singing plaintively;
singer of laments;
tragedian, tragic author.
θρηνωδός, τραγῳδός qui lamentationes vel carmen lugubre canit, tragoedus, tragicus poeta. Ողբերգօղ. յօրինօղ եւ նուագօղ զողբերգական տաղս. որպէս մարգարէ, կամ քերթող. որ եւ ՆՈԽԱԶԵՐԳԱԿ.
Երեմիաս չիք ի միջի, կամ այլ ոմն ողբերգակ. (Ճ. ՟Ը.։)
Եւ յովելայ ողբերգակին, որ ի դէմս իմ վա՛յ տայր անձին. (Յիսուս որդի.։)
Որպէս ողբերգակն ասէ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 211։)
Զողբերգակացն դաս։ Եւրիպիդէս ճանաչի ողբերգակ։ Զողբերգակսն յողբերգութեան շահս, եւ զիմաստասէրս ի վարժապետութեան. (Պիտ.։)
Մանաւանդ ողբերգակքն։ Առ յողբերգակացն, եւ մանաւանդ առ ի կատակերգացն։ Ողբերգակ քերթող ասի (եւ հոմերոս), զի զոմանս յաստուածոցն առասպելաբանէ թշուառականս գոլ. (Փիլ. լին. ՟Դ. 211։)
Անդ էր ապա տեսանել կուսանս ողբերգակս. (Յհ. կթ.։)
ՈՂԲԵՐԳԱԿ. իբր Ողբերգական. լալագին.
Ողբերգակ արտօսրաթոր հառաչանօք, մանաւանդ թէ յուսապատար խնդութեամբ. (Դիոն. թղթ.։)
tragical.
θρηνῴδης, θρηνητικός, τραγικός ad luctum pertinens, lugubris, tragicus. Սեպհական ողբերգութեան եւ ողբերգակաց. ողբական. ողբաձայն. լալագին.
Ողբերգական պաղատանք, կամ արտասուք, կամ եղանակք, կամ մեղադրութիւն, կամ բան. (Նախ. սղ.։ Յհ. կթ.։ Եպիփ. թղմ.։ Խոր. ՟Բ. 89։ Ածաբ. խչ.։ Շ. եդես.։)
Բան ողբերգական (կամ ողբերգական) վասն առմանն երուսաղէմի. (Գր. տղ. յերուսաղէմ.։)
ՈՂԲԵՐԳԱԿԱՆ. իբր Ողբերգակ.
Ողբերգական կանայքն կականէին. (Կաղանկտ.։)
յերկարագոյնս վասն սորա աճեցուցանել հարկաւոր էր զողբերգականացն ճարտասանութիւնս. (Արծր. ՟Դ. 11։)
ՈՂԲԵՐԳԱԿԱՆ. մ. Ողբերգութեամբ. ողբալով.
Հրէայք ողբերգական աշխարեալ կոծեսցին. (Զքր. կթ.։)
to sing in a plaintive voice, in a lamentable tone, to deplore, to lament;
to compose a dirge, an elegy or a tragedy.
θρηνῳδέω, τραγῳδέω lugeo, deploro, tragice decanto. Ողբս կամ ողբաձայն երգել. ողբաձայնել. ողբալ.
Ոչ այնքան զիմ թշուառութիւնս ողբերգեցից, որչափ զծերունոյ հօրն զանմխիթարականն սուգ։ Եւ ոչ գիտեմ, զիա՛րդ ողբերգեցից զպատերազմս զայս։ Ո՛րպիսի ողորմելի բանս ոչ ողբերգեսցէ. (Պիտ.։ Սարգ. յկ. ՟Թ։ Ճ. ՟Գ.։)
Զայս իսկ ի սկզբանս ողբերգելով ասէ։ Ողբերգելով ասեն զսաղմոսն, Ես ասացի՝ տէր ողորմեա՛ ինձ. (Իսիւք.։ Կամրջ.։)
Խանչումն եւ խրոխտանս ողբերգեալս ոչ իրաւ համարեցայց ընդունել։ Զարմանալով ընդ ողբերգելի մեծութիւնն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Իսիւք.։)
plaintive song, dirge;
tragedy;
elegy.
θρῆνος, θρηνῴδημα, θρηνῳδία lamemtatio, planctus, fletus τραγῳδία tragoedia, cantus lugubris. Երգ կամ նուագ ողբոց. ողբ. կոծ. սուգ, եւ Եղերերգութիւն. նոխազերգութիւն.
Մեք եմք ինքեանք ողբերգութեան քերդողք։ Ամենայն մեր քաղաքավարութիւնս բաղկացեալ՝ է նմանութիւն գեղեցկագոյն եւ արիագոյն կենցաղի, զոր արդ ասեմք մեք իսկ գոլ ողբերգութիւն. (Պղատ. օրին. ՟Է։)
Ողբերգութեան է հասեալ ժամանակս եւ արտասուաց։ Ողբերգութեամբ մեծաւ լային զկորուստ անձանց իւրեանց. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 18։ Ճ. ՟Գ.։ Տե՛ս եւ Խոր. ՟Գ. 68։ Նար. ՟Թ. ՟Լ՟Բ. ՟Կ՟Ը։ Պիտ.։ Իսիւք.։)
Կատակերգութիւն թշնամեաց՝ իմ ողբերգութիւնս է։ Ողբերգութեան՝ արտօսր հետեւի, իսկ կատակերգութեան՝ ծաղր։ Կատակերգութիւն, ողբերգութիւն։ Եւրիպիդէս գորովագոյն իմն եւ գեղեցկայարմար ողբերգութեամբքն (կամ ողբերգակցութեամբքն) ուրախացուցեալ զոգիս մտառուացն. (Պիտ.։)
lamentably, plaintively.
Ողբս առնլով. ողբերգութեամբ.
Երեմիա մարգարէն ասէ ի լալն ողբերէն զնոսա. (Մծբ. ՟Ե։)
cries and tears.
Ողբ լալեօք. եւ Ողբաձայն լալականք.
Ձայնք ողբէլալեաց, որք աշխարեն զկորուստ իւրեանց մոլորեցուցիչք դեւք պիղծք. (Պտմ. վր.։)
cry, weeping, lamentation, complaint.
θρῆνος, ὁδυρμός planctus, lamentatio, ploratus. Ողբալն. ողբ. ողբերգութիւն. լալիւն. լաց, ողբ.
Ողբումն եւ լալումն։ Զանձուկն ձեր, զողբումն ձեր։ Լսելով լուայց զողբումն եփրեմի, եւ այլն։ Սիրելիք եւ դրացիք ողբումն ի վերայ քո առնելով (ի մահուդ), եւ ոչինչ օգտելով. (Բրս. ապաշխ.։)
Ողբմամբ մեծաւ։ Հառաչմամբ եւ ողբմամբ։ Դադարեցէ՛ք յողբմանէդ. (Նիւս. թղմ.։)
cf. Ողկուզաբոյծ.
βοτρυφόρος uvas ferens. Որ բերէ զողկոյզս, կամ տայ զխաղող.
Այգի տաշտաւոր եւ ողկուզաբեր՝ գինէբուղխ։ Այգի տաշտաւոր՝ ողկուզաբեր որթոյն։ Յողկուզաբեր որթոյն հայրատունկ՝ ուռք պտղաբերք. (Թէոդոր. կուս.։ Ճ. ՟Գ.։ Գանձ.։)
Ճշմարիտ որթոյն ստեղունք եւ բարունակք ողկուզաբերք։ Որթ քաջուղէշ, բարունակ ողկուզաբեր։ Ուռք ողկուզաբերք ճշմարիտ որթոյն. (Շ. տաղ.։ Սկեւռ. աղ.։)
Այնմ նմանեցուցանէ զմաքուր հոգիսն ողկուզաբեր (կամ ողկոյզաբեր). (Վրդն. երգ.։)
bearing or producing bunches of grapes.
Որ բուծանէ կամ մշակէ յինքեան զողկոյզս. ողկուզաբեր.
Ոչ այգի խաղողաբեր ողկուզաբոյծ (կամ ողկոյզաբոյծ) ճռախիտ քաղցրաշտուղ. (Ոսկ. հերոդ.։)
brokenbacked, hipshot.
ՈՂՆԱԲԵԿ ՈՂՆԱԲԵԿԵԱԼ. Ոյր բեկեալ է ողն. եւ Եղեալն բեկմամբ ողին (մահ).
Ողնաբեկ մահն հեղեայ։ Վասն ողնաբեկ մահուանն հեղեայ. (Տօնակ.։ Նախ. ՟ա. թագ.։)
Դուք ասէ խզեալք ողնաբեկեալք դիւաց՝ ո՞վ էք, որ դիւաց ելանել հրամայէք. (Ոսկ. գծ.։)
smoothness of speech, elegance of expression, eloquent language.
Ողորկութիւն բանի. բան ողորկ.
Հոծ եւ յարմար շարամանութեամբ, եւ ողորկաբանութեամբ. (Երզն. քեր.։)
smoothly.
Ողորկ օրինակաւ. մեղմով. հեզութեամբ.
Զանմեղաբար կենցաղավարեալսն ողորկաբար սնուցանիցես. (Մաշտ. ջահկ.։)
cf. Ողորմ.
Ողորմաբար ածէր զաչսն, զի տեսցէ զհայրն. (Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Ի՟Դ.։)
Մատնեցին ի գերութիւն եւ ի սուր ողորմաբար. (Կիր. պտմ.։)
Որ այսօր բարեկամաբար ողջունեն զմեզ, այգուցն ողորմաբար յուղարկին առ ի մէնջ. (Ոսկ. ննջ.։)
Ողորմաբար գթացեալ՝ կեանս շնորհէին. (Ասող. ՟Գ. 14։)
saltpeter.
cf. Շողոմարար.
intemperate, gluttonous, drunken, crapulous;
debauched, dissolute.
Իբրեւ գիտացին զանմիտ եւ զշուայտաբարոյ մարդկանն յոռութիւն. (Ագաթ.։)
bearing or producing lilies.
Որ բերէ յիւրմէ զշուշան.
Հովիտ շուշանաբեր, եւ մանուշակ անուշահոտ. (Թէոդոր. կուս.։)
Ամենայն հովիտք շուշանաբերք. (Ճ. ՟Ժ.։)
feeding among lilies.
Որ բուծանէ զհօտ իւր ի հովիտս շուշանաց.
Շուշանաբոյծ հովուին հետեւեալք. (Նար. երգ.։)
cf. Շուտախօս.
holy week.
parasite, spunger, trencher-friend, hanger on, toad-eater.
παράσιτος parasitus. Որ բուծանի պատառովք այլոց կամ մեծատանց. տալգաւուգ.
Ո՞ւր են պատառաբոյծքն. ո՞ւր են փաղաքուշքն. (Ոսկ. ղկ.։)
carrying or bringing gifts.
αἵρων τὰ δῶρα . Որ բարձեալ բերէ զընծայս.
Վախճանեաց աւովդ մատուցանել զպատարագսն, եւ արձակեաց զպատարագաբարձսն. (Դատ. ՟Գ. 18։)
cf. Պատարագաբարձ.
Եւ եղեւ Մովաբ Դաւթի ի ծառայս պատարագաբերս։ Եւ եղեն ասորիք Դաւթի ի ծառայս պատարագաբերս. (՟Բ. Թագ. ՟Ը. 2. 6։)
messenger, news-bearer.
ἁγγελοφόρος nuncius tabellarius. Բերօղ զպատգամ. լրաբեր. դեսպան.
Արձակեաց զպատգամաբերսն անարգանօք։ Հպատակք են (թագաւորին) պատգամաբերքն՝ ընթացիցն փոխատրութեամբ. (Խոր. ՟Գ. 50։ Արիստ. աշխ.։)
Զսա ստացեալ օրէնսդիր՝ պատգամաբեր զօրավար. (Սամ. երէց.։)
Այսօր Գաբրիէլ ... գայ պատգամաբեր առ Մարիամն սուրբ կոյսն. (Շ. տաղ.։)
iconology.
iconoclast, image-breaker.
to reason.
etiology, reasoning.
αἱτιολογία causae redditio, ratio, caussalis particula. Պատճառական բան, բառ նշանակ պատճառի.
Զի յայտնի լիցին ... ասեն ոմանք՝ եթէ այդ ոչ է պատճառաբանութիւն։ Զի գիրն լցցի, եւ այլն. Առանձին է այս օրինակ գրոց, իբրեւ զպատճառաբանութիւն դնելով զպատահմունս, որ յարտաքս ելմանէն (այսինքն յելից իրացն). (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 10. եւ 35։)
tale-teller;
cf. Պատմիչ.
Պատմօղ բանիւ. պատմիչ.
Որ նորայն էին պատմաբանքն՝ աւետարանագիրքն. (Սկեւռ. ի լմբ.։)
Երկինք՝ փառացն Աստուծոյ լինին պատմաբանք. (Նար. կուս.։)
cf. Պատմեմ.
Յետոյ կրեցին՝ զոր ինչ առաջին եւ երկրորդ գիրքն պատմաբանեն. (Նախ. ՟գ. մակ.։)
Զոր եւ յառաջիկայսդ պատմաբանէ. (Ոսկ. գծ.։)
Զոր ոչ միտք զօրեն իմանալ, եւ ոչ լեզու պատմաբանել. (Ճ. ՟Ժ.։)
Զոր նախագուշակ տեսութեամբ պատմաբանեալ ասէր։ Պատմաբանեսցուք զմեծասքանչ ողորմութիւն նորա. (Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)
Ընդ ծով եւ ընդ ցամաք մինչեւ ի ծագս աշխարհի պատմաբանի՜ ամենայաղթ զօրութիւն խաչեցելոյն. (Գէ. ես.։)
narration, history, historical account.
Պատմաբանութեամբ ըղձական ճառիւք կրիցն սարսափելեաց. (Նար. ՟Ղ. որպէս եւ Նար. խչ. եւ Նար. առաք.։)
Առաջի Աստուծոյ՝ մահուն նորա յիշատակ եւ պատմաբանութիւն. (Լմբ. պտրգ.։ 1)
properly, suitably, decorously, decently, with propriety.
Առ ի նոցանէ պատշաճաբար՝ միջնորդութեամբ պաշտօնէցին՝ ուսի՛ր։ Պատշաճաբար նոցա պատճառքովք, բանալ զնոսա. (Դիոն. թղթ.։)
Պատշաճաբար հասակին զխրատն յարմարեցուցանելով. (Նիւս. երգ.։)
Ոչ աշխատի պատշաճաբար։ Ոչ պատշաճաբար ապաշխարեալ է քո դեռեւս. (Վրք. հց. ՟Բ. եւ ՟Ը։)
Ետես զպատշաճաբար յաջողուածս արքային սմբատայ. (Յհ. կթ.։)
cf. Պատշգամ.
ՊԱՏՇԳԱՄ կամ ՊԱՏՇԿԱՄ ՊԱՏՇԳԱՄԲ կամ ՊԱՏՇԿԱՄԲ. ἑξέδρα cella porticibus addita, laterale cubiculum παραστάς vestibulum, porticus προπύλαιον area ante domum. (գրի եւ ՊԱՇՏԳԱՄ) նստարան կամ սենեակ ի վերնակողմն սրահից. վերնայարկ. վերնատուն. եւ Մասն նորին իբրեւ ի դդուրս կարկառեալ.
Համարեալ էին նոցա գետնանկողինքն իբրեւ զնկարեալ պատշկամս. (Եղիշ. ՟Է։)
Եղիսէ ի պատշգամի անդ կնոջն շողոմայեցւոյ բնակէր. (Մծբ. ՟Ղ։)
Զեւտիքոսն՝ որ անկաւ ծանրացեալ ի քնոյ իւրոյ՝ ի պատուհանէն յերեքկինն պատշկամբէ անտի. (յն. յերրորդ գստիկոնէ). (Կոչ. ՟Ծ՟Է։)
Ոչ զդանիել ապականեցին առիւծքն ի դբի անդ, զի պահեցին զնտ աղօթք իւր՝ որ ի պատշգամի անդ. (Եփր. ծն.) այսինքն ի պատուհանի վերնատան։
Եւ նախադուռն. գաւիթ. բակ. հայաթ.
Առ թագաւորին խորհուրդն հասանել ոչ կարացեալք. բայց մինչեւ ի պատշգամ գրաց հազիւ հազիւ հասեալք. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
cf. Պատշգամ.
to speak with respect, to honour, to praise, to extol.
Պատուով ճառել. գովաբանել.
Առ որ հայեցեալ երջանկին յոբայ՝ պատուաբանեաց ի ձեւ առակաց. (Նար. կուս.։)
honourably;
pompously.
Նստէր ոչ ի վերայ աթոռոյ եւ ոչ պատուաբար ի վերայ բարձի, այլ մեկին վայրապար ի վերայ յատակի. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 30։)
ambitiously;
vainly;
honourably, generously, obligingly.
Իբրեւ որդիք հարազատք պատուասիրաբար՝ խնդութեամբ հարց եւ մարց (ըստ մարմնոյ եւ ըստ հոգւոյ՝) պաշտօն մատուցանեն. (Փիլ. տեսական.։)
Առնել քեզ պատուասիրաբար զխրախճանութիւնս. (Պղատ. տիմ.։)
Մերձ դնեմ զբանս բարւոք ձեզ կոչեցելոցդ (ի հոգեւոր սեղան) առատապէս եւ պատուասիրաբար. (Ածաբ. ծն.։)
Ծամէ իբրեւ զկերակուր հոգեւոր դնել պատուասիրաբար առաջի լոսաղաց. (Շ. հրեշտ.։)
Պատուասիրաբար առատութեան սեղանոյ հաղորդեցուցանելով. (Երզն. մտթ.։)
Առընկալեալ ի նմանէ պատուասիրաբար։ Պատուասիրաբար եւ բարւոքապէս ընկալեալ։ Պատուեցայ պատուասիրաբար յոստիկանէն. (Յհ. կթ.։)
Պատուասիրաբար ընդունէր անդ յիւր բնակարանն. (Վրք. սեղբ.։)
apt at a reply, ready witted.
Պատրաստ եւ աջողակ ի բանս. հազըրճէվապ.
Ընտրեաց իւր արս ճարտարս եւ պատրաստաբանս. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
Որում տայր քրիստոս իմաստ շնորհալից՝ պատրաստաբան՝ աջողակ ի գիւտ խոհականութեան՝ ձայնարձակութիւն պատուեալ խօսիւք. (Փարպ.։)
promptly, readily, eagerly, with great alacrity.
ἐτοίμως parate, expedite, prompte. Պատրաստ գոլով. անյապաղ. յոժարութեամբ.
Պատրաստաբար ունիս տալ զապաւինութիւն խնդրողաց. (Շ. բարձր.։)
Մտանեն յառագաստն պատրաստաբար. (Լմբ. սղ.։)
Պարտ է ապա անյապաղ ընդունել ՟Զայսն, եւ զոր ինչ խոստանայցէ՝ հաւանել պատրաստաբար. (Գէ. ես.։)
Պատրաստաբար եւ մեծայորդոր փութով գանձեցէ՛ք անձանց զփրկութիւն. (Արիստակ. մկրտ.)
Ձեռն ամենալի, որ բանաս եւ մատուցանես պատրաստաբար բախշմամբ. (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Կամ զգուշութեամբ.
Պատրաստաբար եւ հանդարտաբար եղիցի գնալ ձեր ի խորհուրդս կենսակիր. (Յհ. կթ.։)
Անտի պատրաստաբար յերկինս ամբարձիս. (Ոսկ. ղկ.։)
Ոչխարք պատրաստաբար կարին, եւ ճնճղուկք մեքենայիւք որսորդաց դիւրաւ ըմբռնին. (Եփր. աւետար.։)
Բարձրաձայն կարկաչիւք զերկրագործսն ... Իւրաքանչիւր արուեստից պատրաստաբար յարդարէին. (Լաստ.։)
fraudulent, cheating, lying.
fallacy, fraud, imposture, lie.
Պատրողական բան.
Ի Մէնջ վրիպանուն պատրողաբանութեամբ զանխլանալ կարծեն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
deceitfully, by fraud.
Խոյս տուաք ի պատրողաբար ծառայեցուցչացն. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
to raise around;
to sustain, to support, to take away, to suppress.
περιαιρέω aufero ab omni parte, circumcido, adimo. Շրջանակի ի բաց բառնալ ի միջոյ. ի բաց հատանել. խլել. ջնջել.
Արարիչն եւայի՝ թոռն նորա եղեւ, որ պարաբառնայ զանէծս եւ զցաւս երկանց նախամօրն. (Խոր. հռիփս.։ Մեկն. ղկ.։)
Պարաբառնայ զանհնազանդութիւն առաջին մարդոյն. (Մամբր.։)
Անիծիցն պարաբարձող. (Սկեւռ. աղ.։)
Խաւարն առաջին բարաբարձեալ եղեւ։ Աւդոստոս սպանանէ զկղէոպատրա, եւ պարաբարձեալ յինքն նուաճէ զեգիպտացւոց իշխանութիւնն։ Հրեղեն սուրն սերովբէին պարաբարձաւ ի ծառոյն կենաց։ Ոչ պարաբառնի եւ անջատի ի քէն։ Ամենայն աղմուկ եւ հակառակամարտութիւն պարաբառնայ (այսինքն պարաբառնի) ի միջոյ. (Զքր. կթ.։)
Ամենայն պարաբարձիցելոց այլոցն՝ որք միանգամ պատահարկ են, պարաբարձցի ի մարդոյն տէրն սմա գոլ. սապէս եւ հաւուն պարաբարձցի թեւաւորն գոլ. (Արիստ. առինչ. ՟Ղ։)
Ոչ յեղեալ շփոթին կամ պարաբառնան զմիմնեանս (աստուածութիւնն եւ մարդկութիւն քրիստոսի)։ Ոչ շփոթեալ պարաբարձաւ բնութեանց՝ սահման. (Ժող. շիրակ.։)
Պարաբառնան՝ ի նմանէ զհայրականն էութիւն եւ զանուն. (Լմբ. հանգ.։)
ՊԱՐԱԲԱՌՆԱԼ. Շուրջանակի ի վեր բառնալ. եւ Բոլորովին յինքեան կրել. Ոչ յեցեալ յինչ, ոչ սիւնք նեցուկ պարաբառնան. (Շ. իմ. եղակ.։)
Որովայնին պարաբարձողի զմարգարիտն խնդութեան. (Ճ. ՟Գ.։)
Պարաբարձողի առաքինասէր ողջախոհութեամբ. (Ճ. ՟Ա.։)
to spread an odour everywhere.
Շուրջանակի ընդ ամենայն կողմն բուրել.
Բուրուառ շնորհաց էր ստեփանոս՝ սրբութեանցն պարաբուրելով զխունկսն. (Պրոկղ. ի ստեփ.։)
to be gathered all together, to flock together.
round about;
taken all together.
Անտարր անպարագիր՝ պարառաբար խորհեցողին. (Մագ. ոտ. մանուչ.։)
Զօրաց երկնաւորաց՝ պարառաբար ըզքեւ պատեալ. (Մագ. ոտ. խչ.)
Ի քահանայական զարդու զգեստն եւ պարառաբար խմբագործութիւնս քահանայական բոլոր դասուք. (Մագ. ՟Ա.։)
Կամ Միանգամայն զբոլորն առեալ.
Սողոմոն զիմաստուն խնդրէ յԱյ, եւ ոչ այլ ինչ, վասն որոյ զբոլորն առնու պարառաբար զբարիս։ Աւագ աչօք պարառաբար շուրջ հայեսցի. (Մագ. ՟Է. ՟Իղ։)
cf. Պարարտաբեր.
Բերիւք պարարտ. որ բերէ յինքեան զպարարտութիւն.
Դիմել ի դրախտս պայծառազարդ եւ պարարտաբեր պտղոցդ։ Պտղագործ երկիր՝ պարարտաբեր բուսովք. (Երզն. լս.։)
rich, fertile, prolific, abundant, copious.
Պարարտ բուսովք (որպէս խոտք, եւ դաշտք).
Պարարտաբոյսք, պարարտարօտք. (Փարպ.։)
obscure or prolix.
ՏՈՐԲԱՆԱԿԱՆ ՏՈՐԲԱՆԵԼ. Կամ է՝ Երկարաբան, երկրաբանել. եւ կամ Կազմել զբան ոլորեալ եւ մանուածոյ իբրեւ զտոռն.
Տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգորեալ։ Տրոհել զտարբեղունն կասկածանս, տորբանելով վերագոյն իմն ածեալ լպրծական փաղառութեան. (Մագ. ՟Խ՟Ա։ ՟Ժ՟Զ։)
to be prolix, redundant.
ՏՈՐԲԱՆԱԿԱՆ ՏՈՐԲԱՆԵԼ. Կամ է՝ Երկարաբան, երկրաբանել. եւ կամ Կազմել զբան ոլորեալ եւ մանուածոյ իբրեւ զտոռն.
Տիրապէս տրամադրութեան տորբանականդ ի քեզ տոգորեալ։ Տրոհել զտարբեղունն կասկածանս, տորբանելով վերագոյն իմն ածեալ լպրծական փաղառութեան. (Մագ. ՟Խ՟Ա։ ՟Ժ՟Զ։)
magian, magician, wizard.
• (գրուած նաև քօդեայ), ի հլ. «աստեղադէտ, գուշակ, հմայող». Եզն. Բուղ. Փիլ. Գէ. ես. որից քաւդէութիւն Եզն. Եղիշ. Սարկ. սխալմամբ արմատը համարուած է քաւդ, ի հլ. «ցնորական իր» Տօնակ.։
• = Նոյն է քաղդեայ բառի հետ, որ միևնոյն նշանակութիւնն ունի. ղ>ւ ձայնափոխու-թիւնը անսովոր է։
• ՆՀԲ քաւդեայ բառից։ Lag. Armen. Stud. § 2354 համարում է քաղդեայ բառի փափկացածը, ղ>ւ ձայնափո-խութեան համար օրինակ բերելով ատոր. [hebrew word] ivdā=ildā և [hebrew word] šνšlā= [hebrew word] šlšlā ձևերը։ Տէրվ. Altarm. 20 սանս. khav «թքել», յն. ϰοϰύαι «մեռելոց ոգիք», ϰοής «հմայող, կիւս», գոթ. skavas «հարցուկ», հսլ. čudo «հրաշք» բառերի հետ՝ հնխ. skudh արմատից. նոյն ընդ քաւել <հնխ. eku։ Հիւբշ. 318 վարանում է նոյն դնե-լու քաղդեայ բառի հետ։ Հիւնք. յն. ϰiβ
• δηλος «խարդախ»։ Մառ, 1) Ocнов. Taбл. էջ 5 իրար կցելով քաղդէացի և քարթվելի «վրացի» բառերը՝ հանում է յաբեթական արմատից. 2) Haдnиcъ Capдуpa, էջ 17 Խալդի Աստուծոյ անու-նից։
Ոչ գիտացին քաղդէացիքն զծածուկ խորհուրդն Աստուածոյ ... Ոչ յայտնեցաւ քեզ վախճան քո արուեստագիտութեամբ քաւդէիցդ քոց. (Գէ. ես.։)
Գիտաց եւ քաւդէից յառաջագոյն ասելով զայն՝ որ եղբարց թերեւս լինելոց է դաւումն, զի թուեսցին յիրաւի սպանանել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
camphor;
camphor-tree.
• «շատ կծու հոտով բիւրեղային մի նիւթ, որ հանում են՝ Մալայեան թերա-կղզում, Սումատրա, Ֆորմոզա և Ճապոն աճող մի ծառի փայտից» Խոր. աշխ. 615, նաև գրուած կափուր՝ ըստ ՀԲուս. § 1378։
• = Պրս. [arabic word] kāfūr, պհլ. kā̄fūr նոյն նշ. ծագում է մալայ. [arabic word] kāpur բառից, որ նշանակում է «կիր. 2. քափուր» և յառա-ջանում է սանս. karpūra «սպիտակ» բա-ռից. իբրև բժշկական կարևոր նիւթ տարա-ծուելով ամէն կողմ, փոխառութեամբ յա-ռաջացել են բելուճ. kāfūr, ասոր. kapur, վրաց. քափուրի, նյն. ϰαμφορα, ստ. յն. ϰαφουρα, լտ. camphora, ֆր. camphre, գերմ. Kam-pfer, ռուս. камфapá ևն։-Հիւբշ. 257։
• Ուդիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Տէրվ. Altarm. 70, Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 663 ևն։ Ընդարձակ նկարագի-րը տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 100 և Seidel, Մխ. հեր. § 10z.
Լինի ի հնդիկս ... քափուր, եւ բազում դեղք բժշկականք. (Խոր. աշխարհ.։)
cake, bun, pastry, wafer, simnel, hearth-cake.
• = Ասոր. [syriac word] kakārīϑa «մեղրահաց» (Brockelm. Lex. syr. 157 ա), որի հետ նոյն է եբր. քաղդ. [hebrew word] kikkār «կարկան-դակ կամ ալիւրով խմորեղէն ինչ»։-Աճ.
• Նախ Schroder, Thesaur. 45 եբր. kik-kār-ից։ ՆՀԲ պրս. սիւքեար։ Böttich. Horae aram. 37, 73 ասոր. [hebrew word] ։ Նոյն, Rudim. 41, 110 ասոր. xaxurā, kakulā։ Lag. Arm. Stud. § 2356 ասոր. արա-կան մի երկրորդական ձևից։ Տէրվ. Al-tarm. 70 քաղդ. kikkār։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kāk «պաքսիմաթ»։ Հիւբշ. 319 ձե-ւով համաձայն չի գտնում ասոր.
• [arabic word] xaxurtā, [arabic word] xaxurā, յգ. xaxrāϑā «կարկանդակ» բառերը։ Պատահական նմանութիւն ունին բասկ. koka, էստն. kōk «կարկանդակ» թէ՛ այս (քաքար) և թէ քաք «պաքսիմատ» բա-րի հէտտ։
Շօթս բաղարջս զանգեալ իւղով, եւ քաքարս բաղարջս օծեալ իւղով։ Քաքար մի ի խանէ անտի բաղարջացն եդելոց առաջի տեառն։ Բլիթ մի հաց, եւ պատճառ մի ի կասկարայից, եւ քաքար մի ի տապակէ։ Քաքարացն բաղարջացն, եւ տապակին. (Ել. ՟Ի՟Թ։ Ղեւտ. ՟Բ. եւ ՟Է։ Թուոց. ՟Զ։ ՟Բ. Թագ. ՟Զ. 19։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 29։)
rudder, helm, tiller;
— կառաց, pole, carriage-pole, shaft.
• (-ղւյ, -ղեաց, -ղեաւ) «ղեկ, ղեկի վերին փայտը կամ ջրի մէջ մխուած մասը» Փիլ. Նխ. ա. 35. լիւս. 130. Ոսկ. գծ. 442. Սահմ. Արիստ. առնչ. Նար. լբ. էջ 83։-Բա-ռիս իմաստը անորոշ է և զանազան հեղի-նակներ զանազան ձևով են մեկնում. այս-պէս Փիլ. ժ. բան. 226 գրում է «Սկիզբն առնեն կազմել առագաստս և քեղիս և ղե-կըս», որից երևում է որ քեղին ղեկ չէ.-Լծ. Նար. լբ. մեկնում է «ձողն որ յառագաստին գլուխն է և կամ սիւներ նաւին».-Առաք. լծ. սահմ. էջ 316 համարում է «կայմ»։ Ո, րից քեղանալ «ղեկավարուիլ» Փիլ. Նխ. ա. 35. քեղավար «ղեկով քշուած» Ոսկիփ. քե-ղաւոր «ղեկ ունեցող» Արիստ. առնչ.։
• = Թուի փոխառեալ յն. χηλή բառից. այս բառը նշանակում է «որոշ անատունների ոտքը, ինչ. ցուլի, այծի երկճիւղ ոտք, ձիու սմբակ, գայլի ճիրան, թռչունի մագիլ, ա-ռասպելական հրէշների ճանկը, խեչափառի ճանկերը, նմանութեամբ՝ ճանկաձև գործիք կամ աքցան, նաև զանազան շէնքերի նման յառաջակարկառ մասերը, ինչպէտ թումբի, ծովափի, նաւահանգստի, քարափի ցցուն մասը՝ որ կոհակների խորտակման համար է շինուած, նետի ծայրի երկճիւղ մասը»։ Վերջին նշանակութիւնները բաւական են ցոյց տալու համար թէ Փոքր-Ասիական լու-նարէնի մէջ բառս ունէր նաև «ղեկ» կամ նման մի առում, որ ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ նաւի ոտքը։-Աճ.
• ՆՀԲ շրջուած ղեկ բառից և կամ լծ. լտ. clavus «բանալի»։ Տէրվ. Altarm. 67 լտ. temu (=tecmo) «կառքի զեկ», յն.
• τεδχος «նաւու կարասիք, առագաստ ևն», τάσσω=*ταϰιω «կարգաւորել» ձևերի հետ հնխ. *tak=*tvak կամ *tag=*tvag արմատից։ Նոյն, Մասիս 1881, մայ. 12 թերևս պրս. [arabic word] xala «նաւու դեև»։ Հիւնք. ղեկ բառից կամ պրս. խէլէ։ Pedersen, Հյ. դր. լեզ. 73 լն. ❇ω «ցամաք հանել» (ϰέλσαι), ϰελης «սը-րընթաց զբօսանաւ», հսլ. člnu «կուր», հբգ. scalm «նաւ», հանգլ. helma «ղեկ», տանտ. karna «ղեկ»? կրկնում են նոյնը Boisacq 432, Walde 149 և Pokorny I 443։ Վերջինս աւելի լաւ է համարում դնել հնխ. sqel «ճեղքել» արմատից։
πηδάλιον clavus navis. Վերին մասն ղեկացի ձեռս ղեկավարի. եւս եւ οἵαξ gubernaculum. որ է ստորին մասն՝ մխեալ ի ջուր. եւ ընդհանուր առմամբ՝ Ամբողջ ղեկան կամ ուղղեակն. որպէս թէ քեզի իցէ նոյն ձայն ընդ ղեկ՝ շրջուն հնչմամբ. (լինի եւ լծ. ընդ լտ. քլա՛ւուս ). տիւմէն (որ եւ իտ. դիմօնէ ).
sister-in-law (wife's sister).
• «մէկի կնոջ քոյրը» Փարպ. Կա-նոն. Ուռհ. որից քենեկալ «քենու ամուսինը» (նոր բառ)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. svenyo-կամ ննան մե ձևից. հմմտ. լիթ. sváine «քենի», svaīnis, svainius, լեթթ. swaīnis «քենեկալ. աներորդի», հբգ. geswīo «աներձագ», մբգ. geswie «քենի», ռուս. svoyáku «աներորդի», syoyáčina «քենի», որոնք ծագած պիտի լինին հնխ. svo «իւր» դերանունից (Po-korny 2, 457, Trautmann 294-295)։-Հիւբշ. 503 և IF Anz. 10, 47։
• Lag. Urgesch. 863 նաև լիթ. sya-ine։ Տէրվ. Altarm. 35 գոթ. qinod «կին». աւնոսք. čvēn, զնդ. jəni «կին», տանս. fani «նու», հյ. կին բառերի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 290 կասկածով վերի մեկ-նութեամբ։ Justi, Litt.-Blatt. 1883, էջ 63 նաև թրք. [arabic word] qain ևև կիւրին. qe-lit' «քենի»։-Հիւնք. յն. ϰαινή «նոր» բառից։ Հիւբշ. 503 որովհետև հնխ. svenyo-պիտի տար *քինի, ուստի ա-ւելի ենթադրում է քենի<*քեան <հնխ. svesanyo-ևն։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] kana «մէևի որդու կամ եղբօր կինը» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 692)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ակն. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Մշ. Ննխ. Շմ. Ռ. Սեբ. Տիգ. Տփ. քէնի, Ջղ. քենի, Վն. ք'էնի, Ղրբ. քէ՛նըէ. Մկ. քէնը, Ագլ. ք'm՛նի։
Քոյր հարսին՝ քենի կոչի փեսային. քենի. իտ. (որք նշանակեն եւ զքոյր փեսային, եւ զկին եղբօրն)
uncle (mother's brother).
• (-ռտյ, -ռեաց) «մօրեղբայր» Ղևտ. ի. 20. Խոր. Յհ. կթ. Արծր. Մխ. դտ.։
• Աւետերեան, Քերակ. 1815, էջ 221 և Էմին, Քերակ. էջ 40 քոյր բառի քեռ սեռականից։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 656 և Arm. St. § 294 ի մաս-նիկով քոյր բառի՞ց. հմմտ. հպլ. swiri «մօրեղբօր կամ մօրաքրոջ որդի»։ Իսկ Arm. Gr. 504 իմաստի տարբերութեան պատճառով մերժում է կցել քոյր բա-ռին։
• ԳՒՌ.-Ջդ. քեռի, Սլմ. Վն. ք'եռի, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Մշ. Սչ. քէռի, Սեբ. քէ՝ռի, Խրբ. քmռի, Ագլ. ք'm՛ռի, Հճ. քէրի, Մկ. քէռը՛, Զթ. քէռա.-նոր բառեր են քեռակին կամ քեռեկին, քեռանք, քեռկինանք, քեո-մայր, քեռմամա, քեռպապ։
μητράδελφος avunculus. Եղբայր մօր ուրուք. մօրեղբայր. քեռի.
letter, writing.
• «հետահան» ըստ մեկնութեան Համամ. քեր. 279=Երզն. քեր. որից քետա-քերելի, քետագամելի «գրելի, փորագրելի» Թր. քեր. 35 և Երզն. քեր. բոլորն էլ ան-ստոյգ բառեր, որոնց վկայութիւնը և մութ գացատրութիւնը տե՛ս ՆՀԲ։
• ՆՀԲ մեկնում է «քետայ. բառ առառ խադդ «գիր, գրուած», որպէս կ թրք. քէթ էթմէք գազմագ է փորագրել, քե-րել»։
Բառ արաբ. խադդ. Գիր. դրուած. որպէս եւ թ. փէթ ... է փորագրել. քերել. յոր միտ ասի.
Քետայն բառ է, որ լսի հետահան. (Երզն. քեր.։)
cherethim, archers, bowmen.
• «աղեղնաւոր». մի քանի ան. գամ գործածուած է ՍԳրքում՝ ոփելեթին բառի մօտ. այսպէս Բ. թագ. ը. 18, ժե. 13, ի 7, Գ թգ. ա. 38, 44. Ա. մնաց. ժը. 12 (սեռ. քերեթայն). սրանցից դուրս իբր եբր. բառ յիշում են և մեկնում Կիւրղ. թգ. և Մխ. դտ. 266։
• = Եբր. [hebrew word] kərēti բառն է, որով նշա-նակւում էր Փղշտացիների մի ցեղ. աւելի յե-տոյ սրանք Դաւթի թիկնապահ ընտրուելով՝ բառս ստացաւ այս նշանակութիւնը (Gese-nius1' 365)։ Ոմանք ըստ որում փղշտա-ցիք Կրետէից են գաղթել, մեկնում են ռառս «կրետացի». սակայն հաւանական չէ։ Ու-րիշներ համարում են «արքունի դահիճ» (բառ. Ս. Գրոց էջ 554), որ նոյնպէս ուղիղ չէ։ Մեր բառը ծագում է յն. ὄ χερεϑί տառա-դարձութեան վրայից (այլ ձձ. γελεϑὶ, γε-ρεϑϑει, χορεϑϑει, γερηϑϑι), որից երևում է որ հայերէնի մէջ ն որոշեալ յօդ է (յն. 6) և բուն բառն է քերեթի <յն. χερεϑί։-ԱՃ.
Բառ եբր. որպէս Աղեղնաւորք.
grey hound.
• «որսի շուն, բարակ» Վստկ. 222. գրուած քերծ, քերց Վրդ. առ. 87, յգ. քերծեր անդ՝ 93։
ՔԵՐԾԷ կամ ՔՐԾԷ. Ազգ շան՝ բարձր ոտիւք, երագընթաց, որսորդ. բարակ որսական.
Յաղագս քերծէոյ։ Զքրծէին այսպէս ընտրէ՛. զվերջքն բարձր քան զյառաջքն, ճվերոյն երկայն, եւ ի վիդացն ի վայր հաստ եւ կարճ. (Վստկ. ՟Յ՟Լ՟Դ։)
cf. Քթթելիք.
• «աչքը բանալ փակելը, ակնթարթ» Մագ. Հին քեր. Նար. Ոսկիփ. Վրդն. ել. և ծն. որից քթթել «աչքը թարթել». Եզն. Խոր. Յհ. կթ. քթթելիք Ոսկ. ա. տիմ. քթթումն Եփր. երաշտ. Երզն. քեր. անքթիթ, անքթթե-լի Խոր. Յհ. կթ. անքթթական (նորագիւտ բառ) Պրպմ. էջ 45։
• Տէրվ. Allarm. 12 և Մասիս. 1881 յուլ. 4 արմատը քիթ, իբր լտ. quatere «ցնցել», սանս. čyut «կաթկթիլ»։ Հիւնք, անքոյթ և գայթ բառերից։
Զի թէ քթթումն մի ականլ ժամանակ ասի, ո՞րչափ եւս արտաբերութիւն բանին լեզուաւն. (Երզն. քեր.)
Զբազմութիւն ազգաց արար յական քթթման. (Եփր. երաշտ.։)
Ական քթիթ մի բաւական է տեառն՝ առնել իմաստուն։ Թէ ումեք ակնարկէ, ազդումն լինի շարժման ի քթիթս. (Վրդն. ել. եւ Վրդն. ծն.։)
nose;
— կենդանեաց, snout, muzzle;
մեծ, փոքր, սրածայր, շրջեալ, տափակ —, a large, big or bottle, little, pointed, turned up, snub or fiat nose;
զ—ս, ի վեր տանել, to turn up the nose, to look scornful, haughty;
այսրէն ընդ ս-ն դառնալ, to get into the nose, to go the wrong way in swallowing.
• = Հֆրանս. quite, ֆրանս. quitte նոյն նշ.։ -Հիւբշ. 391։
• (ի-ա հլ. յետնաբար) «մարդու քիթ, անասունի ցռուկ» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. մ. ա. 17. Եփր. Թուոց. «որևէ բանի ծայրը» Վստկ. 72 (Չուանի քիթն). որից քթափող Փիլ. լին. Վստկ. մեծաքիթ Յայսմ. քթեր «պտուղի ծայրերը» Վստկ. (տե՛ս և առանձին քթեր). երկայնաքիթ Յայսմ. Դամասկ. նրբաքիթ Եպիփ. բարոյ. շնքիթ «շան դունչ» ԱԲ. տափաքիթ Խոր. չափքիթ «կոկիկ քիթ ունե-ցող» (նորագիւտ բառ) ՀԱ 1921, 51. քթմթալ «օիթը այս ու այն կողմ քսել հոտոտելու համար»? Վրդ. առ 65. քթատ (գրուած քի-թահատ) Վրդ. առ. 53. քթախոտ (նոր բառ)։
• Klaproth, As. pol. 103, 144 սամոյէդ. hiīde, hüde։ Տէրվ. Altarm. 12 տանս. č̌yut «կաթկթիլ, հոսիլ», čyu «վազել, հոսիլ» բառերի հետ. հմմտ. նոյն ար-մատից տանս. čyuti «յետոյք, սրբան» Հիւնք. խիթ և խութ բառերի հետ։ Bugge KZ 32, 87 թուշ. qit «խլինք» բառից փոխառեալ։ Patrubány 1) SA 1, 196 հնխ. sveido «քրտնիլ» արմա-տից. ինչ. յն. ῥἰς «քիթ»
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Զթ. Կր. Հճ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. քիթ, Ասլ. քիթ, քի*, Վն. ք'իթ, Մշ. քիտ, Գոր. Ղրբ. քէթ. Ակն. Խրբ. Հմշ. Մկ. Ջղ. Տիգ. Տփ. քինթ, Յղ. քէնթ, Ագլ. քայնթ, Սվեդ. քէնթ. -թըր-քախօս հայերից Ատն. քընթ (Արևելք 1888 նոյ. 9).-Ղրբ. գործածւում է յգ. քթեր ձևով. նոյնը գտնում ենք նաև Բուզ. ե. 3՝ Ընդ քիթս նորա, Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 109՝ Չտեղի ջնչառու քթացն։-Նոր բառեր են քթկալ, քթածակ, քթահազ, քթառ, քթաւր, քթատել, քիթառնիչ, քիթբլուկ, քիթկախ, քթապինչ, քթատանկ ևն։
Արկից կարթ ի քիթս քո։ Եթէ կապիցե՞ս անուր ի քիթս նորա։ Իբրեւ գինդ ոսկի ի քիթ խոզի. (՟Դ. Թագ. ՟Ժ՟Թ. 28։ Յոբ. խ. 21։ Առակ. ՟Ժ՟Ա. 22։)
Ելանէր ծուխ ի քթաց եւ յակընջաց եւ ի բերանոյ նոցա. (Հ. կիլիկ.։)
space between the tips of the thumb and forefinger;
or.
• , ի-ա հլ. «բթամատից մինչև ցուցա-մատի ծայրը եղած բացուածքը» Ես. խ. 12. Եզն. փիլ. ել. բ. Նար. խչ. որից վեցա-քլեան Փիլ. ել.։ (Նշանակութեան մասին մի դիտողութիւն տե՛ս թիզ բառի տակ)։
• Meillet MSL 10, 270 սանտ. kara-«ձեռք», karásna «նախաբազուկ» բա-ռերի հետ՝ իբր հնխ. *kēlā-ձևից։ Յի-շում է Հիւբշ. Anz. 10, 49։ Կրկնում է Pokorny 1, 517 հնխ. qšer-«շինել» արմատի տակ Pedersen KZ 39, 377 անունով և մերժում։ Հիւնք. գիլ, գլորիլ բայից։ Lidén IF 44, 191 քաղել բառի հետ միասին կցում է հբգ. gihalon «հաւաքել» բառին։ Պատահական ամա-նութիւն ունին ասոր. ❇ kailā «չափ», [syriac word] akknl «չափեալ է», պրս. [arabic word] kilak «ճկոյթ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Բլ. Խտջ. Մշ. քիլ և Սվեդ. քէլ՝ նշանակում են «քիլ, այն է բթամատից ցու-ցամատ բացուածքը», իսկ Ալշ. Մշ. թիզ, Սվեդ. թէզ «բթամատից մինչև ճկոյթ բա-ցուածքը»։-Բառիս ձայնդա՞րձն են ներկա-յացնում Ագլ. գէղ և Ղրբ. Ղրդ. կէղ «թիզ», որոնք իրար հետ միանալով ենթադրում են գեղ նախաձևը. հմմտ. շիլ և շեղ։
• «մատնիչ, քսու, բանսար-կու» Ոսկ. մ. գ. 16. Յհ. կթ. 17, 147, 149, 186. Ոոռել. հրտր. Էմ. էջ 122. Սամ. անեց. 92 (ըստ ձձ)։
• ՆՀԲ «նմանութեամբ քլի, որաէս մատ-նիչն ի մատնէ... Լծ. և լտ. calumnia-tor»։
δράξ pugillus παλαιστή, σπιθαμή palmus . իտ. quarta. (որպէս չորիր մասն կանգնոյ) Չափ տարածութեան ի ծագէ բոյթ մատին ի ծայր ցուցամատին ի բանալ երկոցունց, փոքր քան զթիզ միով յօգուածով ցուցամատին. իսկ ըստ երկրաչափից է ութ մատնաչափ, կամ երկու երկրաչափից է ութ մատնաչափ, կամ երկու ուղուկ, գոյզն ինչ փոքր քան զքիլ բնական.
ՔԻԼ կամ ՔԻՂ. (նմանութեամբ քլի, որպէս մատնիչն ի մատնէ) διάβολος, συκοφάντης criminator, calumniator προδότης proditor. Բանսարկու, քսու, զրպարտիչ. մատնիչ. (լծ. եւ լտ. քալումնիադօռ) բան խառնօղ.
Իբրեւ զմատնիչ եւ զքիլ եւ զտարագիր արտաքս ելանել. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
Քիլք ոմանք չարաբանք։ Քիլքն անօրէնք։ Զքիլսն չարաբանս։ Յընտանեաց տանն քիղք չարաբանք ի վերայ յարուցեալ նորա՝ բամբասանս ապիրատս յօգէին. (Յհ. կթ.։)
Քիլք ոմանք ի նոյն տանէ երեւեալ ստայօգ բանիւ։ Զքիլսն չարաբանս եւ այլն։
aliment, food.
• , ի հլ. «կերակուր». ունի միայն Նոնն. 18, որ յիշում է պատահաբար՝ Ա-քիլլևս բառի ստուգաբանութեան առթիւ. «Աքիւղղևս անուանեցաւ, իբր ոչ հաղորդեալ բիղոսի, քանզի քիղոս սովորական կերա-կուրս է»։
• = Յն. χιλός «չոր կամ դալար խոտ» (չի նշանակուած «կերակուր»)։-Հիւբշ. 388։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ, որ յիշում է նաև յն. χὸλος «հոյզ»։
Բառ յն. խիլօ՛ս. χιός pabulum, alimonia. Կերակուր. խիւս. բուտ. ճարակ. որպէս եւ խիւլօ՛ս, χυλός, χυμός succus. հոյզն ( եօզ ) ուտելեաց.
Աքիւլեւս անուանեցաւ, իբր ո՛չ քիղոսիւ սնեալ. քանզի քիղոս սովորական կերակուրս է. (Նոննոս.։)
chimera.
• = Յն. χίμαιρα, որից iև ֆրանս. chimère «եղջերուաքաղ»։-Հիւբշ. 388։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
Ձիացլուցն եւ քիմեռացն։ Սպանցէ զքեմեռն ... այնու երիվարաւն սպան զքիմեռն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Նոննոս.։)
frigid zone.
• = Յն. χειμέροιν «ձմեռնային»։-Հիւբշ. էջ 388։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
palate;
liking, caprice, fancy;
ընդ քմաց, by whim, humorously, capriciously, fantastically;
ի քմաց, according to one's fancy, liking;
ընդ քիմս ժպտիլ, to laugh constrainedly, from the teeth outward;
լեզու նորա ի քիմս իւր կցեցաւ, his tongue clove to his palate.
• . ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գոր-ծածուած) «բերնի առաստաղը» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 41. Եփր. աղ. որից ի քմաց «ըստ հաճոյս» Բուզ. ե. 38. Ոսկ. լհ. ա. I. քմա-զարդ Ագաթ. Արծր. քմազարդութիւն Մագ. քմակից Երզն. և Թր. քեր. օձաքիմ Մանդ. էջ 217. քմծաղրել «քթի տակից խնդալ» Վրք. իլար. 92. Սմբ. պտմ. 82. քմական, քմահաճ, քմահաճոյք, քմծիծաղ (նոր բառեր).
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. kxm-«ներս քա-շելով կուլ տալ» արմատից, որի այլ ժա-ռանգորդներն են սանս. cāmati, čámati «կուլ տալ», čamasá-«բաժակ», camu «սկաւառակ», պրս. čam «ուտելիք», čami-dan «խմել», kām (*kšom-) «քիմք», աֆ-ղան. kūmai «քիմք», օսս. cumun «կուլ տալ», յն. τέμνοντα «քամել, ծծել»? ն. իսլ» hvoma (*k'ēmō) «կուլ տալ», hvama «որ-կոր, կոկորդ» (Pokorny 1, 514, Boisacq 954)։ Հյ. քիմք-քմաց ենթադրում է հնխ. ktēma-։
• ԳԴ պրս. [arabic word] kām «քիմք» բառի հետ։ ՆՀԲ նպև տճկ. խըմխըմ «ռնգախօս»։ Böttich. Arica 35, 29, Տէրվ. Altarm. 31 և Հիւնօ. պրտ. kā̄m «քիմք»։ Peder-šen, Հայ. դր. լեզ. 10 հնխ. ghema ձե-ւից. հմմտ. լիթ. gomurys, հբգ. gou-mo, գերմ. Gaumen, հանգլ. góma, հհիւս. gómr «քիմք», թերևս նաև յն. χήμη «յօրանջ». հյ. սպասելի էր *գիմք, որ յետոյ վերջաձայնի ազդեցութեամբ և կամ ըստ Patrubány ՀԱ 1906, 347 քիթ բառից ազդուելով՝ դարձել է քիմք։ (Յիշում է կասկածով Pokorny 1, 565)։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 20։ Մառ 1) ЗВО 22, 92 ելամ. kik «երկինք», kamra «երկնակամար». վրաց. կիմկիմելի «երկինք» բառերի
• հետ՝ յաբեթական արմատից. 2) ЯՓ. Cборн. 2, 148 վրաց. գեմո «ճաշակ» բառի հետ յաբեթական kam «երկինք» արմատից, որից նաև կամար։ Ղա-փանցեան, Հաբեթական լեզվ. էջ 13 ետր. kiw և ուտ. gib բառերի հետ, ո-րոնք նշանակում են «երեք»։
• ԳՒՌ.-Զթ. Սեբ. Տփ. քիմք, Մրղ. քիմք, Մշ. քիմք, կմունք, նոր բառեր են քմէն Բլ. «ըստ քմաց», քմօք Զթ. «ըստ քմաց», քմքա-ծիծաղ Ղրբ. «քմծիծաղ», քնձղտալ Մշ.= քմցխտալ Ախք. Շիր. «քմծիծաղ տալ», քըմ-ծռել Մն. «մէկին ծաղրելու համար քիթը բերանը ծռմռել»։
պ. քէամ. (որպէս եւ ռմկ. խըմխըմ է քմիխօս). λάρυγξ faux, guttur եւ ὐπερῴα palatum. Առաստաղ կամ վերնայարկք բերանոյ՝ ճաշակռու զոյգ ընդ լեզուի եւ կոկորդի՝ կից ընդ ռընգունս հոտառուս.
Միտք զբանս քննեն, եւ քիմք զկերակուրս ճաշակեն։ Լեզուք նոցա ի քիմս իւրեանց կցեցան։ Կցեցան լեզուք գիեցիկ մանկանց ի քիմս իւրեանց ի ծարաւս իւրեանց։ Քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո քան բերանոյ իմոյ.եւ այլն։
Զի հարցէ հոտ նեխոյն ի քիմս ձեր. (Եփր. համաբ.։)
Իբրեւ զգառհահոտ ծծումբ ի քիմս քո ծանրանան. (Կլիմաք.։)
Իմանալի վիշապին առ ի կորուստնմա կարթ ի քիմս եղէց. (Անյաղթ բարձր.։)
Լինի նոցա իբրեւ կեր ի քիմս կարթի (յն լինի նոցա խայծ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։)
few, some;
cf. Սակաւ.
• «նուաց. սակաւ» Վրք. հց. ա. 616. Անսիզք 21, 47, 73. Լմբ. կան. բենեդ. որից քչիկ Սմբ. պտմ. 60, 105. Վստկ. 21. նոր գրականում և բարբառներում քչանալ, քչու-թիւն, քիչտր, քիչկեկ, քչակեր, քչկապաշար։
• = Պրս. [arabic word] kic «քիչ, նուազ, փոքր», որ կարելի է բնիկ թաթարական բառ է. հմմտ. տճկ. [arabic word] kučuk «փոքր», եաքութ, kuč-čugui «մի քիչ, փոքրիկ», չաղաթ. kičik «փոքր», թթր. [arabic word] kičik, քոյբալ. kit'ik «փոքր, մի քիչ», հունգ. kis, kicsi «փոքր» ևն։-Հիգշ. 278։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), էջ 663։-Karst, Յուշարձան 423 ույգուր. kecik, kičik «փոքր»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Մրղ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տփ. քիչ, Մկ. քիչ, չիչ, Մշ. քին, Սվեդ. քէչ «քիչ», իսկ Մրղ. մէշ «մի քիչ» ձառում է մի փշուր ձևից, ինչպէս ցոյց են տալիս մէշու, մէփշու միջին ձևերը (տե՛ս փշուր բառի տակ)։
• ՓՈԽ.-Հալ բոշ. կիչ «մի քիչ բան, մի փոքրիկ բան», կիչակ «ոչինչ, բոլորովին, սատանայ»։
Քիչ խօսելով, եւ իմաստութեամբ, եւ ցած ձայնիւ. (Լմբ. կան. բենեդ.։)
kind of chalk or whiting.
• «կաւ՝ զոր ծեփեն ի վերայ պնակտի գրելւոյ». իբր ռմկ. բառ ունին միայն ՆՀԲ և ՋԲ. արմատ քսել «զօծել, մածնուլ» բառի որ հների մէջ գործածուած չէ, բայց կենդա-նի է արդի բարբառներում. հմմտ. քսել, քսուիլ Պլ. «շփել, շփուիլ», քիսիլ Ալշ. Ապ. Բլ. Խլ. Մշ., քիսնալ Բլ. «պատահիլ, հանդի-պիլ, իրար քտուիլ». քիսնել Ապ. «ընդհարու-ել, իրար դիպչիլ»։ Մի քիչ հնից ունինք Զքր. սարկ. Ա. էջ 51 Քսէին զստորոտ հանդերձի նորա յերեսս իւրեանց։-Տե՛ս քիստ բառի տակ։
(որպէս թէ՝ քսելու բան մը) Վարի ռամկօրէն որպէս Կաւ՝ զոր ծեփեն ի վերայ պնակտի գրելւոյ. որ եւ թ. քեշ.
Այլ անյայտ է բան գրոցն Վաստակոց. ՟Յ՟Ե.
Ա՛ռ որձ քիս, եւ իշու զաջ սմբակն, եւ այլն։
awn, beard of corn.
• , ո հլ. «ցորենի հասկը պատող փը-շոտ մազերը» Վեցօր. 87, 88. Եփր. գ. Կոր. 122. Նիւս. կազմ. գրուած է քիս Տաթև հարց. 217. քիզ Բառ. երեմ. յաւել. 572, ո-րից մանրաքիստ Դամասկ. քստումն «փշա-քաղումն, մազերը փուշի պէս տնկուիլը» Եզն. քստմնիլ (կամ կրճատ քամնիլ) «մազե-րը փուշ փուշ լինել, սոսկալ» Յոբ. դ. 15. Դ. մկ. զ. 15. Եզն. քստմնելի (գրուած քամնելի) Նար. երգ. 344. Լմբ. իմ. քստմնածածան (ջրերի վէտվէտման համար ատուած) Ներբ. յորդ. 12։
• Lag. Urgesch. 905 զնդ. xvāsta «կե-րակուր»? Տէրվ. Altarm. 15 սանս. ka-sāyā, յն. ϰνήϑω, լտ. carduus «ուղտա-փուշ» բառերի հետ՝ սանս. kaš «զօծել, քսել, քերել»=հյ. քսել արմատից։ Հիւնք. կուշտ բառից։ Petersson 1) IF 34, 243 յն. σίστρος, σῖτος «մի տեսակ բոյս, ցորեն» բառերի հետ ևն. 2) KZ 47 288 միացնում է տանս. késara. ke-ça, լտ. coesaries «մազ, գէս» բառերի հէլր։
• ԳՒՌ.-Երև. քիստ, քիստղ (վերջինը տե՛ս Տեղեկ. ինստիտ. 2, 103), Մշ. քիստ, քիս, Հմշ. քիսդ, Ղրբ. քէստ, Ագլ. քայստ, Ջղ. քէստխ, (գիւղերը՝ քիստխ), Խրբ. Մկ. քիս, Սվեդ. քէս. բոլորն էլ «ցորենի քիստ». իսկ Գնձ. քիստ նաև «ձկան կամ օձի փուշ»։-Նոր բառեր են անքիս, քստախոտ «մի տե-սակ խոտ»։
eaves-lath, penthouse, cornice;
— տան, eaves of a house;
— քարայրի, entrance to a cavern, mouth of a cave;
ընդ քուաւ, under cover, sheltered.
• , ի-ա հլ. (գրծ. քոաւ Կոչ. 280, թե-րևս սխալ է սեռ. քուոց Վեցօր. 97) «շենոև կտուրի եզրը, դուրս կարկառած մասը, քարայրի եզր» Կոչ. 280 (վեց անգամ), Լծ. փիլ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 55 (այլ ձ. ի ցուս), 5ձ. որից քուտր Խոր. Արծր. հրտր. Պատկ. էջ 19. քուքատակել Նար. քուաքատակեայ «քուաւոր ձև ունեցող» Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 230, քարաքուի Մանդ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. skēn-արմատից, որի վրայ մանրամասն տե՛ս խուղ բառի տակ։ Զանազան ձայնաբանական օդէնոնև-րով նոյն արմատից ստացւում են խուղ, ցիւ, քիւ, վերջին երկուսի համար հմմտ. քաղ և ցել։
• ՆՀԲ լծ. պրս. քէհֆ (իմա՛ արաբ. [arabic word] kahi «քարայր»)։ Տէրվ. Altarm. 172 և Նախալ. 112 հնխ. sku-«ծածկել, պատել» արմատից. հմմտ. սանս. sku, յն. σϰῦτος «մորթ», լտ. scutum «վա-հան», ob-scurus «մութ» ևն. ըստ ալամ առաջին ուղիղ մեկնիչը ինքն է։ Հիւնք. քուեալ բառից։ Մառ, Гpaм. др. aрм. 29 հայր դնում է իբր *quw
Յարկ վիմին ասէ, որ յայնժամ յառաջ քան զդուրս եւ ի վերայ դրանց քիւըն գերեզմանին ունէր ... բայց այժմ ոչ երեւի քիւըն քանզի քանդեյաւ քիւն վասն զարդու ... Ընդ քուաւ վիմին ասէ՝ առաջ պատուարին. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
wedge, ingot.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ բայց առանց վկայութեան) «գուղձ, մետա-դի՝ ոսկիի կամ արծաթի կտոր» Սեբեր. 168. Մանդ. էջ 116։
• Տէրվ. Altarm. 65 հբգ. sweizjan «քրտնիլ, մետաղ հալեցնել», յն. σιδ--ηρος «երկաթ», սանս. svidita «հա-լեալ», svēdani «երկաթեայ տախտակ» բառերի հետ։ Հիւնք. քածաւար-ոտ բա-ռից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 դնում է գուղձ>քուծ ձևից, որ գալիս է թրք. քիւչէ հոմանիշից։
Սակաւ ինչ քծուար յերկաթոյ։ Որ զքծուար երկաթոյ գողանալ մտաբերէ, նա թէ եւ ոսկւոյ պատահէր, ոչ ակնածէր. (՟Զ։ Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)
watch, ambush;
in watch.
• «դարան, թշնամու դէմ լարուած թակարթ» Սմբ. պտմ. 86, 89. Ուռհ. էջ 25, 32. Զքր. սարկ. Բ. 94. սխալ գրչութիւն է թւում Կեղծ-Շապհ. 32 քիմի։
• = Պրս. արաբ. [arabic word] kamūn, քրդ. kemin «դարան, ծուղակ». կարծեմ բնիկ տեմական բառ է. հմմտ. առսոր. [syriac word] kəmmānā «թա-կարթ», [syriac word] kəmen «թակարթ լարած», [hebrew word] kamānā «թակարթ լարող», [syriac word] kaminā «դարանակալ» ևն։-Հիւբշ. 278։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Հիւբշ, ZDMG 35 (1881), 663։
Հրամայեցաք քմինս գնել, եւ մահու գործեցաք նոցա։ Կայր ի քմին յիսուն արամբք։ Բազում զօրօք ի քմին կայր։ Կացուցանէր քմինս ի բազում տեղիս. (Ուռհ.։)
lyre;
viol, harp;
Lyra;
— հարկանել, to play on or sound the lyre.
• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի հլ. կայ նաև գըծ. քնարեաւք Իրեն. 12) «թելաւռո մի նուագարան. նոր գրականում իբր ֆո. lyre» ՍԳր. Սեբեր. որից քնարական Եւագր. քնարահար Ոսկ. ես. Եւս. քր. Յայտ. ժդ. 2. քնարերգ Յայտ. ժը. 22. քնարերգակ Առ որս. հոգիաքնար Տօնակ. մարմնաքնար Բէոդ. խչ.։
• = Ասոր. [syriac word] kennārā «կիթառ», որ և արամ. [hebrew word] kinnārā, եբր. kinnōr, արաբ. [arabic word] kirān, օ [arabic word] kannāra, ո-րոնցից փոխառեալ են նաև եգիպտ. ken-noru և Փիւնիկէի վրայից անցնելով՝ յն. ϰινύρα, ϰιννύρα, լտ. cinyra (Boisacq 457) ևն։-Հիբշ. 319
• ՆՀԲ յիշում է եբր. յն. և լտ. ձևերը։ Lag. Arm. Stud. § 2371 եբր. բառի հնագոյն ձևն է համարում։ Տէրվ. Altarm. 70 եբր. և արաբ. ձևերը։ Մար-տիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. kiniras «քնար», որ անշուշտ սեմականից է փոխառեալ։
• ՓՈԽ.-վրաց. ჭნარი քնարի «րնար. տա-ւիղ», მეკნარე մեքնարե «քնարահար», მე-ჭანარე մեքանարե «փողահար», მეკნარეობა մեքնարեռբա «քնար հարկանել»։
• «մի տեսակ ծառ». առանձին չէ գործածուած, բայց սրանից են քնարուկ «անուն ծառոյ և պտղոյ» (ընկոպի, նուշի, հաճարուկի, թութի և նուռի հետ յիշուած) Ագաթ. քնարենի «մի տեսակ ծառ» (տե՛ս ՀԲուս. § 3199)։
• = Պրս. [arabic word] kunār «մի տեսակ ծառ և նրա պտուղը. արաբ. sidr, լտ. zizуphus spina Ghristi փշոտ բոյսը» կամ ըստ Շառ-դէնի «հոյն». նոյնը նաև արաբ. [arabic word] kunār, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 101 պարսկերէ-նից փոխառեալ է համարում և որի տառա-դարձութիւնն է հայ Բժշկարանների յիշած քունար ձևը (տե՛ս ՀԲուս. § 3209. որ Տիրա-ցուեան, Contributo § 298 դնում է «pa-liurus spina Christi Mill.»)։ Սակայն ու-նենօ նաև ասոր. [syriac word] kennārā «lotus ծաղիկը. 2. զկեռենի», որ Brockelm. Lex. syr. 161 դրած է նախորդ «քնար» բառի հետ։ Մեր ձևը կարող է գալ թէ՛ ասորուց և թէ պարսկից։-Աճ.
• Աճառ. ՀԱ 1908, 121 դնում է պրս. kunār ձևից, ԳԲ էջ 1375 միացնում է պրս. քիուքնար «խաշխաշի գլուխ, խո-ոակ» բառին և մեր բառին էլ այս ի-մաստն է տալիտ։ Նորայր ՀԱ 1923, 169 պրս. kunār։
Ջնար. կիթառ. տաւիղ. սաղմոսարան. փանդիռն. բարբուտ. նուագարան բախողական՝ աղեօք կամ լարիւք եւ թիլիւք կազմեալ յայլեւայլ ձեւս. սանթուռ, քեմանչէ, թամպուռա, պէրպուտ, հարբա. եբր. քիննօռ, նէպէլ. յն. քինի՛ռա, քիթա՛ռա, նա՛վլի. լտ. ջինիռա, ջիթա՛ռա. լիռա. նապլա . κινύρα ginyra κιθάρα λύρα lyra νάβλα, ναύλη nabla βάρβιτον, -ος barbiton ὅργανον organum.
Սրինգ եւ թմբուկ եւ փող եւ քնար։ Երգեսցէ քնարաւն, եւ դիւր լիցի քեզ։ Առնոյր դաւիթ զքնարն, եւ նուարգէր ձեռամբ իւրով։ Արուեստականօք թըմբկաց եւ քնարաց։ Նա է հայր՝ որ եցոյց զերգս եւ զքնարս։ Երգովք սաղմոսաց, տաւղօք եւ քնարօք, եւ թմբկօք եւ ծնծղայիւք եւ փողովք.եւ այլն։
Չէր բամբասանաց քնարն, եթէ քնարաւն՝ Այստուածոյ երգս քո մատուցանէր։ Ոչ քնարաւ փողս հարկանեն, եւ ո՛չ փողով քնար։ Ի ձեռն սաղմոսերգուին քնարի։ Եօթնազի յարմարեալ քնար՝ եօթն անգամ յաւուրն նուագէր տեառն. (Սեբեր. ՟Է։ Նիւս. կազմ. ՟Թ։ Պրպմ.։ Եպիփ. սղ.։)
Այլաբանութեամբ ասի.
Արարիչն միաբանեաց (զհոգի եւ զմարմին) իբրեւ քնարահար ընդ քնարի, զի շարժեսցի եւ շարժեսցէ զակն ի տեսանել, զռնկունս ի հոտոտել, զքիմսն ի ճաշակել, զլեզու ի խօսել, զխելսն յիմանալ. (Եղիշ. հոգ.։)
Սուրբ երորրդութեանդ արժանասցուք լինել քնար միշտ հոգեւոր միշտ հոգթոր հնչմանց. (Նար. տաղ.։)
Հոգեշարժ քնարիւք զքեզ բարեհամբաւեմք։ Քնար ամենասուրբ հոգւոյ՝ ամենիմաստն պօղոս։ Քնար քաղցրախօս՝ աստուածային հոգւոյն. (Նար. կուս.։ Կիւղղ. հռ։ Շար.։)
folds of serpents;
rings or wrinkles in the elephant's trunk.
• ՆՀԲ «որպէս թէ կնճռնոց»։-Տէրվ Altarm. 38 անգսք. knotr, գերմ. kno-ten, լտ. nodus, սանս. gandha «կապ» բառերին ցեղակից։
Իբրեւ օձի քնթռնոցք երեւին ի պատիճն (փղի), յորժամ այսր անդր շրջշրջիցի. (Վեցօր. ՟Թ. յն. օձատեսիլ եւ դիւրաշրջիկ բնութեամբ։)
examination;
ի — առնուլ, to examine, to consider, to ponder;
to argue, to discuss;
ի — գալ, to be examined, criticized;
ի — արկանել, մտանել, լինել, to examine, to study, to criticize.
• (գրուած նաև քննին. անհոլով) «քննութիւն» Ոսկ. ես. 276. Եւթաղ. 174. Եզն. Եփր. ա. կոր. Կոչ. որից քննել ՍԳր. Եւտ պտմ. Ոսկ. յհ. ա. 17 (գրուած է քնընել Իրեն. հերձ. 107). քննական Սեբեր. քննա-յոյզ Ագաթ. հետաքնին Վրք. հց. քննասի-րութիւն Կոչ. քննիչ ՍԳր. Ագաթ. քնճախոն-դիր Մծբ. անքնին ՍԳր. Ագաթ. անքննու-թիւն Եզն. հարցաքննել Ոսկ. յհ. բ. 11. դժուարաքնին Եւագր. խորաքնին Վեցօր. քննադատ, քննադատել, քննադատութիւն, քննադատաբար, քննադատական, քննադա-տօրէն (նոր բառեր)։
• Lag. Urgesch. 51 զնին բառի հետ նայիլ բայից։ Տէրվ. Altarm. 9, 83. Նա-խալ. 50, 71 իբր *քին-քին, կրկնուած քին արմատից =սանս. či «փնտռել, հարցաքննել», զնդ. či «նկատել»։ Հիւ-նք. քուն բառից։ Patrubány SA 1, 212 հնխ. sven-«ձայն տալ» արմատից։ Scheftelowitz BВ 29, 14 արմատը քին (+ին մասնիկ)=սանս. činoti «հետա-զօտել», զնդ. činas «փնտռել». Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 73 կապ չունի, ասում է, յն. τίνω «վճարել, հատուցանել»։ Karst, Յուշարձ. 429 թթր. kūn, čun «փորձ»։ Մառ, Яз. и Лտ. I 238 բասկ. ayčin «առջևը»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 89 զննել բայից։
• ԳՒՌ.-Մրղ. -ննխ. Սեբ. քըննէլ, Շմ. քննիլ, Զթ. քը'ննիլ, Ջղ. քնընել, Ախց. Երև. քնընէլ, Տփ. քնընիլ, Ալշ. Մշ. քնքնել «հարցաքննել», Ղրբ. քնէնք1 «խոր մտածութիւն», որից քը-նինքարար «խորամանկ, նենգաւոր»։-Էն-կիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով քիննէլ-լէմէք» «մի տեղ քննել» (Բիւր. 1898, 866)։
գրի եւ ՔՆՆԻՆ. cf. ՔՆՆՈՒԹԻՒՆ. ἑξέτασις . բայիւ ἑξετάζω, -ζομαι.
Յորժամ քննին (կամ քնին) լինի, ի վերայ հասնիցեն։ Խնդիրք են յաժող կանաց, ի քնին են անպարկեշտ լսողաց (կամ լսելեաց)։ Միտք բազում անգամ ի քննի մտեալ՝ խնդրեն վասն այսր. (Կանոն.։ Մանդ. ՟Ը։ Սարկ. պատկ.։)
Եւ արդ եկեսցուք յիրացն իսկ ի քնին։ Եւ ապա եկեսցուք յայնր ի քնին։ Միտք այսպիսեաց գան ի քննին։ Բանս ի քնին անկանի։ Ի քնին լիջիր մնացելոցն. (Եզնիկ.։ Շ. խոստ.։ Լմբ. սղ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)
Ո՞ւր է՝ որ քննէ ճարտարութեամբ եւ խորագիտութեամբ զքնինս աշխարհիս այսորիկ. (Եփր. ՟ա. կոր.) (որպէս զքննութիւնս, կամ զքննիչն)։
clod, glebe, lump of earth;
obscene word or jest.
• , անստոյգ նշանակութեամբ բառ. մէկ անգամ ունի Զքր. կթ. «Երիտասարդ ոք պակշոտեալ զհետ կուսի՝ ոչ համարձակի իսկ և իսկ մերձենալ, այլ երբեմն ակնարկէ և երբեմն ժպտի, և ապա քնցեղս ընկենու և քարաձիգս *առնէ և միշտ խեղկատակու-թիւնս»։ ՆՀԲ մեկնում է «գուղձ հողոյ, գունձ, քուց, և կամ նմանութեամբ՝ բան խենէշ սիրոյ և քնցատելոյ». Քաջունի, հտ. Բ 118 և հտ։ Գ. 255. «ֆր։ motte, հողի կոշտ»։
Գուղձ հողոյ. գունձ. քուց. եւ կամ նմանութեամբ՝ Բան խենէշ սիրոյ եւ քնցատելոյ.
Երիտասարդ ոք պակշոտեալ զհետ կուսի՝ ոչ համաձկի իսկ եւ իսկ մերձենալ, այլ՝ երբեմն ակնարկէ, եւ երբեմն ժպտի, եւ ապա քնցեղս ընկենու, եւ քարաձիգս առնէ, եւ միշտ խեղկատակութիւնս. (Զքր. կթ.։)
delicate, tender, soft, morbid, pretty, darling, mincing;
puss.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «շփացած, փափուկ մեծա-ցած» Ոսկ. եփետ. իա. և Բ. տիմ. (նոր գը-րականում դարձել է քնքոյշ և իմաստը դէ-պի լաւը հակելով՝ եղել է «նրբին, նազելի, փափուկ»)։ Որից քնքշալ «խեղեփնալ, շփա-նալ» Վրդն. սղ. քնքշել Ոսկ. ա. տիմ. քնքշե-նալ Բրս. մրկ. քնքշական Ոսկիփ. քնքշեցու-ցանել Գէ. ես. Վրք. հց. քնքշիլ Ոսկ. մ. ա. 7. քնքշանք Ոսկ. եփես.։
• Տէրվ. Altarm. 39 կրկնուած է դնում -քու արմատից, որ գտնում է նաևփա-ղաքուշ բառի մէջ և կցում է սանս. ǰus -«հաճոյք զգալ, ախորժիլ, սիրել» ձևին։
• ԳՒՌ.-Ռ. քունքուշ (հացի և այլ նման բաների համար է՝ ասւում)։
μαλακός mollis, effeminatus, remissus ῤᾴθυμος desidiosus βάνασσος illiberalis, inepte magnificus, negligens. Փափուկ. գիրգ. մեղմ. մեղկ. փափկասուն. բարեկեցիկ. Թուլամորթ. պղերգ. նազիք.
Քնքուշ սնանի, գիրգ լինի. (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
cloth;
cover;
drawers.
• «հառուստ» Եւագր. էջ 186 (Սփածանելի քովթանակ (այլ ձ. քոթանակ) քահանայական է՝ մեռանել ախտաւոր ցան-կութեանց վասն գիտութեանն Աստուծոյ). Փիլ. լին. էջ 27 (Ընդէ՞ր թզենւոյ տերևս կա-րեն և քոթանակս).-Լծ. փիլ. մեկնում է «քոթանակս. ծածկոյթս. ասեն թէ վարտե-քըն է», իսկ Հին բռ.=Բառ. երեմ. էջ 333 «քովթանակ. նուարտան, ծածկոյթ»։ Սխալ է գրուած փութանակ Սասն. 16։
• ՆՀԲ «եբր. խէթօն, խէթօնեթ, յն. խի՛թօն, լտ. քիդօ՛նա, թունիգա, յորմէ՝ իտալ. քօ՜թթա»։ Տէրվ. Altarm. 74 թերևս պրս. xaftān կամ xafdān «զին-ւորական վերարկու»։
Կտաւի պատմուճան. շապիկ. բաճկոն. սփապածելի. ծածոյթ. քըթան լաթ. ... յն. խի՛թօն. լտ. քիդօնա, թունիգա. յորմէ իտալ. քօթթիա ).
Քովթանակ եւ նուարատն, ծածկոյթ. (Հին բռ.։)
veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.
• , ո հլ. «ծածկոյթ, երեսի ծածկոց» ՍԳր. Եփր. ա։ Կոր. 71. Եւս. պտմ։ որից քողարկել Ոսկ. յհ. ա. 33. Արծր. քո-ղաձիգ Գ. մկ. դ. 6. քողընկէց Ոսկ. մ. բ. 12. քողաւոր..Շնորհ. տաղ. ևն։ Ս տաստկակա-նով սքող կամ սքօղ «ծածկոյթ»Շնորճ. Բարձր. Մաշտ. որից սքողել Դան. ժգ. 32. Ա. Կոր. ժա. 6. Ոսկ. ես. սքողարկել Ոսկ. եբր. ժե. թևասքողել Գնձ. Շար. ևն, բոլորն էլ գրուած թէ՛ ո-ով և թէ օ-ով. ո՛րն է նախ-նականը՝ յայտնի չէ։
• ՆՀԲ «լծ. հյ. գաղել, գողել, սքողել, յն. քա՛լիմմա»։ Տէրվ. Altarm. 16 ար-մատը սքող, որից ս-ի անկումով՝ քող. հմմտ. գոթ. huljan «պահպանել», մբգ. hulle «քող, լաչակ», լտ. celare «ծած-կել» ան։ Justi, Dict. Kurde 350 քրդ. kol «ճակատին կապելու ոսկեշարք»։ Canini, Et. étym. 120 հյ. կառ «չուան» և քուղ «թել» բառերի հետ գերմ. garn, հոլլ. garen «թել»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 89 կպդվկ. kučeymás «կանանց գրխի թաշկինակ», սանս. çuka «խոյր», լիթ. kuka, ռուս. кикe «կանացի գդաև»։ Տէրվ. Նախալ. 111 իբր հնխ. skar ար-մատից. նոյն ընդ Altarm. բայց Լեզու 1887, 16 մերժելով այս՝ արմատը դը-նում է քող՝ ս տաստկականով։ Հիւնք. ղօղել բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հնխ. sqeu-«ծածկել» արմատից։ Schei-telowitz KZ 53 (1925), 254 սանս. kulāya «հիւսուածք», լտ. colus «իլ», յն. ϰλώσϰω «մանել» բառերի հետ։ Լա-փանցեան, Տեղեկ. ինստ. Բ. 80 քաղել «ծածկել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Ննխ. Ղրբ. Շմ. քօղ. Զթ. քուղ, Սեբ. քէօղ,-յգ. քողք ձևից՝ Վն. ք'օղք, Խրբ. Կր. Ռ. Տիգ. քօխք, Ալշ. Մշ. Պլ. Սլմ. քօխկ, Հմշ. քուխգ,-ր յաւելուածով Երև. Ջղ. քօղր, Տփ. քօ՜ղրը, բոլորն էլ «հար-սի երեսի շղարշ»։-Նոր բառեր են քօղել, քօղքել, քօղքուկ։
Մովսէս արկանէր քող ի վերայ երեսաց իւրոց։ Մինչեւ ցայսօր ժամանակի նոյն քող ձգեալ կայ ի վերայ ընթերցողածոց հին կատակարանաց։ Քօղ արկ զերեսօք իւրովք։ Դու՛ստր բարելացւոց ընկեա՛ զքող քո.եւ այլն։
Եցոյց աստուած, ի բաց բարձեալ զքողն։ Տեսութիւն մերկութիւն, եւ զքող ի բաց բառնալ բութեան. (Փիլ. լին.։)
Նստի առանց քողի՝ բացաւ գլխով. (Եփր. արմաւ.։)
Քող զստուերն արկաւ պատկառանաց։ Զստուերըն քող արկ մերկութեան. (Անյաղթ բարձր.։ Շար.։)
Յայտնապէս պատուիրակ քօղոյ բանիս անջրպետեցաւ. (Նար. մծբ.։)
sister;
nun.
• (հոլովւում է քեռ, քերբ, քորք, քերց, իսկ յետնաբար ռամկահոլով՝ սեռ-տր. քուեր, քըւեր, քօր, քոր, քրոջ, քուրոջ, գրծ. քուերբ, յգ. քեռիք, քըւրց, քուերց) «քոյր» ՍԳր. Եփր. մակաբ. ածանցման մէջ մտնում է հինգ ձևով. ՔՈՅՐ, ինչ. քոյրաթիւ Եփր. ծն. քոյրագիր «քոյր համարուած աղ-ջիկ կամ կին» Կանոն. (Շողակաթ, էջ 45). քոյրգիր Ոսկիփ. քոյրատեաց ԱԲ. մօրաքոյր Ղևտ. ժը. 13. հօրաքոյր Ղևտ. ժը. 12, ի. 19. Եւս. քր. ՔԵՌ-. ինչ. քեռորդի Գծ. իգ. 16, Խոր. բ. 16. Յհ. կթ. քեռայր Խոր. քեռոր-դեակ Կոչ. հօրաքեռորդի Ճառընտ. Մեսր. եր. ՔՈՒՐ-. ինչ. քուրական Եզն. քուրասի-րութիւն ԱԲ. ՔՈՐ-. ինչ. քորորդի Վրդն. պտմ. (ստէպ). ՔՈՒԵՐ-. ինչ. քուերորդի «քրոջ որդին» Լմբ. սղ. և պտրգ. Տօնակ. Մխ. դտ. մօրքուերորդի Երզն. մտթ. 605։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. suèsōr ձևից (սեռ. suesrós>քեռ, suesores>քորք). միւս լե-զուները ունին suesor ձևով. հմմտ. տանս. svásar. զնդ. ❇xvañhar-, պհլ. պրս. ❇xvāhar, քրդ. xōh, xuha, vale, աֆ-ռան xōr. ռեւուճ gvahār, օսս. xore, xo, լտ. soror, ֆրանս. soeur, ռում. sorá, իտալ sorella, գոթ. swistar, հբգ. swester, անգսք. sweostor, գերմ. Schwester, հհիւս. syster, անգլ. sister, կիմր. chwaer, բրըտ. c'hoar, հկորն. huir, նկորն. hoer, hor, հիռլ. siur, fiur, լիթ. sesuó, հպրուս. swestro, հսլ. բռւս. sestra, են (Pokorny 2, 533, Walde 727, Horn § 501, Trautmann 258, Ernout-Meillet 917)։ Հնխ. բառը կազմսած է հա-մարւում sue-«իւր» դերանունից։ Թւում է թէ հնդևրոպականներից են փոխառեալ էստն. վոտյ. sōzar, ֆինն. և վեպս. sizar, լիվ. sozar, մորդվ. sazor, չերեմ. šužar, šožar, որոնք բոլոր նշանակում են «քոյր»։ Յոյնը որ չունի «եղբայր» բառը, չունի նաև այս. բայց նոյն ընտանիքից գիտէ ἐօթ «դուստր» (ըստ Հեսիք.) (Boisacq 262, 682)։-Հիւբշ. 504։
• Klaproth, As. pol. 105 վերի պրս. քրդ. աֆղան. և բրըտ. ձևերի հետ։ ՆՀԲ լծ. լտ. soror, պրս. խուհէր, խահէր. Նանօթ ձևերի հետ համեմատում են
• Peterm. 25, 30, 33, 38, Windisch. 9, Gosche 67, Böttich. ZDMG 1850, 353, Arica 64, 43, Lag. Urgesch. 859, Müller SWAW 35, 194 ևն։ Պատկան. Փորձ 1880 մարտ, էջ 88 գւռ. քուեր ձևը աւելի մօտիկ է համարում պրս. xvāhar-ին։ Չուբինով, Բռ. վրաց1. դը-նում է վրաց. քվիսլի «քենակալ» բա-ռի դէմ։ Հիւնք. յն. ϰοῦეη, ϰούρης «կոյս, աղջիկ»։ Մառ ИАН 1916, էջ 1692 հա-յերէնից է դնում սվան. դաչուր «քոյր»։ (Կապ չունի՞ լազ. դա «քոյր»)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սչ. Տփ. քուր (Ղրբ. կոչ. ա՛քէր), Մկ. ք'ուր, Ասլ. Մրղ. Շմ. Սլմ. քիւր, Վն. քոր (սեռ. քիւրոչ), Ակն. Խրբ. քօր, Գոր. քէր, Երև. Հւր. քիր, Զթ. քիյ, քիր, Հճ. քիլ, Ագլ. ուղ. քույր, սեռ. քվիր, Սվեդ. քայր.-նոր բառեր են քորանք, քուրիկ, քուրուկ, քուր-վօնք։
ἁδελφή soror. (որ է լծ. ընդ հյ. եւ պ. խուհէր, խահէր . Էգ ծննդակից, դուստր ծնողաց եւ քոյր կոչեցեալ եղբարց եւ քերց իրոց. լայնաբար ասի եւ զայլոց կականց ազգականա. որպէս եւ այրն առ պարկեշտ սիրոյ՝ քոյր կոչէ զիւր կին. քուր, քուրուկ, քուրիկ.
Քոյր թովբելայ՝ նոյեմա։ Ասասցես, թէ քոյր նորա եմ։ Ետես ի ձեռսն քեռ իւրոյ։ Լուաւ յռեբեկայ քռէ իւրմէ։ Կին առ քերբ (կամ քեռբ) իւրով մի՛ առցունուս։ Զեղբայրս իմ եւ զքորս իմ։ Ասէ ցնա տուբիթ, մի՛ լցի քեզ տրամութիւն՝ քոյր։ Քո՛յր մեր հարսն։ Քո՛յր իմ հարսն եւ այլն։ Բայց եւ ծնողաց մեր հանդերձ քերբ՝ լիցի յիշումն յաւուր աներբ. (Շ. յիշ. սողոմ.։)
Եղիսաբէթ քոյր յղի է ի ծերութեան իւրում. (Եփր. մակաբ.։)
Գտանին եւ ոլովք ինչ իբր ռամկական.
Որդիք քուեր (այսինքն քեռ) նորա։ Չի՛ք քաղցր սէր՝ որպէս քըւր առ եղբայր։ Ըմբռնեալ էր զմիտս առն քըվերն նորա. (Ասող. ՟Գ. 38։ Լմբ. ովս.։)
եղբօր եւ քօր որդին։ Որդիքն եւ որ ժառանգեն զնա հանդերձ քուերբն. (Մխ. դտ.։)
Եղբարս եւ քեռս. (Եփր. աւետար.։)
Քեռիք (իբր քորք). (Կանոն.։)
Քրոջ կամ քուրոջ քո։ Տղայ քրոջդ։ Ի կերպարանս քուրոջ։ Զտղայ քուրս քո որբ։ Եղբօր քո կամ քոր (քեռ) քո։
ՔՈՅՐ. նմանութեամբ, ըստ ոճոյ եբր. եւ յն.
corus, bushel;
strike.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն ռեռ. -ի) «չափ է, իբր 10 արդու եամ 3Ո գրիւ» ՍԳր. գրուած քուռ Կանոն. Յս. որդի։
• = Յն. χόρ և աւելի սովորական՝ ϰορος «մև տեսակ չափ». փոխառեալ է ինքն էլ (Boi-sacq 497) եբր. [hebrew word] kor բառից, որի հետ նոյն են արամ. kor, ասոր. [syriac word] kor, արաբ. ❇ kurr, այն է «չափ ցամաքե-ղէնների»։ Բուն աղբիւրն է ասուր. [other alphabet] gur-ri կամ. [other alphabet] gurru կամ [other alphabet] gur-ru-u «ցամաքեղէնի, ցորենեղէնի և արմաւի մե-ծագոյն չափը» (Delitzsch, Assyr. Hndwь. էջ 205, Strassmaier, Alphabet. Verz. էջ 244), սումեր gar (Autran, Sumer. 155)։ Յոյնից է փոխառեալ նաև լտ. corus։-Հիւբշ. էջ 388։
• Հներից Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 31 բառիս համար գրում է. «Ջափ 880 քսեստի լինի քոռ մի և կոչի եբրայեց-ւոցն և ասորւոցն ի Հայոց առեալ (I)... և քոռն ըստ հելլենականին կորոս լտի»։ Նորերից Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 189 եբր. քօռ բառից։ ՆՀԲ եբր. յն. և լտ. ձևերը։ Տէրվ. Altarm. 70 և Հիւնք. 36 եբր.-ից։
որ եւ եբր. քօռ. յն. քօ՛ռօս. լտ. քօ՛ռուս. κόρος corus. Չափ ընդեղինաց կամ արմտեաց, իբր տասն արդու, կամ երեսուն գրուաց.
Կորոս, ըստ հելլենացւոցն եւ եբրայեցւոցն՝ քոռ, որ է երեսուն մոդ. (Անան. չափ եւ կշռ.։)
itch, scurf, scab.
• , ո հլ. «շան բորոտութեան նման չոր բռր» ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. Վեցօր. «ծա-ռի մի տետակ հիւանդութիւն» Մտթ. ևագը. 117. Մտթ. ներբ. 169. որից քոսոտ Ղևտ. իբ. 22. Ոսկ. Կող. 574. Մանդ. քոսոտիլ Եւա-գըր. էջ 132, Բոսութիւն Արծր.։ Նոյն բառն է նտև քոս «մամուռ, գորտնբուրդ» (ՀԲոա. § 3205) Ոսկիփ. ինչպէս ցոյց է տալիս քարա-քոս «քարի մամուռ» Ագաթ. Ոսկիփ. «մար-մրնի սպիտակ քոս» Գաղիան. քոսոտեալ վրան մամուռ կապած» (ծառ) Վեցօր. 97։
• Böttich. ZDMG. 1850, 363 սանս. kaçcha բառի հետ (որ է անշուշտ [other alphabet] ō kaččha «անտառի բացատ, գե-տի ճահճոտ եզերք». երևի ուզում էր ասել սանս. [other alphabet] ō уkatchū «քոս»)։ Pic-tet KZ 5, 336 և Origines 1, 295 սանս. khasa։ Տէրվ. Altarm. 15-16 ըն. ϰνάω =ϰνάσω «քերել, շփել» բայի հետ հնխ. kans արմատից, որ դարձել է հյս քաս> քօս>քոս։-Lidén, Stud. z. Tocharischen sprachgesch. 1916, էջ 15 (անձամբ չեմ տեսած) կցելով քուչ. kāswo «բոր» բառին, երկոսնը միասին ցեղակից է դնում լն. ἐέν «քերել», ἔαίνω «սանտրել», սանս. kaččhū «քոս», հիռլ. cir «սանտր», հհիւս. haddr «վարս» ևն։ Նոյնը կրկնում է Traut-mann էջ 120 հտլ. ceš9, česati «տանտ-րել», լիթ. kasù, kästi «փորել» ռառե-րի տակ։ Հակառակ է Meillet BSL հտ. 22, էջ 60, որ չի ընդունում քոս իբր իրան. փոխառութիւն՝ նախաձայն ք-ի պատճառաւ. հաւանաբար քոս երկա-յացնում է *kosso-։ Մառ ИАН 1919, 395 քոր, քորել բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 112 հնխ. kok'o-ձևից. թադրում է հնխ. k'ok'o-նախաձայնը վերածուած համանմանութեամբ k'-ի։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. քոս, Ախց. Գոր. Երև. խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. քօս, Ագլ. Տփ. բուս, Զթ. քիւս, Հմշ. քէօս, Սեբ. քէօզ. այ-ւուր ունինք միայն քոսոտ, ինչ. Ասլ. քէօսէ-օդ, Տիգ.. քօսուդ «կեղտոտ, անպիտան»։ Նոր բառեր են քոսաղբիւր, քոսմիրուք։ Թըր-քախօս հայերից Ատն. քսնի, քսոտ «քոսոտ, փնթի»։։
• ՓՈԽ.-Վռաղ. ჭარაგოზა քարագոզա «րա-րաքոս»։-Ատանայի թուրքաց և թրքախոս յունաց ու հայոց բարբառով քիս «քոս» (Ա-րևելք 1888 նոյ. 9)։ Ոա. քօս՝ նոյն նշ..
ψώρα scabies. Կեղ մարմնոյ զազիր՝ փուտ եւ չոր՝ հանգոյն բորոյ շան. ասի եւ զայլոց իրաց.
Զհոգիս հարեալ՝ արար խոց եւ քոս. (Գանձ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ բառն)։
cf. Քովթարովթ.
• (սեռ. -այ) կամ ՔՈՎԹԱՐՈՎԹ (գրուած նաև քոթարովթ), տեռ. -այց «խո-յակ, սեան վերնախարիսխ» Դ. թգ. իե. 17, Բ. մն. ռ. 12 (երկ-երկու անգամ)։
• = Եբր. [hebrew word] kaftōr, [hebrew word] koteret, յգ. [hebrew word] kotārot «խոյակ» բառից, յն. χωϑαρ, χωϑეρὲϑ տառադարձութեան միջոցով։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
ՔՈՎԹԱՐ ՔՈՎԹԱՐՈՎԹ. Բառ եբր. խօթար. յոքն. խօթարէթ. χωθάρ, χωθαρέθ chottar, chottareth. Ախաւեղագէս, կամ վերնախարիսխ սեան.
Քովթար պղնձի ի վերայ նորա (սեանն). եւ բարձրութիւն միոյ քովթարայ (կամ քովթարաց) յերից կանգնոց. եւ սաբակ եւ նռնաձեւք ի վերայ քոթարայն (կամ ացն) շուրջանակի։ Ի վերայ խոյակաց սենցն զքովթարովթսն ... Առ ի ծածկել զխոյակս քովթարովթացն. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 17։ ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 12։)
chorepiscopus, rural bishop, suffragan.
• , ի-ա հլ. «փոխ-առաջ-նորդ, առաջնորդական փոխանորդ, գաւառ-ների և գիւղի կրօնական տեսուչ» Եղիշ. Զե-նոբ. Կանոն. (սխալմամբ գրուած քորիսկո-պոս Յհ. կթ. 377), որից քորեպիսկոպոսու-թիւն Բուզ. գ. 14. քորեպիսկոպոսաջոկ ԱԲ.
• = Յն. γωρεπίσϰοπος «գաւառական եպես-կոպոտ». կազմուած է յն. χωρα «գաւառ» և ἐπίσϰοπος «եպիսկոպոս» բառերից։ Յոյնից է նաև վրաց, ჭორებისკობოზი քորեպիսկոպօ-զի։-Հիւբշ. 388։
• Հներից ուղիղ է մեկնում Կանոն. «Քորեպիսկոպոսդ տեսուչ գաւառաց և գիւղից ասի ըստ հոռոմոց»։ Նորերից ուղիղ են մեկնում ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Կացուսցե՛ս այդր ահանայս եւ քորեպիսկոպոսունս (կամ քորեպիսկոպոսս). (Զենոբ.։)
Այս ամենայն եպիսկոպոսք, եւ բազում քորեպիսկոպոսք ժողովեալք յարտաշատ։ Սփռեցան եպիսկոպոսքն յիւրաքանչիւր իշխանութիւնս, եւ առաքեցին զքորեպիսկոպոսս ի եօղս եւ յագարակս. (Եղիշ.։)
cube, die;
suffrage, vote, ball, ballot;
տուփ քուէից, urn, ballot-box;
տուփ քուէիւք, by an unanimous vote;
— արկանել, տալ ձգել, to vote, to ballot, to come to the vote, to poll.
• , ի հլ. (գրուած նաև քուայ, քւայ, քւեայ, քւէ) «կախարդի հմա-յական քար» Ովս. դ. 12. Բուզ. ե. 43. Կա-նոն. «խաղալու վէգ» Ածաբ. աղք. Պղատ. օրին. «խորանարդ» Փիլ. Ճառընտ. Շիր. որից քուահարցութիւն Մանդ. քուական Փիլ. լին. քուէարկել, քուէարկութիւն, քուէ-տուփ (նոր բառեր)։
• = Թերևս փոխառեալ արամ. թալմ. [hebrew word] quwyā «wūrfel, խորանարդ, վէգ» բառից, որ ինքն էլ փոխառեալ է յն. ϰυβειϰ «խորա-նարդ, վէգ» բառից։ Դժուարութիւ է յա-րուցանում նախաձայն q որ պիտի տար կ։
• Աւետիքեան, Մեկն. թղ. Պօղ. Բ. էջ 573 յն. քիպի՛ա «քուեայ, խաղ նար-տից» (որ է սոյն ϰοβεία)։ ՆՀԲ (որից նաև Հիւնք.) նոյն ընդ կիվոս, յն. ϰὸβος, լտ. cubus, արաբ. ka'b «վէգ, խորանարդ, նարտի ուլունք»։ Karst. Յուշարձան 423 թթր. qaya «քար, telowitz BВ 29, 68։
ՔՈՒԵԱՅ կամ ՔՈՒԷ որ եւ ՔՈՒԱՅ. նոյն է ե ԿԻՎՈՍ. յն. քի՛վօս . կամ քի՛ւվօս. լտ. քուպուս. արաբ. քէպ, քէապ. κύβος cubus. Խորհուրդ ձեւ յամենայն կողմանց հաւասար. զար, զարի ձեւ. որպէս եւ ի թիւս նախկին խորանարդ է ութ. զի երիցս երկու՝ են չորք, եւ երկիցս չորք են ութ.
Ջերկոնս իբրեւ զկամար, եւ իբրեւ զքուայ հաստատեաց. (Ճ. ՟Գ.) (իբր միաչափ կիվոս՝ ընդ ամենայն կողմն հաւասար տարածեալ)։
Զերկիր ոմանք ասացին որպէս քուեայ երկեռեան դիմի։ Ի չորեքանկիւնեացն քուեայն է, սա է ձեւ երկրի. (Շիր.։ Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Որպէս ասէ եւրիպիդէս, թէ ինձ պատուեալ լիցի ութերեակն. որ եւ քուեայ առաջին զսա անուանէ յաղագս ուղղանկեանցն քանզի յերկոց քառանկիւնից եւ չորից լծորդաց է բաղկացեալ ութեակն. (Երզն. քեր.։)
ՔՈՒԵԱՅ. σύμβολον, ψῆφος symbolum, lapillus, calculus. Նշանակ բախտի կամ ընտրութեան. վիճակ. եւ Խիճ ամ քար վասն խաղալոյ. զար.
Հոսանուտք եւ առժամանակեայք եւ որպէս ի խաղ քուեայք՝ ա՛յլ երբեմն յայլս փոփոխեալք. (Ածաբ. աղք.։)
cf. Կապիճ.
• = Յն. γουζα, χοῦς նոյն նշ.-Հիւբշ. էչ 389։
• Շիրակացին համարում է եբր. «Չափ վեց քսեստի ըստ եբրայեցւոցն կոչի քուզայ»։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 190 յն. χօῦς-ից Նոյնը Brockelmann, Ուտ. փոխ. բառից, էջ 114։
Չափ վց քսեստի ըստ եբրայեցւոցն կոչի քուղայ, որ է ՟Ժ՟Բ մասն արդուի. (Շիր. չափ եւ կշռ.։)
tow, thread, string, yarn.
• (ո հլ. յետնաբար) «ոլորած դեր-ձան, վուշէ թել» Դատ. ժզ. 9. Փիլ. նխ. բ. 66. Շիր. առ լեհ. սրանից է քղանցք, որ թէև յայտնի է պարզապէս «զգեստի ծայր» նշա-նակութեամբ, բայց բուն նշանակում էր «զգեստի ծայրի այն մասը, ուր խծիպի մի-ջով թելն էր անցնում և կամ ծայրի ծոպա-թելերն էին կախուած, իբր քուղերի անցք». հմմտ. Քղանց կոչէին, այսինքն ծոպք (Երզն. մտթ. 484). հմմտ. նաև խանփուլ։ Այս է ցոյց տալիս նաև Գոր. Ղրբ. քօղ «զգեստի եզերքի կար», որից քղանցաւոր «երկար քղանցք ունեցող» բառը. հմմտ. իԻ քղանցաւորս յոսկեհուռս զարդարեալ և պա-ճուճեալ (Ոսկ. եբր. իը). Արասջիք ձեզ ար-կանելիս քղանցաւորս և ճամուկս դարձիւք (Եփր. օրին.)։
• Klaproth, As. pol. 100 պրս. kewčeh։ ՆՀԲ լծ. կուղ «ոլորք»։ Տէրվ. Altarm. 37 կուղ բառի հետ հնխ. gu արմատից. հմմտ. սանս. guha «թելի ոլորք, թելո ևն։ Canini Ft. etym, 120 հյ. կառ «չուան» և քող «voile» բառերի հետ՝ գերմ. garm, հոլլ. garen «թել»։ Հիւնք. քաղ «այծ» բառից։ Վերի մեկնութիւնը տալիս է Աճառ. ՀԱ 1908, 121, որ և յետոյ Հացունի, Պտմ. տարազի, էջ 117։ Ուղուրիկեան (տե՛ս ԳԲ, էջ 1378 և 1406) պրս. կիւլէ, պիւլիւլէ «կծիկ»։
• ԳՒՌ.-Ղզ. քուղ «ղայթան», Ագլ. քուղ «չուան», Շմ. քօղ «թել», Գոր. Ղրբ. քօղ «զգեստի եզերքի կար կամ երիզ», որից քղել Ղզ. «զգեստի եզերքը երիզ կարել», մրաքուղ Ղրբ. «մուրի մէջ թաթախած լար, որով ատաղձագործը տախտակի վրայ գիծ է քաշում»։
στρέμμα contortum quid, filum, tortum. (լծ. կուղ. ըստ յն. սդրէմմա. ոլորք) Ասղանի. թել ի վշոյ. առասան՝ մանաւանդ նրբաթել. դերձան.
Զքղոյ զյոյժ նրբոյ հրամայեաց տապար սրեալ ի վերայ կախել. (Փիլ. նխ. ՟բ.)
coarse or obscene word, coarse language.
• «անամօթ լիրբ խօսք կամ ա-ռակ» Բրս. մրկ. էջ 68, որ և գրուած քովապ՝ անդ 357։
• ՆՀԲ «թերևս որպէս (արաբ.) հիճապ կամ հիյճա կամ հիճվ»։
Բառ ռմկ. թերեւս որպէս հիճապ, կամ հիյճա, կամ հիճվ. այսինքն Ամօթալի բան, կամ վէճ, կամ հեգնութիւն.
Պիղծ զրոյց, հանելուկ, քուճապ, եւ աւաջ, յիշոցք։ Ծաղրածու եւ խեղկատակութեանն բանք, քուճապ, եւ աւաջ. (Բրսղ. մրկ.։)
light, bay, chestnut.
• «արմաւագոյն, այն է սեւի զարկող մութ կարմիր գոյնով ձի, bai». մէկ անգամ ունի Վստկ. էջ 199. Զճնդիկ տևն և ապա զքումայթն։-ՆՀԲ, ՋԲ և ԱԲ սխալ-մամբ մեկնել են «խարտեաշ, շեկ», որի հա-մեմատ էլ արևմտեան գրականում ոմանք սկսել էին գործածել քումայթ պատանի «խարտեաշ երիտասարդ!» բանաստեղծա-կան բացատրութիւնը։
• = Արաբ. [arabic word] kumait «արմասագոյն մարմնով և սև պոչով ձի». բառիս ընդար-ձակ մեկնութիւնը և քումայթ ձիու նկարա-գրութիւնը տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 323։ Արաբերէնից են նաև պրս. kumait «արմասագոյն ձի, 2. ձի՝ որոյ ոտքն մինչև ի վէգսն և բաշն և ագին սեաւ իցեն. Յ. յա-ճախ գործածութեամբ զինչ լև իցէ երիվար», քրդ. koumeit՝ նոյն նշ. cheval bai (Justi, Dict. Kurde 342)։-Հիւբշ. 278։
• ՆՀԲ տճկ. քումրալ «շէկ» բառի հետ։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. էջ 2377, իբր արաբ. kumait=յն. ϰόμαιϑος «շիկահեր»։
deaconess' stole.
• «սարկաւագուհիների փոքրիկ ուրար». ունի միայն Մխ. դտ. (որ և գրուած քօշկէն, քուչկէն, տե՛ս անդ. էջ 257). նոյնը Սմբ. դատ. 85 գրում է «քուշ կենայ ի յաջ թևն»!
• Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 370 քաշ ռանաևուշտ» բառից։ Հացունի Պատմ. Տարազի 440 թրք. qusaq «գօտի» բա-ռի հետ։
Սարկաւագուհիք ... սքեմ է նոցա ամենայն ինչ հաւատաւորաց, բայց ի ճակատսն խաչ լինի, եւ քուշկէն ի յաջմէ կողմանէ կախ ունելով. (Մխ. դտ.։) (ի լուսանցս գրի, ուրարս, կամ կիսաթիկանոց)։
bittervetch;
cf. Գինձ.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. կայ միայն ւետնառար սեռ.-ի) «ուտելի մի ընդե-ղէն, քրսամն, լտ. orobus tuberolus, ֆրանս. (ըստ Քաջունի, հտ. Գ. 255) sperguleν Վստկ. 56, Բժշ. սխալմամբ նաև գրուած գուշնայ։
• = Արաբ. և պրս. ❇ [arabic word] kušnā «վիգն», որ բնիկ տեմական է. հմմտ. ասոր. [syriac word] ❇ kušnā «ոսպնավիգն». հայ ձևը իբրև շատ յետին բառ՝ արաբերէնից է և ո՛չ թէ ասո-րուց. հմմտ. նաև քրսամն։-Հիւբշ. 319։
• Հիւբշ. յիշում է ասոր. բառերի շար-քում, բայց ընդունում է որ արաբերէ-նից փոխառեալ լինի։
• ԳՒՌ.-Արբ. Բլ. Մշ. քուշնա «ոլոռ» (Ազգ. հանդ. Ե. 52). Սվեդ. քուշնօ։
ՔՈՒՇՆԱՅ կամ ԳՈՒՇՆԱՅ. արմտիք ինչ, ոպէս սեաւ որոմն ի չափ գնձոյ՝ բուսեալ ընդ ցորենոյ.
Զբակլային եւ զսիսռան եւ զքուշնային եւ զոսպան յերդն միաչափ յիրար խառնեն։ Բակլայ եւ քոշնայ եւ ոսպ ցանեն։ Երբ ազոխն ի քուշնայի չափ լինի։ Ազոխ քան զքուշնայ մի լինի։ Քուշնայի ալիւր։ Սպիտակ քուշնայ. (Վստկ.։)
• «գարշ». առանձին չէ գործածուած. ըստ ՆՀԲ կայ ռմկ. լեզուի մէջ. որից. քռա-հոտ «գարշահոտութիւն» Յայսմ. մոտ. 1а. Ոսևիփ. քռի «գարշահոտ, զզուելի». Մագ. թղ. 146 (վարազաց քրիոց՝ ըստ տպ. կռոտ.), 147 (քռեացն քաղումն)։
• ԳՒՌ.-Ղրբ. քոա՛վրէտ (<քռահոտ) «ձը-կան, սոխի կամ ձէթի հոտ»։
cf. Քուռութ.
• , որ և քուռիաթ, քուռութ. քու-ռուս «պրաս» Վստկ. 165, 174. Բժշ. կալ և խուռաթ ձևը՝ ըստ Տիրոյեան, Հանրագրութ. էջ 438։
• -Արաբ. [arabic word] kurrāϑ «պրաս» (Կամու-սի թրք. թրգմ. Ա. 362), որ ըստ Lagarde բուն սեմական բառ է. հմմտ. ասոր. krt, քաղդ. krš, որոնցից նաև յն. πρკσος փոխա-նակ ϰρϰτης «պրաս»։-Հիւբշ. 279։
• ՆՀԲ պրս. քիւրրաշ։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 2380։
Հազարն, կոտիմն, քուռաթն, բողկն եւ շողգամն։ Քուռաթի եւ սատապի ջուր։ Վասն քուռութի։ Շատ քուռթի հունդ լի՛. (Վստկ.։)
Բռասիոն. արաբ. քուռուս. այգու պռասն. որ է քուռիաթն. (Բժշկարան.։)
monk's cap, cowl, capuche, hood, cuculla.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ. բայց ա-ռանց վկայութեան) «կրօնաւորի գլխարկ, կնգուղ» Եւագր. 23. Վրք. հց. ա. 250. Ճառ-ընտ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 55, 321. Ոսկիփ. Առաք. պտմ. 195 (որ մեկնում է «գլխոյ թօփի»). գրուած նաև քիսութայ ԱԲ. քիւ-սիթն Շնորհ. ընդհ.։
• -Ասոր. [syriac word] kosīϑā «կնգուղ». որ գալիս է [syriac word] kasyā «ծածկել» արմատից։ -Հիւբշ. 319։
Այն քուսիթայն՝ զոր ունին, նշանակ է շնորհաց փրկչին մերոյ աստուծոյ ծածկոյթ լինել գլխաւորին մերոյ անդամոց։ Զգեցոյց նմա. եբիճաղ մի, եւ քուսիթայ եդ ի գլուխ նորա։ Ունի քուսիթայ ի գլուխն։ Մազեղէն քուսիթայ եդ ի գլուխն. (Եւագր. ՟Դ։ Վրք. հց. ՟Ի։ Ճ. ՟Ա.։ Ուռպ.։)
Քուսիթա, կնգուղ, կամ վեղար, կամ գտակ. (Հին բռ.։)
Այլ ոչինչ ունէր, բայց զայծեամն զգեցեալ, եւ զքուսիթայն պի գլուխն. (Ոսկիփոր.։)
cupel, crucible;
cf. Հալոց.
• , ի հլ. «հալոց, բովք, մետաղ հալեցնելու վառարան» Կոչ. 244, 245։ Ոսկ. ես. 448 (սեռ. քուրայից), «բաղանիսի հնոց» Անկ. գիրք առաք. 295. «հողէ աման թրծե-լու փոտա» Իգնատ. ղկ. 431 (Քուրայ է ո՛չ միայն այնոցիկ որ զհրահալելի նիւս գոր-ծեն, այլ և այնոցիկ որ անօթս խեցեղէնս առնեն). ասւում է նաև քրայ Նար. էջ 63, 177. Սկևռ. աղ. Մագ. թղ. 128. Շնորհ. այբ. Անյ. Բրձր. Խոր. արծր. որից քրայա-կան «մետաղական» Ոսկ. ես. 263, քրէա-կան Ոսկ. ես. մ. բ. 18. Փիլիպ. է. Ագաթ «աքսորի արժանի» Յհ. կթ. Մաշկ. ևն։
• = Ասոր. ❇ kurā «քուրայ, հնոց, վա-ռարան», որի հետ նոյն են եբր. [hebrew word] kur, արաբ. [arabic word] kur, ասուր. ❇ [other alphabet] ku-u-ru=kūru (Delitzsch, Assyr. Hndwb, 324) և եգիպտ. krr. արմատը ընդհանուր սեմական է, ինչպէս ցոյց են տալիս իր զա-նազան ածանցները. ինչ. ասոր. ❇ι aə kauranā «օերմութիսն», ❇ kauranā-ya «տաք, կիզիչ» ևն։ Նոյնից են փոխառեալ նաև պրս. օ [arabic word] kūra, վրաց. კურა քուրա «բովք, հալոց, վառարան»։-Հիւբշ. 319։
• Նախ ԳԴ դրաւ պրս. քիւրէ ձևից։ ՆՀԲ եբր. քուր, պրտ քիւրէ։ Ախվէր-դեան, Սայեաթ Նովա 1852, էջ 157 պրս-ից։ Տէրվ. Altarm. 70 եբր. kur, պրս. kūra։ Ուղիղ մեկնեց Lag. Arm. Stud. § 2384։ Karolides, Րλ. συγϰρ. 9 բոլորի արմատը համարում է սանս. kar «գործել», karmara «երկաթագոր-ծութիւն»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Մշ. Շմ. Ջղ. Տփ. քու-րա, Սլմ. քիւրm, Ագլ. ք'ի՛ւրm, Ղրբ. ք'էօ՜րm ևն, սովորաբար «դարբնոցի քուրայ» նշա-նակութեամբ. իսկ Խրբ. քուրա «դարբինի խանութ, դարբնոց», Խտջ. քուրաք «հողի մէջ փորուած՝ քարէ փոքրիկ օջաղ»։
χωνευτήριον fornax fusoria κάμινος caminus. որ եւ ՔՐԱՅ. եբր. քուր. պ. քիւրէ. Հալոց. բովք. վառարան հացի.
Ի քուրայս դարբնաց։ Սեաւ եւ ցուրտ է երկաթ, եւ ի քուրայ մտանէ, հրացեալ ճառագայթիւնք բացափայլէ. (Ճ. ՟Ա.։ Զքր. կթ.։)
heathen or pagan priest.
• = Ասոր. [syriac word] ︎ kūmrā «քահանայ», եբր. kōmer, ասուր. kamirum, ku-mirtu «քահանայուհի», որոնց բուն ծառու-մը յայտնի չէ. տե՛ս և քովմարիմ։-Հիւբշ. 320,
• Հներից Վանակ. վրդ. մեկնում է իբր պրս. «հրավառ» (?), անշուշտ ի նկա-տի ունենալով ատրուշանը. Bottich. Arica 46, 22 հայերէնից փոխառեալ է դնում ասորին, իսկ Lag. Urgesch. 849 ընդհակառակը։ Müller SWAW 41. 13 ասորուց։ (Kiggs, Քերակ. 1856, էջ 60 յիշում է եբր. kemarim, որ տես վե-րը քովմարիմ)։ Սէր 1862, 183 օտար ռառ է համարում։ Տէրվ. Altarm. 70 և Երկրագունտ 1883, 171 քաղդէարենից է դնում։ Canini, Et. étymol. 72 պրս. kārukar «Աստուած» բառից։ Հիւնք. յն. ϰουρῆτες «քուրմ Կիւրեղեայ դից», եբր.
• քէմարիմ «քուրմք», արաբ. քուրում «իշխանք» և հյ. կուռք։
• «եռևնի նման մի ծառ է» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 3221։
• = Արաբ. [arabic word] qurm «եղևնի նման ծառ է, որ ջրի մէջ է աճում» (Կամուս. թրք. թրգմ. Գ. 536)։
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲոստ.։
• «խաղողի որթ» Ամիրտ. ունի միայն ՀԲուս. § 3221։
• = Արաբ. [arabic word] karm. «որթ», յգ. [arabic word] kurūm։
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս. էջ 507, նոյնը նաև Նորայր ՀԱ 1923, էջ 347։
Չքահանայ՝ պաշտօնեայ կռոց. (ըստ հնդկաց՝ պաման, յայլ լեզուս քահանայ կամ երէց ասի) ἰερεύς sacerdos. եբր. քօհէն.
Ասանէթ դուստր պետափրեայ քրմի արեգ քաղաքի։ Բաց երկրէ քրմաց։ Կացոյց ի բեթէլ քուրմս բարձանց։ Լինէր քուրմ չաստուածոցն։ Զոսկերս քրմացն այրեաց.եւ այլն։
scorpion, knotty cudgel, iron rod;
groan, moan, wail, sigh.
• , ո հլ. (յետնաբար յգ. գրծ. քքօք) «յանցաւորները ծեծելու յատուկ փշփշոտ գաւազան» Գ. թագ. ժբ. 11, Կիւրղ. թգ. Գոր. և շմ. 70, Արծր. 198, Ղևոնդ, Անան. եկեղ. Սարգ. ա. պետ. ժ, էջ 368 (բ տպ.). գոր-ծածուած է միշտ անեզաբար։
• Տէրվ. Altarm. 16 բուն նշանակու-թիւնը դնում է «բուրդ գզելու գործիք» և համարում է կրճատ կրկնութիւն սանս. kaš «քերել, քսել» արմատից. հմմտ. հյ. քոշքել և յն. ϰωρος «եղիճ»։ Հիւնք. քուքալ բայից։
Տարտամ է եւ իմաստ բանիս (ըստ ՟Ա կամ ՟Բ նշ).
σκορπίος scorpio, -ius. որ եւ ԿԱՐԻՃ. զի եւ եբր. է ագրէպ. Փշոտ գաւազան ի հարկանել զպատժապարտս.
Քուք, կամ քուրքս, աւազակուռ գանիչ. (Հին բռ. որ առեալ է ի բանէ աստի.)
Կարիճն գործի ինչ տանջանաց է՝ նուրբ եւ երկայն իբրեւ զբաղանտն, զոր հայերէն քուքսն ասեն. զոր լնուն աւազով, եւ այնու հարկանեն ի գան. (Կիւրղ. թագ.։)
Եդ բերել քուքս, եւ տանջել զնոսա քքովք յերկար։ Տանջեալ զսուրբ առաքեալն քքովք։ Ղականացւոց երիտասարդացն գզեալ ուսքն քքովքն։ Ո՛չ սուրք սրեալք մեզ, ո՛չ անիւք, եւ ո՛չ քուքք. (Արծր. ՟Գ. 10։ ՃՃ.։ Աան. Եկեղ։ Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ժ։)
στεναγμός gemitus. (լծ. ընդ Սուդ) արմատ Քուխալոյ, եւ Քքուելոյ. Քքուանք, քումն. հեծութիւն. հառաչանք. յոդւոցհանութիւն. բողոք. ողիկ ողիկ գալը, ծեծկուիլը.
Զմտաւ ած, ո՛չափ բաւական են քուք այրոյ (ի վրէժխնդրութիւն). (Սեբեր. ՟Թ։)
purse, little bag, satchel;
pack, packet;
— արծաթոյ, purse, flat-purse, money-bag, billcase, portfolio;
— հասարակաց ունել, to have the same, or a common purse.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ.-ի. յետնաբար գըծ.-ով) «պարկ, ծրար, դրամի փոքր տոպրակ» ՍԳր. որից քսակագին Եղիշ. քսակակալ Եփր. համաբ. Ոսկ. գծ. Ճառընտ. քսակահատու Ոսկ. ա-նոմ. քսակահատ (նոր բառ)
• = Պհլ. *kisak ձևից, որ հաստատում են նաև բելուճ. k'īsaγ «քսակ, գրպան», պրս. [arabic word] kisa, քրդ. kisa, kisik,։ kisk, kis «քսակ»։ Պհլ. բառն էլ փոխառեալ է սեմա-կանից. հմմտ։ ասոր. [syriac word] kisā, ասուր kīsu. kišu, եբր. [hebrew word] kis, արաբ. [arabic word] kis «քսակ, պարկ»։ Իսկ իրանեանից են փո-խառեալ թրք. kise, kese, վրաց. ჭიხა քիսա, კესა քեսա, չէրքէզ. kis, բուլգ. kisija, ուկր. kvsa, ռուս. киcá, լեհ. kiesa, լիթ. kieska, գնչ. kisi «քսակ» (Berneker 502)։-Հիւբշ. 258։
• Նախ Schröder, Thesaur. 46 արաբ. kis բառից փոխառեալ։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 191 և ԳԴ պրս. քիյսէ։ ՆՀԲ թրք. քիսէ, եբր. սաք, յն. σάϰϰος, լտ. saccus, sacculus։ Böttich, Horae aram. 37, 76 և Rudim. 43, 136 արաբ. և ասոր. ձևերը։ Lag. Anmer. kungen 7III կարծում է թէ տեմական-ները փոխառեալ են։ Տէրվ. Altarm. 70. պարսկերէնից է դնում։ Յ. Արշէզ ՀԱ 1896, 267 և Բգմ. 1897, 52 լտ. yesica «գեղձ, պարկ, միզափամփուշտ»։
• ԳՒՌ.-Գոր. Ղրբ. քսակ, Սչ. քսագ, Ջղ. քիսակ, Մկ. Վն. քիսիկ, Ագլ. քա՛յսmկ, Մշ. քիսըկ (վերջինը, ինչպէս երևում է ձևից, փոխառեալ է քրդերէնից)։
թ. քէսէ, քիսէ. քիյսէ. եբր. սաք. յն. լտ. սա՛քքօս, սա՛քքուս, սա՛քքուլուս . μαρσήππιον, βαλάντιον, σάκκος marsupium, saccus, sacculus ἕνδεσμος ligamentum, involucrum. Պարկ. Քուրձ փոքրիկ. պայուսակ դրամոյ եւ ծրար. եբր. ծօրէր.
Կնքեցեր զանօրէնութիւնս իմ ի քսակի։ Քսակ ասարակաց ստասցուք։ Զքսակն արծաթոյ ի ձեռին իւրում առեալ։ Որ արկանէք ոսկի հանգանակ ի քսակէ։ Մի՛ բառնայք զքսակ, եւ մի՛ մաղախ, եւ այլն։ Ոսկի գտեալ ուրուք՝ ի քսակ րկանէ. (Խոսր.։)
Իբրեւ զհին արուեստի վարժիւք զքսակ մտաց սրտի մաքրեցին. (Նար. խչ.։)
sextary;
pitcher, jar;
measure of bushels, or English gallons.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ. -ի) «մի տեսակ քաշ, լօ տափոր» Ե-հեկ. խե. խզ. Եւագր. Շիր. Վրք. հց. բ. 365. գրուած է նաև քսեստին Մաշտ. ջահկ. որ յն. հյց. հոլովի ձևն է և նշանակում է «ա-նօթ ինչ ջրոյ որ ունի կտուց և անգղ. թրք. երպրըգ, ֆր. aigulere» ըստ Նորայր. Բռ. ֆր. էջ 36 ա։
• = Յն. ἔέστη, «հռովմէական չափ է, որ տանում է 1/ε քուս, ֆր. sétier, լտ. sextarius, sextus», որից նաև վրաց. ჭხეხტი քսեստի «12 ֆունտ տարողութեամբ մի քաշ»։-Հիւ-բշ. 335։
• անուանեն», Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 191։ Տե՛ս նաև վսեստակ։
ξεστής, ξεστίον sextarius, urceolus. կամ ըստ գրոց՝ κοτύλη cotyla. Անօթ խոր, կամ գոգաւոր, որպէս կուժ գորակ, փարչ. եւ Բաժակ՝ մեծ եւ փոքր. Ճաշակ. եբր. պադ, չօկ, փարչ. ռմկ. պարտագ, չեմլէ, չամչար, եւ այլն։
Նոյն բառ է, որ ի Մաշտ. ջահկ. դրի ի հյց. հոլով յն. քսիստին.
xiphias, sword-fish.
• = Յն. ζιφίας «թրաձուկ», ռր ռալիս է հἰτος «թուր» բառից։-Հիւբշ. 389։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։