cf. Վրանաբնակիչ.
dwelling, living in tents, nomad, bedouin;
ազգ —աց, wandering tribe.
Ել գեդէոն ընդ ճանապարհս վրանաբնակչացն. (Դտ. ՟Ը. 1։)
vindictive.
Որ ի վերայ բերէ զվրէժ՝ զպատիժ.
Զի է հասեալ պատրաստաբեր՝ տէրն ի վերայ քո վրիժաբեր. (Շ. եդես.։)
quack, mountebank, charlatan.
Ոյր արհեստն է վրիպական. որպէս բժշկականն.
Ի վրիպարհեստ բժշկաց ընտրեալ՝ զաչս ոգւոց լուսաւորեցին. (Նար. առաք.։)
linen, of linen;
pantaloons, trousers.
• . անստոյգ նշանակութեամբ բառ. մէկ անգամ գործածուած է Ել. լթ. 27. «Ա-րարին... զանդրավարտիսն տաբատ ի նիւ-թոյ բեհեզոյ», որի դեմ եբրայեցին ունի «զանդրավարտիսն կտաւեայս (բուն bad «կտաւ, կտաւէ շոր») ի բեհեզոյ մա-նելոյ», իսկ յոյնը τα πεοισxελη ἐϰ βὸσανιι--ϰλωσμὲνης, ուր տաբատ բառի համապատաս-խանը պակասում է։-Ըստ այսմ հայերէնի մէջ տաբատ յաւելուած կամ մեևնառանա-թիւն է անդրավարտիք բառին, և կամ ցոյս է տալիս նիւթը (իբր եբր. «կտաւեայ»)։ Բառ. երեմ. էջ 304 մեկնում է տաբատ «միջօք չափ և բարձիւք», ՀՀԲ «կտաւեղէն», ՆՀԲ «անդրավարտիք», ՋԲ «կտաւ կամ անդրա-վարտիք», ԱԲ «անդրավարտիք»։ Արևմտեան գրականում ընդունուած է «pantalon, շալ-վար, դրսի անդրավարտիք» նշանակութեամբ և գրւում է նաև տափատ ձևով։
• ՀՀԲ եբր. բատ «կտաւ» բառից է դնում (իմա՛ [hebrew word] bad, որ գործածուած է բնագրի հենց նոյն հատուածում)։ ՆՀԲ «իբրու պրս. դա՛ պատտ, այսինքն մին-չև ի սրունս, կամ դիւպպան, դիւմպան»։ Հացունի, Պատմ. տարազի 118 տաւփ-հատ «ուղիղ կտրուած ներքուստ»։
περισκελίς, -ιον feminale, caliga, bracca. Անդրավարտիք. (իբրու պրս. դա՛ պատտ, այսինքն մինչեւ ի սրունս, կամ տիւպպան, տիւմպան). շալվար, չաշգըր.
Արարինզ ղանդրավարտիսն տաբատ (յն. մի բառ) ի նիւթոյ բեհեզոյ. (Ել. ՟Լ՟Թ. 27։)
brace, a pair of braces.
tavern;
overloaded.
• «խանութ, կրպակ, պանդոկ» Ճառընտ. ուր դրուած է յգ. սեռ. տաբեռնեաց ձևով. ուրիշ վկայութիւն չկայ։ Նոյն բառն է նաև կապեռնեայ «հասարակաց տուն», որ մէկ անգամ գտնում եմ գործածուած Սարգ. բ. պետր. դ. (բ տպ. էջ 452). «Պոռնիկք անուանին կանայք, որք ի կապեռնեայսն նստին և հաւասարաբար ընդ ամենայն արս պոռնկել կամին»։ Այս ձևափոխութիւնը լա-ռաջացել է շփոթելով բառը կապեղայ հոմա-նիշի հետ, ինչպէս որ Սարգսի առաջին տպագրութեան մէջ էլ արդէն նոյն տեղը (էջ 577) գտնում ենք ի կապելայսն։-Բառ. ե-րեմ. էջ 156 գիտէ կապեռնեայս «պոռնկա-նոց, բոզանոց»։
• = Յն. ταβέννϰ «կապելայ, պանդոկ» (So-phocles 1067), որ փոխառեալ է լտ. taberna «խանութ, խրճիթ, պանդոկ» բառից. այս էլ ծագում է լտ. trabs «գերան» բառից (Walde 759)։
• Ուղիղ մեկնեցին ՀՀԲ և ՆՀԲ։
Պօղոս մնաց ի վայրս տաբեռնեաց աւուրս չորս. (Ճ. ՟Բ.։)
unnatural, monstrous.
• տե՛ս Տար-Աբուն։
παρὰ φύσιν praeter naturam. իբր Տարաբուն. արտաբուն. այսինքն Օտար ի բնութենէ. արտաքոյ բնութեան. ըստ ոչ բնութեան.
Ամենայն ախտ հոգւոց չար են, որք շարժեն եւ դեդեւացուցանեն զնա տաբուն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
painfully, with much trouble, laboriously, with difficulty.
ՏԱԺԱՆԱԲԱՐ կամ ՏԱՐԺԱՆԱԲԱՐ. Տաժանելով. մեծաւ աշխատութեամբ. տառապանօք.
Կացջի՛ր (յաղօթս) տաժանաբար, եւ արտասուեա՛ պնդութեամբ. (Նեղոս.։)
Տարժանաբար տանին տքնութեան եւ պահոց պնդութեան. (Իգն. (տպ. տաժանաբար)։)
like a Turk, in the Turkish fashion.
inhabited by Turks.
of Turkish character.
absolutely, despotically, independently.
αὑθεντικώτερον, αὑθεντίᾳ auctoritate. Իբրեւ տանուտէր, տիրաբար. ինքնիշխանաբար. ճոխաբար.
Տանուտէրաբար խօսելով զնոսա, ո՛չ ասաց՝ թէ հաստատո՛ւն կացէք ի սէրն հօր, այլ՝ իմ։ Ոչ եւս աղաչանք լինին առ հայր, այլ տանուտէրաբար տայ նոցա զզօրութիւն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 30. 40։)
leaf-bearing, petali-ferous.
Որ բերէ յիւրմէ այսինքն ընձիւղէ զտերեւս.
Ամենայն ծառք մրգաբերք եւ ծաղկաբերք եւ տերեւաբերք. (Ագաթ.։)
Եւ Որ բարձեալ բերէ ուստեք զտերեւ.
Փոխանակ տերեւաբեր աղաւնոյն՝ հոգին սուրբ. (Անան. եկեղ։)
producing leaves;
— ժամանակ, spring time, spring;
frondescence, foliation.
cf. Ռուփ.
ՏԻԲՍ կամ ՏԻԲ. Բառ ար. պ. տիպս, տիպիս. թ. բէքմէզ. Ռուպ՝ մանաւանդ արմաւենւոյ. զի եւ ի լտ. մեկնի, mel dactylis fluens. (Բժշկարան.։ եւ Հին բռ.։)
pike-staff, shaft of a spear;
rest of a lance.
Տիգի բուն. փայտ ինզակի.
Այրեսցեն զնիզակս, զտիգաբունս. (Եզեկ. ՟Լ՟Թ. 9.) յն. զգաւազանս ձեռաց, եւ զգեղարդունս։
cosmological.
cosmology.
to import.
importation;
imports.
cheat, swindlery.
Խաբէութիւն՝ խարդախութիւն ի վաճառս.
Մի՛ յագահութենէ եւ ի վաճառախաբութենէ եւ յանիրաւութենէ զինչս ժողովել. (Մանդ. ՟Զ։)
eloquent.
Պերճաբան. կարգաբան.
Եւ վայելչաբանն Սարգսի յաշխարհէ աղուանից. (Ասող. ՟Գ. 9։)
eloquence, fluency of speech;
elocution.
suitably, decently, properly, pertinently, aptly, justly;
comely, elegantly, genteelly, prettily, graciously.
πρεπόντως, εἱκότως decenter, convenienter, congruenter, apte, rite, jure, merito. Վայելչապէս. պատշաճաբար. ի դէպ. օրինօք. յարմարապէս. կարի քաջ. գեղեցիկ.
Վայելչաբար. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ։)
Որպէս ի կերպի զանկերպիցն նմանութիւն վայելչաբար կոչէ աստուծոյ երեւումն. (Դիոն. երկն.։)
Վասն այսորիկ ոք յիրաւի եւս վայելչաբար զարմասցի։ Զոր սրբապէս վայելչաբար (յն. սրբավայելչաբար) հրամայեաց ինքն աստուած. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ապա ուրեմն վայելչաբար զսուրբն Մարիամ յամենայն ազգաց՝ զնա միայն ընտրեաց շնորհն. (Ճ. ՟Գ.։)
Վայելչաբար բազմեաց (յաթոռ թագաւորութեան). (Նար. խչ.։)
Վայելչաբար ի միասին կապակցիլ հասարակ եղբայրութեամբ. (Յհ. կթ.։)
Եւ իբր ա. Վայելուչ.
Վայելչաբար սիրով. (Յհ. կթ.։)
cf. Ընդունայնաբան.
Երանի՛ թէ իմաստուն էաք, եւ ոչ վայրաբանք (կամ ընդվայրաբանք). (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
cf. Վայրապար.
Կերակրոց եւ հանդերձից պէտս ունիմք, այլ եւ բնակութեան ոչ վայրաբար՝ վասն ի գազանաց խոյս տալոյ. (Նիւս. բն. ՟Ա։)
Զառող ջութի ի բաց մերժելով, եւ բազում եւ չար եւ վայրաբար ներգործել հիւանդութիւնս. ((ա՛յլ ձ. վայրապար նորոգագործել). Փիլ. լին. ՟Ա. 48։)
drawing or inclining downwards, descending;
mundane;
sensual.
κατωφερής, καταφερής qui deorsum fertur, declivis, proclivis, pronus, propensus ad voluptates. Որ բարի ի վայր՝ ի խոնարհ՝ ի ստորինս. ստորաբեր. վայրաքարշ. գետնաքարշ. վայրագնաց. երկրասէր. մարմնասէր.
Փոխանակ ծանունաց եւ վայրաբերաց զխաչն Քրիստոսի բարձեալ. (Ճ. ՟Բ.։)
Երկու՝ (հող եւ ջուր) վարաբերք ծանրութեամբ, մշտաշարժ երկրասողութեամբ. (Եղիշ. հոգ.։)
Մարմինք վարաբերք եւ ծանունք են բնութեամբ. (Մեկն. ղկ.։)
Ծանունքն եւ վարաբերք մարմնոցն՝ երկիր եւ ջուր։ Ծանր իմն է եւ վայրաբեր՝ մեղացն միտումն։ Դառնամաղձոտքն եւ վայրաբերք. (Նիւս. կազմ. եւ Նիւս. բն.։)
Յաղագս վայրաբեր բնութեանս։ Ըստ իւրում վայրաբեր եւ հեշտասէր բնութեան։ Ի սխալող եւ ի վայրաբեր մարմնոյս. (Սարգ. յկ. ՟Դ. ՟Ը. եւ Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Դ։)
Վայրաբեր եղեալ անցանեն ընդ ստորին վայրս երկրի։ Ընդ թանձրագունի եւ վայրաբեր բնութեան կապեալ։ Ծանրանան միտք թեթեւք, յորժամ ընդ ծանուն եւ վայրաբերին շաղեալ կապեսցին. (Իգն.։)
Ցորքան ժամանակս կրեաց զ՝ի վայրաբեր նիւթն. (Պիտ.։)
cf. Իջուցանեմ.
ՎԱՅՐԱԲԵՐԵԼ ՎԱՅՐԱԲԵՐԻԼ. κατάγω, καταφέρω, -ομαι deorsum fero, defero, deduco, -or. Ի վայր բերել. իջուցանել. իջանել.
Մի՛ վայրաբերել զխոնարհեալն. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)
Ոչ յերկնից վայրաբերեալ զմարմին. (Դամասկ.։)
Քար հատեալ ի լեռնէ՝ սաստիկ ոլորմամբ վայրաբերի. (Վրք. հց. ՟Ժ։)
Հրեշտակացն դասք յերկնից ի յերկիր վայրաբերեալ ի սպաս որդւոյն աստուծոյ։ Սանդուխք լուսոյ կազմեալ, յերկնից յերկիր վարաբերեալ. (Շար.։ Մագ. ոտ. խչ.։)
to incline, to lean or draw downwards, to descend, to come down, to be carried down.
living in the open air;
wild, savage;
deserted, uncultivated;
լինել խորանաւ ի —ս, to dwell in tents.
ἁγρικός rusticus եւ այլն. Բնակեալն ի վայրի ի բացի, ի ստորին եւ յանշուք տեղիս. գիւղաբնակ. հիւղաբնակ. անտուն. լեռնասուն. անապատասուն. շինական. վարագ.
Կարօղ է կերակրել օտարս. (այս) զգաւառականսդ, եւ զքաղաքացիսդ՝ վայրաբնակս. (Ածաբ. ծն.։)
Աղաւնին ոչ միշտ վայրաբնակ լինելով՝ ընդ անձեռնընդելսն հաւասարէ. (Պիտ.։)
Ո՞չ ապաքէն վայրաբնակ ես, եւ գազանաց խօսակից. (Ճ. ՟Ա.։)
Աղքատ եւ վայրաբնակ. մանաւանդ եթէ տարաշխարհիկ. (Մագ. ՟Ժ՟Գ։)
Զմեծիմաստութեամբն աստուծոյ զանց արարին ամենայն վայրաբնակք, ընթացեալ զկնի յաւիտենիս այսորիկ. (Համամ առակ.։)
Կային անդ աւազակութեամբ՝ վայրաբնակք, եւ յոյժ աղքատք. (Մաղաք. աբեղ.։)
Որ վայրաբնակի ուրուք (այսինքն իմիք) մրգաց հանդիպի՝ ճաշակելով. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
Յայնցանէ՝ որ վարաբնակ անուանին. (անուանին. անդ։)
Եւ Անբնակ. ամայի. անապատ. եւ Բարբարոսական.
Ի վայրաբնակ տեղիս կռապաշտիլն կորուստ է անձին։ Այր խուժագուժ ի վայրաբնակ երկրէն եգիպտացւոց. (Երզն. լուս.։ Տէր Իսրայէլ. հոկտ. ՟Լ՟Ա.։)
Ի ՎԱՅՐԱԲՆԱԿՍ ԼԻՆԵԼ. Վրանաբնակ լինել. ի բացի բնակել ընդ հովանեաւ վրանի.
Էի խորանաւ ի վայրաբնակս. (՟Ա. Մնաց. ՟Ժ՟Է. 5 (յն. ի հովանւոջ)։)
cf. Վայրաբնակիմ.
to live in wild or desert scenes.
ՎԱՅՐԱԲՆԱԿԻԼ ՎԱՅՐԱԲՆԱԿԻՉ. Վայրաբնակ գտանել, եւ գտեալ.
Եւ եղեւ վայրաբնակիլ մայրաքաղաքն Երուսաղէմ. (Շար.։)
Յանապատ ելան՝ վայրաբնակեցան, ի ծերպըս մտան. (Գանձ.։)
Յանապատի վայրաբնակիչ (կամ վայրաբնակեալ), անմարմնական վարուք մաքրեալ (կամ ճգնեալ). (Շ. տաղ.։)
ferociously, cruelly.
Իբրեւ զվայրագ. վայրագութեամբ. գաղտնաբար.
Որպէս գազան չար վայրագաբար եւ անսրբապէս ի վերայ հասեալ լինէր. (Ոսկ. գծ.։)
like a savage, cruelly.
եւ ա. ἁγρίως fere, immaniter. եւ ա. ἅγριος ferus, ferox. Իբրեւ վայրենի. գազանաբար. մոլեգին.
Ծով ծփմամբ մոլեալ վայրենաբար. (Պիսիդ.։)
Ելանէր գազանն այն ի վերայ նոցա վայրենաբար եւ ահագին յարձակմամբ. (Վրք. ոսկ.։)
of savage nature or character, churlish, clownish, intractable, unsociable, rustic, coarse, rude.
ՎԱՅՐԵՆԱԲԱՐՈՅ կամ ՎԱՅՐԵՆԱԲԱՐՈՒ. Վայրենի բարուք. վայրագ. անմարդի. մոլեգին. կատաղի.
Միշտ դժնեայ եւ վայրենաբարոյ։ Որ եւ առ տգետս եւ վայրենաբարոյս առաւել զօրանայ։ Ի վայրենաբարոյ իշխանացն տաժանելի կրիւք ելին յաշխարհէ. (Նար. ՟Խ՟Զ։ Շ. ընդհանր. եւ Շ. ատեն.։)
Ի վայրենաբարոյ օտարութենէն յիմաստութիւն երկնաւոր գազանք գիշատեցին զմարմին իմ. (Ճ. ՟Ա.։)
living in the wilds, savage.
Վարաբնակ. վայրագ.
Իբրեւ զվայրենաբնակս ոմանս գոչեն ի մէջ դաշտի զկնի այնոցիկ՝ զորս հալածեն. (Վրք. ոսկ.։)
Իբրեւ զվարենաբնակ երկուցեալ։ Հովիւ եւ վայրենաբնակ այր. (Ճ. ՟Ա.։)
worn out with fatigue, overweary, tired, fatigued, harassed;
— առնել, to overweary, to tire out, to fag, to jade, to overburden with labour, to break down with fatigue;
— առնել զերիվարն, to strain, to over-ride or overwork a horse;
— լինել, to overwork or overfatigue oneself, to be wearied with, crushed, worn out, harassed, faint or spent with fatigue, to knock oneself up, to work oneself to death.
Որ բեկանէ զզօրութիւն վաստակօք. խոնջեցուցիչ. ծանր.
Բազմօրեայ հանգուցեալ ի վաստակաբեկ աշխատութեանցն. (Կաղանկտ.։)
Վանեալ պարտեալ վաստակաբեկ առնելով զթագաւորն. (Ագաթ.։)
cf. Վատաբախտիկ.
κακοδαίμων, κακοδαιμονέστατος infelix, miser, infortunatus, infortunatissimus. Չարաբախտ. հէք. թշուառ. տնանկ. ըստ յն. չարադեւ. խեղճ.
Առ հիւանդս բժիշկ, իսկ առ վատաբախտսն՝ բարեկամս մերձակայել պարտ է. (Ոսկիփոր.։)
Վատաբախտք եղիցին։ Իբրեւ զվատաբախտք ոմանք պարսաւէին. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Նոննոս.։)
unhappy, unfortunate, unlucky, ill-starred.
Ու՞ր բողոքեմ զյանկարծադէպ պատուհասառաք բարկութիւն, զոր վատաբախտիկս անձն կատարէ ի վերայ իմ չարահնար փութով. (Պիտ.։)
unhappiness, misfortune, ill or bad luck;
misery, calamity.
κακοδαιμονεία infelicitas κακοπραγία, δυσπραγία sors dura, res adversae. Չարաբախտութիւն. թշուառութիւն. հիքութիւն. արկածք. խեղճութիւն, դժբախտութիւն, փորձանք.
Եհաս վատաբախտութիւն զակեդմոնացւոցն։ Վասն վատաբախտութեան նորա. (Նոննոս.։)
Այնոցիկ՝ որք բարաբախտութեամբք են յաջողեալք, եւ այնոցիկ՝ որք ի վատաբախտութեան են. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Հանդուրժել բարեբախտութեան եւ վատաբախտութեան, եւ պատուոյ եւ անպատուութեան. (Արիստ. առաք.։)
Անտանելի աղետիւք յամենայն կողմանց զվատաբախտութեանցն կրեն հեքութիւնս։ Ամենաչար վատաբախտութիւն. (Պիտ.։)
Ի վատաբախտութեան անմխիթարելի. (Ոսկ. սղ.։)
Զերծ յայժմու թշուառութենէս եւ ի վատաբախտութեանցս. (Վրդն. լս.։)
cf. Վատաբախտիկ.
Վատաբախտիկ. վատաբախտ. ողորմելի.
Առ իմէ՞ շիջուցանէք զկայծակն արծարծիչ վատաբաստիկս անձին. (Պիտ.։)
cowardly.
cf. Չարաբարոյ.
Չարաբարոյ. վատ. վատթար.
Վատաբարոյից եւ շոգմոգաց. (Պտմ. աղեքս.։)
of ill repute, infamous, defamed, discredited;
— լինել, to be in ill repute.
cf. Վատահամբաւեմ.
to defame, to discredit, to decry, to disparage, to cast a stain, or to put a slur upon.
bad repute, infamy, disrepute, discredit.
like a wild-boar, furiously.
Իբրեւ զվարազ. վարազօրէն. վարազանման.
Գոչէր առիւծաբար, եւ յարձակէր վարազաբար. (Եղիշ. ՟Գ. (այլ ձ. վարազանման)։)
Բեկանէին առիւծաբար, եւ հարկանէին վարազաբար. (Արծր. ՟Գ. 4։)
rose-bearing;
—ք, rose-garden.
ῤοδοφόρος rosifer. Որ բերէ յիւրմէ այսինքն բուսուցանէ զվարդ.
Վարդաբեր տնկօք. (Տօնակ.։)
Արար զտատասկն՝ վարդաբեր. (Ոսկ. լուս.։)
Իսկ ի սուրբ գիրս ՝ է անուն տեղւոյ. յն. լտ.
Հասին ի քաղաքն փտողոմէացւոց, որ անուանեալ կոչի վասն տեղւոյն յայտնութեան՝ վարդաբերք. (՟Գ. Մակ. ՟Է. 12։)
Եւ Որ բարձեալ բերէ զվարդս կողովով.
Ասէ հիւսն ցվարդաբերն. դու ի՞նչ արուեստ գիտես, եւ նա ասէ, թէ զայս սալայս (կողովս) ես կու զուգեմ. (Ոսկիփոր.։)
Gospel;
պատմել, քարոզել զ—, to preach the -.
εὑαγγέλιον evangelium Ընդունարան աւետեաց. որպէս մատեանն մարդեղութեան որդւոյն Աստուծոյ, եւ տնօրինական գործոց եւ աւետաւոր քարոզութեան նորա, գրեալ ի չորից աւետարանչաց հոգւո սրբով.
Սկիզբն աւետարանի Յիսուսի Քրիստոսի որդւոյ Աստուծոյ. (Մեր. ՟Ա. 1։)
evangelist.
Չէ՞ր արդեօք բաւական մի աւետարանգիրն զամենեայն ասել։ Իւրաքանչիւր իսկ աւետարանգիրքն ասէին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1. 16։)
Ըստ Յովհաննու աւետարանագրի. (Մամբր.։)
Աւետարանգիր սուրբ հարքն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Որ նորայն էին պատմաբանքն՝ աւետարանագիրքն։ Ամենեցուն աւետարանգրացն, եւ այլն. (Սկեւռ. ես. եւ յար։ (Ուրեք ուրեք ի գիրս Ագաթ. կարծի նշանակել եւ Աւետարան)։)
cf. Աւետարանագործ.
Աւետարանականացն լո՛ւր բանից. (Բրս. ծն.։)
Իբր Աւետարանիչ, եւ Աւետաւոր, աւետաբեր.
Առաքեաց հրեշտակ, թուելով իբրու թէ աւետարանական իցէ՝ ամլոյն զաւետիս տալով զմանկանն. (Փիլ. սամփս.։)
to give good news, to announce;
to evangelize, to preach the Gospel.
Շրջէին աւետարանէին զբանն. (Գծ. ՟Ը. 4. եւ այլն։ Հելլենաբանութեամբ ասի.)
Հանդերձեալ էր (յետ զաքարիայի) մարիամ եւս աւետարանիլ։ Աւետարանեցաւ մարիամու. (Եփր. համաբ.։)
Ի գաւթայ աւետարանեցի՛ր, եւ ոչ երկիցես յերկիւղէ. (Ածաբ. մկրտ.։)
Աւետարանեաց մարգարէական բարբառովք վասն կենսաբեր գալստեան որդւոյն Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Անունդ իսկ մեծիդ զգթութիւն եւ զընտանութիւն աւետարանէ։ Ի մէջ դառնութեանս մահու՝ կեանս անտարակոյսս աւետարանեն։ Աւետարանեա՛ բանիւդ օրհնութեան զկենդանութիւն իմ մահացելոյս. (Նար. ՟Ժ՟Գ. ՟Լ՟Գ. ՟Խ՟Ը։)
Զտուողին զօրութիւն՝ ամենահնար աւետարանէ։ Ճայթմամբ իմն աստոածայնով աւետարանէ. (Նար. ՟Ժ՟Ա. ՟Ղ՟Բ։)
evangelist.
Բանին կենաց կանուխ քարոզ եւ աւետարանիչ, սուրբդ մատթէոս։ Ցուցեր աւետարանիչ զորդիսն որոտման. (Շար.։)
Տէր աւետարանչացն զանաւելաստացութիւն ուսուցանէր. (Լծ. ածաբ.։)
Սուրբ աւետարանիչ եպիսկոպոսն գնա ի տեղի իւր. (Բուզ. ՟Գ. 10։)
Եւ Աւետաբեր. քարոզիչ բանից բարեաց.
Աւետարանչդ սիովնի։ Աւետարանիչդ երուսաղէմի։ Ոտք աւետարանչի համբաւուն խաղաղութեան, իբրեւ աւետարանչի բարութեանց. (Ես. խ. 9։ ՟Ծ՟Բ. 7։ Նաւ. ՟Ա. 15։)
Եղեն աւետարանչք մեզ դարձրին եւ վերստին փրկութեանն. (Լմբ. ատ.։)
notification of goodnews;
preaching the Gospel.
Հաւատամք գաբրիէլի աւետարանութեանն. (Կամրջ.։)
Նա զամնեսեան կոչեաց. բայց ընկալան զաւետարանութեան կոչումն ոմանք. (Լմբ. յովէլ.։)
Ընդ նոսին աւետարանոթեամբ քարոզեսցուք զքո միայն զսքանչելիսդ. (Շար.։)
Եւ Պաշտօն եւ գործ աւետարանչի. քարոզութիւն կամ բան եւ վարդապետութիւն աւետարանի.
Զի մի՛ հայհոյեսցի պաշտօնն մեր, այսինքն աւետարանութիւնն մեր։ Եղիցես դու քաջալերեալ ի պաշտաման քում, այսինքն յաւետարանութեան քում. (Եփր. ՟բ. կոր. եւ Եփր. ՟բ. տիմ.։)
Վա՛յ է հոդւոյ՝ որ ոչ պահեաց զաւետարանութիւն ամբիծ. (Վրք. հց. ՟Գ։)
cf. Աւետարանութիւն.
Միածին որդի Աստոծոյ զաւետարանումն սրբոց մարգարէից աստանօր լուսափայլեալ պայծառացուցեր. (Շար.։)
that has, firings good news.
ԱԵՒԵՏԱՒՈՐ. Որպէս ինչ մի աւետալից. ուրախալի. բերկրական.
εὑαγγελίζων annuntians, εὑαγγέλιος, εὑαγγέλος laeta nuncians, qui fausta annunciat Աւետօղ. աւետաբեր. աւետատու.
Գաբրիէլ աւետաւոր լինի առ կոյսն. (Յճխ. ՟Ի։)
Արքայութեան տեառն աւետաւոր. (Նար. մծբ.։)
Աւետաւոր համբաւ, կամ ժամանակ. ձայն. յիշատակ. բան. վարդապետութիւն (Քրիստոսի աւետարանական). (Փարպ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Ծ՟Բ։ Սկեւռ. յար. Եւս. քր. ՟Բ։)
երկնչել ի սպառնալեացն, եւ ցանկալ աւետաւոր բարւոյն։ Հանդիսացեալ յառաքինութեան մրցմունս աւետաւոր յարութեամբն. (Յճխ. ՟Բ. ՟Ե։)
to give, to bring good news, to announce.
Զհեռաւորս՝ եւ զմերձաւորս զհրէայս զհթանոսս, ի մի պարգեւ բարեաց աւետաւորեսցես։ Զամենեսեան զնոսա միով բանիւս այսու աւետաւորէ. (Խոսր.։)
Ուրբաթուն ընթերցուածք եւ սաղմոսք խորհրդաբար զմարդն մասնաւոր յարութեամբն աւետաւորեն. (Արշ. ՟Ի։)
Հովիւքն ծագմամբ փառաց աւետաւորեցան ի հրեշտակէն. (Կամրջ.։)
Աւետաւորեցաւ աբրահամ՝ ի զաւակի նորա օրհնիլ ամենայն ծագաց երկրի. (Լաստ.։)
cf. Աւետաւորեմ.
Ի սոփոփանոս զուարթարարս ոմանց աւետէ։ Պետրոս աւետէ. (դուք ի վէմն կենաց շինիք. Նար. ՟Ղ՟Գ. եւ Նար. մծբ.։)
Աւետեաց Քրիստոս խաղաղարարաց, զի եղբարք եղիցին նորա, եւ որդիք Ատուծոյ կոչեսցին. (Մծբ.։)
Զամբարտաւանուեւեան գալուստն աւետէ սնափառութիւն, (Նեղոս) իմա՛ ըստ յն. ոճոյ՝ զեկուցանէ։
good news, notification of good news;
երկիր աւետեաց, land of promise;
աւետիս տալ, cf. Աւետեմ;
տօն աւետեաց, Lady-day.
ԱՒԵՏԻՔ. ասի եւ որպէս ռմկ. ԱՒԵՏԻՍ. ἁγγελία, εὑαγγελία, -ον nuncium, annunciatio, bonum vel laetum nuncium Բան եւ լուր ուրախարար եւ բերկրալի. ... պ. նիվիյտ, իբր նոր լուր. որ եւ հաւատիս. լծ. եւ լտ. աւէ, աւէտէ. ո՛ղջ՝ կամ ուրա՛խ լեր, լերուք.
Աւետիք բարեաց յերկրէ հեռաստանէ։ Այր աւետեաց։ Տացես աւետիս յայլում աւուր։ Այր բարի է, եւ բարի աւետեօք գայ.եւ այլն։
ՏՕՆ ԱՒԵՏԵԱՑ՝ է Օր աւետեացն, զոր ընկալաւ սուրբ կոյսն ի ձեռն գաբրիէլի. ռմկ. աւետում։
ԱՒԵՏԻՔ. ἑπαγγέλμα, ἑπαγγελία annunciatio et promissio Ըստ հոմաձայնութեան յունին՝ ստէպ դնի ի մեզ որպէս Խոստումն պարգեւաց. զոր օրինակ եւ երկիրն աւետեաց՝ ասի եւ երկիր խոստմանց, կամ երկիր խոստացեալ կամ պարգեւական. Քանզի եւ խոստումն բարեաց է տիրապէս աւետիք ուրախարար.
Ահա ես առաքեմ զաւետիս հօր իմոյ ի ձեզ (զհոգին սուրբ)։ Ձեզ են աւետիքս (յն. պարգեւքս), եւ որդւոց ձերոց։ Որոց որդեգրութիւնն, եւ պաշտօնն, եւ աւետիքն։ Առաջինն պատուիրան յաւետիսն. եւ այլ։
Դաշինս արարեր բարեացն աւետեաց. (Իմ. ՟Ժ՟Բ. 21։)
Լուաւ աղեքսանդրոս արքայ զաւետիսն՝ զոր ետ բերել դեմետրիոս առ յովնաթան. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 15։)
present given to one who brings good news.
ruin, demolition, destruction, desolation.
Եւ այս բազում աւերածի նշանակ է. (Ոսկ. ես.։)
Բազում են որդիք աւերածոյն առաւել քան զարամբոյն. (Դամասկ.։)
ruined, desolated;
ruin, rubbish.
ἕρημος, ἑξερημώμενος desertus, desolatus, ἁοίκητος inhabitabilis Աւեր. աւերերալ. անշէն. անբնակ. անապատացեալ. եղծեալ. աւրած, քանդած.
Ձայն բարբառոյ յանապատի. ոչ միայն աւերակ տեղիսն, այլ յոդիս աւերակս եւ անապատացեալս. (Ոսկ. ես.։)
Եղէ ես որպէս բու յաւերակի։ Լերինք գոչեսցեն աւերակօքն հանդերձ։ Աւերակք շինեսցին։ Բնակիչք աւերակաց։ Տաց զերկիրն յաւերակ եւ յապատականութիւն։ Յաւերակ եղիցի տունդ այդ Դնել զնոսա յաւերակ եւ յանապատ։ Արարաին զերկիր նորա աւերակ.եւ այլն։
ruin, desolation, ravage, devastation.
Վրդովումն աւերանաց։ Յեղծումն աւերանաց բերիլ։ Խուժան աւրեանաց. (Յհ. կթ.։)
to ruin, to destroy, to demolish, to undo, to overthrow;
to ravage, to desolate, to break, to spoil.
Աւերել զքաղաքս, կամ զպարիսպս քաղաքին, զսամմանս, զմեհանս, զտիեզերս։ Սրբութիւնն աւերեսցի։ Զաւերեալսն շինել.եւ այլն։
Աւերել զայրենոցսն, զկուսաստանսն ... զվերակացուսն հալածէր, եւ զտեղիսն ի բաց աւերեր. (Բուզ. ՟Ե. 31։)
Աջովս մատակարարեմ, եւ ահեակ կողմամբս աւերեմ. (Նար. ՟Հ՟Ա։)
cf. Աւերած.
Յայնչափ աւերուած հասցէ, զի փուշ փոխանակ որթոյն բերիցէ. (Ոսկ. ես.։)
cf. Աւերած.
Յայնչափ աւերուած հասցէ, զի փուշ փոխանակ որթոյն բերիցէ. (Ոսկ. ես.։)
to run away, to vanish, to drop off.
ԱՒՈԼՈՑ ԵԼԱՆԵԼ. որ եւ ԱՒԵԼՈՑ եւ ԱՒԵԼՈՑ գրի. ἁποπηράω, τρέχω desilio, resilio, fugio, curro, celeriter abscedo Ի դուրս սարտնուլ, ընդ ոստնուլ. օձտել. ելանել տրտաքս. ի բաց վազել.
Սոսկաձ եւ աւելոց ելանէ ոգին։ Ոչ փախստի, եւ աւելոց ելանելոյ. (Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա. եւ Ոսկ. մ. ՟Ա. 10։)
Աւոլոց կամ աւալոց. (Ի Հին բռ.) արտաքս, ի բաց. եւ
Աւոլ. մոռացումն. զլացումն (կամ սլացումն) բռնազբօսութեան։
cf. Տրմուղ.
իբր Յաւիւն ըմբռնեալ. աւեալ. աւանդող. ընդոստ խրտչօղ, որ աւոլոց ելանէ. խրտան, դուրս ցաթկօղ .... որ եւ ԽԱՅՏԱՑՕՂ.
confined by the shore.
Ծրագրեալ եւ պատեալ փակեալ ափամբք.
Ալեացն յափնածիր սահմանս բարձրացելոցն ընդդէմ հասեալ. (Ագաթ.։)
cf. Ապշիմ.
Ի բարձրութենէ խոնարհեցայ, եւ ափշեցայ։ Լցան տունք ափշելոց յերկրի անիրաւութեամբ. (Սղ. ՟Ձ՟Է. 16։ ՟Հ՟Գ. 20։)
Հիացմամբ ափշեալ. (Ագաթ.։)
Հիացմամբ ափշեալ ի փայլակնացայտ երեւմանէ առնն. (Փարպ.։)
Առօրեայ բարութեամբ ափշեալ՝ մատնէր զվարդապետն. (Համամ առակ.։)
Ափշեալ զայն սովոր եմք կոչել, որ զկենդանութիւն ունի, եւ զգայարանքն խափանեալ ի ներգործելոյ. կամ որոյ յիմարեալ է միտքն. (Լմբ. սղ. ՟Հ՟Գ. ՟Ձ՟Է։)
cf. Ապշութիւն.
ἕστασις cf. ԱՊՇՈՒԹԻՒՆ. եւ ԱՐՏԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ. (ի բառէս Ապուշ. լծ. եւ յափշտակութիւն)
Յափշութենէ աշխարհիս զբօսանաց։ Ի մթագին ափշութիւն ընկենու. (Յճխ. ՟Զ. ՟Ժ՟Ը։)
plate, dish;
bowl;
tray.
ԱՓՍԵԱՅ մանաւանդ ԱՓՍԷ. լծ. պչ թէփսի, թէփշի. յն. լտ. ափսի՛ս, ա՛փսիս. φιάλη, ἅψις phiala, patena, apsis Տաշտ. եւ սկաւառակ. պնակ. դաշխուրան. ըստ Հին բռ. փարչ. իմա՛ որպէս ռմկ. թաս, քէասէ, թապագ, լէնկէռ, սահան
cf. Օշինդր
to regret.
Ափսո՜ս ու վա՛յ զիս, կինս այս խաբեաց զիս. (Գանձ.։)
Ափսոսալով իմն ողբայ. (Գէ. ես.։)
Յուդայ ափսոսայր ընդ կորուստ բազում դենարին. (Գանձ.։)
regret, repentance, grief.
Զափսոսանաց բանս նուիրէ. (Գէ. ես.։)
venereal, syphilitic;
— ախտ, syphilis.
ԱՓՐՈԴԻՍԵԱՆ ԱՓՐՈԴԻՏԱԿԱՆ. ἁφροδίσιος venereus cf. ԱՍՏՂԿԵԱՆ. (Ոսկ. եբր. եւ Ոսկ. մտթ.։)
Յափրոդիտականաց դիւրին է ի բաց կալ. (Պղատ. օրին. ՟Ը։)
clock;
գագացել —ի, crowing of a cock.
Աքաղաղն որ սիգայն ի մէջ մարեաց։ Ամբարտաւանութիւն եւ ի վերայ այլոց չարեաց ձգի՝ զօրէն աքաղաղոց. (Համամ առակ.։)
Ըստ նմանութեան աքաղաղոց ամբարձեալ զպարանոց իւրեանց ամբարտաւանութեամբ. (իսիւք։)
to kick, to kick up one's heels.
λακτίζω calcitro Աքացի հարկանել. աք ածել. կիցս ընկենուլ.
kicking;
— ծեծել, to kick.
λάξ extremo pede, calce, calcibus Ոտիւք, կրնկամբք.
Մակբայ քերթութեան (որակութեան). մուրացացի, ծղացի, աքացի. (Թր. քեր.։)
cf. Աքացիք.
Եթէ կարասցէ թափել հովիւ ի բերանոյ առիւծու աքեացս երկուս. (Ամովս. ՟Գ. 12։)
Երկու աքեացս, գարշապարքն՝ որք ընթացան ի ծառն, եւ ելին ի դրախտէն. (Լմբ. ամովս.։)
to leap, to skip, to bounce;
cf. Աքացեմ.
Իբրեւ զայսահարս յափրին, ծռին, գելուն, աքսոտեն. (Մանդ. ՟Ժ՟Է։)
Ջորիք աքսոտելով կործանեցին զսուրբ սեղանն. (Հ=Յ. յնվր. ՟Ժ՟Ե.։)
to exile, to banish, to transport, to send away, to confine, to proscribe.
Աքսորեաց զյովհաննէս ի դեօղն պռենետոն։ Հրամայեաց աքսորել ի կոկիսոն հայոց։ Որք աքսորէին զսուրբ հայրապետն (այսինքն տանէին յաքսորս). (Հ. կիլիկ.։)
Բազումք աքսորեցան, եւ անարգեցան. (Լմբ. պտրգ.։)
ԱՔՍՈՐԵԼ Ի ԲԱՆՏ. Ստէպ դրի ի Մխ. դտ. յօրէնս թգ. որպէս Ի բանտ արկանել. մանաւանդ ի տեղին աքսորանաց։
cf. Աքացեմ.
Իբր Աքացել, աքսոտել. եւ Օցտել.
cf. Ափիոն.
cf. ԱՓԻՈՆ. (Մխ. բժիշկ.։)
to cry, to make a loud noise, to halloo, to shout;
to scold;
to make an exclamation.
Աղաղակ բառնալ. գոչել. կարդալ. ἁλαλάζω, κράζω, βοάω, φωνέω clamo, vociferor, vocem edo, jubilo, invoco եւ այլն. կանչել՝ կանչւըռտել. չազըրմագ պազըրմագ, ֆէրեատ էթմէք.
Աղաղակեաց ժողովուրդն, եւ հարին քահանայքն զփողսն։ Այլազգիքն աղաղակեցին, եւ ընթացան ընդդէմ նորա։ Աղաղակեցի առ Աստուած բարձրեալ։ Աղաղակեսցուք առ Աստուած փրկիչ մեր։ Սաղմոսիւք աղաղակեսցուք առ նա։ Աղաղակեցէ՛ք առ Տէր ամենայն երկիր։ Առ փայտն աղաղակէ։ Աղաղակեսցեն ի վերայ քո։ Աղաղակեսցէ ամենայն ժողովուրդն, եւ յաղաղակելն նոցա կործանեսցին ինքնին պարիսպք։ Աղաղակեաց ամենայն Իսրայէլ մեծաձայն։ Ի ձայն բարձր աղաղակել։ Աղաղակեաց յականջս իմ մեծաձայն։ Աղաղակեաց Մովսէս առ Տէր։ Աղաղակեցի ի ձայն բարձր։ Մեծաբարբառ աղաղակեցի։ Որ աղաղակեն առ նա ի տուէ եւ ի գիշերի։ Գոչեա՛ եւ աղաղակեա՛։ Ամբոխն աղաղակէր, թէ Աստուծոյ բարբառ է։ Վասն որո՞յ յանցման այնպէս աղաղակէին զնմանէ։ Աղաղակեաց ի ձայն մեծ առ հրեշտակն. եւ այլն։
Բերանն ծիծաղի, լեզուն աղաղակէ։ Աղաղակել հրամայեաց ցնծացելոցս. (Լմբ. պտրգ.։)
Աղաղակեցին բերկրալիր բարբառով։ Անձայն աղաղակեն։ Սոյն գիր իմովս ձայնիւ իբրեւ զիս ընդ իմ աղաղակեսցէ. (Նար.։)
Այլք այլ իմն աղաղակէին (զնմանէ) յամբոխին. (Գծ. ՟Ժ՟Թ. 32։)
Որք մեծաբարբառ միշտ աղաղակեն զյաղթանակ բարեաց քումդ հանդիսի. (Նար. ՟Ծ՟Բ։)
to grind;
to pound, to reduce to powder.
Զցորեանն՝ իբրեւ չէր աղացեալ, ուտէին. (Յհ. կթ.։)
Մանրել եւ զայլ իրս իբրեւ զփոշի. լեսուլ. συγκόπτω concido, contero ծեծել, մանրցնել. մանրցնել. տէօյմէք. էզմէք. սահգ էթմէք.
Նմանութեամբ՝ ծասքել, որոճել. չէյնէմէք. եւ գիշատել. եըրթմագ.
to destroy, to throw down, to overthrow, to ruin.
Ապա եթէ զամօթն ի սկզբանն իբրեւ զգլխադիր գլխոյն մերկանայցէ, զբնաւն եղծանէ, յամենայնի վերայ աղամասուկ ածիցէ. (Ոսկ. եփես. ՟Ի։)
to stray, to dissipate.
ԱՂԱՄՈՂԻՄ ԱՂԱՄՈՂԵՄ։ իբր ποικίλλομαι variegor Այլայլիլ. այլափոխիլ. այլագունիլ. ծածանիլ. խառնակիլ.
Զերծանել ի բազմամասն եւ յաղամողեալ չարի որսորդական հնարից. (Սարկ. քհ.։)
Զուղղորդ ճանապարհն գնայցեն, եւ չաղամողիցեն առ անտեղեկութեան։ Մի՛ ոք այսուհետեւ լիցի յարդ, եւ մի՛ այսր անդր աղամողեալ իբրեւ զունգ։ Աչք սխալեն յերկայնութենէ, եւ յօդոյ, եւ ի մտաց այլուր աղամողելոյ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 6. 11. 13։)
Աղամողիս ի բանս քո, եւ յայլմէ առ այլ վազեալ անցանես տարապարտ մտածութիւնս. անխտիր հայի ի կրկին նշանակութիւնս, իբր տատանիլ։ (Յհ. իմ. երեւ.)
wandering, wildness;
dissipation.
Աղամողիլն՝ ըստ կրկին առման. իբր ծածանումն, տատանումն.
Յարդգողի ծիր, ոմանք կարծեն գոլ լուսոյ աղամողումն, զոր աստեղքն փայլակեն. (Փիլ. նխ. ՟բ.։)
inventor of a sect.
Իբրեւ յաղանդագործ եւ ի վնասակար դիւաց փախչիցին. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 8։)
cf. Աղանդագործ.
Այս տրտմութիւն՝ աղանդահնար բանսարկուին էր գործ. (Լմբ. սղ.։)
sectary;
magician, enchanter, sorcerer.
Հայեցեալ մարգարէութեամբ ի տարապարտ հպարտութիւն աղանդաւորացն. (Եզնիկ.։)
Զբանսարկուէն ասի որպէս չարահնար. աղանդահնար. աղանդագործ.
to seduce, to deceive, to lead into error, to teach a false doctrine.
Կախարդել, եւ մոլորեցուցանել. պատրել իբր կախարդանօք. կախարդի պէս որսալ, աչք խաբել. արհըրլէմէք. պազլամագ. այարթմագ.
Շրջաբերական թղթովք աղանդէր զտիեզերս. (Կանոն.։)
formule of a sect;
amulet, phylactery;
heresy.
իբր կախարդութիւն, կիւսութիւն. γοητεία praestigiae, incantamentum
Զիա՞րդ եբաց զաչս քո, այս ինքն է՝ միթէ աղանդութեա՞մբ իւիք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Եւ իբր մոլորութիւն. հերձուած.
to brown, to roast, to broil, to toast.
ԱՂԱՆՁԵՄ կամ ԱՂԱՆՁՆԵՄ. եւ ռմկ. ԱՂՆՁԵԼ, ԱՂԸՆԾԵԼ. καίω uro, καταφρύγω կամ καταφρίσσω, καταφρίττω torreo, cremo, exsugo Խարակել. խարուկել. խանձողել. որպէս եւ ցնդել զլոյծս. բոհրել, խարկել, խանծել, երել մրկել. գաւուրմագ.
Ա՛ռ սպիտակ հող. եւ աղնձէ՛ ի կրակն։ Աղընծէ զինքս։ Աղնձած (կամ աղընծած) աղ, չամիչ, կորեակ, եւ այլն. (Վստկ.։ Մխ. բժիշկ.։)
Այրիմ եւ աղանձնիմ. (Ոսկ. եբր. ՟Ի՟Դ։)
Ոչ խոնաւոյն աղանձեցելոյ առաւելութեամբ ջերմութեանն, եւ ոչ ջերմինն շրջեցելոյ յաղթութեամբ խոնաւողին. (Նիւս. կազմ. ՟Լ՟Բ։)
roasting.
Յիշատակէ զորդանցն անմահից զբոցակէզ զաղանձումն. (Ոսկ. յանդամալոյծն.։)
supplication, prayer, orison, entreaty, humble request;
— or նամակ աղաչանաց, petition.
Աղաչանք, այս ինքն թախանձանք եւ գթարկութիւն առաջի ամենաբարի բնութեանդ. զի այս է աղաչանաց զօրութիւն եւ սահման, զիւր կարօտութիւնն ցուցանել, եւ ի նմանէ զխնդիրս պահանջել. (Լմբ. սղ.։)
Ըղձալի՛ են քեզ բարերար՝ աղաչանք մեղաւորաց քան զխնդրուածս արդարոց. (Նար. ՟Ծ՟Թ։)
cf. Աղաչելի.
Աղաչաւոր կռապաշտեալ (Սողոմոն)։ Աղաչաւորս բազմապատկառ. (Նար. ՟Խ՟Ը.։ Նար. կ.։)