոյական առումով։
• ՆՀԲ և ՋԲ? ապ և ակն բառերից, իբր «բառնալ և աներևոյթ առնել յաչաց»։ Lagarde, Gesam. Abhd. 298 khan «փորել» արմատից, որից նաև վևան-դել։ Պատկանեան, Փորձ 1880 մարտ, էջ 84 և Maтepiaль I. 6 ա բացասակա-նով պրս. [arabic word] pāk «մաքուր» բառից, իբր «անմաքուր»։ Տէրվ. Նախալ. 24 ապա+ակն։ Հիւնք. ապ+ակն, ինչ. յն. ἀφανιζω «աներևոյթ դարձնել, ջըն-ջել, կորցնել, հեռացնել, մթագնել». կազմուած a բացասականով φαίνω «ե-րևիլ» բայից։ Հիւբշ. 413 խորհրդածե-լով Lagarde-ի համեմատութեան վրայ՝ կասկած է յայտնում, որ գուցէ բառս ի-րանեանից փոխառեալ լինի, իբրև պհլ, *apakanēm? Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 49 պրս. ab «ջուր»+կան մասնիկով. իբր թէ «մէջը ջուր խառնել»։
• ԳՒՌ.-Ջղ. Սլմ. ապականել, Երև. ապա-կանէլ, Շմ. Ոզմ. Տփ. ապականիլ, Խրբ. ա-բազանիլ. բոլորն էլ նշանակում են «կեղտո-տել» և յատկապէս քաղաքավարական լեզ-ւով «կղկղել, բնական պէտքը հոգաւ»։
Սարդանապաղոս անառակութեամբ զեղծ եւ ապական յիրս թագաւորութեանն եղեալ. (Արծր. ՟Ա. 4։)
glass;
drinking-glass;
bottle;
— պատուհանաց, window-glass.
• (-ւոյ, եաց) «ապակի, շուշա» Յոբ. իը. 17. Յայտ. իա. 18. Պղատ. տիմ. Յհ. կթ. «շիշ, սրուակ» Եզն. «գինու բաժակ» Վրք. հց. ա. 580. նոյն բառն է նաև ապիկի «ապակի, շուշա կամ ուլունք» Խոսր. պտրգ. Վստկ. 92. 116. Եփր. արմաւ. 56. «արիւն առնելու սրուակ» Մխ. բժշ. 29. «օնարակ» Բժշ. Վստկ. ածանցման մէջ մտնում է երեք ձևով. I. ապակա-, ինչ. ապակագործ Վրք. հց. ապակագործութիւն Ագաթ. Սահմ. ապա-կատարազ Մագ. 2. ապակե-, ինչ. ապակե-ղէն Ոսկ. ա. տիմ. Ագաթ. Յալտ. ռ. 6 ա-պակեակ Վրք. հց. բ. 66. 3. ապակէ-, ինչ. ապակէգործ Յայսմ. ապակէգործութիւն Սահմ., Իսկ ապիկի ձևից ունինք ապիկած «ջնարակած» Վստկ. ապիկէգործութիւն Մխ. բժշ. ապիկեղէն Յայսմ. սեպ. 20. նաև ապի-կոյ փրփուր, ապիկու խոտ բոյսերը. Բժշ. Նոր գրականում ընդունուած է միայն ապա-կի «շուշա» (բարդութեան մէջ ապակե-) և ապիկի «ջնարակ»։ Նոր բառեր են ապակեայ, ապակեփեղկ, ապակեդուռ, ապակեխոտ, կրկնապակի, ճենապակի ևն։
• -Իռանեան փոխառութիւն է. հմմտ. առս. [arabic word] ābgīna «ապակի, շիշ», նոր պհլ. ay-ginak «սնդիկ կամ հայելի», āwginakino «բիւրեղեայ». իրանեաններից փոխառութիւն են նաև չերքէզ. abkos «սրուակ, բաժակ», Apku «սրուակ», կաբ. abgi «շիշ»։ Այս բո-լորը ծագում են զնդ. āp-, հպրս. api-, պրս. [arabic word] ab «ջուր» բառից, ինչպէս որ ունինք ա-րաբ. [arabic word] māvlyya «հայելի»՝ ծագած [arabic word] má «ջուր» բառից։-Հիւբշ. 1Ս3։
• Առաջին անգամ ուղիո մեկնեց ԳԴ. Նոյնը յետոյ ՆՀԲ։ Lagarde, Urgesch. 28 սկիհ բառի հետ։ Patrubány SA 1, 222 համեմատում է հունգ. üveg «բաժակ, գաւաթ», օսս. aWg։
պ. ապկիւն, ապկիւնէ, ապկինէ, այսինքն ջրագոյն. ὐάλος. vitrum. Նիւթ թափանցիկ եւ փայլուն՝ դիւրաբեկ եւ հալելի. եւ ամենայն անօթ կամ հայելի կազմեալ ի նիւթոյ անտի. որոյ ազնիւն է սառնատեսակ. ապիկի.
Ոչ զուգեսցի ընդ նմա ոսկի եւ ապակի։ Նման սուրբ եւ սպիտակ ապակւոյ։ Որպէս զապակի պայծառ. (Յոբ. ՟Ի՟Ը. 17։ Յայտ. ՟Ի՟Ա. 18. 21։)
Առեալ մի ի ծերոցն զբաժակն, եւ ապակի ի ձեռին, եւ արկեալ գինի, եւ այլն. (Վրք. հց. ՟Ե։)
repudiation, divorce;
գիր՝ թուղթ ապահարզանի, act of divorce.
• (սեռ. ի) «կնաթողութիւն», որից գիր ապահարզա-նի Օր. իդ. 1, թուղթ ապահարզանի Ես. ծ. 1. Երեմ. գ. 8. Եփր. ծն. էջ 56. Եւս. պտմ. 285. Նոյն ձևերն ունին ստէպ Ոսկ. ես. և մտ. ար-դի գրականում ընդունուած է միայն ապա-հարզան ձևը՝ «ամուսնալուծութիւն» նշանա-կութեամբ (այսինքն թէ՛ մարդու և թէ՛ կնոջ կողմից, մինչդեռ հնում միայն մարդու կող-մից ապահարզան էր տրւում կնոջ)։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. զնդ. apaharəzana «արձակում», որ կազմուած է apa մասնիկով harəz «արձակել, ձգել, թող-նել» արմատից= հիւս. մանիքէական պհլ. hyrz (hirz) «թո՛ղ, ձգէ՛», պրս. hilem «թող-նեմ». հմմտ. նաև նոյն արմատից՝ սանս. apasarǰana-«լքում, բաշխում, հոգին ա-ւանդել», զնդ. viš-harəzana-, apanharsti-«պատիժը ներել», սանս. apasršta «յետ քաշուած», սոգդ. pγ'rš «անջատուրը»։ Բա-ռիս հոմանիշ է հյ. արձակում. հմմտ. Մտթ. ե. 31 զարձակմանն=յն. ἀπυστήσιον։-Հիւբշ. 104։
• ՆՀԲ «իբրու մեկնիլ ի հարազատ առնէ կամ ի հարսնէ»։ Տէրվ. Մասիս, 1882 օգոստ' 18 օտար փոխառութիւն է՝ իբր ապա+հարզան, ինչպէս կայ համ-հարզ. երկուսն էլ կազմուած են նոյն հարզ բառից, ուր հար մասնիկ է, զա, զան «ծնիլ», հմմտ. ազն, ազանց, որով բառը բուն նշանակում է «ոչ-համա-հարզ, օտար համարելն զկին»։ Նոյնը նաև Տէրվ. Լեզու, էջ 155-6, ուր այս հարց ձևը կցւում է հարս, հարճ բառե-րին։ Հիւնք. հարսն, հարսան-իք բառից կամ յն. απογωρίζω «բաժանուիլ»։ Ու-ղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. Pers. Stud. էջ 222։
ԱՊԱՀԱՐԱԶԱՆ ԱՊԱՀԱՐԶԱՆ, ἁποστάσιον. repudium. Արձակումն կնոջ յառնէ ըստ կերպի հին օրինաց, կամ այլազգեաց. (իբրու մեկնիլ ի հարազատ առնէ կամ ի հարսնէ). cf. ԱՐՁԱԿՈՒՄՆ.
Տացէ նմա գիր ապահարզանի (կամ ապահարազանի)։ Ո՞ւր է թուղթն ապահարզանի. (Օր. ՟Ի՟Դ. 1։ Ես. ՟Ծ. 1։ Երեմ. ՟Գ. 8։ Մծբ. ՟Զ. եւ ՟Ժ՟Դ։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 17. եւ Ոսկ. ես.։) յորս ստէպ գրի՝ ԹՈՒՂԹ կամ ԳԻՐ ԱՊԱՀԱՐԱԶԱՆԻ։
repentance, regret;
remorse;
penitence, compunction, contrition;
— առնուլ, զեղջ եւ — լինել, to repent, to feel regret, cf. Ապաշաւեմ.
• (Ի. ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ) «զղջում. յանցանքի համար զգացած ցաւը» Նար. Լմբ. սղ. Սարկ. քհ. «զղջացած» Եփր. բ. կոր. «թշուառ, եղկելի» Յհ. կթ. յիշատ. որից ա-պաշաւել «զղջալ» ՍԳր. «խնայել, մեղքնալ, վրան ցաւիլ» Ա. մկ. ժգ. 5. Արծր. Մծբ. ա-նապաշաւ Կոչ. ապաշաւութիւն Փարպ. ևն։ (Ապաշաւել և ապաշխարել բառերի տարբե-րութեան վրայ խօսում է Տաթև. ամ. 302)։
• = Պհլ. *apašav, որ հաստատում է զնդ. apašav-«յետ շարժուիլ, յետ դառնալ, հե-ռանալ». կազմուած է apa-«յետ» նախդի-րով՝ զնդ. šav, šуav, հպրս. šiyāv, պրս. [arabic word] «շարժուիլ, ճամբայ ելնել, երթալ» բա-յից, որի վրայ ընդարձակ տե՛ս չու. ըստ այսմ ապաշաւ բուն նշանակում է «յետ դառնալ արածից, հեռանալ», որի յիշողու-թիւնը պահում է թերևս Գծ. ը. 22 «Ապաշա-ւեա՛ դու ի չարեացդ քոց» (բզռ. փոխանաև ի վերայկամ զ-)։ Բառիս կազմութեան հա-մար հմմտ. արշաւ, իմաստի զարգառման համար՝ փաշաման։-Աճ.
• ՆՀԲ ապա ցաւ կամ ապ փոշիման։ Հիւնք. յն. ἀπό+ պրս. աշամ «ըմպելի» կամ աշ «կերակուր» և աւ կամ ատ «ըմ-պելի», այսինքն «ուտել-խմելուց հրա-ժարիլ»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 5։ զնդ. apaša «յետս» բառից։
Ամօթոյն՝ ապաշաւն հետեւի, եւ ապաշաւն է զղջման ծնունդ. (Լմբ. սղ.։)
Ոչ էառ զզեղջ եւ զապաշաւ ի միտս իւր. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Սուգ զապաշաւն ասէ, զոր ի վերայ այնր մեղաց առ. (Լմբ. սղ.։)
Յապաշաւ եղեւ վասն սրբոյն մարուգէի գնալոյն. (ՃՃ.։)
իբր Աշխարելի, եղկելի. եւ Զղջական.
Զեղջ եւ ապաշաւ մտօք՝ զոր զգեցաւ նա. (Եփր. ՟բ. կոր.։)
insolent, pert, bold, audacious;
—ս, insolently, pertly.
• (անհոլով) «խիստ, անսանձ, վայրագ, յանդուգն, բիրտ, անգութ» Մծբ. 268. Ոսկ. յհ. ա. 36, բ. 19, 17. Իգնատ. ղկ. 334. Սարգ. յկ. «կարգէ դուրս, խիսա շատ» Եղիշ. Պիտ. որից ապառումս «յանդըգ, նաբար» Նար. 163. Լմբ. ատեն.։
• ՆՀԲ ապ և առ (չառօղ զխրատ) կամ ապ և թրք. ar «ամօթ» (իբր անառաև. ա-նամօթ)։ Պատկ. Maтepiалы I. 7 պհլ. arārūn «անմաքուր, անկարգ, անբնա-ևան, կեղծ, սխալ, չար» բառի հետ, որ մերժում է Հիւբշ. 104։ Փորթուգալ փա-շա, Եղիշե 235 պազենդ. [arabic word] avarun, որ նախորդի հետ նոյն էս
Որպէս թէ կա՛մ անառ յումեքէ, Չառօղ զխրատ. անողոքելի. անամոքելի. անհամբոյր. խիստ. վայրագ. կամ մանաւանդ՝ ի հյ. ապ, եւ ի թ. առ. այսինքն ամօթ. որպէս թ. առսըզ. յորմէ եւ Անառակ. այսինքն Անամաչ, անամօթ, լիրբ, յանդուգն, ժպիրհ. անմարդի. անզգամ. անզգայ. որպէս եւ յն. ἁπαίσχυντος. imprudens եւ ἁναίσθητος, insensatus, desipiens
Առ ի խնուլ զբերանս այնոցիկ՝ որք ապառումք էին։ Զապառում լեզուս նոցա արգելոյր։ Անուն կայիափա. ապառում, խիստ եւ յանդուգն էր սաքան զայլսն ամենայն։ Ոչ կարէր ուրանալ, թէ եւ յոյժ ապառում էր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 19. եւ 17։)
Ապառում գոլով՝ ոչ խոնարհի առ եղբայրն. (Սարգ. յկ. ՟Է։)
Ապառում մարդիկ. (Լմբ. պտրգ.։)
Կամ իբր Անկարգ. տարապայման. սաստիկ.
Մալեալ կակղէ զջերմութիւն՝ օդոյս հաւանութեամբ, եւ զապառում պնդութեան (կամ զապառումն բրտութեան) հրոյն եռանդմամբ. իմա՛, զսաստիկ ցրտութիւն օդոյն մեղմէ ջերմութեամբ։ (Եղիշ. ՟Բ.)
ԱՊԱՌՈՒՄՍ. Յանդգնաբար. տմարդութեամբ.
Մի՛ ոք բարբառոյ նոցա ապառումս պատասխանեսցէ. (Լմբ. ատեն.։)
asylum, refuge, place of safety, shelter;
a. sheltered, placed uuder protection;
— առնեմ, to confide, to intrust, to secure, cf. Ապաւինեմ, cf. Յանձնեմ;
— լինիմ, to take refuge;
to confide, to trust, to be confident, cf. Ապաստանել, cf. Պատսպարել, cf. Ապաւինել, cf. Վստահել;
յոգիս — լինել, յոգւոցն պարզել — լինել, to be in the last agonies, to be at the point of death.
• . ի, ի-ա հլ. «ապաւէն, պա-տրսպարան» ՍԳր. Ագաթ. «ապաւինած, վըս-տահազած» Բ. կոր. ա. 15, Ոսկ. Եփես. Եւս. քր. Եփր. ծն. «վահան, ասպար» Եփր. թգ.. որից ապաստան լինել «ապաւինիլ, վրան վստահիլ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. գ. 25. յո-գիս ապաստան լինել «նեղն ընկնել» ՍԳր. ապաստան է «նրա ձեռքն է, նրան վստա-հուած է» Ոսև. մ. ա. 14. Եւս. քր. ապաստան առնել «ապաւինիլ» ՍԳր. «մի գործ մէկին յանձնել» Ոսկ. մ. Եւս. քր. յանձնապաստան ՍԳր. Կոչ. ապաստանիլ Եսթ. ժդ. 1, ժզ. 2 բռնապաստան «դիմադարձ, բռնի միջոցնե-րի դիմելով՝ իշխանութեան անձնատուր չե-սող» Կանոն. 81. յետնաբար ունինք նաև ապաստան «մինչև, նաև» ԱԲ, ապաստա-նութիւն Փիլ. Մագ. ևն։
• = Պհլ. apastān «ապաւէն, ապաստան», պազենդ. awastām «վստահութիւն, հաւա-տարմութիւն», հմմտ. սանս. upasthāna-«յարգ, պատիւ», avastana «բնակարան, տուն, տեղ» (Horn, էջ 266), որոնք կազ-մուած են stha «կալ, մնալ» արմատից՝ զա-նազան մասնիկներով։-Հիւբշ. 104։
• ՆՀԲ ապահովաստան կամ ապա հուսև յետին կայարան։ Ուղիղ մեկնութիւնը տալիս է նախ Windisch. 20, որ հա-մեմատում է սանս. apasthāna ձևև հետ։ Soiegel իր Gram. d. Huzw. Snr. գործում, էջ 184 սասանեան արձանա-գրութեանց apastān ver Tezdān դար-ձուածը մեկնեց «ապաստան յԱստուած» որ ընդունեցին Haug, An old pahlpaz. gloss. էջ 79, 80 և ուրիշներ։ Մորթման ZDMG 26, 495 և Բևեռ. Հյստ. Գ. Ապ-տուսահ, Պօլիս 1872, էջ 56, հայ և պհլ. ձևերին համաձայն է գտնում խալդ. lpçidina, որ յետոյ կարդաց is-pistan (Մասիս, л 1196, 1 փետո՛ 182։ և Սիօն 1872, էջ 40) կամ ուղղելի ap-sadan, apastan։ Թիրեաքեան, Պատ-կեր աշխ. գրակ. Ա. էջ 192 պրս. [arabic word] abištan «թաքուցանել, ծածկել, պա-հել»։ Հիւնք. ամբաստանէլ բառից։
(իբր Ապահովաստան, կամ ապա հուսկ յետին կայարան). καταφυγή, φυγαδευτήριον. refugium. Ապաւէն. տեղի ամրութեան. կամ պատսպարան. ապաւինութիւն. յոյս. ակաստան. սըղընաճագ եէր, փէնահկեահ.
Հալածելոց ապաստան. (Անյաղթ բարձր.։)
Ի յապաստանն տիեզերաց։ Ապաստան յուսոյ. (Նար. մծբ. եւ Նար. խչ.։)
Եւ յայս ապաստան՝ կամէի նախ առ ձեզ գալ. յն. այսու վստահութեամբ. (՟Բ. Կոր. ՟Ա. 15։)
Մինչեւ ի սողոբայս ապաստան՝ զասորեստանեաց վիպագրէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Ռեբեկա ապաստան յօրհնութիւնսն (իսահակայ) առաքեաց զյակոբ, զի մի՛ զրկիցի. (Եփր. ծն.։)
Մի՛ թողուր զիս ապաստան յանձն, զի ոչ մարմին անմարմնոյ յաղթել։ Առ այս ապաստան եւ մայրն՝ զգահերիցութիւնն ընտրէր. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. էր ընդ.։)
իբր Ասպար. վահան.
Անդ բեկաւ խորտակեցաւ ապաստանն շաւուղ. Ապաստանն շաւուղի՝ որ օծեալն էր իւղով. (Եփր. թագ.։)
Որք ապաստան եղեաք բուռն հարկանել զհանդերձեալ յուսոյն. (Եբր.։ ՟Զ. 18։)
Ապաստան լինել ի բազմութիւն զօրաց, կամ յահ եւ ի սաստ թագաւորին. (Ագաթ.։)
Յոգիս ապաստան եղեւ յաշխատութենէ իսրայէլ. (Դտ. ՟Ժ. 16.) իմա՛ ըստ յն. եւ եբր. նուաղեցաւ ոգին, կամ փոքրկացաւ, ի նեղ անկաւ։
ԱՊԱՍՏԱՆ Է. Յանձնեալ է վստահութեամբ. հաստատեալ եդեալ կայ. ի ձեռս է. է ի կարի. ա՛նկ է. կա՛ր է. հնար է.
ԱՊԱՍՏԱՆ ԱՌՆԵԼ. ἑπιτρέπω, καταλείπω. committo, relinquo. Յանձն առնել. յանձնել վստահութեամբ. թողուլ ի կամս կամ ի ձեռս. ապսպարել. թողուլ. պրագմագ, սըփարըշ եթմէք.
Ոչ ասաց, եթէ տէր սրբեա՛ զիս, այլ ի նա ապաստան արար զիշխանութիւնն։ Ի կամս լսողացն ապաստան արար։ Ըստ կարին պահանջէ, եւ ի բազմին առատանալ՝ ի մեզ ապաստան առնէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 25։ ՟Գ. 25. 26։)
Ի ձերդ ապաստան առնեմք քննութիւն։ Այսուհետեւ քեզ ապաստան առնեմ՝ զանուն աստուածութեանս մեր յարգել առ մարդիկ։ Ի քո խնամս պահպանութեան հովիւն քաջ զհօտս իւր արար ապաստան. (Լմբ. ատ. եւ Լմբ. ստիպ.։)
cf. Շէն.
• = Պհլ. āpāt, apātān, պազենդ. awādān, պրս. [arabic word] ābād, [arabic word] abādān «շեն, ա-պատ». նաև յատուկ անունների ծայրին՝ ճիշտ հայերէնի պէս Balāšābād, Pērozabād, Lēlābād, Sayidābād, xurramābād, Hāyda-rabād, Allahābād ևն. տե՛ս նաև անապատ։ Հպրս. ձևը թէև չէ աւանդուած, բայց են-թադրւում է *āpata (Horn, § 4)։-Հիւբշ. 97։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ։ ՆՀԲ պատ, պա-տել և պրս. ապատ, ապատան։ Ուղիղ են նաև Neumann, ZKM 1, 247, Lagar-de, Urgesch. 931 ևն։ Canini, Eti é́tym. 145 պատել բայից։ Յ. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. էջ 15 եբր. աաատ։
(ի Պատ, պատել) որ եւ պրս. ապատ, ապատան, այսինքն շէ՛ն. թ. շին, շէն, շէնլիք. իմա՛ Շինութեամբ լցեալ, բնակեալ վայր.
ԱՊԱՏ. ի բարդութիւնս ըստ յանգի՝ Քաղաք, կամ կերտ. զոր օրինակ Վաղարշապատ, Բեթլապատ եւ այլն. որպէս եւ աղեքսանդրիա՝ իսքէնտէրապատ ասի ըստ պրս։
cf. Ապահար.
• , ի հլ. «տեռատես, ամսական հոսում ունեցող» Ես. կդ. 6, Եզեկ. ժը. 6, լզ. 17. «տեռատեսութիւն, ամսական հո-սում» Կոչ. 117. Ոսկ. կողոս, 659. որից ա-պարահանոց «ճեմիշ, արտաքնոց» (այս բա-ռը գործածուած է Դ. թագ. ժ. 27՝ լուսանցքի վրայ), ապարահութիւն Եփր. ծն. էջ 79. ա-պարահիտ «տեռատես» Գէ. ես. ապարահեղ «արտաքնոց» Բուզ. ե. 35 (այսպէս ուղղեց Նորայր այս բառը՝ Բուզանդի յապարահէ-զանց առնելոյ դարձուածը սրբագրելով յա-պարահեղ անցանելոյ «արտաքնոց երթալու». տե՛ս Կորիւն վրդ. և նորին թրգմ. էջ 446). յապարահեղն երթալ «արտաքնոց երթալ», զապարահեղին պետս (ճարել) «բնական պէտքը հոգալ», ապարահեղք «կղկղանք». վերջին երեքը գործ է ածում Ոսկ. կող. 572, 604, 696 (յն. ունի ἀποπατέω «կղկղել». ի-մաստի ճշտումը կատարեց Վարդանեան, ՀԱ 1911, 500, մերժելով Նորայրի (անդ) տուած նշանակութիւնը, որ է «միզել, մէզ»)։ Բառս գրուած է նաև ապարախ, ապահար Գնձ. Կանոն. Սարգ. ա. պետր. դ (էջ 316). որից ապահարել Կանոն. ապահարիտ Մաշտ. ա-պահարութիւն Կանոն.։ Նախնական իմաստն է եղել «ջրի ճանապարհ», ինչպէս ցոյց է տալիս Հաճնոյ գաւառականը, ուր ունինք ապառահ «ջրի խողովակ» (ըստ Թէրզեան, Ամէն. տարեց, 1924, էջ 197)։ Նոյն են նաև Աստ. աբրահ «ջաղացքի վաքը» (հաղորդեց Մ. Աբեղեան) և Սլմ. աբրա «վաքի թումբը» (հաղորդեց Սեդրակ Բարխուդարեան)։ Ըստ այսմ բառը փոխառեալ է՝
• = պհլ. āp «ջուր»+ ras (կարդա՛ rah) «ճանապարհ» բառերից, իբր պրս. [arabic word] abrāh «ջրի անցք, ջրմուղ»։ (Նկատելի է ռահ, բարդութեան մէջ դարձած րահ, ճիշտ ինչպէս ռազմ բառի մէջ րազմ, որից պա-տերազմ)։ Բառիս ստուգաբանութիւնը ցոյց է տալիս, որ հին հայոց մէջ արտաքնոցները շինուած էին ջրի անցքի վրայ, ինչ որ հաս-տատում են նաև ճեմիշ և չաշմակ բառեռո (տե՛ս անդ)։ Հմմտ. նաև պրս. [arabic word] ābxā-na «արտաքնոց» (բուն «ջըտուն»)։ Սրա-նից բնականաբար հետևում է նաև որ արե-վելեան լուացումը հին հայոց էլ սովորու-թիւնն էր։ Ուրեմն կարող ենք այս մտքով հասկանալ Եզն. էջ 16 «կամ զջուրս՝ զոր հա-նապազն ըմպեմք... և զներքին և զարտաքին աղտեղութիւնս մեր նոքօք սրբեմք»։-Աճ.
• ՆՀԲ և Հիւնք. բառիս ուղղագոյն ձևը հա-մարում են ապարահ, իսկ Տէրվիշ. Մա-սիս 1882, օգոստ'' 18 բուն ձևը դնում է ապահար։ ՆՀԲ մեկնում է «Ըստ եբր. ապարահ է անցք (եբր. [hebrew word] և արաբ. [arabic word] brh «անցնիլ»), իսկ յն. άπόῤρεω «բացահոսիլ, բղխիլ», առուիւ կամ հուռ հուռ վազել»։ Canini, Et. etym. 56 յն. ἀβροτονον «մի տեսակ բոյս, ֆրանս. aurone»։ Հիւնք. հրապարակ բառից։ Հիւբշ. 103 կարծում է որ իրանեան փո-խառութիւն է, սակայն համեմատելի ձևեր չի նշանակում։ Ուղիղ մեկնեց նախ Ա. Խաչատրեան (անձնական)՝ պրս. [arabic word] abrah «անցք ջրոյ», որ ձևաւորում և հաստատում եմ վերի եղանակով։ Այս-պէս նաև Թիրեաքեան ՀԱ 1914, 55, որ ապարահ դնում է =պրս. āb-rah և սրանից ապարահեղ, իբր ապահեղ «դուրս հոսած», որի մէջ աւելորդաբար պահուած է rah։-Կարող է լինել՝ որ
• բառս իրօք պրս. [arabic word] ab, հպրս. և պհլ. äp «ջուր» բառից ձևացած լինի. հմմտ պրս. [arabic word] abxāna «ջրի շտեմարան. 2. արտաքնոց», [arabic word] abdan «ջուր կե-ցած տեղ. 2. միզափամփուշտ», [arabic word] ābrēz «ջրհեղ. 2. արտաքնոց», [arabic word] ābdastxāna «լուացուելու տեղ. 2. ար-տաքնոց», հյ. ջրվաթ «մէղ» և ջուր թա-փել «միզել»։
ἁποκαθήμενη. menstruata. որ գրի եւ ԱՊԱՐԱԽ, եւ ԱՊԱՀԱՐ. (ըստ եբր. ապարահ, է անցք. իսկ յն. աբօ՛րրէօ, բացահոսիլ. բղխել. առուիւ կամ հուռ հուռ վազել. Դաշտան. կին ախտացեալ բղխմամբ աւելորդ արեան՝ ամսոյ յամիս. տեռատես. ամիսը կամ ամսականը բռնած.
Իբրեւ զհանդերձս ապարահից։ Ի կին իւր ապարահ ոչ մերձենայցէ։ Ըստ պղծութեան ապարահի (կամ ապահարի) եղեւ ճանապարհ դոցա. (Ես. ՟Ձ՟Դ. 6։ Եզեկ. ՟Ժ՟Ը. 6։ ՟Լ՟Զ. 17։)
Ապարահ է, որ ի կանանց օրէնս իցէ եօթնօրեայ բղխմանն. (Գէ. ես.։)
Մերթ եւս՝ գ. իբր Ապարահութիւն. տեռատեսութիւն.
Կանայք յապարահս իւրեանց. (Կոչ. ՟Զ։) Կամ Հարկ բնութեան՝ ի թափել զաւելորդս.
Ինքն (վարազդատ) յարուցեալ ի սեղանոյն իբրեւ յապարահէ զանց առնելոյ պատճառաւ. (Բուզ. ՟Ե. 35.)
bracelet.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ. թէև ա-ռանց վկայութեան) «դաստակին անցկաց-նելու օղակաձև զարդ, բլազուկ (թէ՛ այրերի և թէ՛ կանանց յատուկ)» ՍԳր. Եփր. թգ. 389. Կաղկնտ. հրտր. Շահն. Ա. էջ 291. յետնա-բար ապրանջան Վստկ. 149. առպնճան Արձ. 1318 թուից (Վիմական տարեգ. 159). ա-պարանջ ԱԲ. որից ոտնապարանջան ԱԲ. ապառճան Վրդ. առ. 134։
• = Պրս. [arabic word] abranǰan «ապարանջան» որ ասւում է նաև afranǰan, avranjan. ba-ranǰan. յատկապէս dastabranjan. «ձեռքի ապարանջան» և pāyabranǰan «ոտքի ապա-րանջան». իրանեանից փոխառութիւն է նաև վրաց. ამბარჩა ամբարչա «ապառան-ջան, մանեակ, ռուս. ожеpeльe»։ -Հիւբշ. 104։
• Առաջին անգամ ուղիղ մեկնեց ԳԴ. յե-տոյ ՆՀԲ ևն։ Եվրոպացիներից ուղիղ մեկնեց նախ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881) 657։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խրբ. Մշ. Ննխ. Սեբ. աբըռ-ջան, Սլմ. աբրռջmն, Ակն. էբրոջան, Հճ. mբmրջոն, Զթ. աբուռջօն, Մկ. mռպընջmն. Նոր բառ է ապրջանել Ք. «պաշարել, շրջա-պատել»։
Ապարանջանին պճնութեամբ. (Նար. ՟Լ՟Գ։)
unbridled, unrestrained, licentious, insolent, impudent
• , ի հլ. «ըմբոստ, յանդուգն. խեռ» Ագաթ. Ոսկ. յհ. բ. 25. Եփր. բ. տիմ 254 կամ նաև ապերասան Ոսկ. բ. տիմ. Նար. սրանից ապարասանութիւն Յճխ. Փիլ. Պիտ. Ոսկ. յհ. կամ ապերասանութիւն Ոսկ. ես. Պիտ. ապարասանել Ոսկ. պետր. և եղ։ ապարասանաբար Թէոդ. մայրագ. Ոսկ. հռւ
• -Փոխառեալ է պհլ. *apērasan=պրս. bērasan «անսանձ» ձևից. բառը կարող էր նաև հայոց մէջ կազմուած լինել ապ-սա ցասականով և *արասան կամ երասան բա-ռով. բայց որովհետև հայերէնում չունինք արասան ձևը և կայ միայն առասան «չուան» նշանակութեամբ, ուստի ամբողջովին ի-րանեանից առնուած է։-Աճ.
• Նախ ՀՀԲ և յետոյ միւսները, ինչպէս ՆՀԲ, ՋԲ, Peterm. 77, 260 ապ բացա-սականով երասան բառից։ Windisch. 1Չ սանս. raemi բառի հետ։ Նախորդ ձևով է նաև Հիւբշ. 102 և 148։
ἁφηνιαστής. effrenis, habenasnon admittens, ἁμείλικτος, αὑθάδης, ὡμός, implacabilis, insolens, immanis. որ եւ ԱՊԵՐԱՍԱՆ. Աներասան. անսանձ. սանձակոտոր. նմանութեամբ՝ Ըմբոստ. անհաւան. ընդվզեալ. խեռ. յանդուգն. անողոքելի. ապառում.
Խեռ եւ ապարասանք են։ Ի խիստ եւ ապարասան տերանց. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ապարասան զօր, կամ ազգ, կամ տուն յակոբայ. (Ագաթ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Նար. ՟Կ՟Բ։)
Ընդ գազանացն այնոցիկ եւ ապարասանից (եղբարց յովսեփայ). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 25։)
Այն ամբարտակ ի հպարտից եւ յապարասանից շինեցաւ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
turban, head-band, frontlet.
• «գլխին կապելու մի զարդ է» (ըստ Հացունի, Պատմ. տարազին, էջ 132 ճոխ ժապաւէն՝ որ ճակատից անցնելով գլխի յետևում կապւում էր). չորս անգամ միայն գործածուած է Ս. Գրքում՝ անհոլով (ՆՀԲ դնում է սեռ.-ի)։
• ՆՀԲ համեմատում է ռուս. уojуcъ «թաշ-կինակ, անձեռոց, պատկերների մար-գարտաշար պսակ»։ Հիւնք. պրս. շու-պարա «գդակ»։ Հիւբշ. 105 փոխառեաւ է դնում պհլ. *aparafš ձևից, որ հայե-րէնի վրայից է շինում, որ սաևաւն հաս-տատելու համար ուրիշ իրանեան կամ ասորի բառ չկայ։ Թիրեաքեան, Արիա-հայ բռ. 56 ապ+ պրս. ruš «լոյս», իբր «լուսարգել, ծածկոյթ»։
• ԳՒՌ.-Խրբ. կայ աբառօշ բառը, որ գոր-ծածւում է միայն աբառօշ-քէլ «բոլորովին ճաղատ, տճկ. քէլ» ասութեան մէջ. արդեօք նոյն բառի՞ց է։
Ապարօշս բեհեզեղէնս, կամ ի բեհեզոյ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 35։ ՟Ի՟Թ. 9։ ՟Լ՟Թ. 26։)
excrement.
• , ի-ա հլ. «թրիք, քակոր» ՍԳր. Լմբ. Զքր. ժբ. 6. Կանոն. «կեղտ, աղտ» Նար. խր. 506. «աղիքների մաշկը» Նար. առաք. 427. որից ընդ արիւն և ընդ ապաւառ գալ «արիւն-քրտինք մտնել» Ոսկ. պօղ. բ. 486 (ուզում է ասել ընդ արիւն և ընդ ապաժոյժ գալ). ապաւառել «դուրս անել, մաքրել, լուալ» Պիտառ. ապաւառութիւն «կեղտոտու-թիւն, ապականութիւն», Տիմոթ. կուզ, էջ 24 և հակառակը՝ «մաքրել, լուալ, քաւութիւն մեղաց» Տիմոթ. կուզ, էջ 24, 308, Կնիք հաւ. էջ 198. բացապաւառութիւն «փորը դուրս ել-լելը» ԱԲ, «մաքրել, սրբել» Տիմոթ. կուզ, էջ 24, Կնիք հաւ. 189. անապաւառութիւն «քա-ւութիւն մեղաց» Կնիք հաւ. 119։
• կոր» հոմանիշի հետ։ Lagarde, Ur-gasch. 243 հյ. վարել բայից, որ ինքն իսկ մերժում է Arm. St. § 160։ Թիրեաքեան ՀԱ 1914, 56 պրս. ab «ջուր» և bār-idan «տեռալ, հոսիլ» բառերից. իսկ Արիա-հայ բռ. 54 աղաւաղուած ապարահ բա-ռից։
κόπρος, προχώρημα. stercus, exrementum. Աղբ. կղկղանք. քակոր. քաք, թրիք. նէճասէթ, գապա եֆշան.
Քաղրթաւն եւ ապաւառաւ։ Արբեսցի երկիր յապաւառէ քումմէ, եւ այլն. (Ղեւտ. ՟Դ. 11։ Եզեկ. ՟Լ՟Բ. 6։ Տե՛ս եւ Ել. ՟Ի՟Թ. 4։ Մաղ. ՟Բ. 3. եւ այլն։)
Զոր ի միում աւուր որպէս զխռիւ կիզեցին, յեօթն ամիս զապաւառ մարմնոցն ապա կարացին ամփոփել. (Լմբ. զքր.։)
Ապաւառ, աղբ, կամ անմաքուր։ Ապաւառել. լուանալ։ Բացապաւառութիւն, մաքրութիւն։)
asylum, refuge, retreat;
confidence, assurance.
• (սեռ. ի. ըստ ՆՀԲ ի-ա հլ.) «ա-պաստան, օգնական. 2. պատսպարան. ա-պաստանելու տեղ» ՍԳր. Խոր. Լմբ. սղ. Նար. որից ապաւինիլ ՍԳր. ապաւինութիւն ՍԳր. ապաւինել (այսինքն ապաւինեցուցանել) Եփր. բ. թես. անապաւէն «առանց ապաւէնի» Արշ. Նար.։
• ԳՒՌ.-Սեռ. աբավէն «օրապահիկ, օրուայ հացը», Մկ. հուս-ապավէն «մէկի յոյսն ու ապաւէնը». կայ և Վն. անէծքի մէջ ապաւա-մեռ «յոյսն ու ապաւէնը մեռած»։
Ետուն նոցա զքաղաքսն ապաւինի։ Ի քաղաքն ապաւինին իւրոյ բնակեսցի. (՟Ա. Մնաց. ՟Զ. 67։ Թուոց. ՟Լ՟Ե. 28։)
Ապաւէն կոչի, որոյ ի ներքոյ կացեալ՝ յեկեալ երկիւղէն զերծանիմք։ Ապաւէնն ծածկոյթ է ի դրժանաց։ Ապաւէն զայն սովոր եմք կոչել, ընդ որոյ հովանեաւ մտեալ թաքչիմք, կամ ի տապոյ, կամ ի ցրտոյ, կամ ի սրոյ. (Լմբ. սղ.։)
Ապաւէն առնելով իւրեանց զբնակիչս սիմն կոչեցեալ լերինա. (Խոր. ՟Բ. 81։)
Ի ներքոյ ապաւինին օգնութեան բնակեալ ես. (Լմբ. սղ.։)
cf. Աննիազ.
• = Պհլ. apênlyāz «անկարօտ», պազենդ. awenуaz, պրս. [arabic word] bē-niyaz «աննիազ, անկարօտ», bē-nlyāzi«անկարօտութիւն». բո-լորն էլ կազմուած են niyaz «պակասութիւն, պակաս, կարօտ» բառից'apē, awē, bē=ապե-բացասականով, որի հայերէն ձևից կազ-մուած է մեր մէջ հոմանիշ աննիազ բառը։-Հիւբշ. 105։
• ՋԲ ոչ նուազեալ։ Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, որից Lagarde, Arm. St. § 162։
Մասնիկ բաղադրիչ, եւ նախդիր բացառականի՝ ըստ հյ. ἁπό, ἁπ’. ab, a. պրս. պի հյ. Ան. ի բաց. բաց. տար. ի. յ.
Բացայութիւն՝ բացերեւութիւն ուրումն ապ ումեքէ։ Ապ ըստ բոլորեցուն իմեքէ. այսինքն յումեքէ, յիմէքէ. (Անյաղթ պերիարմ.։)
Սուրբքն վարուք ապէնիազ են ողորմութեան. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)
brooch.
• «կրծքի վրայ կախելու իշխանա-կան զարդ» (նկարագրութիւնը տե՛ս Հացու-նի, Պատմ. տարազին, էջ 100) Բուզ. ե. 38. սոանից դուրս ուրիշ տեղ չէ գործածուած։
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 58 պրս. [arabic word] ā. ëza կամ [arabic word] avēža «գինդ, օղ» (որ սակայն չի յարմարիլ մեր բառի հետ՝ ❇ ձայնի պատճառաւ)։
cf. Անզգամ;
յապիմակս, cf. Անզգամաբար.
• . մէկ անգամ գործածուած է Եզնիկի մէջ. «Ջորդիս կամ զծառայս յապի-մակս և ստահակս յօժարեցուցանիցէ հանեւ» (էշ 269)։ ՆՀԲ և ՋԲ մեկնում են բառս «ան-վերակացու, անգլուխ, ինքնագլուխ, անըզ-գամ, խեռ», ԱԲ «անխելք, անզգամ». Վար-դանեան ՀԱ 1913, 560=Բառաքնն. դիտ. Բ. 20 ուղղում է ապիկամ. «անկամ, ծոյլ, թոյլ», որով բառս կդառնայ
• =փոխառեալ պհլ. apē-kām, պրս. [arabic word] bēkām «անկամ» ձևից (կազմուած kām «եամք» բառից՝ apē=bē բացասականով)։-Ոջ
• ՆՀԲ «ի ձայնէս մակ, այսինքն ի վերայ, կամ որպէս անիմայ»։ Հիւնք. ապ բա-ցասականով իմանալ բայից. (այս մեկ-նութիւնը սխալ է, որովհետև իմանալ բայը ածանցների վերջում դառնում է եմայ, իմաց, իմաստ, բայց ո՛չ բնաւ իմակ)։
wicked, iniquitous, rascally, roguish, flagitious.
• (սեռ. ի. ըստ ՆՀԲ ի կամ ի-ա հլ.) «անօրէն, անարդար, անիրաւ» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9 և յհ. ա. 37, 44. Եզն. «դուրժ վռնտուած» Ոսկ. յհ. ա. 6 (մէկ անգամ). ո-րից ապիրատութիւն ՍԳր. Կոչ. ապիրատիլ, ապիրատել, ապիրատանալ. ապիրատաբար Պղատ. տիմ. և օրին.։
• = Պհլ. apēdāt «անիրաւ, անարդար»> պրս. [arabic word] bē̄dād նոյն նշ., որից պհլ. apādātih, պազենդ. awēdādī, պրս. [arabic word] bēdādi «անարդարութիւն». հայերէնը ծա-գում է պհլ. *apēδāt ձևից, որ ցոյց է տալիս արդէն նորագիւտ սոզդ. apδāte «անարդա-րապէս»։ Բոլորն էլ ծագում են dāt, dād «դատ, արդարութիւն» բառից, apē>awē> Եê. =ապ-բացասականով-Հիւբշ. 105։
• ՆՀԲ «հայ. իր, իրաւունք և լծ. ընդ այլ և այլ ձայնս այլոց ազգաց»։ Հիւնք. յն. Ἀπεὶρατος «անփորձ»։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բռ. 58 պհլ. avirād և պրս bi-rād «անազնիւ» բառից։
Որ ոչ բարւոյ գործ է, այլ ապիրատի. (Եզնիկ.։)
Զոմանս ապիրատս զուգակցեալ զրաբան չարիմացութեանն. (Յհ. կթ.։)
Որ ապիրատս խօսին առ ի կորուստ բազմաց. (Յճխ. ՟Ի։)
Ապիրատ մոլութիւն, կամ պատասխանի, կամ գործք, բամբասանք, խորհուրդ, բան, ահ. եւ այլն. (Պիտ.։ Յհ. իմ. եկեղ.։ Յհ. կթ. ստէպ։)
ԱՊԻՐԱՏ ԼԻՆԵԼ. իբր Անտեղի կամ տարագիր լինել. վտարիլ. արտաքսիլ. յն. ի բաց լինել ի սինակովկայէ. ἁποσυνάγωγος. ejectus a synagoga.
forest, wood;
— փոքր, grove, copse, thicket;
— թաւ, thickest part of a forest;
վերակացու անտառի, ranger of a forest, forester.
• , ի-ա հլ. (Յոբ. խ. 17 անտառովք, յետնաբար նաև ի հլ.) «անտառ, մէրի» ՍԳր. որից անտառախիտ «անտառները շատ. 2 ծառաշատ. 3. տերևախիտ» ՍԳր. Կոչ. 219 Եզն. անտառակ Բուզ. անտառանալ «աճիլ, ուռճանալ» Երեմ. ժէ. 8. անտառատուն «զի-նարան»! Եփր. թգ. 425. տատասկանտառ Տօ-նակ. նոր բառեր են՝ անտառաաահ. անտա-ռապետ, անտառային, անտառաբանական, անտառաբնակ ևն։
• ՆՀԲ համտարը, համծառ։ Bötticher ZDMG 1850, 350 և Bopp. Հմմտ. քե-րակ.բ տպ. թրգմ. Bréal, II 381 սանս. kantāra։ Lag. Urgesch. Arm. 259 և Bak Lex. 68 tar արմատից, իբր «անթա-փանցելի»։ Մսերեանց, Ճռաքաղ 1859, 430 մեզնից փոխառեալ է դնում սանս. թառու «ծառ» և Մադեռա կղզու անու-նը, որ «լուսիտաներէն նշանակում է ծառ»։ Տէրվ. Altarm. 75 նոյն ընդ հյ. ծառ և սնս. taru «ծառ». անտար -համ. ծառ։ Նոյն, Նախալ. 86, 122 և Լեզու էջ Չ1 ան մասնիկը համեմատում է անխուլ. անքոյթ, անգամ բառերի ան մասե հետ. Canini, Et. etym, 125 հբգ. triuuen «ա-հիլ» բայի հետ։ Bugge, Etrusk. u. Arm. 86 ծառ. յն. δρία, δρίος բառերի հետ, ան-= sm «միասին»? Հիւնք. յն. ὄενδ-ρα-ից։ Patrubány SA 1. 190 փոխառեալ իրանեանից, իբր պհլ. van «ծառ»+tar մասնիկ (=սանս. *vanatara «ծառաս-տան»)։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 հյ, ծաո և սումեր, tar «ծառ, անտառ, փայտ»։ Մառ ИАН 1912, 597 վրաց. տեվրի «խիտ անտառ» բառի հետ, Մառ ЗВО 1925, 667 ռուս. дepeвo «ծառ» բառի հետ։
(իբր Համտարր, կամ Համծառ) ἅλσος, δρυμός ὔλη , νάπη. saltus, sylva, nemus. Մացառ. մայրի. ծառաստան. դարաստան. ծառատունկ՝ մանաւանդ ի բացի եւ ի վերայ լերանց. տեղի խիտ առ խիտ ծառոց՝ եթէ՛ անպտուղք իցեն, եւ եթէ պտղաբերք. մորի. օրման. օրմանլըգ. տազ. պալքան.
Կոտորել զանտառս։ Տնկել անտառս։ Պաշտել զանտառսն։ Ծառայել անտառաց։ Փայտիւք անտառին։ Իբրեւ զանտառս հովանաւորս։ Իբրեւ զանտառ մայրւոյ. Յանտառս մայրեաց։ Ամենայն գազան անտառի։ Իբրեւ խնձոր ի փայտս անտառի։ Զի՞նչ լինիցի փայտ որթուն ի փայտս անտառի. եւ այլն։
Ուրուական ըղձիցն անտառաց։ Զպուրակս յոգունց անտառաց շամբից եղեգանց։ Տնկեաց խիտս բիւրաւորաց բուսոց անտառաց. (Նար.։)
Զանտառ մրգաբերացն մարդիկ ի պէտս իւրեանց տնկեցին։ Քաղաք շրջապատեալ անտառիւք. (Լմբ. սղ.։)
Գեղեցկութեան ծառոց, եւ անտառից պտղաբերաց. (Վրք. հց. ՟Գ։)
Նմանութեամբ ասի.
Հուր եկեր միանգամայն եւ փշրեաց զմայր մարդկեղէն անտառաց. այսինքն բազմութեան. (Յհ. կթ.։)
Պաճուճեաց զանտառս արտեւանացն. այսինքն զհոծութիւն մազից նորա. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զդիւրայրելի անտառն խնամով մերով հեռագոյն ի հրոյն ի բաց դնել. (Բրս. մախան.։)
fatigue, lassitude;
fatigued, tired, weary, faint, jaded.
• «վայր, ցած». մէկ անգամ միայն գործածել է Եւս. պտմ. 166 «Որք միանգամ էին յեօթն և ի տասնամենից և ի խոնջ»։ (ՆՀԲ գրում է խոնճ. տպուած է խոնջ)։-ԱԲ այս նշանակութեան վրայ աւելացնում է նաև «մէջը» նշանակութիւնը, որի համար անշուշտ որևէ աղբիւր ունի իր առջև. բայց այդ աղ-բիւրը անյայտ է։-ՋԲ բնաւ չէ յիշում այս բառը։
• ՆՀԲ հանում է քունջ, այն է պրս. [arabic word] kunj «անկիւն» բառից։ Karst, Յուշար-ձան 428 թթր. öz, uz «ներրեն»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի թրք. ❇ა︎ qonǰ (ռմկ. խօնճ) «կօշիկի ճիտքը՝ վի-զը»։
• «յոգնած» Յուդթ. ժգ. 2. «յոգնու-թիւն» Յհ. կթ. 222. որից խոնջիլ «յոգնիլ» Սիր. զ. 20. Ագաթ. խոնջութիւն «աշխատանք, աշխատասիրութիւն» Ոսկ. եփես. բ. խոնջա-կան Պիտ. փիլ. խոնջանք Մագ. խոնջավաս-տակ Վրք. հց. խոնջումն Մագ. անխոնջ Պիտ. փիլ. ճգնախոնջ Ոսկ. հմբ. քրտնախօնջ Ճար-ընտ. գրուած է նաև խոնճիլ։
• Տէրվ. Նախալ. 72 յն. ϰονέω, ϰάμνω ձևերի հետ հնխ. çan, çam «խոնջիլ» արմատից. հայերէնում ջ մասնիկ է, ինչպէս մէջ։ Հիւնք. խնջոյք բառից։ Karst, Յուշարձան 425 յոգն բառի՞ց է հանում, թէ ունջ բառից։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստիտ. 2, 89 մինգր. šur «յոգնիլ» բառի հետ։
• ԳՒՌ.-Արբ. Խրբ. Մն. խօնջէնալ. Տիգ. խօնջէնmլ «յոգնիլ»։
Ի հանգուցանել զխոնջ աշխատութեան իւրոյ։ Զխոնջ տապոյ աշխատութեանն սակաւ ինչ բժշկել. (Յհ. կթ.։)
Էին ամենեքին խոնջք եւ վաստակք ի բազում գիներբուաց. (Յուդիթ. ՟Ժ՟Գ. 2։)
hay;
dried herbage.
• «չոր խոտ, խռիւ» Ոսկ. ես. 119 և Գէ. ես. գրուած նաև խորշոտ Ոսկ. ճառք, էջ 86 «Եւ ապա ի խորշոտոյն ելեալ իժ՝ բու-ռըն հարկանէր զձեռանէ նոռա»։
• ՆՀԲ հանում է խօշիւն բառից։ Պա-տահական նմանութիւն ունին պրս. xa-šak, xāsāk, xāsa, xašuxaš xarsa «չոր խոտ, խռիւ»։
կայծ մի անկեալ ուրեք՝ բազումխոշոտ գտանիցէ, լինի հրդեհանհնարին. (Ոսկ. եւ Գէ. ես.։)
stout;
great;
thick;
rough, rude, rustic, unpolished;
awkward, ill-shaped, ill-made;
rugged, toilsome, difficult;
— զգեստ, coarse cloth;
— ձայն, rough voice;
harsh sound;
— գոյնք, stiff or unconnected colouring.
• , ի հլ. «կոշտ, անհարթ, խորտու-բորտ, հաստ» Պղատ. Նիւս. Փիլ. Պիտ. «թանձր, կոպիտ, հաստ (զգեստ)» Ոսկ. Բ, կոր. «թաւ, կոշտ, հաստ (ձայն)» Սարգ. Սահմ. Պրպմ. 238. «խիստ ճգնական (կեանք)» Տաթև. ձմ. ժզ. «ցուրտ, սառն» Տիմոթ. էջ 324 (տե՛ս իմ Հայ. նոր բառեր Տիմոթ. Կուզի մէջ, էջ 82), որից խոշորա-գոյն Կորիւն. Ոսկ. Ագաթ. խոշորավար Իւա-գըր. խոշորեցուցանել Ոսկ. Ա. կոր. խոշո-րութիւն Ոսկ. յհ. ա. 3, Բ. կոր. ժդ. Վեցօր. 97. յետնաբար «սխալ», հմմտ. Վրդն. սղ. յռջ. (Ամն կրկին էր գրած, սրբեցին. զխոշո-րութիւն եօթանասունքն «Տարին երկու անռամ էր գրած, սխալը ուղղեցին»).-անխոշոր «որ կոպիտ չէ» ԱԲ. խոշորշի (մասնիկի համար հմմտ. լայնշի, բոլորշի) Փիլ. իմաստ. էջ 94 (նորագիւտ բառ).-խոշոր՝ գրուած է նաև խաշար Փիլ. Բրս. հց. Մագ. թղ. 204, խաշոր Տիմոթ. կուզ, էջ 32 (ճանապարհի անհար-թութեան համար ասուած)։-Գաւառական-ների և արդի գրական լեզուի մէջ խոշոր նշանակում է «մեծ, աւելի՝ կոպիտ կերպով մեծ»։ Բառիս հետ նոյն են խոժոռ (տե՛ս այս բառը առանձին), խշուր «փշրանք, մանրուք» ՀՀԲ. «փոքր, սակաւ, քիչ» Բառ. երեմ. էջ 142 և 146. «բոյսերի սէզ կամ ճիլ՝ որով փաթաթում են նոր պատուաստուած տուն-կերը» Վստկ. 130, 138 (երկուսն էլ գըծ. խշրով, որից էլ Վաստակոց գրոց հրատա-րակիչը՝ էջ 247 և ՀԲուս. § 998 դնում են ուղ. խշր! մինչդեռ խշուր ձևը գտնում ենք հենց գաւառականների մէջ). խշրել «փշրել, մանրել» ՀՀԲ. «կոխել, փշրել» Բառ. երեմ. էջ 146. թերևս նաև խեշերանք «բեկորներ» Յհ. իմ. պաւլ։
• = Բառիս հետ նոյն են վրաց. ხომორი խո-շորի կամ ხუმური խուշուրի «ոչ մեծ, ոչ փոքր, այլ միջակ մեծութեամբ. 2. բռնկցնե-լու նիւթ, տաշեղ, կպչան, Յ. քարի մանը կտորներ, խիճ. 4. ո՛չ հաստ ոլորած թել», ხვიმერი խվիշերի «կտոր կտոր կոտրտած». ხვიჟირი խվիժիրի «խոշոր ջարդած կտոր-ներ, աղի կռոճ ևն (=Պլ. խոշոր աղ)», დახ-ვიჟრვა դախվիժրվա «քար կամ աղ կոտրա-տել», ღახააჯς, ծախվիժրա «ճանապարհի համար քար ջարդել», սվան. խոշա «խոշոր, մեծ, երէց», պրս. [arabic word] xušā̄ra «փշրանք. որ ի սեղանի ի կերակրոյ և ի հացէ թափի»։ արաբ. [arabic word] xuš̌ar, [arabic word] ❇šara «սե-ղանից աւելացած փշրանք, առհասարակ ա-ւելորդ և դէն գցելու բան» (Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 839). [arabic word] xarāš̌a «տաշեղի նման թափթփուք», [arabic word] xaraš «մանրուք իրեր» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 325). բայց յայտնի չէ թէ ի՞նչպէս պէտք է կապել այս բոլորը իրար հետ և ո՛րն է նրանց նախնա-կան աղբիւրը։ Հիմնական նշանակութիւնն է անշուշտ «ջարդոտած կտորներ», ինչ որ յա-րաբերական գաղափար է և կարող է ըմբըռ, նուել ըստ տեղւոյն «մանր, փշուր, փշրանք» և կամ «խոշոր, մեծ կռոճներով». այս վեր-չինից էլ կբխի «կոպիտ, կոշտ կամ անհարթ (խոժոռ)» գաղափարը։-Աճ.
• Հիւնք. խոշոր բառը հանում է խերևէջ քմանր փող» բառից։-Մառ, Hoвыи Bосток 1924, л 5, էջ 319 կցում է սվան-խոշա և վրաց. խոշոր(ի) բառերին։
• ԳՒՌ.-Ախց. Խրբ. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. խօշօր, Տիգ. խօշուր, Ակն. Հմշ. խօշէօր, Սեբ. խօշէր, Ասլ. խէօշօ՜՝ր, Զթ. խիւշիւյ, խիւշիւր, Հճ. խուշոյ, Տփ. խօժօր (տե՛ս և խոժոռ բա-ռի տակ). այս բոլորը նշանակում են «մեծ. խիստ մեծ» և այս իմաստով էլ ընդունուած է արդի գրական լեզուի մէջ. որի համեմատ էլ կազմուած է խոշորացոյց բառը։ Շատ ճետաքրքրական ձև է Ղրբ. խա՛շար «լայն ծակերով հիւսուած (շոր, քամիչ ևն)», որ ներկայացնում է հին հայերէնի խաշար գըր-չութիւնը։-Այս բառից կազմուած նոր ձևեր են խոշորիկ, խոշորկեկ, խոշրիլ, խոշրուկ, խոշրուկապուր, խոշորտանք, խսշրտուք, խոշրունք, խոշրունքոտ ևն։-Նոյն արմա-տին յարակից ձևեր են նաև՝ խշուր Երև. Լ Ղզ. Ղրբ. «ցախի՝ փայտի մանր կտորներ՝ որ կպչան են անում», Ղրբ. «պտուղ ուտե-լու ժամանակ՝ հաւաքուած կեղևները և կր-ճեպները», Ալշ. Մշ. «փշրանք», խշուր-մշուր, խշուր-փշուր «խռիւ, փայտի կտորտանք». խշուր-փշուր լինել Ղզ. «փշրուիլ», խշրել Ալշ. Մշ. «մանր ջարդել», Ղզ. «փշրել, ման-բել», Երև. «վատնել, փչացնել», խրշել Սվ «մանրել», խշրիլ Եւդ. «մանրւիլ, փշրուիլ», խշրուք Ալշ. Եւդ. Մղ. «մանրուք, կտոր-տանք», խշրտուիլ Վն. «փշրուիլ, փշուր փը-շուր լինել», խժռել Երև. Լ. Ղրբ. Տփ. «ջար-ղել, բրդել. 2. կրծել, ծամել. 3. վատնել, փճացնել», խժռանք Երև. «մեծ կտորներ (աղի ևն)»։
• ՓՈԽ.-Կալ կիրգիզ. [arabic word] kožur «խո-շոր, վիթխարի (քար)». ունի Будaговъ 2, 412. թուի թէ պատահական նմանութեւն ու-նի և կամ ուրիշ ճամբով յառաչացած։
Համբերէ խոշոր բանի. (Արշ.։)
Ի վեր է քան զմեր կարողութիւնս յաղագս տգիտութեան եւ խոշոր բանիս. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
τραχύς asper, scaber, durus. Անողորկ. կոշտ. անհարթ. խորտաբորտ. հաստ. խիստ. եւ կարծր. լայնաբար Անշուք. տձեւ. դժուարուտ. դժուարին. դժնդակ. անախորժ. խոժոռ. կոշտուպլոշտ, լիկոկած, խորթ, հաստկեկ, պինդ.
Խոշորն եւ ողորկն, եւ սուրն եւ բութ՝ հասարակաց է շօշափելեաց եւ տեսանելեաց։ Սեռ է ողորկին եւ խոշորին. (Նիւս. բն.։)
Զկակուղն եւ խոշոր։ Ի խոշորէն եւ ի կակղոյ։ Ի ձեռն կակղոց խստից, եւ խոշորիցն եւ ողորկիցն. (Փիլ. այլաբ. եւ Փիլ. իմաստն.։)
Խոշոր հանդերձս ագանել. (Ոսկ. ՟բ. կոր.։)
Խոշոր եւ նուրբ վարք. (Ոսկիփոր.։)
Եւ զանախորժ զձայնից, եւ զտառից, եւ զբանից՝ որ չիցեն կոկ եւ հարթ.
են (տառք՝) որք խոշոր եւ թաւք են, որպէս թոյ, եւ փիւր։ Սահմանականն ի ներկայն վերաբերի իբր թէ կուկոփեմ, կու գրեմ. զի այս կու՝ թէպէտ խոշոր է, եւ այլն. (Երզն. քեր.։)
ձայն է բացակատարումն գանչեցելոյի մեզ հագագի, երիւրեցելոյ ընդ խոշոր (այսինքն՝ խոշորաձայն) շնչափողն. (Սահմ. ՟Ժ՟Ա.)
Յոյժ խոշորէ բանս, զի բազում ինչ ախտանայ յինքեանզանտեղութիւնս. (Պրպմ. ՟Լ՟Է։)
Պատասխանի առնէ խոշոր ձայնիւ, եւ գոռոզ բանիւք. (Վրք. հց. ՟Բ։)
ԼԻ բարկութեամբ խոշո՛ր զձայն արձակէր. (ՃՃ.։)
Անուսումնութեամբ ո՞չ բամբասես, զի խոշորս քեզ թուիմ եւվայրենիս բարբառել. (Առ որս. ՟Ը։)
uncultivated;
waste land, desert;
ի —ի, waste, fallow.
• (սեռ. -ի) «չբանած՝ կոշտ ու կորդ երկիր, անմշակ տեղ» Ես. ե. 6, է. 25. Մանդ. «անպիտան, խոտան» Գէ. ես. Մարթին. Դերն. որից խոպանանալ ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. 19. խոպանացումն Նար. խոպանիլ Ոսկ. գծ. 578. Մարթին. Երզն. խրատ. Մագ. խոպա-նումն Յհ. կթ. խոպանութիւն Կիւրղ. գնձ. յետնաբար գրուած ունինք նաև խուպան Մանդ. էջ 46, Արձ. 956 թուից (Վիմ. տար. 5). խուպանիլ, խուպանեալ, խուպանումն «խանգարուիլ, ապականիլ, խոպանանալ» Սոկր. 165, Պղատ. օրին. 176. Մագ. թզ. 21. Օրբ. Վրք. հց. Բ. 598։
• ՆՀԲ լծ. թրք. եապան «վայրի» և հյ խափանեալ։ Հիւնք. անխոփ կամ խա-փանեալ ձևից։ Պատահական նմանու-թիւն ունի ասոր. [syriac word] kubana «փշոտ»։
• ԳՒՌ.-Ոզմ. խոպան, Մկ. Վն. խօպան, Խրբ. Մշ. Սեբ. Տիգ. խօբան.-(Խրբ. նշանա-կում է նաև «պարապ, դատարկ». օր. Խո-պան խոպան ոլրուիլ. 2. «տգէտ, բիրտ». օր. Խոպան տղաք)։
• ՓՈԽ.-Քրդ. [arabic word] xupān «անապատ անմշակ տեղ» (Justi, Dict. Kurde, էջ 162) կայ և խոպան ձևով. ինչ. Շառակի չէ տը պու, Մալազկէրէ խոպան լը տավէ աշէ «Մի կռիւ եղաւ խոպան Մանազկերտի ձորում՝ ջաղացքի բերան» (Ազդակ 1909 թ., էջ 429), Տէրսիմի բարբառով խոպան «խոպան արտ» (Հայաստան 1917 թ. л 90), Ս. Գրքի քրդ. բարգմանութեան մէջ՝ խօփան պու «աւերե-ցաւ» Յայտ. ժը. 19. Զիրա լը եէք սաթտա-խօփան պու (Չի ի միում ժամու աւերեցաւ)։
(լծ. թ. եապան, եւ հյ. խափանեալ). χέρσος inculta terra, solitudo ἕρημος eremus, desertus, destitutus. Ամայի, կորդ, եւ անգործ երկիր. չբանած՝ կոշտ երկիր, խըռ տեղ. գըռ չեօլ. (յն. խե՛ռսօս, եւ ե՛ռիմօս).
Բուսցի ի նմա փուշ իբրեւ ի խոպանի։ Եղիցի ի խոպանէնեւ իփչոյ յարօտ գառին. (Ես. ՟Ե. 6։ ՟Է. 25։)
Նմանութեամբ Անպտան. յետնեալ. անապատացեալ. օտարացեալ. Խարապ, մահրում.
iva.
• «ծակ, փոս, ծերպ, պարիսպի վրայ բացուած խրամ» (չունի ՆՀԲ) Լաստ. ժզ. տպ. 1844, էջ 69. «պակասաւոր, թերի» Վոռն. առակ. էջ 199 (ատամների համար է ասում, որ իբր թէ հանուելով՝ ծակ, փոս մնացած լինի). Ոսկիփ. «փոս տեղ, ձորակ, fosse». այս վերջին իմաստը չունին բառա-րանները. բայց ահա նրա վկայութիւնները, բոլորն էլ Օրբելեանից.-«Հաս ի խոռն Անձ-նատու, որ է յարևմտից կոյս եկեղեցւոյն, իբրև ձայնընկէց մի» (էջ 31). «Իսկ շնաբա-րոյքն այն գաղտ պահեալ զճանապարհն, որ անցանէ ընդ խոռն Յուրայ, յարեան ի վերայ և սպանին զեպիսկոպոսն» (էջ 183). «Զսա ևառծեմ սպանեալ դաւաճանութեամր հռւ. ոացեաց, ի վերայ խոռոյն Յուրայ» (էջ 215). «Եւ այս իսկ են գաւառք վիճակեալք հօտի նոցա. Սիւնիք... Վայոց ձոր խաչերոյ խո-ռովն...» (էջ 227) «Հատանէ և զսահման Աղ ուանից Ըռըմբի խոռն...» (էջ 227). «Երկու գիւղ... զԱղուերծ և զՅուբական խոռ» (էջ 196). «Ընձաւեգի... զՅուբականխոռ, զոր դնեալ էի ի յԱրտաւազդայ» (էջ 196), «Սկսեալ ի մեծ դիտաւոր սարէդ Գազբոյլայ ջրաթա-փովն մինչ ի խոռին ճանապարհն» (էջ 169). «Անցեալ ընդ գետն՝ փոքր ձորակովն որ ելա-նէ յԱւազեաց խոռ ի խոզաց բլուրակովն» (էջ 169). «Եւ այս են սահմանք... և անտի ջրթա-փաւն յՍտերջաց գաւակ և բնասեռիւդ ի Վարգանայ մարգի խոռն... Հարժիք, որ ի ճանապարհէդ ի խոռդ ելանէ ձորովդ ի վայր ի Սևաջուրդ» (էջ 149-150). «Ջրաթափովն ի մեծ խոռն» (էջ 169)։ (Այս բառը Տաշեան ՀԱ 1926, 73 մեկնում է «կիրճ, կապան». տե՛ս նաև Այտնեան, Քննակ. քեր. էջ 143)։ Այս արմատից են խոռել «պատի վրայ ծակ՝ խրամ բանալ» Լաստ. «մարմնի վրայ վէրք՝ փոս բանալ» Վրք. հց. Ա. 266. Տաթև. ձմ. ժ «յանցաւորին ի պատիժ՝ մարմինը խեղել» Սմբ. դատ. 105, 163. «խանգարել, ձևահան անել» Վստկ. 177. խոռեալ «վէրքի պատճա-ռով տեղը փոս մնացած» Վրք. հց. Ա. 169. խոռոչ (կամ խոռոջ, խորոջ) «փոս, ծակ» Վեցօր. էջ 55, 69. Վրք. հց. խոռոչանալ Ա-զաթ. անխոռ «անեղծ, ամբողջական» Սարգ. ա. պետր. է, էջ 293։ Այս արմատից է դար. ձեալ խոռնոքիլ «մարմինը որևէ հարուածով վնասուիլ, խեղիլ» (մասնիկի համար հմմտ. բարւոք). այս բառը յիշում է միայն ՀՀԲ «սպանել, կտրատել, խողխողել» նշանակու-թեամբ՝ առանց վկայութեան. մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Յայսմ. յնվ. 18, Թէոդոս թագաւորի պատմութեան մէջ. «15 հառար արք խոցեցան, 7000 մեռան և 8000 խոռնոքեցան և խեղեցան»։
• -Արամ. [hebrew word] xora, ասոր. [arabic word] ϰura «ծաև». ասուր. hurru «ծակ, խոռոչ», եբր. [hebrew word] xōr, xur «ծակ», [hebrew word] xon «ծակ, բացուածք (աչքի, պատուհանի), խո-ռոչ, փապար, քարայր, որջ», [hebrew word] xur «ծակ», ջրշունի որջը, աչքի փոսը», նոր եբր. [hebrew word] xarār «ասեղի ծակ», արաբ. *. xurr «ծակել»։-Աճ
• ՆՀԲ իրար է կցում խոռ, խորեալ, խո-ռոչացեալ։ Վարդանեան ՀԱ 1912, 636 գւռ. խոռ ձևի հետ միացնում է խորել։
• ԳՒՌ.-Մշ. խոռ «ամբողջութիւնից մի կտոր կտրած հանած», Երև. խօռ «պատի մէջ քանդուածք, անցնելու համար շինուած բա-ցուածք, մասնաւորապէս այգիների պատի վրայ բացուած մեծ ծակ, որից ջուր են ներս թողնում կամ մարդիկ անցուդարձ են ա-նում», Պլ. Սեբ. խօռ «տձև, ձևահան եղած», Սեբ. «գիւղի կամ աւանի այն մուտքը՝ որ աւելի կիրճի բերան է», Խտջ. «լեռան մէջ-տեղից բացուած նեղ անցք». որից խոռատ Խտջ. Մշ. «կիսատ, կամ մէկ կողմը կոտ-րած», խոռել Ախք. Երև. «պատի մէկ մասը քանդել, փլցնել», Երև. «մէկի սիրտը կոտ-րել», Ապլ. Խրբ. Ալշ. Ննխ. Պլ. Սեբ. «ամբող-ջից մի մաս կտրել հանելով՝ եղծել, ձևահան անել», Մն. «պասը քանդել», խոռուածք Երև «պատի վրայ բացուածք», խոռուկ Բլ. «բե-րանը կոտրած (աման)», խոռուիլ Երև. «փը-ճանալ, վնասուիլ», խոռճակ Բլ. (հնչւում է խօռջակ «քարերի հիւսուածքի միջև մնա-ցած ծերպերը, արանքները», խոռսիրտ Բլ. «սիրտը կոտրած, սգահար», խոռճել Մշ. Երզ. «փոս բանալ», խոռճիլ Երզ. «փոս բացուիլ», խոռճկել Վն. «թաղել» (իմաստի զարգաց-ման համար հմմտ. հորել «թաղել», հոր բառից). նոյն բառն է դարձեալ խոռն, որ ՆՀԲ մեկնում է «զնստեալ մասն լերին ի մէջ գագաթան, և կողմնական ափափայից և ան-դորգանաց», որից խոռնացնել Լ. «խորաց-նել (փոսը, հողը ևն)»։-Պէտք չէ շփոթել բառս թրք. (<պրս.) [arabic word] xor «անարգ, թշուառ, արհամարհ» բառի հետ, որ ազդել է բարբառների վրայ. այսպէս թրք. xor baq-maq «արհամարհել, վրան վատ աչքով նա-յիլ» և Ակն. Պլ. Ռ. Վն. խօռ նայիլ «խեթիւ նայիլ», Ակն. խօռն ի խօռը «աչքերը խոժո-ռելով, խեթիւ»։
• ՓՈԽ.-Գռ. խոռատ «կոտրած» ձևից՝ փո-խառեալ եմ կարծում թրք. [arabic word] qurada «հին ու մին անպէտք բաներ», ռմկ. խուռա-տա, որ գտնւում է միայն տաճկերէնի մէջ (չունի Будaговъ)։
• . անստոյգ բառ, որ մէկ անգամ գըտ-նում եմ ռռռծածուած խոռ խառնել «հիւան-դի մահուան դուռը հասնիլ» ոճի մէջ՝ Ոսկ. ա. պօղ. 316 «Քանզի ընդ բժիշկն յայն-ժամ զարմանամք, յորժամ ամենևին յոյս ի մտացն մերժեալ իցէ և ոչ միում ինչ օգնա-կանութեան ակն կայցէ, այլ երթեալ ի խոռ խառնեալ և ոչ ունիցի ակն ապրելոյ և ածի-ցէ զայնպիսին յառողջութիւն»։
• «ժլատ». նորագիւտ բառ, որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Բրս. մրկ, 81 «Բազումք ո՛չ վասն Աստուծոյ, այլ յա-ղագս ընչասիրութեանն և խոռ և ռիշտ բա-րուցն՝ յաղթեցին հեշտութեան մարմնոյ և փափուկ կենաց»։
• (գրուած նաև խուռ) «մի տեսակ բոյս է» Գաղիան. Բժշ. մեկնւում է ըստ ՆՀԲ և ՋԲ «յն. γαμαιπιτύς, լտ. humi-lin pinus», ըստ Ստ. Ռոշքեան «ւտ. chama-epitis կամ լերդախոտ», ըստ Բժշ. «դաղձ կամ վայրի անանուխ», ըստ Բառ. երեմ. էջ 144 և 330 «ուրձ կամ քարցանձ» ըստ ԱԲ «ճանկխոտ»։ Սրանից են կազմուած խոռիճ «անջրդի դաղձը» Բժշ. (ՀԲուս. § 1117), ի-շախոռն «Ononis procurrens Wallr». ըստ ՀԲուս. § 861 և Տիրացուեան, Contributo § 225, եզնախոռ «stachys silvatica L» Տի-րացուեան, Contributo § 451։
• ԳՒՌ.-Լ. Շշ. խօռ, Մժ. խօռն, Ղրբ. խօ՛ո-նը, Գնձ. խիւռնը «ծոթրին բոյսը»։
ԽՈՌ կամ ԽՈՌՆ. χαμαιπιτύς humilis pinus. Խոտ նման տերեւոց սարոյ ծառոյն (յն. խամէբիդի՛ս, իբրու գետնասարոյ։) (Գաղիան.։)
ԽՈՌ 3 ա. Առաւել ռմկ. իբր Խորհեալ խոռոչացեալ, կամ Տձեւ, անշնորհ. պակասաւոր. թերի.
cf. Խոռ.
• (գրուած նաև խուռ) «մի տեսակ բոյս է» Գաղիան. Բժշ. մեկնւում է ըստ ՆՀԲ և ՋԲ «յն. γαμαιπιτύς, լտ. humi-lin pinus», ըստ Ստ. Ռոշքեան «ւտ. chama-epitis կամ լերդախոտ», ըստ Բժշ. «դաղձ կամ վայրի անանուխ», ըստ Բառ. երեմ. էջ 144 և 330 «ուրձ կամ քարցանձ» ըստ ԱԲ «ճանկխոտ»։ Սրանից են կազմուած խոռիճ «անջրդի դաղձը» Բժշ. (ՀԲուս. § 1117), ի-շախոռն «Ononis procurrens Wallr». ըստ ՀԲուս. § 861 և Տիրացուեան, Contributo § 225, եզնախոռ «stachys silvatica L» Տի-րացուեան, Contributo § 451։
• ԳՒՌ.-Լ. Շշ. խօռ, Մժ. խօռն, Ղրբ. խօ՛ո-նը, Գնձ. խիւռնը «ծոթրին բոյսը»։
ԽՈՌ կամ ԽՈՌՆ. χαμαιπιτύς humilis pinus. Խոտ նման տերեւոց սարոյ ծառոյն (յն. խամէբիդի՛ս, իբրու գետնասարոյ։) Գաղիան.։
prime minister.
• «կիւրապաղատ, իշխան յար-քունիս». մէկ անգամ գործածում է Բ. թագ. ը. 18. սրանից է բարդուած շահխոռապետ «արքայական իշխան» Եղիշ. ե. (այս վեր-ջինը ՆՀԲ ուղղում է շահ ախոռապետ, մինչ Մոսկուայի տպագրութիւնը պահում է ա-ռաջին ընթերցուածը)։
• = Անշուշտ պարսկերէնից փոխառեալ բառ է, բայց մայր ձևը յայտնի չէ։-Հիւբշ. 160։
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 183 պրս. [arabic word] xūr, [arabic word] xura «վեհութիւն, վսե-մութիւն» բառից։ Վարդանեան ՀԱ 1924, 68 հասեանում է «ախոռապետ» և նռան է կցում խոռակալ հոմանիշը ինչպէս կարդում է Բուզանդի սորակալ բառը. այսպէսով խոռ դառնում է ախոռ բառի մէկ ուրիշ ձևը. բայց այսպիսի ձև չկայ ո՛չ հայերէնի մէջ և ո՛չ էլ իրանեան որևէ լեզուի մէջ. Նահապետեան, Բազմ. 1924, 199 շահխորապետ հասկանում է «ար-քունի դպրապետ»՝ կապելով խուրի բառին, որ տե՛ս։
hollow, cavity, cave, hole;
cavern, den.
• ՆՀԲ խոր բառից։ Հիւնք. խորշ-ից է հանում։
ԽՈՌՈՉ կամ ԽՈՌՈՋ. գրի եւ ԽՈՐՈՋ. Խորեալ եւ փապարեալ մասունք հողոյ, երկրի, լերանց, գբոյ. քոս. գօվուգ.
Խոխոջանք խոռոջաց, որ բղխեն իջանեն ի գլխոց լերանց։ Պատառեաց իբրեւսուսերւ զլեարդ իմ ... եւ եղեւ ողջացեալ խոռեալ տեղին վիրացն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Ա։)
confession;
promise;
ի — ածել, to cause to confess;
ի — գալ, to confess, to tell the truth;
— լինել, to confess one's sins.
• «խոստում, ուխտ» Վրդն. առ. էջ 94 (Չէ՛ պարտ զխոստն մոռանալ). ոճով աս-ւում է խոստ լինել «խօսք տալ, խոստանալ» Գոր. և շմ. 79. յետնաբար՝ ի խոստ ածել «խոստովանեցնել, մի բան խոստանալով ռառտնեօը ասել տալ» Մաղաք. աբ. 28. ի խոստ գալ «խոստովանիլ, յայտնել» Ուոհ. t︎ 320. Կոստ. երզն. 100. Մաղար. առ. 18 Վրդռն. առակ. որից խոստանալ «խօսք տալ» ՍԳր. Ագաթ. «խոստովանիլ» Սեբեր. «սպառ-նալ» Ագաթ. «հարս լինելու խօսք տալ» Մծբ. խոստումն Եսթ. դ. 7. Ագաթ. Սեբեր. ի խոս-տումն ածել «խոստովանեցնել» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 40. խոստութիւն «խոստում, Տիմոթ. կուզ, էջ 237. աստուածախոստ Սհկ, կթ. արմաւ. խոստաբանութիւն Բուզ. Արծր. խոստուկ լինել «խոստովանիլ» Կղնկատ. խոստմնադրուժ, խոստմնազանց, խոստմնա-պահ, անխոստմնապահ (նոր բառեր). այս-տեղ է պատկանում նաև ոսկեդարեան գե-ղեցիկ բառս խոստաւոր «ուխտի նուէր», որ գործածուած է միայն նորագիւտ Ա. մնաց. իթ. 4 «Եթէ իցէ ոք յօժար խոստատրս բե-րել»։ Այս արմատի հետ նոյն է նաև խռսսո-վաճ, որ տե՛ս առանձին։
• = Իրանեան փոխառութիւն է. հմմտ. պհլ. xustūk xustavān, xvastūkik «խոստովա-նող», պազենդ. xustuheδ «խոստովանեալ է», xvastuī «խոստովանող», պրս. ❇ xust «խոստովանութիւն», [arabic word] xustu «խոստովանող», [arabic word] hastu կամ [arabic word] xastu «խոստովանութիւն, խոստովանող», [arabic word] xustuvān «խոստովանողք» (Horn § 485)։ Այս բոլորի պարզական արմատը դրւում է stu «գովել, օրհնա-բանել», որից a մասնիկով ունինք զնդ. aš-tav «օրհնաբանել. 2. հանդիսաւորապէս խոստանալ, 3. երդուել», āstavana «օրհնա-բանեալ, գովաբանեալ, խոստովանեալ», apa-մասնիկով՝ զնդ. apastav «խոստմնա-զանց՝ երդմնադրուժ լինել» (Bartholomae 1593-4), պհլ. āštuvān «հաստատուն, լիա-հաւատ», astuvanih «հաւատք», պրս. [arabic word] ustuvān «հաստատուն. 2. հա-ւատք»։ Նոյն արմատից xva-մասնիկով ձե-ւացած է xvast-, որից հյ. խոստ. սրանից -uk մասնիկով՝ պհլ. xvastūk, որից հյ. խոստուկ և պրս. xustu. և վերջապէս ana, an մասնիկով՝ զնդ. *xvastavana, պհլ. *xvastavān կամ *xvastuvān, պրս. xustu-van, որից հյ. խոստովան։ (Պարզ stu ար-մատի բնիկ հայ համապատասխանութեանո վրայ տե՛ս թովել)։-Հիւբշ. 161։
• Առաջին ուղիղ մեկնիչն է ԳԴ, որ հա-մեմատում է պրս. խիւսթու, խիւսթիւ-վան ձևերի հետ։ ՆՀԲ պրս. խուստու, որպէս թէ խօսք տալն։ (Այսպէս են հաս-կացել նաև ոմանք գրականագէտներ. որոնք և գրում են ըստ այսմ խօստա-նալ՝ օ-ով)։ Spiegel, Comment. 1, 398
• պհլ. [arabic word] և պրս. xastū, xustū= հյ. խոստակ։ Նոյն, Huzw. Gram. 187 պհլ. xvastuk, պրս. xastu=հյ. խոստո-վանել։ Lag. Beitr. baktr. Lex. 21 խոս-տովան=սանս. sva+stu, պրս. sutū-dan «գովել», հմմտ. պրս. xastū (մաս-նիկն համարելով vant)։ Տէրվ. Altarm. 97 և Նախալ. 72 սանս. çans, զնդ. sanh, հպրս. tha, հայ. խօսիլ, խօսք բառերի հետ՝ խոստանալ= հնխ. cas, çans արմատից,-Հիւնք. բոլորն էլ ու ղիղ պրս. ձևերից։
• ԳՒՌ-Ոոմ. Ջղ. Վն. խոստանալ, Կր. Ննխ Շմ Տե. խօստանալ, Սչ. խօսդ'անալ, Ախց. Մշ. խօստընալ, Հճ. խօսդանօլ, Զթ. խըսդա-նօլ, խսդանոլ։ Նոր բառեր են խոստ անել «խոստանալ», խոստիկ «վանքի կամ սուրբի ուխտ արած»։
• ՓՈԽ.-Ուտ. խօստօվան «խոստովա-նանք», խոստօվանբէսուն «խոստով։ նեցնել», խօստօվանբաքսուն «խոստովա-նիլ»։
Որպէս խոստումն, եւ Խոստովանութիւն. պ. Խուստուչ իքրար. (որպէս թէ Խոսք տալն)։ ուստի Ի ԽՈՍՏ ԱԾԵԼ՝ է Հաւանեցուցանել խոստմամբք պարգեւաց, կամ տալ խոստովան լինել.
Ըմբռնեալ երէց մի, եւ ի նոսա ածեալ, եգիտ զաջ սրբոյ առաքելոյն բարդողիմէոսի. (Մաղաք. աբեղ.։)
Այր մի ըմբռնեցին վասն գողութեան. երկու շաբաթ խիստ եկն ... գոչեացհայրն, եւ ի խոստ եկն ըզգողութիւն. (Վրդն. առակ.։)
an Armenian note.
• «արքայական, թագաւորա-վայել», նորագիւտ բառ, որ երկու անգամ ստնում եմ գործածուած Յղ. մովս. և դաւթի անվաւերականում, էջ 47՝ և 49 «Կանգնեցին բուրգն խոսրովային և անահ ի մեքենայից Եւ բուրգքն ամենայն խոսրովայինք»։
ներսէս (կլայեցի) բազում ինչ կարգեաց յեկեղեցիս քաղցր եղանակաւ՝ խոսրովային ոճով. (Կիր. պտմ.։)
Կայր պատանեակ մի խարտիշուկ ... խոսրովային առնոյր թմբուկ. (Շ. առակք.։)
grass, herbage, turf, verdure;
pasture;
չոր —, bay, forage.
• , ո հլ. «թաց կամ չոր խոտ» ՍԳր. Ա-գաթ. որից խոտաբուտ Բ. մակ. ե. 27. խո-տալից Ոսկ. ես. խոտակեր Սղ. ճե. 20. Եզն. Ագաթ. խոտահամբար Ագաթ. խոտաճարակ Բ. մակ. ժ. 6. Ագաթ. Բուզ. խոտեղէն Ոսև. ես. Եզն. խոտակ «խոտիկ, մի քիչ խոտ» Մեծոբ. խոտաբոյս (նոր բառ), խոտչէք «խո-տի վրայ դրուած հարկ» Սմբ. ռատ. 22. մանրախոտ Ագաթ. կանթեղխոտ Բժշ. մոլա-խոտել Առակ. իդ. 31. խոտալի (նորագիւտ բառ) Յկ. կր. 38. ծխախոտ, քթախոտ, ընչա-խոտ (նոր բառեր).-այստեղ է պատկանում նաև խոտմուշ «խռիւ» Վստկ. էջ 178, որի երկրորդ մասը անյայտ է, բայց գրչութիւնն էլ կասկածելի. դրա համար աւելի լաւ եմ համարում խոտոշ՝ որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Տաթև. ձմ. ճծե. «Մի վառած մոմն զբազումս վառէ և ոչ պակասի և մին խոտոշն զմին այլն վառէ և ընդ աշխառհ տարածի». հմմտ. Գնձ. խոտուշ «չոր խո՞տ» (տե՛ս Մամիկոնեան, Հազարից մէկը, էջ 227)։
• Հներից Տաթև. ամ. 108 կապում է խոտան բառի հետ։ Klaproth, As. polygl 102 օտս. chos, բենգալ. gos բառերի հետ։ ՆՀԲ լծ. թրք. ot «խոտ», otləq «արօտատեղի», յն. γόρτος «խոտ»։ Peterm. 259 յն. χόρτον։-Lag. Btrg. baktr. Lex. 40 արաբ. qut։ Նոյն, Arm. Stud. § 1011 մերժելով այս՝ ուզում է հանել թրք. ot բառից? Մորթման ZDMG 24, 80 թրք. ot «խոտ»։ Տէրվ. Նախալ. 21 համառեւով թէ բուն նշանակութիւնն է «կտրուած», դնում է հնխ. kud «կըտ-րել, կոտրել» արմատից։ Հիւնք. պրս. xōdrū «ինքնաբոյս» բառից։ Canini, Et. étym. 56 թրք. ot, սանս. kutha, Tomaschek, Die alt. Thrak. II. 30 թրակ. ϰοτίατα «սէզ», լիթ. kótas «ցողուն», իռլ. coth «կերակուր» բառե-րի հետ։ Bugge KZ 32, 69 կցում է յն. χόρτος «խոտ», լտ. hortus «պարտէզ», հիռլ. gort «ցանածը, ցանք» բառերի հետ, որով մեր բառի նախաձևը լինում է *խորտ։ Srheftelovitz BВ 28, 312 նոյն է դնում հյ. խածանել, խայծ բա-ռերի հետ, իբրև սանս. khāda «եւռտ»։ Pedersen. Հայ. դր. լեզ. 196 համեմա-տում է հսլ. sadū «բոյս», սլովեն. sad
• «պտուղ», ռուս. cадъ «պարտէզ» բա-ռերի հետ, իբր հնխ. sodo-արմատիզ. հայերէնի նախաձևն էր *հոտ։ Patrubá-ny IF 14, 57 յուն. σϰεδάννυμι, սանս škhádate «ճեղքել» բայերի հետ. նոյն է և խոտան։ Սագրզեան ՀԱ 1909. 335 սումեր. gud «բոյս» և թրք. ot «խոտ»։ Karst, Յուշարձան 401, 405 սումեր. gud «բոյս», 408 սումեր, u, gu «բոյս». 419, 427 եաքուտ. թրք. ot «խոտ»։ Pe-tersson KZ 47, 278 ռուս. xвостъ «պոչ», լեհ. chwastъ «անպէտք խոտ». սերբ. höst «շրուանդ, խաղողի չանչ», թերևս նաև յն. πόσϑη «առնի»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ- [arabic word] xid «գլուխ չկապած հասկ», որ ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 605 պրս. [arabic word] xavid «հասկ» բառից է փոխա-ռեալ։
• ԳՒՌ-Հճ. Ջղ. Սլմ. Վն. խոտ, Ալշ. Մ. խոդ, Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Շմ. խօտ, Խրբ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. խօդ, Ագլ. Մկ. Ոզմ Տփ. խուտ, Տիգ. խուդ, Մրղ. խուտ, Հմշ. Սեբ. խէօդ, Ասլ. խէօ՛դ, խէօ՝*, Զթ. խիւդ։ Նոր բառեր են խոտալի, խոտածառ, խոտա-հար, խոտահան, խոտահարկ, խոտազաւ, խոտաւել, խոտնոց, խոտել, խոտկալ, խոտ-կեռ, խոտկուռ, խոտհասուկ, խոտհունձ, խոտնձուոր, խոտկապ, խոտոտ ևն։
• ՓՈԽ.-Հիւնք. հայերէնից փոխառեալ է համարում թրք. [arabic word] ot «խոտ» բառը, որի չաղաթայերէն ձևը նոյնպէս [arabic word] ot է։ Pe-dersen ևս (անդ) հայերէնից է համարում օսմ. եաքուտ. ot «խոտ», որից otarmaq «արածել, ճարակիլ, թունաւորել», մոնգոլ. bta-č̌i «բժիշկ» (տ. դեղ բառի տակ)։-Այւ բոլորը կասկածելի եմ համարում։-Կով-կասեան լեզուների մէջ էլ կայ մի ամբողջ խումբ, որ մեր ձևին շատ մօտիկ է հնչում այսպէս՝ արչ. xotu, անդ.. xordo «խոտ», xotte «արմատ», ուտ. xod, ավար. guet, վրաց. xe, լազ. xe «ծառ», ռուտ. xütՋ, ցախ. xuta «գարի». դժուար է սակայն այս ամ-բռոջ խումբը՝ զանազանակերպ նշանակու-թիւններով՝ դնել հայերէնից փոխառեալ, մա-նաւանդ որ հայերէնը չունի հնդևրոպական ծագում. ուստի աւելի յարմար եմ կարծում մեր բառը փոխառեալ դնել հիւսիսային կով-կասեան լեզուներից։-Աճ.
χόρτος, χόρτασμα, πόα, βοτάνη foenum, herba, gramen. Բոյս երկրի առ հասարակ. դալարի. բանջար վայրի. լծ. թ. օթ, օթլուգ եւ յն. խօ՛րդօս. (որպէս եւ բօ՛ա, գօդանի. լծ. ընդ բոյս)
Բղխեսցէ երկիր զբանջար խոտոյ։ Ամենայն խոտ դալար ի կերակուր։ Խոտ յանդի։ Զխոտն որ ի վայրի։ Նախ զխոտն, ապա զհասկն։ Փայտ խոտ, եղէգն։ Հնձեսցես խոտ.եւ այլն։
oblique, crooked;
deluded;
strayed, erroneous, wrong.
• «ծուռ, շեղած, թիւր» Կոչ. եփր. կոր. որից խոտորել, խոտորեցուցանել «շե-ղել, թիւրել, մոլորեցնել» ՍԳր. խոտորութիւն Բ. մակ. ե. 20. Ոսկ. յհ. ա. 8. Բուզ. Կոչ. խոտորումն ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. օրէնս-խոտոր Եւս պտմ. խոտորատուր (գրուած է նաև խտորատուր) Բուզ. Գ. ժե. խոտորկը-տուրք «քղանցքի կտրուածքը» Բուզ. 271 (Ս. Վ. Պարոնեան, Արևելք 1890 մայ" 19 խո-տորկտուրք մեկնում է «զինւորական հան-դերձից ձևն, որ ետևի քղանցքէն դէպ յառաջ մինչ ի ծունկսն կտրուած էր, վազելու ազա-տութիւն տալու համար սրունից».-նոյնը Հազունի, Պատմ. տարազի, էջ 148).-ն ա-ճականով աճած ձևեր են՝ խոտորնագոյն Յոբ. դ. 18, խոտորնակ ՍԳր. Ոսկ. ես. Մծբ. (նշանակում է նաև «ձողն որ զկտաւն պար-զէ» Բառ. երեմ. էջ 144). խոտորնակի Եզեկ. ժզ. 34. խոտորնակել Ոսկ. յհ. ա. 1։
• ՆՀԲ «խեղաթիւր կամ խոտելով ի մի կողմն վարեալ»։ Մորթման ZDMG 26, 547 բևեռ. khavadiri։ Հիւնք. խտրել
• բայից։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 226 հանում է խոտել բայից։
• ԳՒՌ-Տե. Խօտօրնակ «հակառակ» (պահ-ուած է միայն խոտորնակին խոտորնակ ա-ռածի մէջ). Մշ. խօդորնագ «հակառակ, գէշ բնաւորութեամբ». -այս երկուսն էլ գրական փոխառութիւն են։ Զուտ գաւառական ձև է Ղրբ. խուտո՛ւրու «ծուռ, խոտոր բնաւորու-թեամբ. 2. զուր, ի զուր»։
Զխոտոր վարդապետութիւննոցա ի ձէնջ ՛ն բա՛ց հալածեցէք։ Արարին նոքա խոտորնակ ընդ այնորիկ. Եղեւ նոցա խոտոր վասն այնորիկ. (Եփր. ՟գ. կոր. եւ Եփր. համաբ.։)
Խոտոր ճանապարհ։ Հրաժարել խոտոր երկիւղածութամբ. (Լմբ. սղ.։)
Խոտոր խառնմամբ կործանիւր։ Ի խոտորն յայն ուխտ։ Ապրին ի խոտոր կարգացն. (ՃՃ.։)
ԽՈՏՈՐ ՀԱՆԵԼ. իբր Խոտորեցուցանել. Ծռել.
Ընդե՞ր խոտոր հանէ յայնմ ճանապարհէ. (Լմբ. ժղ.։)
ԽՈՏՈՐ. մ. ԽՈՏՈՐԱԳՈՅՆՍ. ԽՈՏՈՐԱԿԻ. πλαγίως ex obliquo. Խոտորմամբ. թիւրութեամբ. ոչ ողիղ. եւ Անուղղակի. խոտորնակի. ծուռ կերպով եւ կողմնակի.
Խոտրագոյնս ածել զմտաւ, կամ իմանալ. (Իսիւք.։ Լմբ. սղ.։)
deep, hollow, excavated;
profound, deep;
ի —, deeply, profoundly;
thoroughly;
grievously;
— տգիտութիւն՝ վէրք, profound ignorance;
deep wound;
խաւար —, thick, dreadful darkness;
— աղքատութիւն, profound misery, abject poverty;
ի — ձմերան, in the depth of winter;
ի — ամարան, in the middle of summer;
պեղել ի —, to excavate deeply.
• , ո հլ. «խոր, խորունկ (իբր ած). 2. խոր տեղ, փոս, վիհ. 3. խրթին, դժուար-իմաց. 4. զօրեղ, սաստիկ» ՍԳր. Ագաթ. Վեցօր. որից խորել «փոսացնել» Ղկ. զ. 48. Երեմ. խթ. 30. Մծբ. 110. Եփր. յոբ. (հրտր. ՀԱ 1912, 671), «թաղել, պահել» Ոսկ. յհ. բ. Բ. «գողանալ, ամբողջից մի մաս վերցնել» Գծ. է. 2. Ոսկ. «իրեն չպատկանածը իրեն սեփականել» Ոսկ. մտթ. «խանգարել, եղ-ծանել» Ոսկ. ղկ. «տիկ հանել, կաշին պլո-կել» Փիլ. նխ. բ. 51. խորին ՍԳր. խորամի-ջոց «մէջտեղը փոս, գոգաւոր» Վեցօր. խո-րաջուր Մծբ. խորագոյն Ղևտ. ժգ. 20, 21. Ոսկ. յհ. բ. 30. խորաձոր Ես. ծէ. 5. Ոսկ. ես. խորէջ «սուզակ, ռմկ. տալղճ» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 267. Տաթև. ձմ. ճժ. խորագէտ ՍԳր. Վեցօր. Ոսկ. յհ. ա. 38. խորամանկ ՍԳր. Ոսկ. յհ. բ. ծովախոր Ագաթ. յոր-ձախոր Ագաթ. տղմախոր Մծբ. թանձրախոր Փարպ. երդմնախոր «երդումը խորող, ստող» ևանռն. Խորու «մուգ, թունդ (գոյն)» մհյ. բառ (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆր. 552 բ. հմմտ. անգլ. deep «խոր» և «մուգ գոյն»). խորունդ «խոր» Հաւաք. 16 (ՀՀԲ մեկնում է «ան-դունդ»). խորոփիք «խոր ու փոս տեղեր» Յհ. կթ. 224. նոր բառեր են՝ խորազնին, խորա-թափանց, խորահմուտ, խորապէս, խորա-քանդակ, խորիմաստ ևն. կրկնութեամբ են կազմուած՝ խորխորատ ՍԳր. Ոսկ. խորխորիլ «կողոպտուիլ, գողացուիլ» Ստ. ժմ. = Արրտ. 1916, 140 (նորագիւտ բառ), խորխոլիլ «ճաքճքիլ» Եզն։
• ԳԴ առս. Խօրտէն «ուտել» բայի դէմ դնում է հյ. խորել «ուտել» ձևը? Justi, Dict. Kurde 348. քրդ. [arabic word] kur «խոր» և
• Հեսիքիոսի աւանդած պրս. ϰῦρος ձևե-րի հետ (տե՛ս Lagarde, Gesam. Ab-hnd. 223, 17)։ Հիւնք. խոր, հոր և խո-րել հանում է խոհ-ից, իսկ երդմնախոր բառի երկրորդ մասը՝ որ այս արմա-տից է, մեկնում է պրս. xordan «ուտել» բառով։ Դ. Սարգսեան, Բիւր. 1898, 484 դնում է մի որ արմատ, որից հանում է խոր, հոր, որոգայթ, ձոր, ծործոր։ Bug-ge KZ 32, 84 պատահական է գտնում չեչեն. korguñ, թուշ. xokru, կազիկում. kurt, ավար. goarid, պրս. kur հոմա-նիշները, որոնց վրայ կարող ենք աւե-լացնել նաև խունսագ. gwoaride. սա-մոյ. kore, koreya, օսթյաք. kor, koret «խոր տեղ»։ Patrubány IF 14(թ. 1903), էջ 57 յն. ϰείρω «կտրել, ոչնչացնել», հբգ. scêran, գերմ. scheren ձևերի հետ։ Անդրիկեան, Բազմ. 1905, 512 հոր-ից է հանում։ Patrubány ՀԱ 1910, էջ 93 հնխ. sega «կտրել» արմատից։-Karst, Յուռառձան 400 ասուր. hurru «փապար, խոռոչ», 401 սումեր. g'ar «երկինք, ան-դունդ», 408 սումեր. ur «ոտքի գար-շապար», urugal «դժոխք, գերեզման»։ Ղափանցեան ЗВО 23, 356 քրդ. k'ur «խորունկ»։ Պատահական նմանութիւն ունի վազ. xir «խորել, գողանալ»։ Jus-ti. Kurd. Gram. 103 քրդ. kura «խոր» բառի հետ։ Nyberg տե՛ս խոնարհ բա-ռի տակ։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Վն. խոր, Ախց. Գոր. Երև. Ղրբ. խօր, Շմ. խօռ, Լ. խօռը, Մղր. Ոզմ. խուր, Տփ. խուր, խուրը, Մրղ. խուիր. Ագլ. հուր. -ածանցման մէջ ստանաւով ն յօդը՝ խոռնանալ, խոռնացնել Լ.-ունկ մաս-նիկով աճած ձևն ունին՝ Ախց. Կր. խօրունկ. Պլ. Սեբ. խօրունգ. Ննխ. խօրունգ (բայց գիւ-ղերը՝ խօռունգ), Խրբ. խօռունգ, Ասլ. խէօ-րիւնգ, խէօրիւ*, Ռ. հօրունգ-սրա տեղ խո-րուն ձևն ունին՝ Ակն. Արբ. Չրս. (մասնիկիս համար հմմտ. լեցունկ, լեցուն).-նոյնը ու մասնիկով զիտեն՝ Տիգ. խօռու (այս բառը նշանակում է թէ՛ «խոր» և թէ «հեռու». ինչ-պէս որ մօտ բառն էլ նշանակում է նաև «ծանծաղ». հմմտ. հեռու). Զթ. խուռու, Հճ խույու։-Նոր բառեր են խորանդր Վն., խօ-րանթք Մկ., խօրունտր Ալշ. (նշանակում են «խոր» կամ «շատ խոր»). խորանք «ձոր», խորացնել, խորել «մի բան ծակելով՝ մէջը ղուրս տալ» (այլ է խորել Վն. «թաղել», որ ծագում է հորել ձևից, ինչպէս ունին այլ բարբառներ), խորխորանք, խորխուփ, խոր-կընալ, խորուսան, խորվնալ, իսկ խորոփիք ձևը գործածւում է Բղ. «խորուփոս տեղեր» նշանակութեամբ։-Նոյն բառն է Հմշ. խէօր «առու»։
• ՓՈԽ.-Հայերէնից է փոխառեալ գերմանա-կան գնչ. xoro, xod «խոր» (տե՛ս Rudolf v. Sowa Wörterbuch des Dialects der deu-tschen Zigeuner). նոյնպէս է նաև տաճկա-կան գնչ. k'or «խորունկ», որ Paspati կցում է հինդուստանի guhra «խոր», սանս-khur «ճեղքել» բառերին. այս համեմատու-թիւնները անյարմար են։
Գուբ խոր։ Ջրհոր խոր։ Ջուր խոր։ Ի վերայ ձորոյն խորոյ։ Զբաժակն քեռ քո արբցես զխորն եւ զայնն. եւ այլն։
Ի ջրհորս խորս. (Լմբ. ատ.։)
Նմանութեամբ Խրթին. Դժուարիմաց. թաքուն. գաղտնի.
Մեզ անհասանելի է խոր խորհրդոցն ընդարձկութիւն. (Լմբ. ատ.։)
Զդիւրալուրն եւ զառանց խոր բառիցն յարգեն. (Սարգ. յռջբ.։)
Խոր մոռացումն, կամ տխրութիւն, թմբրութիւն, խաւար, խաղաղութիւն, խռովութիւն, թշնամութիւն, աղքատութիւն. (Իմ. ԺԶ. 11։ Ագաթ.։ Նար. ՁԵ։ Սարգ. յկ. Դ. եւ Սարգ. ա. պետ. Զ։ Վրք. հց.։ Յհ. կթ.։)
Ի խոր խոնարհութիւննզանձանիս մեր բերցուք. (Կլիմաք.։)
Ի խոր անշէնսն նմացեալ իցեն. (Նչ. եզեկ.) (իբր ներքսագոյն, կամ իսպառ։)
Վազեա՛ ի խորոյսի բարձրն. (Ճ. Ա.։)
Ունելով ի խորոջն զբանն ատուծոյ՝ որպէս զաղբիւր կենաց. (Համամ առակ.։)
Ի խորւոջ ունի զհիւանդութիւնն. (Բրս. բրկ.։)
Ժողովեաց որպէս ի տիկ զջուրս ծովուն, եւ դնէ ի խորս (կամ ի խոր) զգանձս իւր։ Իրաւունք քո որպէս խորք բազումք (կամ զխորսբազումս)։ Խորք խորոց կարդացին առ քեզ ի ձայն սահմանաց քմց։ Ի խորոց երկրէ միւսանգամ հաներ զիս։ Տեսին զքեզ ջուրք, եւ երկեան. եւ խորք խռովեցան։ Խորք որպէս չգստ վերարկու է նորա։ Ի ծովս եւ յամենայն խորք։ Ցամաքեսցին ամենայն խորք գետոց։ Դատաստան հրով եկեր զխորս բազումս։ Խորք ծածկեցին զնոսա։ Ընկղմեցի ի խորս ծովու. եւ այլն։
Իբրեւ ի խորւոջ բազմաց ի միասին նաւեցելոց. (Բրս. թղթ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Զխորս աստուածայի բանին, կամ իմաստից հոգւոյն։ Ըստ անբաւ խորոցդ, եւ անհասանելի դատաստանացդ. (Շ. մտթ.։ Սարգ. ա. պ. Թ։ Սկեւռ. աղ.։)
Հերձու զվերին ի խոր. (Ոսկիփոր.։) Կամ ԽՈՐ. իբր ի խոր.
Իսկիբրեւ խոր խոցեցաւ պատերազմ, եւ ասպատակն խառն ընդ միմեանս հարան. (Յհ. կթ.։)
Ի ԽՈՐՄԷ. իբր Ի խորոց, յարմատոց, ի հիմանց.
pavilion, tent;
vault of heaven;
altar;
residence, habitation, dwelling;
chessboard, back-gammon board;
— վկայութեան, the Tabernacle;
— արքունի, royal palace, court;
աւագ —, high altar;
*գոգնոց —ի, frontal;
table.
• , ի-ա հլ. «վրան, տաղաւար» ՍԳր. փոխաբերաբար ասուած է նաև երկնից կա-մարի, տաճարի սեղանի, Հրէից Վկայութեան խորանի, արքունի դահլիճի, որևէ յարկի. տան, ինչպէս նաև աղիւսակի խորշերի հա-մար։ Այս բառից են խորանակար Գծ. ժը. 3. Ոսկ. մ. ա. 1, հյ. ա. 30. խորանանման Ա-գաթ. խորանաշէն Ագաթ. խորանապահ Բուզ. խորանարար Ոսկ. ես. խորանարդ Յոբ. լը. 38 Ագաթ. խորանափեղկ ՍԳր. այս բոլո-րը բխում են առաջին նշանակութիւնից և ոս-ևեդարեան են։-Յետին ժամանակից են խո-րանաձև «կամարաձև» Փարպ. բազմախորան «շատ խորշեր ունեցող (սաղաւարտ)» Նիւս. Թէոռ. խորանակցութիւն «բնակակցութիւն» Սկևռ. Երզն. ևն։
• Lag. Btrg. baktr. Lex. 6 պրս. xva-ran gāh, որ է [arabic word] xar-gāh «վրան»։ Հիւնք. արաբ. [arabic word] gur'a «քուէ» բա-ռից։ Ալիշան, Հին հաւ. 434 խոր բա-ռից։ Patrubány SA 1, 312 պրս. xor-dan «ուտել» բայից։ Karst, Յուշարձան 401 սումեր. g'ar «երկինք, անդունդ» բառի հետ։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 185 պրս. [arabic word] xavarna. [arabic word] xavrangāh, [arabic word] xavran, արաբա-զեալ [arabic word] xayarnaq «Վահռամ Գուրի պալատը»։ Մառ Яф. cборн. 2, 163 յհ. վրան և խորան. յն. οῦρανός և χρὸνος, լտ. templum և tempus իրար կցելով՝ համարում է յաբեթական։
• ԳՒՌ.-Պահուած է միայն «եկեղեցու խո-րան» նշանակութեամբ. այսպէս՝ Մկ. Ջղ. Սլմ. Վն. խորան, Ագլ. Ալշ. Ախց. Գոր. Եռև Խրբ. Կր. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. խօրան, Տիգ. խօռան, Ոզմ. խուրան, Մրղ. խուրան, Հմշ. խօրօն, Ասլ. խէօրա, Զթ. խույօն, խուրոն, Հճ. խօյօն.-իսկ Մշ. խօ-րան նշանակում է «եկեղեցի», որից խորան-ղուռ «ժամի դուռը»։
σκηνή, σκήνωμα tentorium, tabernaculum, scena. Վրան, տաղաւար. կազմաց ի կտաւոյ կամ ի մորթոյ՝ կառուցեալ ի բացի որպէս խուղ կամ տուն շարժական. որոյ մեծն եւ լաւն լինի գմբեթաւոր.
Եհար անդ զխորան իւր ի բեթել։ Խորանօք բնակեաց։ Բնակեալքն ի խորանս։ Չուեաց բնակեաց։ Բնակեալքն ի խորանս։ Չուեաց ժողովուրդն ի խորանաց իւրենց։ Յարեւու եհար զխորան իւր։ Ձգեցեր զերկինս որպէս խորան. (եւ այլն։ Այլ Սղ. ՟ճգ. 2։ Երգ. ՟Ա. 4։ Ես. ՟Ժ՟Դ. 2.) (լծ. թ. տէրի) իմա՛ որպէս խորանափեղկ, վրան մորթեղէն, եւ տեղի վրանաց։
ԽՈՐԱՆ ՎԿԱՅՈՒԹԵԱՆ, որ եւ ՎՐԱՆ ԺԱՄՈՒՆ, էր իբր տաճար աստուծոյ շարժական. տե՛ս (ԵԼ. ՟իզ. 1. եւ 30։ ՟բ. թգ. ՟է. 6։ եւ այլն։)
ԽՈՐԱՆ կամ ԽՈՐԱՆՔ ԵՐԿՆԻՑ՝ է Խորանաձեւ կամկամար նորա, եւ պարունակք նորին. ՟(ա. եզր. ՟դ. 34։ Յոբ. ՟լզ. 29։) Որպէս եւ գօտիք եօթանց մոլորակաց, որ եւ կոչին ԵՕԹՆ ԱՍՏԵՂԵԱՆ ԽՈՐԱՆՔ. Վրդն. յանթառամն. Շար. եւ այլն։ Որպէս եւ Արքայութիւնն կոչի Խորան լուսոյ, կամ երկնային խորանք. (Ժմ.։ Շար.։ Լմբ. եւ այլն։)
ԽՈՐԱՆ. Սեղանն կամ բեմն ի մէջտաճարի, ուր մատչի սուրբ պատարագն. (Նար. ՟լա. եւ երգ։ Լմբ. պտրգ. ստէպ։)
ԽՈՐԱՆ. Դիւան. գմբեթաւոր ատեան խորհրդոց. Դահլիճ արքունի.
ԽՈՐԱՆ. Նմանութեամբ մարմինն կոչի խորան հոգւոյ մարդոյն, կամ մարդն որպէս բնակարան նստուծոյ. (Նար. ՟ժթ. ՟լե. ՟կե. ՟Ղ՟Գ։)
Սակս տասն խորանաց աւետարանին. (Երզն. Մտթ. ի սկիզբն։)
hair-shirt, sack-cloth, hair-cloth;
ապաշխարել —ով, to repent in sack-cloth.
• , ո հլ. «մազեղէն քուրձ (յատկապէս ապաշխարութեան համար հագուած)» ՍԳր. Մծբ. «քուրձէ պարկ, չուվալ» Վրք. հց. որից խորգահանդերձ Բուզ. խորգազգաց Լաստ. խորգեղէն Յայսմ.-ՀՀԲ խորգ բառին տալիս է նաև «մազէ չուանով հիւսուած խառա-ղան» նշանակութիւնը, որ սակայն վկայու-թեամբ հաստատուած չէ։-Անյայտ իմաս-տով է գործածուած Ոսկ. պօղ. ա. 315 «զնո-ցանէ զխորգ ինչ ածիցես զմտաւ», որ հռա-տարակիչը առանց բացատրութեան ուղղում է «զնոցանէ զի՞նչ ածիցես զմտաւ»։
• =Փոխառեալ բառ է. հմմտ. ասոր։ [other alphabet] xurgā «մախաղ», արաբ. [arabic word] xurj «մախաղ, պայուսակ», որից քրդ. [arabic word] xurǰ «ճանապարհորդի մախաղ», [arabic word] čurǰek «պայուսակ», ինչպէս նաև սպան. Slforja, պորտ. alforge։ Սեմական բառերը թւում է թէ ծագում են պհլ. *xvarγ հոմա-նիշից, որից փոխառեալ պիտի լինի նաև հա-յերէնը։-Հիւբշ. 161։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Հիւբշ. ZDMG 36(1882), էջ 130։-Հիւնք. գործ ռառից է հանում ձորձ, խորխ, գորգ, խորգ ևն։
σάκκος saccus κιλίκιον cilicium. մազեղէն խոշոր. Խարազն. քուրձ. մանաւանդ արկեալն զանձամբ վասն ապաշխարութեան.
Նստան ի վերայ խորգոյ եւ մոխրոյ. (Մծբ. ՟Գ։)
crane.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ու հլ.) «կը-ռունկ թռչունը» Ագաթ. Եզն. Վեցօր. 163, 162 8 Բուռ. Եւագր. 201. «կռունկների ե-բամը» Երզն. քեր. որից խորդեան «կռունկ-ներ» Վեցօր. 167 (չունի ՆՀԲ). խորդապար «եռանկիւնի ձևով՝ կռունկների պար բռնած» Մագ. (տե՛ս ՀԱ 1911, 378)։ Գրուած է նաև խորթ, խորթապար։ Նոր գրականում շինուած բառ է խորդենի «geranium ծաղիկը, տճկ. րթըր, սարտէնիա» (Տիրացուեան, Contri-buto § 310)։
• Հիւնք. խորդալ «խռկալ» բայից կամ պրս. ղուրթէ «ձայն, գոչիւն» բառից Pictet, բ. տպ. Ա. 616 սանս. karata «որի թռչունը»։
Զիա՞րդ խորթք կան իբրեւ զպահապանս ի պահու. (Վեցօր. ՟ը։)
Նովին սխալագրութեամբ ասի.
honey-comb;
honey-cake.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ.) «մեղրահաց, մոմով մեղը» Ա. թագ. ժդ. 22. Սղ. ժը. 11. Եփր. դտ. 341. Կոչ. 282. Ոսկ յհ. ա. 1. «մեղրով և իւղով պատրաստուած խմորեղէն է» Ել. ժզ. 31. Թուոց ժա. 8 (հմմտ. Տաթև. ձմ. ճխե. «Ետուն նմա ձկան խորովե-եելոյ մասն և խորիսխ մեղու. ո՛չ թէ ծաղ մեղը, այլ մեղու. այսինքն իւղով և մեղերը գործեալ հաց»), որից մեղրախորիսխ Սե-բեր։
• pictet 1, 440 (սխալմամբ գրելով խորին) kar «անել, շինել» արմատից։ Հիւնք. խարիսխ բառից։ Bugge KZ 32, 10 -իսխ դնելով մասնիկ, խոր կռում է լիթ. koris «մեղրահաց», լեթթ. kāri-tes «մեղրահացերի խաւեր, պան», լն. ϰηρός «մեղրամոմ», ϰηρίον «խո-րիսխ», լտ. čera «մեղրամոմ» բառերին. հին ձևն է *կորիսխ. հմմտ. նաև կա-պադովկ. յն. ϰηρόϰϰο «մեղրահազ»։ Հիւբշ. 455 չի ընդունում այս մեկնու-թիւնը։ Patrubány ՀԱ 1903, 220 kar. q' [other alphabet] r «շինել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Խտջ. Հմշ. Մշ. Ննխ. Սեբ. Սչ. խօրիս, Մկ. խուրիս, Ոզմ. խուրէս, Ախց. Երև. Տփ. խօրիզ, Պլ. խօրիձ, Ջղ. Սլմ. խո-րինձ, Հճ. խէլիզ, Ագլ. խրազ, որոնք սովո-րաբար նշանակում են «գաթայի մէջ դնե-լու հայս». -տարբեր նշանակութիւններ են տուած Հմշ. «թզենիի, եղէգի ևն թոյլ միջու-կը», Հմշ. Տր. «ձուի դեղնուց». հմմտ. նաև խորոճ Տր. «մեղրադդումով, սոխով և ուրիշ կանաչեղէններով պատրաստուած մի տեսակ հայս»։
κηρίον favus. (իսկ κηρός cera, է մոմ). Բլիթ կամպան մեղեր հանդերձ մոմովն. բճիճ լի մեղու. մոմով մեղր. կիւմէճ պալը.
Մեղեր եւ խորսխի յագումն կայ. (Լմբ. սղ.։)
Ստեղծելով իբրու խորսխով մեղուաց զքաղաք եւ զքաղաքացիս. (Պղատ. օրին. ՟Գ։)
Համ նորա իբրեւ զխորիսխ մեղու։ Եփէին ի պուտան, եւ առնէին նկանս. եւ էր քաղցրութիւն նորա իբրեւ զխորիսխ իւղոյ եւ մեղու. (Ել. ՟Ժ՟Զ. 31։ Թուոց. ՟Ժ՟Ա. 8։)
slough;
skin, hide;
shell, bark, rind, peel;
*spittle, phlegm.
• (ըստ ՆՀԲ ի հլ. բայց ունինք միայն յետնաբար սեռ. խորխի) «օձի շապիկ» Փիլ. լին. 24. Եպիփ. բարոյ. Լծ. կոչ. Երզն. մտթ. 236. Ոսկիփ. «խոզի մորթ» Ագաթ. «պտուղի ևամ սերմի կճեպ» ՋԲ. որից խորխանալ «կաշի դառնալ» Ագաթ. խորխաւոր «փեճե-կաւոր (պտուղի կամ սերմի համար ա. ւուած)» Նիւս. կազմ. Ոսկիփ։
• ՆՀԲ լծ. հյ. գրգլեակ, թրք. խըրխա և քիւրք «մուշտակ» (իմա՛ արաբ. [arabic word] ︎ xirqa «վերարկու», թրք. [arabic word] kurk «մուշտակ»)։ Հիւնք. գործ բառից։ Bug-ge IF 1, 448 հսլ. skora «կաշի, մորթ», լեհ. skorka «հացի, պտուղների կեղև» բառերին է միացնում. հյ. բառը նախա-պէս *խորկ ձևն ունէր, ուր վերջաձայնը նախաձայնին վերածուելով՝ յառաջացե։ է խորխ։ Նոյնը կրկնում է Walde 192՝ կցելով լտ. corium, հիսլ. hogrundr. սանս. krtti-«կաշի, մորթ» ևն բառե-րին։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. խօրխ «ծառի կեղև, ծաղկախ-տի թեփանք, հարբուխից յետոյ քթի վրայ ձևացած թեփը, շերամի բոժոժի անպէտ մազմզուքները», Ագլ. խուրխ «օձի շապիկ. փոխաբերաբար՝ վատ մարդ», Սեբ. խէօրխ «օձի շապիկ», Երև. խրխի ւაձի շապիկ»։ Նոր բառեր են խորխել, խորխահան անել կամ լինել Շշ. «կաշին փոխել, բուն գոյնը դուրս տալ»։-Տե՛ս նաև խուխ բառի տակ։
• ՓՈԽ.-Չեչէն. խորխո «թաւիշ», կիւրին. xur «կաշի, մորթ», քրդ. [arabic word] xur «մորթ. կաշի» (վերջինս Justi, Dict. Kurde 162 հա-մեմատում է մեր բառի հետ՝ որ սխալմամբ գրում է խորք)։-Այս բառերի համեմատու-թիւնը սակայն այնպէս է, որ աւելի ենթա-դրել է տալիս թէ բոլորը միասին խալդեան կամ մի ուրիշ աղբիւրից են։
λεβηρίς, σόφαρ exuviae serpentis. Մորթ կամ մաշկ օձի ի բաց ձգելի ի հնութեան. օձու շապիկ. (լծ. եւ գրգլեալ. խըրխա. եւ քիւրք ).
Զծերութիւնն օձ ի բաց մերկանալ զխորխն. (Փիլ. լին. ՟Ա. 33։)
Օձն գտանէ զքարածերպ ինչ, եւ ընկենու զխորխն. (Եպիփ. բարոյ.։)
Զխորխացեալ կաշին ի բաց ընկենոյր. (Ագաթ.։)
corner;
compartment, division, pigeon-hole;
chess-squares, chequers;
niche;
cell, partition;
nook, lurking-place, hidden corner;
hollow, cavity;
— հանդերձիկ, fold, plait, crease;
— երեսաց, ճակատու, dimple;
wrinkle, puckering;
— ծովու, gulf, bay;
creek, cove;
— նաւի, hold of a ship;
— լերանց, cave, cavern;
— կենդանեաց, den, haunt, lair;
— թռչնոց, eyrie, nest;
ի — մի, in a corner;
— զխորշիւ իջանել, to fold, to plait, to crease;
to become wrinkled, to knit the brow;
—ս քաղել, to fold variously;
—ս —ս գործել, to make smnall rooms or cells;
to gather, to plait;
—ս արկանել յայտս, to wrinkle, to pucker.
• , ի հլ. «փոս, ծակ, խորութիւն, ծո-վածոց, անկիւն, զգեստի ծալք, երեսի կըն-ճիռ» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Բուզ. Կոչ. Մծբ. «անհարթութիւն, թերութիւն» Ոսկ. եփես. 882-3. որից խորշ առնուլ (ի հողմոյ) «քամուց ուռիլ (առագաստի)» Վեցօր. 129. խորշանկեալ «կնճռուած» Վեցօր. 97. խոր-շաքաղ «հագուստի ծայրը վեր ծալած» Ոսկ. ա. տիմ. ը. խորշխորշան «հագուստի ծալ-քերը» Բուզ. խորշեղէն «վէտ ի վէտ» Մծբ. անխորշ «անծայրածիր» Վեցօր. վեցախորշ Առ որս. ծովախորշ (նոր բառ).-ոմ մասնի-կով աճած է խորշոմ «երեսի կնճիռ» (յա-տուկ է արդի գրականին), որից խորշոմերես Եփր. թգ. էջ 456 (գրուած է համառօտա-գրութեամբ խրշմերես. տե՛ս ժմերես և ՀԱ 1913, 300). խւրշոմիլ «կնճռիլ» Օր. լդ. 7. Ոսկ. մրգր. բ. (գրուած խորշմեալ). անխոր-շոմ «առանց կնճիռների» (նոր բառ).-բա-յական գործածութեամբ ունինք խորշիլ «վա-խենալով փախչիլ, կծկուիլ, զգուշանալ, զը-զուիլ, քաշուիլ, ամաչել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ յհ. ա. 12, որից անխորշ «համարձակ» Ա-գաթ. խորշանք Ոսկ. յհ. բ. 27. խորշումն Նիւս. Լմբ. ևն (իմաստի զարգացման հա-մար հմմտ. աշխ. քաշուիլ «կնճռիլ և ամա-չել», տճկ. čekilmek «քաշուիլ, կնճռիլ» և č̌ekinmek «ամաչել, քաշուիլ»)։
• ՆՀԲ հանում է խոր բառից?-Հիւնք. խոժոռիլ բառից խորշիլ ե սրանից էլ խորշ։ Բ. Խալաթեանց ՀԱ 1902, 399 ասուր. huršu «լեռ», եբր. [hebrew word] xō-reš «լեռ, անտառ» բառերի հետ։
• «խորշակ, տաք քամի». մէկ անգամ ունի Ոսկիփ. «Առաքեմ ի վերայ ձեր խորշ քամի, որ մինչ ի լերինս խարշէ և այրէ»։ Աւելի սովորական է խորշակ, ի-ա հլ. «տօթ, հարաւային տաք և վնասակար քամի, ե-րաշտ, չորութիւն» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. յհ. ա. 17, Եզն. 17, 19. որից խորշակահար ՍԳր խորշակահարութիւն Բ. մն. զ. 28. խորշա-կառ Ոսկ. մ. գ. 8. բազմախորշակ Ոսկ. լուս. խորշակայեղց Պիտ. ևն։
• = Բառիս հետ նոյն է երևում եբրայեց, [hebrew word] xarīsi, որ միայն մէկ անգամ գործածուած է Ս. Գրքի մէջ՝ Յովն. դ. 8, հետևեալ ձևով. [hebrew word] гoxa qādīm xarīsīt, որ թարգմանուած է յն. πνεύματι ϰαύσωνι συγϰαιοντι = հյ. հողմոյ խորշակի տապախառնի։ Արդի մեկնիչները տոյն եբր. բառը մեկնում են «արեւելեան հեղձուցիչ քամի» և հանում են եբր. [hebrew word] xrš «կտրել, տաշել»=ասոր. [arabic word] xraš «սպանել»=արաբ. ❇ harϑ «հերկել, մշակել» արմատից։ Արդեօք հայերէն բառը սեմական փոխառութի՛ւն է, թէ պա-տահաեան նմանութիւն ունի։-Աճ.
• ՀՀԲ խարշել բայից։ ՆՀԲ խորշելի կամ խարշող օդ, վրաց. խորշակի։ Տէրվ. տե՛ս խարել բառի տակ։ Հիւնք. պրս. խուրշատ «արև»!
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხორმა խորշա, ხორმაკი խորշակի, եვარმაკი խվարշակի, եუარმაკი խուարշակի «հեղձուցիչ տաքութիւն», ხვარ-მაკოვანი խվարշակովանի «սաստիկ՝ կիզիչ հեղձուցիչ տաք», թուշ. ხორმა խորշա «ջերմ, տենդ»։-Justi, Dict. Kurde 154 մեր բառի հետ է համեմատում քրդ. [arabic word] xuršag. այս բառի նշանակութիւնո՝ առնև լով Klaproth-ի Mines de I'Orient (հտ. I7, Vienne) աշխատութիւնից՝ դնում է «ծիա-ձան», բայց կարծում է որ հեղինակը սխալ նշանակած պիտի լինի։
Շինել աղքատանոցս ի խորշ եւ ի զերծ տեղիս. (Խոր. Գ. 20.) օրինակս ինչ. ուր բազում այլ օրինակք ունին.
κοίλωμα, κοῖλον cavitas, cavum, concavum σύγκλεισμα , συγκλιστόν clausura, conclusum ἁπόλοιπον reliquum νοσσιά nidus եւ այլն. Խորութիւն իմն երկեալ ու՛ր եւ իցէ. խոռո. փորուած. փոս. ծերպ. փապար. բոյն. ծակ. անկիւն. դատարկ մնացեալ տեղին.
թագուցին ի խորշս կողմանցն անջուր ջրհորոց։ Յոնան իջեալ ի խորշ մի նաւին՝ ննջէր եւ խորդայր։ Խորշս խորշս գործեսցես զտապանն։ այս գործ էր մեքենովթացն. Խորշք ի մէջ առանցիցն առիւծք եւ եզինք եւ քերոբք։ Խորշքն եւ անջրպետք եւ որմք նոցա։ Երկայնութիւն անջրպետին ընդդէմ խորշիցն. եւ այլն։
Հրեայք իբրեւ ի խորշ մի կողման միոջ են, իսկ քրիստոնեայք ընդ ամնենայն ծագս երկրի. (Կոչ. Ժ։)
Իտաղիա զբնաւ իսկ զծովեզրն կոչեմք զյունիոս խորշ։ Բնակեալ առ յունիոս խորշիւն. (Եւս. քր. Ա։)
Էր հանդերձն անհեթեթ մեծութեամբ, զի խորշ զխորշիւ իջանէր։ Խորշ ի գոտւոյ իջեալ՝ զթուրն եւ զսուրն ծածկէր. (Բուզ. Ե. 5։)
Գուցէ պառաւութիւն գայցէ, եւ խորշք ի յայտ անկանիցին. (Ոսկ. եբր. ԺԸ։)
Զի մի՛ ունիցիմք սպի, եւ մի՛ խորշ ինչ եւ կարկամութիւն։ Ոչինչ ունելով աղտ կամ խորշ կամ կարկամութիւն։ Խորշ կամ աղտ կամ արատ ինչ։ Շաղախ ինչ ներկուած, կամ խորշ կարկամութեան։ Արատ ինչ կամ խորշ կամ աղտեղութիւն։ Խորշ ինչ մեղաց։ Սպի եւ կամ խորշ, եւ կամ աղտ. (Նիւս. կուս. ԺԴ. եւ Նիւս. ի սքանչ.։ Կոչ. Գ։ Սարգ. ա. պ. Է. եւ Սարգ. բ. պ. Զ։ Լմբ. պտրգ.։ (որ յԵփես. Ե. 27. դնի.)
Արատ, կամ աղտեղութիւն։ cf. ԿԱՐԿԱՄՈՒԹԻՒՆ։ Նմանութեամբ ասի.
Խորշիւ իմն է վկայութիւնդ, ծածկէ դարձեալ զբանդ. յն. ստուերամած կամ մթին. συνεσκιαμένος. (Ոսկ. յհ. Ա. 12։)
Կալաւ խաւար մառախլամած զխորշ ուսման։ Հարեն խորշք խորհրդոց, եւ տարածեալ են թեւք մտաց. (Մծբ. ԺԹ։)
ԽՈՐՇ. ա. Գրչութիւն անստոյգ. որպէս Զատուզեալ իբրեւ խորշ ինչ, կամ խորշեալ եւ մեկուսի ի բնակութեանց.
the hymen;
maidenhead.
• . անստոյր բառ, որ նշանակում է ըստ Լեհ. «կնիք կուսութեան, միզն կանա-ցի» (իբր Բժշկարանից առնուած) կամ ըստ ԱԲ «կուսութիւն, կոյս աղջիկ»։ Սրա հետ նոյն է խորոպճին «կանանոց, կանանց բնա-կարանը» Փիլ. լին. էջ 256, որ Բառ. երեմ էջ 145 մեկնւում է «իգի ծննդական մասն», իսկ էջ 58 բունոց հոմանիշ բառի բացատրու-թեան մէջ դառնում է խորապաճիկ։
• ՆՀԲ յիշում է յն. ϰόρη «կոյս աղջիկ»։
Բառ անստոյգ. ըստ Լեհացւոյն իբր ի Բժշկարանէ, Կնիք կուսութեան. միզն կանացի։ իսկ քօ՛ռի ըստ յն. է Աղջիկ կոյս։
dish, viand, mess;
roast-meat;
cooked victuals.
• , ի-ա հլ. «կերակուր, համառամ» ՍԳր. Կոչ. 62. Եփր. (հրտր. ՀԱ 1912, էջ 666-7), Վեցօր. 65. որից խորտկարար Ա. թագ. ը. 13, խորտակարարութիւն Վրք. ոսկ. Երզն. ժ. խորան. բազմախորտիկ Ոսկ։ Փարպ. թեթևախորտիկ Ոսկ. յհ. ա. 21. լիա-խորտիկ Ոսկ. ղկ. խորտկակերութիւն Վրդն. սղ։
• = Պհլ. ❇ xvartīk «ապուր, արգա-նակ», մանիք. պհլ. [hebrew word] აvardig «կերակուր» (Salem. ЗАH 8, 92), զնդ. [arabic word] xvarəti-«ուտելիք, կերակուր, ուտել-խմելը», սոգդ. xwart «ուտելիք, ճաշ», պրս. [arabic word] xvardī «կերակուր». այս բոլորը ծագում են իրանեան xvar «ու-տել» (նաև «խմել») արմատից (Horn § 507), որի բայական ձևերը տես խորակ բառի տակ։ Ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 892 իրա-նեանից են փոխառեալ նաև արաբ. ❇ *ardaq «ապուր», [arabic word] xurdīq «մի տեսակ կերակուր կամ ապուր»։-Հիւբշ. 161։
• Նախ ԳԴ կցեց պրս. խօրտ, խօրտի բառերին։ ՆՀԲ պրս. խօրտ։-Muller. Kuhns u. Schleich. Btrg. 3, 87 և 482 պրս. xordan, զնդ. xvar ձևերի հետ։ lusti, Zendsp. 88 և Lag. Btrg. baktr. Lex. 39 զնդ. xvarəti ևն։ Պատկ. Maтep. I. 10 պրս. և պհլ. ձևերի հետ։
որսեա՛ ինձ որս, եւ արա՛ ինձ խորտիկս։ Տեսի ես առաջի իմ խորտիկս բազմապատիկս։ Յօրինեցին եդին առաջի նոցա խորտիկս բազումս։ Ետես կինն զտունն, եւ զխորտիկսն սողոմոնի։ Հրամայեաց նմա ռոճիկս յիւրոց խորտկացն։ Ննջեաց առանց ընթրեաց, եւ խորտիկ ոչ մուծին առաջի նորա։ Մի՛ ցանկանայցես խոտրաց նորա։ Ցանկութեամբ տենչացեալք խնդրեցին խորտիկս կերակրոյ.եւ այլն։
Չոգաւ առ հնձողսն, եւ տարաւ նոցա ի տանէ այլ խորտիկս. (Մահ ամբակ.։)
Ոչ առնոյր յանձն խորտիկ ճաշակել։ Ո՞վ, որ (ի մարմնի) զխորտիկս ի գեղեցիկ բաժինս (սննդեան) բաժանեաց. (Կոչ. ՟Բ. եւ ՟Դ։)
Նմանութեամբ ասի.
Սեղան հանդերձանաց խորտկաց բանից ընծայեցուցի. (Նար. ՟Հ՟Բ։)
wound, sore, ulcer;
wounded;
— խորամուխ՝ կարեվէր, deep, mortal wound.
• (յետնաբար ի, ո հլ.) «վէրք (հա-րուածից, սրից, նիզակից կամ ինքնին յա-ռաջացած)» Նար. Վրք. հց. Ոսկ. յհ. «վիրա-ւորուած» ՍԳր. որից խոցել ՍԳր. Ոսկ. եփես. զ. խոցահարել Ոսկ. յհ. բ. 8. ծածկախոց «ծածուկ խոցող» Մծբ. էջ 371 (ձեռ. ծածկա-խոյց, որ այսպէս սրբագրեց Վարդանեան ՀԱ 1913 300՝ համեմատութեամբ ասորի բնառ-րի). լերդախոց ԱԲ. չարախոց Եփր. աղ. 259. սրախոց Յայսմ. գեղարդնախոց Գնձ. ջրխոց Բժշ. տիգախոց Շար. Յայսմ. -ոտ մասնի-կով սաստկացած՝ խոցոտել ՍԳր. խոցոտիչ Երեմ. թ. 8. խոցոտումն Ովս. թ. 13. միջին ձայնաւորի կրճատումով ձևացած է *խոցտել, որից ունինք միջ. հյ. խոցտուկ «փորացաւ, խիթ» (տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. colique բառի տակ). և սրանից յառաջացած խոստել (գւռ.) և խոստուկ «խիթ» Վստկ։
• ՆՀԲ առս. [arabic word] xasta «խոցեալ հիւանդ»։ Հիւնք. հանում է խածանել բայից։ Patrubány ՀԱ 1910, 118 հնխ seqā «կտրել» արմատից։ Մառ, O no-лож. oбхaз. էջ 35 ափխազ. axu «վի-րաւոր» և վրաց. խոցա բառերե հետ։ Petersson. Ar. u. Arm. Stud. 123 հնխ. khed-արմատից (որից նաև խեճեպ և խեցի). նոյն արմատի s-ով աճած sk-hed-ձևն են ներկայացնում յն. σχέδη
• ԳՒՌ.-Ալշ. Հճ. Մշ. Ջղ. Վն. խոց, Երև. Խրբ. Հմշ. Շմ. Պլ. խօց, Ախց. խօցօտ (չկայ խօց), Սեբ. խէօց, Ասլ. խէօ՞ց, խէօ՞ս, Մկ. Ոզմ. Տփ. խուց, Մրղ. խուից, Զթ. խիւց.-իսկ Սչ. խօ-ցել և Ննխ. խօցէլ «խօսքով վիրաւորել».-խոստել ձևից են Ակն. Պլ. խօսդէլ, Զթ. խուս-տուկ «կծու ցաւ», խիսդգիլ «խոստել»,-նոր բառեր են խոցաւոր «սգաւոր», խոցոտիլ, խոստկոտիլ, խոստկահար, նաև խոց «փտու-թեան նշաններ պտուղների վրայ»։-Այմ վերջինի հետ կապ չունի խեց Երև. «խաղո-զի և այլ պտուղների հասնելու նշան երևելը» (Ամատ. Հալոզ բառ ու բան, էջ 275), որ պէտք է հասկանալ խէծ<խայծ (տե՛ս այս բառը)։ Խրբ. խօսդուգ «փորի ևն ցաւ», բա-յական ձևով Խրբ. խոսդալ, Սչ. խօսդ'ել։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ხოცა խոցա, აღმოხოც, աղմոխոցա «սպանել, խողխողել, անճիտել, ջնջել», ნახოცი նախոցի «սպանուած», აღხო-⦿ა աղխոցա «սպանել, ջնջել, անճիտել», დახოცა դախոցա «սպանել, մեռցնել». და-ხოცა სიმმილით դախոցա սիմշիլիթ «քաղ-բով սպանել», მიხოცა միխոցա «շառունա-կել բնաջնջել գազաններին, прополжать истрeблeнie звepeй»։
barbarous, savage, rude;
rough, cruel, inhuman;
խուժք եւ դուժք, the barbarians.
• (յետնաբար ի, ի-ա հլ.) «վայրենի, բարբարոս» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 6. բ. 18. որից խժաբար Բ. մակ. ժե. 2. խժական Խոր. Յհ, կթ. խժդուժ Եւս. պտմ. խժդժագոյն Բ. մկ. ե. 22. խժաբանել «յիմար ու խառնակ խօսիլ» Վրք. և վկ. Ա. 700. խռովախուժ Վրք. և վկ. Բ. ։83. խառնախուժ Եւագր. արմատի ու ձայ-նաւորը կարող է մնալ անկորուստ, ինչպէս րր սեռականումն էլ ունինք խուժի, խուժաց կամ խժի, խժաց. այսպէս նաև խուժադուժ Բ. մակ. ժ. 4, դ. 40. Ոսկ. յհ. ա. 1, մ. բ. 1. Ագաթ. Կորիւն Կոչ. 176. խուժական Եզն. խու-ժային Նար. խուժդուժ Ոսկ. մ. ա. 5, 7, գ. 3 և ես. խուժել «աւազակի պէս յարձակիլ» Բ. մակ. ժդ. 43. խուժան (գրուած նաև խու-ճան) «խաժամուժ ամբոխ» (բուն «բարբա-րոս». հմմտ. Ոսկ. մ. բ. 18. «Զխուժանն և զվայրենիս դարձոյց» յն. մէկ բառով՝ «րց-բարբարոսս»). նոր բառեր են խուժանային, խուժանավար, խուժանապետ.
• = Պառսևաստանի Խուժաստան գաւառի անունից, որի ժողովուրդը վայրենիի համ-բաւ ունէր. հմմտ. պհլ. Kuzistan, պրս. [arabic word] xūzistān, ասոր. [syriac word] Auz «խուժաստան», պհլ. *xužīk, պրս. [arabic word] xuzī «խուժիկ, խուժաստանցի»։ Ջանազան ազգերի անուններ իբրև ածական գործա-ծուած՝ տե՛ս դուժ բառի տակ։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Աւե-տիքեան, Մեկն. թղթ. Պօղոսի, Ա. 957։ Նոյնը թերևս նաև ՆՀԲ։ Lag. Arm. Stud. § 1020 խուժիկ=պրս. xuzī «խու-ժաստանցի»։ Հիւնք. ուղիղ է մեկնում խուժ, բայց խուժել հանում է խուսա-փել բայից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 334 սումեր. guši «ժողովուրդ, բազմութիւն». Karst, Յուշարձան 405 սումեր. huši «խումբ, ժողովուրդ»։ Պատահական նմանութիւն ունի չին. [other alphabet] hս-žán2 «յանկարծ»։
• ԳՒՌ.-Արդի ժողովրդական լեզւում շատ սովորական դարձաւ խուժան ձևը։ Բառիս առաջին իմաստն էր «թալանչի ամբոխ՝ որ դնում էր ջարդարար խմբերի յետևից». յե-տոյ դարձաւ ընդհանրապէս «փողոցային մարդ կամ երախայ», և այժմ գործածական է իբրև նախատական ածական։ Մի քանի աարի առաջ՝ դրամական անկայունութեան մի-ջոցին, այսպէս էին կոչւում նաև մանրարժէք թղթադրամները։ Ոսկու կուրսի վերահաստա-տումով այս վերջին իմաստը վերացաւ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. უցიკი ուժիկի, 3უჟიკი հու-ժիկի, ხუჟიკი խուժիկի «խուժիկ, խուժաս-տանցի», უეადუჟი ուժադուժի «խուժդուժ, վայրենի» (տե՛ս Մառ ЗВО 13, 0137)։ Բառս անցել է նաև Երևանի թուրքերին xuzan «փողոցային մարդ» ձևով, որից էլ xužan-λafia «գռեհիկ մարդոց տեղ»։
ԽՈՒԺ որ եւ ԴՈՒԺ, ԽՈՒԺԴՈՒԺ, ԽՈՒԺԱԴՈՒԺ. βάρβαρος barbarus σκύθος scythus. Ազգ օտար, օտարալեզու, իբր անծանօթ, աննշան, վայրենի. այլազգի. հեթանօս. որպէս խուժիկ. թաթար. սկիւթացի. բարբարոս.
Քան զխժիցն մերքս պայծառագոյնք լինիցին։ Նոքա խուժք եւ տխմարք. եւ սոքա ընդ բազում մարգարէս սնեալք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 18։)
Զկնի արտասահմանելոյն նեստորի ի խուժս բարբարոսաց. (Սանահն.։)
deaf;
deaf, dead, dull;
eyeless;
— առնել, to deafen, to stun;
— առնել զունկն, — լինել, to turn or give a deaf ear to.
• , ի հլ. «ականջը չլսող, քառ» ՍԳր. Կոչ. «անխօս» Եփր. համաբ. որից խլանալ Միք. է. 16. Ագաթ. խլացուցանել Եղիշ. խըլ-խըլել «սուտ խուլ ձևանալ» Ովս. ժ. 13. խլու-թիւն Ոսկ. ես. խուլակոյր Կոչ. 148. անխու ւամայի, անբնակ» Ոսկ. մտթ. և եփես. «ըստ դիպաց, պատահաբար» Ոսկ. եփես. զան-խուլ «ծածկեալ, լռիկ, գաղտնի» Ոսկ. եփես. «ծածուկ տեղ» Ա. թագ. իե. 20. «ծածուկ լռիկ մնջիկ, անյայտաբար» Եւս. քր. «ան-տեղեակ» Յհ. կթ. Լմբ. Երզն. քեր. զանխլա-նալ «թաքչիլ, պահուիլ» Պիտ. Յհ. կթ. զան-խլաբար Խոր. Զքր. կթ. անխլաբար Լմբ. իմ. անխլանալ Դիոն. թղթ։
• ՆՀԲ խօլ բառից, իբր «խօլ լսելեօք»։ Justi, Zendsp. 79 զնդ. karapan «խուլ»? Հիւնք. լուրջ բառից խուլ է դնում. իսկ զանխուլ հանում է պրս. zangula «զան-գակ» բառից։ Meillet MSL 10, 282 յն. γωλός «կաղ», χαλαω «թուլացնել», χαλαρός «թոյլ, մեղկ», χαλί-φρων «թե-թևամիտ» և թերևս նաև սանս. khar-vás «խեղ, խեղանդամ» բառերին է կը-ռում։ Ընռունում է Հիւբշ. IF Anz. 10 48. Patrubány SA 1, 194 լտ. oc-culo «ծածկել», գերմ. hehlen «պարտկել», յն. ϰὸλον «արտևանունք» բառերի հետ հնխ. khulos ձևից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 335 սումեր. gula «լսել», թրք. qulaq «ականջ»։ Petersson KZ 47, 286 հլ. խօլ, խօթ, յն. ϰωσός «բութ, խուլ, ապուշ, անհիմն», ϰηφήν «բոռ. անճա-րակ», հսլ. chabiti «փճացնել» ևն բա-ռերի հետ հնխ. qhōbh-արմատից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Զթ. Կր. Հմշ. Հճ. Մկ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ. Վն. Տիգ. Տփ, խուլ, Ոզմ. խօւլ։ Նոր բառեր են խլուիլ «խը-լանալ», խլականջ «խոււ»։
κωφός surdaster. բայիւ κωφόομαι surdus fio. ոյր ոչ լսեն ականջք. խօլ կամխանգարեալ լսելեօք. եւ կամ որ կամաւ անլուր ձեւանայ, եւ լինի իբր լսօղ. սաղր. (յն. գօֆօ՛ս, որ թարգմանի եւ Համր. զի ի ծնէ խուլն լինի եւ համր) տե՛ս (Ել. ՟Դ. 11։ Սղ. ՟Լ՟Ե. 14։ ՟Լ՟Ը. 3. 10։ Ես. ՟Ի՟Թ. 18։ ՟Լ՟Ե. 5։ ՟Խ՟Բ. 18. 19։ Մտթ. ՟Ժ՟Ա. 5. եւ այլն։)
Խուլ եղէ, եւ խոնարհեցայ. ընդդէմ ամենայն մարդկային խօսից խուլ արարի զունկն մարմնոյս. (Լմբ. սղ.։)
Անհամբոյր խուլ իժ ոխակալութիւն. (Անյաղթ հց. իմ.։)
Ի լռել խօսիցն՝ խուլք քարոզեցին զմեծութիւն նորա. (Եփր. համաբ.։)
cot, but;
cell, small room;
— պահնակաց, sentry-box.
• . արմատ անյայտ նշանակութեամբ, սործածուած է միայն մառախուղ բառի մէջ որ տե՛ս առանձին։
Իբրեւ խուղ մի մրգապահաց։ Խուղս մրգի. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։ Վրդն. սղ.։)
նոյեան, խուղ աբրահամեան, ատուածահրաշ մովսէսի խորան. (Գանձ.։)
Աղաչեալ զնա ի համբերութիւն դարձոյց ի խուղն. (Լմբ. սղ.։)
Զի յրն այն իբր զփոքր մի խղոյ միյն ունի զչափն. (Շ. մտթ.։)
fright, terror, alarm, dread, haste, hurry, precipitation;
խուճապաւ, in haste, in a hurry;
—ք, phantom, spectre.
• , ի հլ. (յետնաբար նաև ո հլ.) «տագնապալի շփոթութիւն, շտապում, իրար-անցում, խռովութիւն» Փիլ. Պիտ. Եղիշ. յոգ-նակի խուճապք ձեւով՝ «ճիւաղ, ուրուական տեսիլ» Իմ. ժէ. 3, որ և Նորայր, Բառ. ֆր. էջ 735 ա դնում է իբրև «ֆրանս. larves, ո-գիք չարագործք, որ ըստ սնոտի կարծեաց նախնեաց լլկէին զկենդանիս կամ զողջս». որից խուճապական Ագաթ։ խուճապել Իմ. դ. 14. Ոսկ. խուճապիլ՝ ՍԳր. խուճապեցու-ցանել Ոսկ. ես. խուճապանք Ոսկ. ես. գրուած է նաև խոճապ «շփոթեա՞լ» Ուռհ., տպ. էջմ. էջ 205։
• ՆՀԲ լծ. հապ, ճեպ, խուսափ, թրք. հի-ճապ (իմա՛ արաբ. hiǰāb «ամաչել, պատկառիլ»)։ Հիւնք. պրս. čānuk «շուտ» և թթր. čap-maq «արշաւել»։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 187 պրս. [arabic word] xaǰāu «գոչիւն, աղմուկ»։
(լծ. հյ. հապ, կամ խուսափ. թ. հիճապ) ἁγωνία, σύγχυσις angor, trepidatio, confusio եւ այլն. Տագնապ երկիւղի եւ ամօթոյ. արհաւիրք. շփոթ յերեսաց ցնորից մտաց. աճապարումն տագնապաւ եւ վրդովմամբ.
Յինքն ամփոփեալ ի զգայութեանցն խուճապոյ։ Երդուլ ի վերայ ստոյ, խուճապիւք խռովութեանց. (Փիլ. բագն. եւ Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. տեսական.։)
Մովսէս ոչ յառաջ քան զխուճապ խռովութեան, եւ ոչ յետոյ, այլ ի՛ մէջ սաստկութեան ծնանէր։ Առ լսողութիւն յոյժ ի ճահ էր տեղն այն, ազատ գոլով ի խուճապից եւ ի զբաղմանց։ Զխուճապն սմ, զոր հասոյց պօղոս հարկցին դիւի. (Ոսկ. գծ.։)
Ազատիլ ի մեղաց խուճապից. (Լմբ. սղ.։)