wearing sack-cloth;
— լինել, to wear haircloth.
Զգեցօղ զխոշոր եւ զխարազն զգեստս. խոշորազգեաց. ցփսի զգեստուք (անձն, կամ ճգնութիւն).
Խարազնազգեց զձեզ ի մարդկանէ քո տեսանիցէ։ Արս կուսակրօնս խարազնեազգացս. (Յհ. կթ.։)
Խարազնազգեացճգնութամբ. (Շար.։)
Որպէս մ. Խարազնազգեաց շրջիլ, կամ կրօնաւորեալ. (ՃՃ.։ Յհ. կթ.։)
cf. Խարազնազգեաց.
Թողեալ այնուհետեւ զպերճագոյն հանդերձսն, խարազնազգեստ եղեալ։ Արք կրօնաւորք խարազնազգեստք. (Խոր. ՟Գ. 31. 49։)
Աշակերտս, կամ ճգնաւորս խարազնազգեստս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։ ՃՃ.։)
Խարազնազգեստ կուսանք կամ կանայք, կամ կրօնաւորք։ Սրբոց կուսանացն խարազնազգեստիցն. (Հ=Յ. սեպտ. ՟Ի. եւ այլն։)
Իսկ գ. Զգեստ խարազն, կամ մազեղէն. խարար, չուլ.
Առնոյր զմազեղէն զգեստ նորա զաղտեկեալ, եւ զգենոյր զայն ի մերկուց ի ծածուկ ... ոչ ումեք յայտարարեալ զխարազնազգեստն. (Աբր. մամիկ.։)
Պահոց, եւ հսկման աղօթից, եւ խարազնազգեստուց. (Արշ.։)
roe-buck.
• -Պհւ. xarbuz «էշայծեամ». բառիս պրս. ձևը աւանդուած չէ։ Կազմուած է պհլ. xar= պրս. ❇ xar=զնդ. xara-«էշ» և պհլ. buz= պրս. ❇ buz=զնդ. būza-«այծ, բուծ» բառերից, ճիշտ ինչպէս է հյ. էշայծեամն. Իրանեանից է փոխառեալ նաև վրաց. ხარა-ბუზი խարաբուզի «եղնիկ, էշայծեամ»։-Հիւբշ. էջ 159։
• Հիւնք. պրս. խար «էշ» և բուզինէ «կա-պիկ» կամ թրք. պուզաղը «հորթ» բա-ռերից։
cf. ԷՇԱՅԾԵԱՄՆ. (զի պ. խառ ՝ է էշ, եւ բիւզ կամ բուզ, այծեամն, այծ վայրի)
Այսոքիկ անասունք են, զորս ուտիցէք. արջառ ... զգոմէշ, զխարբուղ. (Օր. ՟Ժ՟Դ. 5։) cf. ԱՅԾՔԱՂ։
dark, gloomy, dismal, sad;
— լինել, to become darkened, or obscured;
— խափնուլ, to become blind.
Զգածեալ խաւարաւ. խաւարազգեաց. խաւարամած. խաւարեալ. խաւարային մթագտին. (իրօք կամ նմանութեամբ)
Զանդունդս համատարածս խաւարազգածս. (Ագաթ.։)
Խաւարազգած մութք. (Պիտ.։)
Խաւարազգած նսեմութեամբ կուրացան։ Խաւարազգած մտօք. (Յհ. կթ.։)
Խաւարազգաց (կամ խաւարազգեաց) վարուքանօրէնութեան. (Մանդ. ՟Դ։)
Զինչ պիտոյ է մարմնոյ առողջութիւն, եթէ աչքն խաւարազգած խափնուցուն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
(Լոյսդ անեղական) ամփոխեցար ի խաւարազգած մարմինս. (Բենիկ.։)
Յորժմ աչքն կուրանային, եւ այլ եւս անդամքն խաւարազգած լինէին. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 20։)
Պակասի ի նմանէ լոյս անմեղութեանն. խաւարազգած եղեալ՝ մերձ առ արեւմուտս նստի. (Սարգ. ՟բ. պ. ՟Ա։)
Վէմք՝ պատառելով, օդ՝ խաւարազգածն լինելով. (Սկեւռ. յար.։)
clothed in darkness, surrounded with gloom, darkling.
Խաւարազգեաց վանին (սատանայ). (Խոր. հռիփս.։)
Դեղք խաւարազգեաց իմոց փորձութեանց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ո՞վ ոք խաւարազգեաց վարուք անօրէնութեան զայլս, լուսաւորել ժպրհիցի. (Մանդ. ՟Ը.) (նոր ձ. խաւարազգած)։
Մեղաւորացն անձինք խաւարազգեցեալք եւ պատեալք ի մէջ լուսազարդեալ հրապարակացն երեւեսցին. (Մանդ. ՟Զ. կամ ՟Ժ՟Զ։)
Ի մէջ ապարասան խաւարազգեստ ազգիս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ օծելոցն խաւարազգեստից. (Մաշտ.։)
Խաւարազգեստիս այսմիկ հանդիպիլ մարմնոյս. (Գանձ.։)
յետ ապականելոյ խաւարազգեստ (կամ խաւարզգեստ) մահուն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
cf. Խաւարազգեաց.
Խաւարազգեաց վանին (սատանայ). (Խոր. հռիփս.։)
Դեղք խաւարազգեաց իմոց փորձութեանց. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։)
Ո՞վ ոք խաւարազգեաց վարուք անօրէնութեան զայլս, լուսաւորել ժպրհիցի. (Մանդ. ՟Ը.) (նոր ձ. խաւարազգած)։
Մեղաւորացն անձինք խաւարազգեցեալք եւ պատեալք ի մէջ լուսազարդեալ հրապարակացն երեւեսցին. (Մանդ. ՟Զ. կամ ՟Ժ՟Զ։)
Ի մէջ ապարասան խաւարազգեստ ազգիս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ոչ օծելոցն խաւարազգեստից. (Մաշտ.։)
Խաւարազգեստիս այսմիկ հանդիպիլ մարմնոյս. (Գանձ.։)
յետ ապականելոյ խաւարազգեստ (կամ խաւարզգեստ) մահուն. (Սեբեր. ՟Ժ։)
immersed in obscurity, buried in darkness.
Սուզեալ եւ ընկղմեալ ի խաւար.
Խոր խաւարասոյզ. (Վրք. հց. ՟Բ։)
note;
line, letter;
notch of an arrow;
նուագել զխազս, to solfa;
նուագումն խազից, solfeggio;
immoderately addicted to;
immature, unripe.
• «քար». առանձին չէ գործածուած, րայց սրանից է բարդուած դայլախազ (այ, լուր գայլաքար). տե՛ս առանձին։
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «գիծ, գիր, ձայնագրական նշան, վարի ծայրի ճեղքը» Մագ. Լեհ. որից խազել «գծել» Մարթին. «մարմինը ճղել, ճեղքել» Հայսմ. Մխ. այրիվ. էջ 77. խազած «գիծ» Մարթին։
• = Կովկասեան լեզուներից փոխառեալ բառ Լ. հմմտ. վրաց. საზი խազի «գիծ, շարք». ხაზვა խազվա «գիծ քաշել, գծագրել», მხაზ-ველი մխազվելի «գծագրիչ», დახაზვა դա-խազվա «գծեր, քաշել, կանոնաւորել, յատա-կագիծ պատրաստել», დახაზმლობა դախա-զուլոբա «յատակագիծ, պատկեր», მოხაზვა մոխազվա «գծել, յատակագիծ շինել», მოხაზულობა մոխազուլոբա «յատակագիծ, պատկեր», ուտի խազ «գիծ», խազզափսուն, խազբեսուն «գծել», կիւր. խազ «ճեղքել». լազ. խազ (կտր. դոբխազինի, ապռ. բխա-զինամինոն) «գծել»։-Աճ.
• ԳՒՌ.-Ախց. Ակն. Գոր. Երև. Խն. Մկ. Մրղ. Շմ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. խազ, Մշ. Խառ. ղազ, Ղրբ. խmզ, Ագլ. խօզ «գիծ».-Ակն. Խրբ. Չն. Սեբ. խազ «գլխին սանտրած մազե րի միջև բաց արած ճեղքը, արդակ, raie», Ակն. «տախտակամածի կամ դռան վրայ տախտակների մէջտեղերը մնացած ճեղքե-րը»։ Նոր բառեր են խազեխազ, խազիչք, խազխզել, խազմզել, խազմզորել, խզբզել խզմզել, խզմզորել, օրօրոցախազ։
• . արմատ առանձին անցրոծածա-կան, որ «մոլեալ, մոլեգին ցանկացող» նշա-նակութեամբ գտնւում է հետևեալ բառերի մէջ. իգախազութիւն «իգամոլութիւն» Փիլ. ի-մաստ. գինեխազութիւն «գինեմոլութիւն կամ արբեցութիւն» Փիլ. մատակախազ «ճակա-բան» Եռեմ. ե. 8. այս վերջին բառը ուղեւոմ մեկնել Մխ. երեմ. առանձին գործածում է խազք բառը և հասկանում է «վազք, խանծք, որ է սովոր». (Չիք մատակախազք եղեն. ո՛չ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք կամ խանծք, որ է սո-վորք)։ -Տարբեր կազմութիւն ունի դատա-իազ, որ ամբողջապէս իրանեան փոխառու-թիւն է. տե՛ս նոյն բառը։
• =Նոյն է հյ. խանձ բառի հետ, որից խան-ձիլ «մոլիլ, մոլեգնաբար ցանկալ», մարդա-խանձ, գիշախանձ ևն. բառավերջի նձ դարձել է այստեղ զ (հմմտ. այս մասին իմ յօդուա-ծը՝ ՀԱ 1905, 346)։
• ՆՀԲ լծ. թրք. qezmaq «ջերանիլ», ա-րաբ. խուսլէր, խրասլ, խույ «մոլութիւն, ունակութիւն»։ Ուղիղ մեկնութիւնը տու-աւ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 128։ Սագը-զեան ՀԱ 1909, 335 և Karst, Յուշարձան 405 սումեր. kazda, թրք. kəzgən «ջեր-ել»։
• ԳՒՌ.-Չն. խազիլ «նախանձից ճաքիլ, կա-տաղիլ»։
• «տհաս, խակ». ունին միայն Բառ. ե-րեմ. էջ 136, ՀՀԲ, ՋԲ և ԱԲ, առանց վկա-յութեան. որից խազաքաղ «խակակութ» ՀՀԲ (տե՛ս նաև խաժ)։
• ԳՒՌ.-Ագլ. խօզ (<խազ) «խակ, տհաս». որից խազաքոլ, խազուակտուր «խակակութ»։
նոյն ընդ Գիծ. գիր. ար. խադդ. Ուստի խազք շարականաց. որպէս եւ Ակօսաձեւ գիծք սեանց, ձեռաց , եւ այլն։ γραμμή, πτύξ lintea, stria. Ըստ այսմ ընթեռնու Ստեփ. լեհ. ի (Մագ. ԺԸ։)
Որք զօրէն լակոնաց վիմացն, եւ լինիցին իբրեւ զխաղսն անդամաբեկք. այլ ի մեր. ձձ. գրի անդ,
Ի խաղսն անդամաբեկք։ Եւ եւս Գիծն ստորոտի նետից, կամ միջավայրի կամարի աղեղան՝ յոր նետն յենու. crena. եւ առ այս բերէ Լեհ. զտաղն.
Լարն ի խազին ամուր պնդեալ
ԽԱԶ 3 ա. Խանձեալ, կամ սովորեալ եւ յարձակող ախտաւորաբար յիրս ինչ, ուստի Մատակախազ, Գինեխազ, Դատախազ, եւ այլն.
Ձիք մատակախազք եղեն, ոչ մի ոք, այլ ամենեքին ի կին ընկերի իւրոյ խազք, կամ վազք, կամ խանծք, որ է սովորք. (Մխ. երեմ.) (լծ. եւ թ. գըզմագ, ջերանիլ. ար. խուսլէր, խըսալ, իբր խո՛ւյ. անբարի սովորութիւն)։
to draw lines, to roll;
to mark out, to delineate, to outline;
to mark, to brand.
Գծել, գծագրել, եւ գիծ գիծ առնել. գզել. խզրատել. գծգծել. բզըքտել.
Հարօրով ակօս խազեցին շուրջ զքաղաքաւն ի նշան պարսպի, եւ հրաման հանին ոչ ումեք իշխել քայլել ի վերայ խազածին. (Մարթին.։)
Ջղօք դզել զմարմինն, հարկանել, եւ խազել զջիլսն. (Հ=Յ. հոկտ. ՟Ժ՟Բ.։)
war;
dispute, quarrel, sedition, fight;
— առնել, to dispute, to contest, to debate;
to fight, to come to blows.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկա-յութեան) «կռիւ, պատերազմ, վեճ, պայքար» խոր. Բրս. հց. Համամ առկ. որից խազմա-գործ Եւս. քր. ա. 72. խազմարար Ոսկ. ես 355 և եբր. խազմառու «կռուարար» Մանդ. խազմութիւն Պիտ. խազմիկ «մարտիկ, կռու-ող», գրծ. խազմկօք (ձեռ. խազկօք) Ասող. ն. ժգ. (այսպէս ուղղելի ըստ սրբագրու-բեան Մալխասեանի)։
• Հիւնք. արաբ. [arabic word] xasm «ոսոխ, դատախազ» բառի հետ։ Ալիշան, Հին հաւ. 345 իրան. խազամ «չար ոգի»։ Հիւբշ. 233 կապ չունի, ասում է, ռազմ բառի հետ։ Սանտալճեան, L'idiome 16 ռևեռ. zāsi։ Ակինեան, ՀԱ 1930, 497 ինձ է վերագրում Ասող. խազկօք ձևի սըր-բագրութիւնը, որ Մալխասեանին է պատկանում։ Ինքր համաձայն չէ և դը-նում է խազկան, որ կազմուած է հա-մարում -կան մասնիկով խազ արմատից (հմմտ. ժինեխազութիւն), իբր «մոլե-կան». սրա հետ նոյն է կարծում խա-զիան բառը։
μάχη pugna στάσις seditio. Ռազմ, պատերազմ, մարտ, կռիւ. եւ Կագ. բանակռուութիւն. հակառակութիւն.
Հաւանեցուցեալ զամենեսեան՝ դադարեցուցանէ զխազմն։ Այնուհետեւ գրգռէր խազմն. (Խոր. ՟Ա. 14. 28։)
Լուծանէ զխազմ. (Համամ առակ.։)
Որ ընդ Շապուհ խազմ արարեալ. (Շ. վիպ.։)
Զխազմ եւ զխռովութիւն եւ զպատերազմ բառնալ ի միջոյ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Ե.)
Կարծիքն ամենայն խազմ եւ յոյզ բարձցին. (Բրս. հց.։)
Զիա՞րդ զարմանաս, եւ խազմ առնես, չհավատալ ի կուսին ծնանել. (ՃՃ.։)
warlike, martial, brave, valiant;
troubling, perturbing, seditious, factious.
Որ էր անդոտին ի նոյն խազմագործ նենգութենէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
cf. Խազմագործ.
στασιαστής seditiosus. Կռուարար. խռովարար. խռովայոյզ. ապստամբ, եւ ապստամբողական.
Այնպէս կռուասէր եւ խազմարար էին ի մանկութենէ. (Ոսկ. ես.։)
Զի այս իսկ եւ զնոսա որ խազմարարք էին՝ ի խոստովանութիւն ածէր. (Ոսկ. գծ.։)
Զորս սա (որթ խաղողոյ) բերէ ի յաշխարհի իբր զխազմարար. (Պետ.։)
Խռովութեան շիջուցի՞չ, եթե ընդ խազմարարս խռովիչ. (Մագ. ՟Դ։)
Տմարդիս, կեղծաւորս, եւ խազմարարս. (Սարգ. յկ. ՟Ը։)
Այն ոչ զօրականաց գործ է, այլ՝ խազմարար մարդկան. (Ոսկ. եբր. ՟Ե։)
Եթե ոք բարս ունիցի խազմարար եւ խռովարար. (Բրս. հց.։)
must, new wine.
• , ո հլ. «քաղցու, դեռ չխմորուած նոր գինի, մաճառ, շիրա» Կոչ. 378. Եփր. գծ. էջ 13 (խզմուզ ձևով)։
• ՀՀԲ խազ «խակ» և մուզ «մզում» բառերից։ Սանտալճեան, L'idiome 1։ բևեռ. mutus, լտ. mustum. ռեոմ. Most «խազմուզ» բառերի հետ։
Քաղցու մզեալ իբր նոր գինի.
Ոչ որպէս դու կարծէք, թէ խազմզով լցեալ իցեմք։ Ոչ խազմուզ ասեն արբաք, եւ արբեցաք. (Ոսկ. գծ.։)
Կէսքն կատակէին եւ ասէին, խազմզով լցեալ են. (Կոչ. ՟Ժ՟Է։)
snail;
suit of rooms or buildings.
• , ի-ա հլ. «խղունջ» Ոսկիփ. Բրս. մրկ. 338 (գրծ. խալիզոնաւ)։
• ՆՀԲ սխալ հասկանալով բառիս վկա-յութիւնը, մեկնում է «միջամէջ սենեակք արքունեաց կամ խխունջ»։ Բայց յետոյ, յաւելուածի մէջ ուղղում է և մեևնում «որպէս արաբ. հալէզուն, խխունջ»։ Ու-ղիղ է մեկնում նաև ՋԲ։ Ըստ այսմ սը-խալ է ԱԲ, որ դնում է «խխունջ. 2. խը-խընջաձև մէջէմէջ շէնք»։
• ԳՒՌ.-Հճ. խալիզոն «խղունջ», Զթ. խէօ-լիւզիւն «խղունջ, մողէս»։
Եղեւ ականջն ըստ օրինակի խալիզոնի՝ դրամբք շրջմամբ հնգօք. զի իբրեւ առ թագաւոր հանդարտութեամբ մտցեն բանք եւ ձայնք, եւ մի անզգուշաբար. (Ոսկիփոր.։)
Ուղիղ է երկրորդ մեկնութիւն բառիս, որպէս արաբ. Հալեզուն. limax
self-adorned, simple, natural;
— շնորհք, ingenuous grace;
— բանք, unaffected words
ինքեամբ զարդարեալ ի բնէ. բնական.
Ցուցանելով զննազարդ գեղեցկութիւն (տիեզերաց). (Արշ.։)
absolute, supreme, sovereign.
αὑτοδύναμος per se potens. որ յինքենէ ունի զօրութիւն. ինքնին հզօր. ըստ ինքեան կարօղ.
Ինքնիշխան. (ինքնիշխան, ինքնազօր, ամենազօր. Շար.։)
Անքնին ինքնազօր ձայնիւ հրամայեալ. (Նանայ.։)
ՆՔՆԱԶՕՐ. αὑτοκρατής imperiosus. Բու՛ռն որպէս ինքնակալ, յիւր զօրութիւն յեցեալ.
Արանցն բնութիւն եղեւ ինքնազօր իբրու կենդանիանհատակ բանին. (Պղատ. տիմ.։)
monkey.
• (սեռ. -ի. ըստ ՆՀԲ ի հլ.) «կապիկ» Ոսկիփ. Միխ. աս. հրտր. Երուս. էջ 378 (տպուած է արուզնայ. մէկ ձեռ. ունի ապուզնա, որից երևում է, որ առաջինն էլ պէտք է ուղղել ըստ հին տառադարձութեան աբուզնայ). Յայսմ. սեպ. 23։ Յետին ռամիկ բառ է։
cf. ԿԱՊԻԿ. ռմկ. ապուզնէ, ապուզէն. պրս. պուզինէ. բուժիյնէ. եւ ըստ ռուսաց՝ օպէզեանա.
Տուք մեզ ամի ամի երեքհարիւր սեւ ծառայ, եւ յիսուն ապուզնայ, եւ զուրափէ մի. (Միխ. աս.։)
Կապիկն, որ է ապուզնայն։ Կրիայն հաւատաց ապուզնային. եւ այլն. (Ոսկիփոր.։)
Զձէթդ որ բերեն յասորոց ապուզայիւք մեռելոտիւք (կամ ապողացիւք, կամ ապողանիւք) թերեւս տայ իմանալ, մորթովք կապկաց։
excessive, exaggerated.
ὐπερβολικός. excedens, nimius. Զանցեալ առաւել քան զչափն. ծայրագոյն. չափազանց.
Ոչ յառաւելազանցն նկրտի հրամայեցելոցն հասանել։ Զառաւելազանցս զայս չար մարդկային ազգին յոլովագունիւք հրապարակել բանիւք. (Յհ. իմ. ատ. եւ Յհ. իմ. երեւ.։)
excess, exaggeration.
ὐπερβολή, ἑξοχή. exsuperatio, excelsus, excellentia, eminentia, praestantia. Զանցումն ըստ չափ. առաւելութիւն. գերազանցումն ըստ չափ. առաւելութիւն. գերազանցութիւն. չափազանցութիւն, շատութիւն, մենծութիւն, մասնաւորութիւն.
Առաւելազանցութիւն եւ նուազութիւն ներհական իւրոքանչիւրոց որպէս տեսանի։ Արութիւն ունի իւր ծայրս ըստ առաւելազանցութեան զյանդգնութիւն. (Անյաղթ հակակ.։)
Վասն յոյժ առաւելազանցութեանն եւ ոչ հատուցումն համարին հնարս ընդունել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Քերթողն հոմերոս՝ բազմաց էից քերթողաց, ըստ առաւելազանցութեան ասի. նոյնօրինակ եւ զայն՝ որ յուսովն վարի, մարդն (զի ենովս է մարդ, իբր ինսան) ըստ առաւելազանցութեան անուանեաց. (Փիլ. իմաստն.։)
Երիցս անգամ ըստ առաւելազանցութեան շնորհացն զթագաւորութեան օծումն ընկալաւ (դաւիթ). (Վրդն. սղ.։)
adorned with virtues, virtuous.
Առաքինութեամբ զարդարեալ.
Առաքինազարդ վարք, կամ վայելչութիւն. (Յհ. կթ.։ Ասող. ՟Ա. 1։)
cf. Յարալէզ.
• «մեռելներին լիզելով կենդանաց-նող առասպելական մի էակ» Բուզ. ե. 36 Եզն. Ոսկ. պօղ. Ա. 602. գրուած է նաև ա-րալեզ, արալէզ և յարալէզ Սահմ. ա. ե. Ա. ռաք. լծ. սահմ. 189. Վահր. երրդ. 165. յա-րալեզ Եղիշ. հրց. 52. երկու ձևերն էլ միասին գործածելով Եզնիկ գրում է. «Ջառլեզն ի շա-նէ (էջ 98), զոր արալեզն կոչեն» (էջ 99) և հո-լովուած՝ զարալիզէն (էջ 100)։
• = Բառի բնիկ ձևը անստոյգ լինելով՝ ստու-գաբանութիւնն էլ կասկածական է. արդի ձևի տակ թւում է թէ լեզ ծագում է լիզել բայից. բայց կարող է լինել որ դա ժողովրդական ստուգաբանութեան արդիւնք լինի, ինչպէս է նաև լեզու բառը. հմմտ. տակը նշանս-կուած զանազան մեկնութիւնները։
• ՀՀԲ և ՋԲ լար լիզօղ։ ՆՀԲ յար լիզանօղ, գուցէ և Արայի լիզօղ։ Էմին, Վէպք հնոյն Հայաստանի, էջ 82, Ист. Aсоxикa 288 և աւելի ընդարձակ՝ Հայ հեթ. կրօնր, հայ թրգմ. Յոյս Արմաշու, 1875, էջ 358-360՝ մերժում է «Արայի լիզօռ» մեկնութիւնը, որովհետև եթէ արալէզը Արայից ծաղած լինէր, Արայի ժամա-
• նակ հազիւ թէ պիտի դոյութիւն ունե-նար. մինչղեռ ընդհակառակը աւս նա-հապետի ժամանակ շատ տարածուած է. ուստի ծագում է «յար լիզող» ձեւից։ Böttich, Arica 30, 5 և Lag. Gesam Abhd. 170 «թերևս կապ ունենայ ասուր. Aral «դժոխք» բառի հետ»։ Sayce, The cun. inser. of van, էջ 415 հանում է ռա-բել. Arali բառից, որ է «սանդարամետ, ստորերկրեայ աշխարհ, մահու երկիրը, ուր իջաւ Թամմուզը»։ Տէրվիշ. Լեզու 1887, 115 լիզել բայից։ Առլէզների վրայ վեց առանձին յօդուած ունին Հմայեակ Նաւեան, Եղիշե վրդ. Դուրեան, Կ. 3. Պասմաճեան, Դ. Խաչկոնց և Դ. Շառա-րեան (տե՛ս Ծաղիկ 1895, էջ 550-556 և 601-616)։ Դուրեանի կարծիքն այն է, որ յարալէզ միջնադարեան մի ձև է, իսկ «յար լիզօղ» ստուգաբանութիւնո ծա-գում է Վարդան Վարդապետից. հին և ուղիղ ձևն է առլէզ կամ արալէզ։ Sche-il, Բազմ. 1897, էջ 77 խալդեան erilas «արքայ» բառից, իբր «արքալ աս-տուածոզ»։ Մանրակրկիտ և ընտիր մի ւռուած ունի Կ. Յ. Բասմաջեան, Բազմ, 1897, էջ 525-531, ուր յաջող կերպով ցոյց է տրուած թէ առլէզները ասորես-տանեան աղբիւրից են և ներկալառնում ևն ասորեստանցոց Մարդուկ աստուածն ու սոա հետևորդ չորս շները, այն է [other alphabet] -ուկկումու «յափըշ-տակիչն», [other alphabet] Γ=)) ակկու-լու «ուտիչն», [other alphabet] իկշուդա «կորզիչն» և [other alphabet] ❇ իլթեբու «յագեցուցիչն». այստեղ էլ մեր բառը ստուգաբանուած է «յար լիզող»։ Այս յօդուածին պատասխանում են Մենեվիշեան ՀԱ 1898, 26 և Դ. Խաչ. կեան, անդ, էջ 41-44։ Առաջինի կար-ծիքն այն է թէ ուղիղ ձևն է առլէզ և թերևս պատահաբար միայն լեզ նմանութիւն ու-նի մեր լիզել բայի հետ. առ գտնւում է արիական բառագանձում ar «վէրք» ձևով, Բասմաջեան, Բիւր. 1898, 409 աատաս խանում է թէ ar «վէրք», ինչպես նաև
• եբր. 'arel, ասուր. arlu «մեռել», ara-li «գերեզմանատուն» բառերը պատա-հական նմանութիւն ունին և հին ձևն է յարալէզ՝ լիզել բայից։ Մի նոր քննու-թիւն նոյն նիւթի մատին ունի Մատիկեան ՀԱ 1923, 481-496, ուր բառը մեկնւում է իբր «Արան լիզօղ»։
Առլեզք իջանեն, եւ յարուցանեն զդա. (Բուզ. ՟Ե. 36։)
Ելեալ ասեն զառլեզն ի շանէ. (Եզնիկ.։)
that wears a man's dress.
armour;
armed.
Զէնք առն պատերազմողի.
Առեալ զերիվարն, եւ զասպազէնն նորին, եւ զիւր զառնազէնն. (Ագաթ.։)
Զէն ի վեր առեալ, առնազէն վառեալ։ Առնազէն ասպազէն ի վերայ շահատակեալք. (Յհ. կթ.։)
iron armour, horse armour;
trooper, horseman;
caparisoned
• , ի-ա հլ. «ձիու զենք և զարդե-րը» Ագաթ. Խոր. Արծր. յետնաբար նաև «ձի-աւորուած ու զինուած» Յհ. կթ. գրուած է նաև ասպիզէն. որից ասպազինեալ «ձին զինելով ևռուի պատրաստած» Արծր.։
• = Պհլ. *aspzēn «ձիու զէն ու զարդ» բա-ռից, որ սակայն աւանդուած չէ պահլաւ գը-րականութեան մէջ. կազմուած է պհլ. asp «ձի» և zēn «զէնք» բառերից. պրս. կայ [arabic word] zin-i asb «թամբ». սակայն այս նշանակութեամբ գործածուած չէ հայե-րէնի մէջ։-Հիւբշ. 108։
• ՀՀԲ և ՆՀԲ մեկնում են հյ. ասպ և զէն բառերով։ Այսպէս է նաև Տէրվիշ. Մա-սիս 1882 յուլ" 24։ Laqarde., Arm stud § 199 համեմատում է պրս. zīn-i-asb ձևկ հետ։
Զէն եւ զարդ երիվար.
Իսկ նորա առեալ զերիվարն, եւ զասպազէնն առեալ կապէր ի թիկունս իւր. (Ագաթ.։)
Հանեալ յասպազինէն ըզներդեայ քեմխտապատ պարանն. (Խոր. ՟Բ 82։)
Մերկանան ի զինէ եւ յասպազինէ։ Յասպազինէ երիվարին ի վայր արկեալ զինքն։ Կորովի յաղեղն եւ ի ղէն եւ յասպազէն։ Տունս գանձուց եւ ասպազինաց. (Արծր. ՟Ա 5. 7. 9։ ՟Ե 7։)
Քաջ սպառազէն՝ որպէս ձիաւոր. եւ Հանդերձ զինուք ձիոց.
Վաղիւ առաւօտունցուցանեմ ձեզ փիղս վառեալս եւ ի վերոյ ասպազէնս ի քաջացն, որ տեղասցեն ի վերայ ձեր անձրեւս նետս երկաթեղէնս. (Արծր. ՟Բ 3։)
Ասպազէն առնազէ՛ն զնոսա վառեալ։ Արիաբար ասպազէն ի վերայ շահատակեալք. (Յհ. կթ.։)
to caparison (a horse).
Զինել զձի. սպառազինել զերիվար պատերազմական.
Թագաւորն լիդէացւոց ասպազինեալ զերիվարն զուրջանակի պղնձի արկանելեօք։ Կարթակոտոր զասպազինեալ երիվարն արարեալ։ Մտրակեալ զիւր ասպազինեալ երիվարն. (Արծր. ՟Ա ռ. 14։ ՟Գ 17։)
career, course, horse-race;
furlong;
field, place, area, arena;
— ըմբշամարտութիւն, wrestling place;
դիմել, իջանել, խոյանալ, ելանել յ—, to throw self, to brave, to descend, to fling, to rush, to hurl in the arena.
marigold.
• «մի տեսակ լեռնային գեղե-ցիկ ծաղիկ» (psyllium ըստ Շէհրիմանեանի և Տիգրանեանի՝ էջ 16, soldanelle ոստ Նս. րայր, Բառ. ֆր. mélilot bleu ըստ Ո.ղուրի-կեանի, տե՛ս ԳԲ էջ 175 և 1405) Մխ. առակ. Համամ. քեր. 258= Երզն. քեր. Վստկ. 142 միևնոյն բառն է ասպազան Ագաթ. տպ. 1909, էջ 331 (ուր երկու ձեռ. ունին նոյնպէս ասպուզան). աւելի յետին հեղինակներ գրում են՝ ասաացալ ԱԲ, ասբօսան Դաւ. սա-լաձ. (այլ ձ. սապուսան), ասպոնան Բժշ. ասպուզանուկ Բժշ. ամէնից ուղիղ ձևն է աս-պուզան, որից ու=ա տառերի շփոթութեամբ յառաջացել է ասպազան գրչութիւնը՝ ըստ Նո-րայր, Հայկ. բառաք. էջ 3 և Բանաս. 1901, էջ 101։
• Ըստ ՀԲուս. § 174 պարսկերէն է հնչում։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. 79 ասպազէն բառից՝
Հօրուտն եւ մօրուտն, եւ ասպուզանն. (Մխ. առակ. լ։)
Զվարդ, զմերուշան, զասպուզան. (Երզն. քեր։)
Վարդենիք, մնթուր, ասպուզան. (Վստկ. իսկ Ագաթ. գրի Ասպազան. եւ յայլ ձ. Ասպուզան. Այլ ի Բժշկարանս՝ ԱՍՊՈՒԶԱՆ մեկնի՝ Խաղավաթի քամումս. եւ ԱՍՊՈՒԶԱՆԱԿ. խափիթ.)
full of stars, starry, studded with stars.
Իբր աստղ կամ աստեղբք զարդարեալ.
Աստեղայերկրի թշնամւոյն խոնարհեցո՛, եւ թագիւ աստեղազարդ աստուած զգլուխ քո զարդարէ յերկինս. (Նար. խրատ.։)
to decorate, to stud with stars.
divine.
θεῖος divinus, divus Աստուածանման (իբր այսինքն ալդակից գտեալ). աստուածազգի. աստուածատեսակ. աստուածարեալ. սրբազան. աստուածային. աստուածական.
Աստուածազան այր։ Աստուածազանն Մովսէս, կամ եղիա, կամ առաքեալ. (Պիտ.։ Զքր. կթ. ստէպ։ Նիւս. կազմ.։)
Աստուածատեսք եւ աստուածախօսք եւ աստուածազանք լինէին. (Եփր. պհ.։ Մանդ. ՟Գ։)
Խրատեալք առ աստուածազան արս։ Աստուածազան ոգւոյն օրինադրէ։ Ուսեալք յաստուածազան գրոց. (Փիլ.։)
Աստուածազանիցն այնոցիկ. (Շ. հրեշտ.։)
Ճշմարտութիւն արարէ՛ք ասեն աստուածազանն դիրք. (Սարկ. քհ.։)
Աստուածազան եւ մեծասքանչ խորհուրդ. (Անան. եկեղ։)
Եւ զի՞նչ զարմանք են յաստուածազանիցն ոչ պատկառել քեզ արանց։ Աստուածազան խոնարհութեամբ իւրով. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Աստուածազան բարբառովդ. (Մագ. ՟Ա։)
Յաթոռ աստուածազան վերադիտողութեան գաւառին կարգեսցուք. (Կաղանկտ.։)
adorned by God, or with the grace of God.
ՅԱտուածոյ կամ աստուածով զարդարեալ, շքեղացեալ, պատուեալ. եւ Աստուածարեալ. աստուածազան. աստուածավայել.
Ծնաւ աննա զաստուածազարդն Մարիամ. (Ճ. ՟Ժ.։)
Աստուածազարդ քահանայից, եւ սրբասէր պաշտօնէից. (Աստուածազարդ. ՟Ժ՟Բ։)
Աստուածազարդ. (Շ. յիշ. առակ.։)
Աստուածազարդ գլուխ. (Շար.։)
Մարգարէին աստուածազարդ. (Շ. յիշ. առակ.։)
Աստուածազարդ ազինք գնդից. (Նար. առաք.։)
Ամենայն աստուածազարդիցն լուսափայլութիւնք. (Երզն. լուս.։)
Աստուածազարդ փայտ. (Անյաղթ բարձր.։)
Թեւս աստուածազարդ պատրաստեցսէ առ ի վերացուցանել ի բարձրութիւնս երկնից. (Թէոփիլ. ՟խ. մկ.։)
cf. Աստուածազարդ.
Աստուածազարդեալ փայտ. (Անյաղթ բարձր.։ Թէոդոր. խչ.։)
that bears god;
carried by God.
θεόφορος theophorus, deifer;
deum in se ferens, gerens, portans Զգեցօղ զԱստուած յինքեան, որպէս թէ արկեալ զիւրեաւ, կամ բարձօղ յանձին. այն է ըստ յն. ոճոյ՝ զԱստուած կրօղ յինքեան. աստուածակիր. որ եղեւ իբր մականուն սրբոյն իգնատիոսի անտիոքայ հայրապետին. որ եւ ԱՍՏՈՒԱԾԱԶԳԵՍՏ.
Իգնատիոս, որ է աստուածազգեաց. (Ածազգ. ի սկիզբն ամենայն թղթոցն. կամ ըստ Ճ.)
Որ է աստուածազգեստ։ (ըստ Ճ.)
Աստուածազգեացն դիոնեսիոս։ Աստուածազգեաց հարք սուրբք. (Դամասկ.։)
Առաքելոց սրբոց եւ մարգարէիցն աստուածազգեաց պարուք։ Հարսն աստուածազգեաց. (Խոր. հռիփս.։)
Եթէ ոք իշխեսցէ ասել մարդ աստուածազգեաց զՔրիստոս, եւ ոչ Աստուած Ճշմարիտ, նզովեա՛լ եղիցի. (Պրպմ. ՟Խ՟Ե.)
Այսբանք նեստորի, մարդ աստուածազգեաց կոչելով զՔրիստոս. այլ մեզ մի՛ լիցի աստուածազգեաց կոչել կամ իմանալ, այլ՝ Աստուած մարմնացեալ. (Դամակ։ Բայց ուղիղ մտօք ասի մարմինն Քրիստոսի աստուածազգեաց.)
Հոգւոյն Սուրբ եւ զօրութեան բարձրելոյն զստուածացգեացն զայն գոյացուցանել մարմին. (Ոսկիփոր.։)
Ծանուցեալ ադամայ աստուածազգեաց իմաստութեամբն. (Ագաթ.։)
Աստուածազգեաց լոյս, կամ փառք, յարութիւն, յարմարութիւն. (Շար.։ Խոր. հռիփս. Ստէպ։ Յայս միտ կարծի յոմանց Աստուածազգեաց կոչումն իգնատիոսի, ըստ որում բարձեալ եղեւ ի մանկութեան ի գիրկս Յիսուսի՝ ըստ Շար. եւ Յայսմաւ. յն. եւ հյ։)
cf. Աստուածազգեաց.
θεόφορος, ἕνθεος deifer, divinus, divus cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱԶԳԵԱՑ. ըստ ՟Ա նշ. այսինք Զաստուած կրօղ յինքեան. աստուածարեալ. աստուածազան. լցեալ հոգւով աստուծոյ։
Որ յաստուածազգեստացն, եւ որ քաջն գիտեն։ Զոր եւ ոմն ի փոքր ինչ յառաջագոյն աստուածազգեստացն իմաստասիրեաց. (Առ որս. ՟Զ։)
Որպէս աստուածազգեստիցն էր ծանօթ. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Բ։)
Յաստուածծազգեստիցն տուաւ. (Շ. հրեշտ.։)
Աստուածազգեստիցն ծերոց. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)
Զաստուածզգեստին պանծանս. (՟Կ՟Ա։)
Զի մի՛ աստուածազգեստ իմանայցի Քրիստոս։ Ոչ բնակեալ ի մարդում եւ աստուածազգեստ, որպէս զայլսն՝ որք եղեն հաղորդ աստուածութեան նորա. (Պարամպմ. ՟Խ՟Ե. եւ ՟Ժ՟Ե. եւ այլն։ Զայսոսիկ գրէ կիւրեղ ընդդէմ նեստորի. իսկ Ածաբ. առ որս. ՟Ժ. յուշ առնէ, թէ երբեմն ապողինարիտք չառնուին յանձն ասել զՔրիստոս աստուածազգեստ, այլ միայն մարմնազգեստ, զի չնդունէին զանձնաւորական միաւորութիւն աստուածութեան ընդ մարդկութեան։)
ըստ յն. ոճոյ, առաւել նշանակէ զլցեալն հոգւով մարգարէութեան.
Նախասաց բարբառ աստուածազգեստից. այսինքն մարգարէից. (Զքր. կթ. հմբ.։) Եւ ըստ այսմ առաւել բայիւ վարի. ἕνθεος γίνομαι, ἑνθουσιάζω, ἑπιθειάζομαι cf. ԱՍՏՈՒԱԾԱՐԵԼ, իբր մարգարէանալ.
Ոչ կարեմ ունել զհեշտութիւնս, աստուածազգեստ լինիմ, փոքր ինչ եւ իբրեւ զՅովհաննէս աւետարանեմ. (Ածաբ. յայտն.։)
Աստուածազդեստ եղեալք արք եւ կանայք՝ մի պար եղեալք երգէին։ Յորժամ աստուածարէ եւ աստուածազգեստ լինի միտքն, ոչ եւս է յինքեան։ Ոգիք յորժամ աստուածազգեստք լիցին. (եւ այլն. Փիլ. ստէպ։)
military, soldierly, soldier-like;
soldier;
— արուեստ, tactics.
στρατιωτικός militaris Որ ինչ ա՛նկ է զինուորին, եւ զինուորութեան.
Ցանկալի եղեալ զինուորական արհեստիւն։ Զինուորական կողմանն. (Կորիւն.։)
Զինուորն իմաստութեամբն զզինուորական իրին արհեստն կրթէ. (Պիտ.։)
Կարգ զինուորական։ Գունդք զինուորական. (Լմբ. սղ.։ եւ Գանձ.։)
στρατευόμενος Զինուորեալն. զինուոր.
Որպէս զզինուորական ոմն. (Պրպմ. ՟Լ՟Թ։)
Միթէ զինուորակա՞ն ես, եւ կամ ծառայ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Կոչէր զբազումս ի զինուորական քրիստոնէից. (Եղիշ. ՟Բ։)
fellow-soldier;
—ք իմ, my comrades, my brothers in arms.
συστρατιώτης commiles, commilito (-tonis) Ընկեր ի զինուորութեան՝ որ հոգեւոր եւ որ մարմնաւոր.
Զեպափրոդիտոս զեղբայր եւ զգործակից եւ զզինուորակից իմ։ Արքիպպեայ զինուորակցի մերոյ. (Փիլիպ. ՟Բ. 25։ Փիլիմ. 2։)
Շնորհեա՛ Տէր եւ զինուորակցաց իմոց եւ ընկերաց զխաղաղութիւն. (Ճ. ՟Ա.։)
to be soldier, to turn soldier.
Լինի նաւագործ, եւ շինօղ ... եւ զինուորանայ, եւ իշխանանայ. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։ յն. զինուոր, իշխան։)
barracks.
in a military manner.
the church militant.
to enlist, to maintain soldiers;
to exercise in the art of war;
to arm.
• . նախդիր՝ որ կցւում է բառասկիզբը հայցական, պատմական և պարառական հո-չովները կազմելու ժամանակ, բայց մանա-ւանդ գործածւում է իբրև սաստկական և կամ զօրացուցիչ. հմմտ. զանցանել, զեղծա-նել, զաչացու «կոյր» (աչք բառից), զակա-նել «լաւ դիտել» (ակն բառից), զահի հարկանել, զահանդիլ, զարհուրիլ (հմմտ արհ, ահ, արհաւիր), զահոմիլ «պատշաճիլ» (հոմ ձևից), զաղփաղփուն, զանխուլ, զո-ռածիլ կամ զ-առ-ած-անել, զառամ (իբր զ-առ-ամ) «տարիքոտ, ծերացած, ցնդած», զառանցել, զառաջասուն, զառաջաւոր, զա-ռաջեայք, զառաջեաւ, զառաջել, զառաջինն. զառիվայր, զառիվեր, զառիթափ, զատանել, զատ (իբր զ-հատ-անել), զատչիլ, զատուցա-նել, զարամուր (<զյարամուր), զարգանալ, զարդ, զարդարել, զարդիս (արգ, արդ, յար» դարել, արդի), զ-արթնուլ, զարթմնի, զարթ-խում (արթուն), զարկ, զարկանել (զհարկա-նել), զարմանալ, զարմ, զարտուղի (արմ, արմանալ, արտուղի), զգածել (հագածել, առիգած), զգենուլ, զգեստ(ագանել, հտ-գուստ), զգետնել, զգլխել, զգնալ, զգալ, ըզ-գայուն, զգացում, անզգամ զգաստ, զգօն, զգացուցանել (գալ բայից. հմմտ. զ-եկ-ու-ցանել, զեկոյց, իրազեկ, իրազգած), զօդել, զօղուած, զփախչիլ, զտեղել, զետեղել, զար-գելուլ, զչարիլ, զուլամբիլ «վզի վրայ գլորիլ» (ուլն բառից), զեղծանել, զեղծ, զեղուլ (զ-հեղուլ), զեռալ, զեռուն, զինչ, զինչպէտ (հմմտ. ումպէտ), զիջանիլ, զլեռնայն, զկծել, զկնի (կինք), զհետ (հետ, յետ), զմէ՞ (ի*մ), ճմտաւ ածել, զճանապարհայն, զնստուցա-նել, զով, զովանալ (հով, հովանալ) ևն ևն։-Սրա հետ նոյնէ ս նախամասնիկը, որ զ-ի ստացած ձևն է՝ խուլ բաղաձայնների մօտ. հմմտ. սրափիլ, սքօղել, ստածել, սփռել ևն
• = Իր շատ ճոխ գործածութիւնից դատելով՝ պէտք է լինի բնիկ հայ։ Բայց որովհետև զ ձայնով սկսող հայերեն բառերը կա՛մ փո-խառութիւն են և կամ դեռ մեկնուած չեն, ուս-տի յայտնի չէ թէ ի՛նչ պիտի լինէր սրա հնխ. ձևը։ Սակայն որովհետև հնխ. g'h երկու ձայ-նաւորի միջև տալիս է հայերեն զ և բառի սկզբում տալիս է հյ. ձ, իսկ ձ դառնում է բաղաձայնի մօտ զ, ուստի կարելի է ենթա-զրել՝ որ զ ձևն էլ ծագել է հնխ. g'h-ից (այս-պէս դարձած նախ բաղաձայնով սկսող բա-ռերի մօտ և յետոյ ընդհանրացած)։ Այս մը-տածումով կարելի է մեր բառի հետ համե-մատութեան առնել հսլ. za մասնիկը, որի գործածութեան եղանակը մերին շատ է մօ-տենում. այսպէս՝ za n je= զ-ի. jetu ja za raka =կալաւ զձեռանէ նորա. za utra=զա-ռաւօտու.-հսլ. za սեռականով ցոյց է տալիտ ժամանաև և որրծողութեան պատճառը (տե՛ս Miklosich, Vergl. Gram. IV, էջ 527 ևն), հայցականով՝ գործողութեան տևողութիւնը (անդ, էջ 410 ևն), գործիականով՝ «ետևը» (հմմտ. հյ. զերիս աւուրս, զհետ, զկնի ևն)։ Թերևս սլաւական za բառին կցելու է նաև արևել. լիթ. azլ լեթթ. uz «վրայ», aiz ռետևը, պատճառաւ, յայնկոյս»։ Իսկ գոթ. ga-մասնիկը (ինչ. ga-laubǰan=գերմ. glau-ben «հաւատալ») սրանցից բաժանելով՝ կը-սում են սովորաբար լտ. com, cum, հիռլ. com, cum, con, կիմր. cyf, գալլ. com «ընդ, հետ» ձևերին. հնխ. kom (տե՛ս Walde, էջ 180)։
• Windisch. 40 գոթ. at, հբգ. az կամ գոթ. du, հբգ. zi, նբգ. zu, այն է սանս. adhi, ati, լատ. ad, բայց մանաւանդ պրս. az բացառականի մասնիկը, Lag. Urgesch. 72 զնդ. uz։ Այսպէս նաև Spiegel, Huzw. Gram. 94։ Justi սանս.
• sacā? Muller, SWAW, 44, 555 պհլ. ոռռ. -ghan մասնիկի հետ։ Բառիս վրայ ընդարձակ խօսած և վերի ձևով մեկնած է Meillet, MSL, 9, 52-55։ Հիւբշ. 446, կարելի, բայց ոչ ապահով է գտնում այս մեկնութիւնը, որովհետև նշանա-կութեանց տարբերութիւններ, աւելի մեծ են, քան նոյնութիւնները, և երկրորդ՝ որ հյ. նախատառ զ ձայնի ծագումը անրս-տոյգ է ընդհանրապէս։ Աւելի մանրա-մասն խօսում է Հիւբշ. Armeniaca. IF 19, 457-480, թրգմ. ՀԱ, 1907, 183-? որ քննելով բոլոր զ-ով սկսող հայերէն ռառեռր. հաստատում է, որ սրանք կա՛մ փոխառութիւն են և կամ՝ եթէ փոխառու-թեամբ մեկնուած չեն, մթին են մնում։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 158-161 ձև-վացած է դնում ըստ նախդիրից՝ տ-ի անկումով և ս վերածուելով զ-իւ
• ԳՒՌ.-Առհասարակ կորած է. բայց մնում է դեռ Ալաշկերտի, Մուշի, Տիգրանակերտի, Սիւրիոյ և Սուչավայի բարբառներում՝ իբրև հայցականի մասնիկ. միւսները պահում են մի՛միայն մասնաւոր պարագաներում. ինչ-պէս՝ Պլ. ինքը զինքը, տեղնըզտեղօք, Ղրը. զիրաւ տալ «վերան փաթթ» ևն։
ԶԻՆՈՒՈՐԵՄ ԶԻՆՈՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. եւ այլն. στρατεύω exercitum in exspeditionem conscribo եւ այլն. Կարգել զոք ի զինուորութիւն. զինուոր առնել՝ գրել.
Կամին զինուորել զիս ի դուռն թագաւորին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Զինուորեցէ՛ք զձեզ Աստուծոյ. (Ճ. ՟Բ.։)
Ռոմիղոս նախ յռամկէ զինուորեցոյց արս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Զերկուս ի նոցանէ զինուորեցուցին ի դուռն կայսեր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ի հոգեւոր իշխանութիւն զինուորեցուցանէ. (Լմբ. եկեղ.։)
Օրէնս հակառակ մտացս, զոր զինուորէ, մարմինս. (Լմբ. սղ.։)
Որք իւրեանց ընչիւք զորդիսն իւրեանց զինուորեն .. . Դնէ զինչսն՝ որովք զինքն զինուորեցին. (Մխ. դտ. յօրէնս թգ.։)
cf. Զինուորեմ.
ԶԻՆՈՒՈՐԵՄ ԶԻՆՈՒՈՐԵՑՈՒՑԱՆԵՄ. եւ այլն. στρατεύω exercitum in exspeditionem conscribo եւ այլն. Կարգել զոք ի զինուորութիւն. զինուոր առնել՝ գրել.
Կամին զինուորել զիս ի դուռն թագաւորին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Զինուորեցէ՛ք զձեզ Աստուծոյ. (Ճ. ՟Բ.։)
Ռոմիղոս նախ յռամկէ զինուորեցոյց արս. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Զերկուս ի նոցանէ զինուորեցուցին ի դուռն կայսեր. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)
Ի հոգեւոր իշխանութիւն զինուորեցուցանէ. (Լմբ. եկեղ.։)
Օրէնս հակառակ մտացս, զոր զինուորէ, մարմինս. (Լմբ. սղ.։)
to take up arms, to fly to arms, to arm one's self;
to oppose;
to take up the profession of arms;
ո՞սք երբեք զինուորիցի իւրովք թոշակօք, who goeth a warfare any time at his own charges ? զի գու զինուորիցիս նոքօք զգեղեցիկ զինուորութիւնն, that thou by them mightest war a good warfare.
στρατεύω, στρατεύομαι milito Ի զինուորութիւն գրիլ՝ մտանել. զօրական լինել.
Ո՞ ոք երբէք զինուորեցի իւրովք թոշակօք. (՟Ա. Կոր. ՟Թ. 7։)
Ոչ ոք զինուորեալ աստէն՝ ընդ կեանս աշխարհիս պատաղի. (՟Բ. Տիմ. ՟Բ. 4։)
Եւ զինուորեցաւ քեզ Քրիստոս Աստուած. (Շար.։)
Աշակերտութիւնք կրօնաստանաց ... Տեառն զինուորեալք։ Մատուցեալ ի յօգոստաբնակ ... պալատ՝ զինուորէր. (Նար. ՟Հ՟Բ. եւ Նար. խչ.։)
ԶԻՆՈՒՈՐԻՄ. Սպառազինիլ, վառիլ, զինիլ.
Զի թէպէտեւ մարմնով գնամք, այլ ոչ եթէ ըստ մարմնոյ զինուորիմք. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 3։)
Զի դու զինուորիցիս նոքօք զգեղեցիկ զինուորութիւնն. (՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 18։)
Առ հասարակ զմի զինուորութիւն զինուորեցան. (Եղիշ. ՟Գ։ եւ Յհ. կթ.։)
Ի բաց մերժիլ ի մարմնաւոր ցանկութեանցն, որ զինուորին ընդդէմ ոգւոց. (՟Ա. Պետ. ՟Բ. 11։)
Բամբասաւորօք զինուորեալ նետիւք. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
militia, arms, profession of war;
army;
armament;
tactics;
soldiership;
մտանել, գրիլ ի —, to enlist;
— հրեշտակաց, զուարթնոց, անմարմնոց, choir, or host of angels.
στράτευμα, στρατιά, στρατεία militia, exercitus Զինուոր գոլն. կարգ եւ իշխանութիւն զինուորաց. եւ Գունդ կամ խումբ նոցա. զօրականութիւն. եւ Զօր. որ եւ Զօրութիւնք ասի՝ մանաւանդ վասն երկնային զօրաց.
Զէն զինուորութեան մերոյ ո՛չ է մարմնաւոր. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ. 4։)
Ես բազում գլխոց զզինուորութիւնս զայս ստացայ. իմա՛ զազատութիւն քաղաքացի գոլոյ Հռովմայ։
Մերս զինուորութիւն ունի սաղաւարտ զարդարութիւն եւ զյոյս բարեաց. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Կատարել զպարտս զինուորութեան։ Այնպիսի պատուական զինուորութիւնն հասանէր ի չարաշուք անարգութիւն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ։)
Որոշէ կարգս զինուորութեանց։ Պաշտօնէիցն զինուորութիւնք, եւ նահապետքն. (Խոր. ՟Բ. 7. 57։)
Զինուորութիւնք հրեշտակաց օրհնեն զքեզ։ Փառաւորեալ յանմարմնոց զինուորութեանց. (Շար.։)
Զինուորութիւնք վերնականաց։ Զինուորութեամբ զուարթնոցդ։ Նախամարտիկն զինուորութիւն երկնային պարուն։ Խափանեսցին ամենայն դիմամարտութիւնք զինուորութեանց դժնեայ մատնչին. (Նար.։)
Մերթ՝ Սպառազինութիւն. վառիլն զինուք.
Ոչ (ետու) աջոյս իմ զինուորութիւն, եւ ոչ ահեկիս պարածածկութիւն. (Նար. ՟Կ՟Ը։)
who? which? what?
how? why?
that, which, what;
— կերիցուք, կամ — արբցուք, կամ — զգեցցուք, what ye shall eat, or what ye shall drink, what ye shall put on;
— եւ իցէ, whatever, whichever;
— է ինձ ? what does it matter? — կամիք ? what do you like ? — խնդրէք ? what are you seeking ? — աղագաւ ? why ? for what cause ? — օրինակ ? in what manner? — ասիցեն ? what will they say? — ինչ ? what ? — ինչ առնել էր եւ ես ոչ արարի ? what is that which I ought to have done and have not done ? — ապա ? what ? what then ?
nature, substance, state of a thing.
ԶԻ՞ՆՉ τίς; τί; quis, quae, quid? Անուն հարցական, կամ իբր հարցական, զի՛նչ, զի՛նչ ինչ։ Առընթեր ներգործական բայից է որպէս հայցական բառիս Ի՞նչ այսինքն զո՞ր կամ զո՞րպիսի. ի՞նչ, ի՞նչ բան.
Զի՞նչ կերիցուք, կամ զի՞նչ արբցուք, կամ զի՞նչ զգեցցուք։ Զի՞նչ տեսեալ՝ արարեր զբանդ զայդ։ Զի՞նչ արասցես ինձ։ Զի՞նչ տաց քեզ։ Մի՛ գիտասցէ ձախ քո՝ զի՛նչ գործէ աջ քո։ Մի՛ հոգայցէք, թէ ո՛րպէս կամ զի՛նչ խօսիցիք, զի տացի ձեզ ի ժամուն յայնմիկ՝ զի՛նչ խօսիցիք.եւ այլն։
Առընթեր էական բայից եւ չէզոքաց՝ կամ առանց բայի, է ուղղական. իբր Ո՞ր կամ ո՞րպիսի ինչ. ո՞ր բան, ո՞ր.
Զի՞նչ դիւրին է. ասե՞լ ... եթէ ասել։ Գիտէ հայրն ձեր, զինչ պիտոյ է ձեզ։ Եւ մի՛ ամենայնի, զի՛նչ ընկերի քոյ իցէ.եւ այլն։
Եւ ապա յանդիմանութիւն այսոցիկ զի՞նչ, եթէ ոչ անտես առնել. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Զի՞նչ առ նոցին չարչարանսն՝ դիւահարաց չար կիրքն, կամ զի՞նչ մեռելոց սուգն. (Վրք. հց. ՟Դ։)
ԶԻ՞ՆՉ. ա. ուղղ. եւ հյց. Ո՞ր, ո՞րպիսի. զո՞ր, զո՞րպիսի. ի՞նչ.
Առ իս զի՞նչ պատգամ յղեն. (Փարպ.։)
Զի՞նչ վայելումն։ Զի՞նչ քեզ աղերս մատուցից. (Նար.։)
Զի՞նչ պատճառ է։ Վասն զի՞նչ պատճառի. (Դիոն.։)
Զի՞նչ են զարմանըք հիացման, թէ ... եւ այլն. (Շ. խոստ.։)
Զի՞նչ ոք յառաջ քան զայս էր Անտոն. (Աթ. անտ.)
Բժշկացն պաշտօնն զի՞նչ գործոյ գործակից հանդիպիցի գոլ պաշտօնական. առողջութեան։ Եւ նաւակառուցաց պաշտօնն զի՞նչ գործոյ գործակից պաշտօնական իցէ. նաւու. (Պղատ. եւթիփռոն.։)
ԶԻ՞ՆՉ. մ. τί; quid? ut quid? quomodo Առ ի՞նչ. առ ի մէ՞. զիա՞րդ. զի՞. ի՞ւ.
Զի՞նչ գործեցեր զայդ։
Զի՞նչ գործեցեր զայդ ընչ իս, ընդ մեզ, եւ այլն։
Զի՞նչ է ինձ՝ ի թիւ արկանել։ Եւ զի՞նչ է ինձ սակաւս յօդել, կամ ի կիր արկանել։ Զի՞նչ վնասեսցեն զիս պարտիքս. (Նար.։)
Զի՛նչ շատ գործեաց սքանչելիս. (Բուզ.։)
ԶԻ՛ՆՉ. նխ. Որպէս. իբրեւ, զերթ. ինչպէս, պէս, ընտոր
Ղամբարափայլ ծագես յաւէտ՝ զինչ զարեգակըն բազմագէտ ... Շո՛ւրջ պատեսցես ուսման գըրոց, որ զմիտս առնէ՝ զինչ բով հալոց ... Զի յիւր հօրէն՝ խօսի խախուտ, որ զմարդն արար՝ զինչ զփայտ փուտ. (Երզն. այբուբ.։)
Նոյնպէս եւ այլ տաղասացք ի նոյն դարս, եւ զկնի։
ԶԻ՛ՆՉ, կամ ԶԻ՛ՆՉ ԵՒ. ԶԻ՛ՆՉ ԵՒ ԻՑԷ. Անորոշ հարցական, Որ ի՛նչ միանգամ. զոր ինչ եւ իցէ. զի՛նչ ինչ.
Արա՛ նմա՝ զի՛նչ հաճոյ է առաջի աչաց քոց։ Պատմեսցի Յակոբայ եւ Իսրայէլի, զի՛նչ կատարելոց իցէ Աստուած։ Զի՛նչ եւ անուանեաց Ադամ, այն անուն է նորա.եւ այլն։
Եթէ եպիսկոպոս ոք գտցի զինչ եւ իցէ ի վատթար գործս. (Կանոն.։)
ԶԻ՛ՆՉ ԷՆ, էին, էումն. գ. τὸ τί ἑστιν ..y quid est, q.d. quidditas Զի՛նչ ինչ գոլն իրին, իբրու զինչութիւն սահմանաւ եւ անուամբ բացատրելի. էութիւն. իսկութիւն.
Զի՛նչ էն կա՛մ անուամբ ճանաչի մեզ, եւ կամ սահմանաւ։ Յորժամ զի՛նչ էն սահմանաւ ճանաչի, յայնժամ որպիսի ինչ էն ի զինչ էումն տեսանի։ Իսկ յորժամ զինչ էն անուամբ ճանաչի. յայնժամ որպիսի ինչ էն ոչ տեսանի ի զինչ էումն. (Սահմ. ՟Ա. 1։)
Զի՛նչ էումն ստորոգի. այսինքն ի վերայ զինչ էին, կամ զզինչ էէն. (Անյաղթ պորփ.։)
ԶԻ՛ՆՉ ՕՐԻՆԱԿ. մ. Որո՞վ կամ զինչպիսի՞ օրինակաւ. ո՞րպէս. ի՞նչպէս, ի՞նչ կերպով.
Զի՞նչ օրինակ արդեօք սկիզբն արար Անտոն. (Աթ. անտ.)
Կամիցի ուսանել, թէ զի՛նչ օրինակ մեք զԱստուած հայր կոչեմք. (Կոչ. ՟Է։)
how ? what can it be ? how can it be ?
ԶԻ՛ՆՉՈՒԶԻ՛ՆՉ. τίποτε; quidnam? Զի՞նչ ինչ. զի՞նչ երբէք.
Թէպէտեւ չգիտիցեմք իսկ քաջ, զի՛նչուզի՛նչ այսր աւուր մեղուցեալ իցէ. (Ոսկ. մտթ. ՟Ա. 19։)
futile, vain, frivolous;
capriciously.
Զինչպէտ բանսարկութիւնս առնէին։ Գրեաց զինչպէտս ըստ կամի. (Փարպ.։)
Իշխեցին զի՛նչպէտ զի՛նչ կամք իւրեանց գնալ առ խաչին. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
what ? in what manner ? how ?
Զի՛նչպիսի հնարիւք լուծանել կարասցուք զկապ սիրոյ. (Խոր. ՟Ա. 24։)
Զինչպիսի հնարիւք զելս իրացն գտանել կարասցեն։ Զինչպիսի հնարիւք ցուցանիցէ Աստուած. (Փարպ.։)
Որպիսի՞ ինչ չար, կամ զինչպիսի՞ ինչ վնաս առ յինէն քեզ բերաւ արդեամբք. (Յհ. կթ.։)
capriciously, conceitedly.
Մերժեալք ի տէրութենէն իւրեանց ... կէին անկարգաբար զինչպիտկէն. (Արծր. ՟Ա. 8. (ա՛յլ ձ. զինչպիտակեն)։)
cf. Բազմագութ.
Խառնեա՛ զառատագութ կամսդ ընդ նեղութիւնս մեր. (Լմբ. պտրգ.։)
redundant, superfluous, excessive;
trascendent;
more, rather;
too much;
— եւս, more, over and above, besides, so much, the more, cf. Աւելի, cf. Առաւելապէս, cf. Առաւելագոյնս, cf. Մանաւանդ;
— քան, more than;
— քան զ—, —ագոյն, more and more, too much;
— եմ, լինիմ, գատնիմ, cf. Առաւելում.
ԱՌԱՒԵԼ ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ. περισσός, περισσώτερος. abundans, amplior, major, κρείσσων կամ κρείσσον, melior, -ius. Աւելի. յաւելեալ. աճեցուն. մեծ. շատ. սաստիկ. էւել, էւելի. կամ Առաւել եւս. իբր մեծագոյն. բազմագոյն, լաւագոյն. գերագոյն. ա՛լ աւելի.
Զի ցուցցէ զառաւել մեծութիւն շնորհացն։ Տալ զառաւել շնորհս։ Վասն առաւել գիտութեանն։ Յառաւել տրտմութենէն, կամ ի սիրոյն։ Առաւել եւս պարկեշտութիւն, կամ պատիւ։ Առաւել եւս պատարագօք քան զնոյնս։ Յառաւել աւետիսն օրինադրեցաւ։ Եթէ թագաւորի, իբրեւ առաւել ումեք (այսինքն առաւելագունի, կամ վսեմագունի)։ Բազմապատիկս եւ առաւելս արասցէ սիրով (յն. բազմապատկեսցէ եւ առաւելուցու). եւ այլն։
Յառաւել հպարտութենէն. (Եզնիկ.։)
Չասեմք, թէ առաւելօքն (այսինքն բազմօք) պակասագոյն. (Բուզ. ՟Գ. 9։ եւ Կորիւն.։)
Եւ զայս առաւելովքն արկ ի քնին. (Ոսկ. ես.։)
ὐπερκείμαι. excello, superjaceo. (Առակ. ՟Լ՟Ա. 29։ Եզեկ. ՟Ժ՟Զ. 46։ ՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե. 58։ ՟Բ. Կոր. ՟Ա. 5։ Փիլիպ. ՟Ա. 9. 26։ ՟Ա. Տիմ. ՟Ա. 14։)
Որքան առաւել ես ընչեղութեամբ, այնչափ նուազ ես սիրով. (Բրս. ընչեղ.։)
Առաւել բարձրացոյց։ Առաւել փութասջիք։ Առաւել զուարթացոյց. եւ այլն։
Զոմանս առաւել լուսաւորել, եւ զոմանս նուազ. (Սահմ. ՟Ը։)
Առաւել պարտ եւ արժան է զայրանալ. (Պիտ.։)
Կամ Աւելի քան զչափ.
Մի՛ ճարտարեր առաւել, զի մի՛ թիւրեսցիս. (Ժղ. ՟Է. 17։)
Ի զգուշանալն առաւել՝ յաւէտ վնասեցաւ. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
ԱՌԱՒԵԼ, կամ ԱՌԱՒԵԼ ԵՒՍ, կամ ԵՒՍ ԱՌԱՒԵԼ. Առաւելապէս. եւս քան զեւս. մանաւանդ. յաւէտ. ա՛լ աւելի.
Պաշտօնեայք քրիստոսի՞ իցեն, առաւել եւս ես. եթէ վաստակօք, առաւել. եթէ գանիւք, եւս առաւել։ Մի միայն ի գալստեան իմում, այլ առաւել եւս այժմ։ Ես եկի, զի զկեանս ունիցին, եւ առաւել եւս ունիցին. եւ այլն։
Եւս առաւել զյորդորումն սիրոյ. (Ժմ.։)
Ոչ է աշակերտ առաւել քան զվարդապետ։ Առաւել քան զսողովմոն է աստ, եւ այլն։
Ոչ այնուհետեւ երեւէր տէր առաւել քան զծառայ. (Եղիշ. ՟Գ։)
Զօրութեամբն աստուծոյ այն որ առաւելն է քան զբանս. (Եւս. պտմ. ՟Զ. 9։)
Առաւել զինքն քան զյոգունս ցուցեալ ի վրէժխնդրութիւն ապստամբին. (Յհ. կթ.։)
Հնազանդել պարտ է աստուծոյ առաւել՝ քան մարդկան։ Առաւել վառէր մխիթարութեան բանիւք, քան զինուքն. եւ այլն։
Նախանձաւո՛ր լերուք հոգեւորացն. առաւել զի եւ դուք մարգարէանայցէք։ Կամիմ, զի ի լեզուս խօսիցիք, առաւել զի մարգարէանայցէք։ Առաւել լեզուօք խօսիմ. եւ այլն։
Որով կարծէր չարախորհուրդն շնորհ ինչ առնել նոցա, առաւել եւս զօրութիւնն աստուծոյ ի բարկութիւն սրտմտութեան փոխէր։ Ոչ ինչ էր օգուտ, այլ առաւել եւս ի դատախազութիւն. (Փարպ.։)
ԱՌԱՒԵԼ ՔԱՆ ԱՌԱՒԵԼ. մ. Եւս քան զեւս. յոյժ յոյժ. կարի առաւելութեամբ. էւելօք, շատ էւելօք.
Վկայ գտեալ առաւել քան զառաւել. (Ագաթ.։)
Առաւել քան զառաւել աճեցուցանէր. (Փարպ.։)
Հօր սքանչելւոյ որդիք զարմանալիք առաւել քան զառաւել։ Խնդրեմք առաւել քան զառաւել տիրել ձեզ։ Ճգնէին առաւել քան զառաւել. (Խոր. ՟Բ. 77։ ՟Գ. 5. 49։)
to make, to do, to form, to produce, to compose, to fabric, to operate, to act, to render, to commit, to effectuate, to execute, to cause;
— յոչնչէ, to create;
— վերստին, to remake;
կին —, to marry;
ատելի —, to make odious;
բարւոք չարւոք առնէք, you do well, — ill;
բարի՝ չարիս՝ վնաս — ումեք, to do good, ill, wrong to some one;
ինչ ոչ արարի քեզ, I have done nothing to you;
զի՛նչ — իցէ զայս, what to do with that ? չգիտեմ որպէս —, I do not know how to do that;
չգիտեմ զի՛նչ —, I know not what to do;
ձայն — հաւուց, the singing of birds;
— ողջակէղ, to sacrifice, to immolate;
խնդիր, մոռացումն, յիշատակ, ծառայութիւն, զյարձակումն, դատաստան, վախճան —, to seek;
to forget;
to remember;
to serve;
to assail;
to judge;
to finish or end.
կր. առնիմ, արարայ - ποιέω, πράσσω, πράττω, κτίζω. ago, facio, fabrico եւ այլն. Գործել (որպէս թէ առնաբար, արիաբար). ներգործել. պատճառել զլինելն իրիք. կազմել. կերտել. շինել. կատարել գործով. ընել. էթմէք. իթմէք. էյլէմէք. իշլէմէք. եափմագ.
Զոր առնեմն, եւ արարից։ Զոր ինչ առնելոց ես, արա՛ վաղվաղակի։ Առնել բժշկութիւնս, կամ սքանչելիս. կամ պտուղ. հունձս, կամ զհրամայեալսն, զկամս, զհաճոյս. զբարի կամ զչար։ Զի՞նչ արարի քեզ։ Արար ընդ իս, ընդ նոսա եւ այլն։
Ախորժեմ բար առնել, այլ չառնէ զբան՝ իրացն անծկութիւն. (Սեբեր. ՟Թ։)
ποιέω, κτίζω. creo, facio. Ստեղծանել, ստեղծուլ. որպէս գոյաւորել յոչնչէ, ձեւացուցանել. ստեղծել. եարաթմագ, տիւզմէք.
Ի սկզբանէ արար աստուած զերկին եւ զերկիր։ Եւ արար աստուած զհաստատութիւնն։ Եւ արար աստուած զմարդն ի պատկեր իւր. եւ այլն։
Ձեռագործն անիծեալ, ինքն՝ եւ որ արար զնա. (Իմ. ՟Ժ՟Դ. 8։)
Արարի ինձ գուսանս, կամ տակառապետս։ Արա՛ զիս իբրեւ զի ի վարձկանաց քոց։ Զի արասցեն զնա թագաւոր. եւ այլն։
Դու զո՞ (այսինքն ո՞) առնես զքեզ. եւ այլն։
Առնէ զնա հրամանատար հայոց. (Յհ. կթ.։)
Ո՞չ զիս ոստիկան արարին ի վերյ ձեր. (Եղիշ. ՟Ը։)
Զմարդն՝ զոր ժառանգ ամենայնի կամեցաւ առնել. (Եզնիկ.։)
Փոխել. դարձուցանել զիմն յայք ինչ. յեղաշրջել.
Արար զջուրն գինի։ Արարին զվիճակն իմ ցանկալի աննապատ անկոխ. եւ այլն։
Արա՛ ինձ զամենակարծն գայթագղութիւն՝ մեծ վստահութիւն. (Նար. ՟Ձ՟Ե։)
Յի՞նչ ինչ արդեօք արար աստուած զանկերպարանն. ի լա՞ւ ինչ, թէ ի յոռի. (Եզնիկ.։)
Մո՛ւտ առ աղջիկդ իմ, զի արարից ինձ որդի ի դմանէ։ Արասցուք մեզ անուն։ Ի հօր մերոյ ընչից արար իւր զայն ամենայն փառս։ Արարին իւրեանց տունս։ Ե՞րբ արարից ես ինձ տուն. եւ այլն։
Արասցես ընդ գայի եւ ընդ թագաւորն նորա, զոր օրինակ արարեր ընդ երիքով։ Ոչ այսպէս արար ամենայն ազգաց տէր։ Զի՞նչ ինչ առնել էր այգւոյ իմում, եւ ես ոչ արարի նմա։ ընդ այգի իմ։ Զի՞նչ արարից քեզ եփրեմ։ Ժողովուրդ իմ, զի՞ արարի քեզ։ Արար ինձ (կամ ընդ իս) մեծամեծս հզօրն։ Առաքեաց զիս առնել ընդ քեզ գործ մեծ, զորմէ զարմասցի ամենայն երկիրս. եւ այլն։
Թո՛ղ մեզ զյանցանս մեր, զոր մեք ընդ քեզ արարաք։ Զոր արարեալ է ձեր ընդ նախնիսն մեր։ Զոր ինչ առ նոսայն արարեր, զնոյն եւ առ մեզ կատարեա՛. (Ագաթ.։ Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ը։)
Արա՛ ի ներքոյ լծոյ զտրմուղ վիզս. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Առնէին միմեանց ողջոյն. (Բուզ. ՟Դ. 10։)
զոյգ ընդ այլ բայից՝ տայ նոցա զզօրութիւն անցողականի. ընել տալ. էթտիրմէք.
Արա՛ այսօր մտանել (այսինքն մո՛յծ)։ Արարից՝ զի յարդարութիւնս իմ գնայցէք (այսինքն գնացուցից)։ Առնել՝ զի եւ սա մի՛ մեռցի։ Արարից զնոսա, զի եկեսցեն եւ երկիր պագցեն առաջի ոտից քոց. եւ այլն։
Բարի է չարչարանքն, զի զաստուած ճանաչել առնէ. (Մխ. երեմ.։)
Ես արարից՝ զի լացցես. (Վրք. հց. ՟Դ։)
Առնիցէ զօրանալ։ Արա՛ տէր՝ վախճան դադարման առնուլ. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Ձ՟Ե։)
Որ առնէ զզոքանչ, որ առնէ զքենի .. նզովեալ եղիցին. (Կանոն.։)
պէսպէս ոճով. cf. Անտես. cf. Աշխատ. cf. Իրաւ. cf. Դատ. cf. Պատասխանի. cf. Առաջի. cf. Յանդիման. cf. Բարձր. cf. Հեռի. cf. Ի բաց. cf. Յանձն. cf. Խնդիր. cf. Ձայն. cf. Չու. cf. Ճանապարհ. Օր, Աւուրս բազումս առնել. Ի մէջ. Յուշ. Համար։ Տե՛ս եւ Չլսելոց առնել. Չգիտացեալ առնել. Խաղ կամ Ծաղր կամ Այպն առնել. եւ այլն։
Ես նախ երթայց լրտեսեցից, եւ զձեզ տարեալ արարից ի վերայ, զի այսպէս դիւրաւ լիցի ի բուռնարկանել ըմբռնել։ Արար ընդ նմա զամենայն զօրս զօրութեան իւրոյ. (Բուզ. ՟Բ. 53։ ՟Զ. 1։)
Խնամատարութեամբ առնողի։ Առնողացն զայն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ։ 59։)
Բայց զքո բանսդ ոչ գիտեմ, խա՞ղ առնողի լսեալս, թէ հաւաստիս խօսողի. (Առ որս. ՟Զ։)
Խոտորմունք խոնարհմանց կամ կազմութեան բայից.
Ոչ դադարէր առնելոյ զայն. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 28.) այսինքն յառնելոյ. յն. առնելով. լտ. առնել։
ԱՌՆԻՄ, նի, եւ այլն. Ունի զզօրութիւն բայիցս Եղանիմ, լինիմ.
Զի՞նչ է որ արարաւն, նոյն ինքն որ առնելոց է (այսինքն առնելի, լինելոծ)։ Խոստովան առնի կամ առնիցի։ Մի՛ ի բացեայ առնիր յինէն։ Թէպէտեւ բազում որդիք լինիցին նորա, ոչ գիտէ. եւ թէ սակաւ առնիցին, ոչ ճանաչէ. եւ այլն։
Առնիս սիրելի թագաւորին։ Եթէ անզգայ նիւթոյն չառնիմք գեր ի վերոյ։ Չառնի սակաւ շահ ի լսելոյն. (Ճ. ՟Ա.։ Ոսկ. մ. ՟Ա. 9. եւ 2։)
Եւ այլազգ եւս առնին մահք տարաժամք։ Չառնի (ասեն) արժանի յարութեան. (Եզնիկ.։)
Սա մեզ ի մահուանէ ի կեանս առնի փոխադրութեան առիթ. (Անյաղթ բարձր.։)
Զի առնի իջուցանել ինձ զծերութիւն նորա տրտմութեամբ լի ի դժոխս. (Պիտ.։)
to receive, to take, to accept, to admit, to collect, to welcome;
to reap, to derive, to gather;
to have, to occupy;
to take away, to carry off, to ravish, to rob;
— վերստին, to retake;
— ապտակո, to receive a box on the ear;
— զատամունս, to set the teeth on edge;
— արմատ, to take root;
— զդրունս, to surround, to enclose;
- երգս, to sing;
ի մէջ —, to encompass;
խորհուրդ —, խորհուրդ ի մէջ —, to consult, to deliberate;
ի միտ —, to conceive, to comprehend, to understand;
to learn by heart;
խումբ —, to assemble;
մեղս —, to sin, to be culpable;
ի բաց —, to substract, to take away;
to remove;
սուգ —, to mourn, to be afflicted;
առիթ —, to take the opportunity, to profit by it;
— ընդ կատակս, to take a thing in jest;
կասկած —, to suspect;
— ի կին, ի կնութիւն, to marry;
— ողչոյն հրաժարական, to take leave of, to bid adieu to;
— օրինակ, to take example;
շունչ —, to breathe;
զէն —, to take arms, to arm one's self;
մարմին —, to incarnate, to be incarnate;
ծագումն —, to take birth, to shoot out;
առնոյր առնէր ոք, how I should wish that some one had done it !
Վաճառեսցուք լսելեա՛ց զգիւտս աշխատութեան մերոյ՝ առնուլ զունկնդրութիւն, եւ տալ զպատմութիւն. (Ագաթ.։)
Ա՛ռ դու զաղեղն քո եւ զնետ քո. եւ առ (այսինքն էառ)։ Երանելի է մանաւանդ տալ՝ քան առնուլ։ Զի՞նչ ունիս, զոր ոչ իցէ առեալ. եւ եթէ առեր, զի՞ պարծիս իբրեւ զչառեալն։ Տուք փոխ, ուստի ոչ ակնունիցիք առնուլ (ինչ, կամ յետս)։ Ա՛ռ զօրհնութիւնս զայս, զոր եբեր աղախին քո։ Զի ի մշակաց անդին առցէ ի պտղոյ այգւոյն։ Ա՛ռ գնեա՛ յինէն ոսկի. եւ այլն։
Առնուլ ժողովել զմանկտին ի վերայ աստուածեղէն բազկացն. (Ագաթ.։)
Լիցի առնուլ յարարչէ անտի զմեծամեծ շնորհսն. (Մանդ.։)
Առնուլն՝ երկոցուն նոյն է. բայց օրինակ առնլոյն ո՛չ նոյնպիսի. (Եզնիկ.։)
Առի ես զքեզ ի վանաց հօտից։ Ես զքեզ առից, եւ թագաւորեսցես. եւ այլն։
Թեւս առնուլ։ Առնուլ հմտութիւն, կամ աճելութիւն։ Առնուլ արմատս, կամ Սաղարթ առնուլ։ Քարեղէն պատկերացն առեալ զքարաքոս ժանգոյն։ Մոմ ոչ այլ ինչ նիւթ առնու ի մատանւոյն. եւ այլն։
Ծառք եւ տունկք եթէ ոչ առցեն զձմեռն եւ զանձրեւն, ոչ կարեն պտղաբերել. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Էառ զհնչիւն սաստիկ հողմին (եղիա). (Յիսուս որդի.։)
Զայսպիսի ինչ համբերութիւն առեալ կրէին յանձինս իւրեանց. (Բուզ. ՟Զ. 10։)
Ուր եւ նոցա արարիչն ոչ գարշի զայնպիսի անուանս զինքեամբ առնու։ Որպէս առաքելոյ առեալ զինքեամբ զերեսս ամենայն մարդկութեանս. (Եզնիկ.։)
Էառ զինքեամբ պարսաւանս։ Առեր զքեւ եպերանս. (Պիտ.։)
Զմիսն՝ եթէ սիրտ ուրուք առնոյր, եւ ուտէր, ոչ վնասէր. (Եզնիկ. ռմկ. սիրտը քաշել։)
Առ զոգի իմ յինէն։ Առնու տէր զտէրդ ի գլխոյ քումմէ։ Առէ՛ք զայդ աստի։ Մին առցի, եւ միւսն թողցի. եւ այլն։
Հողմ հարաւոյ առ զմարախն։ Հոգի տեառն առնուցու զքեզ յերկիր, զոր ոչ գիտիցեմ։ Հողմք առցեն զնոսա. եւ այլն։
Իբրեւ զուռնաւորս՝ որք պատեն զշանթս հրայրեացս՝ մինն առնոյր, եւ միւսն իջուցանէր. (Զենոբ.։)
Յարձակեալ՝ էառ զգլուխն ի նմանէ. (Մամիկ.։)
Առնուլ զքաղաք։ Առնուին զամուրս։ Առաւ քաղաքն։ Ի չորեքտասաներորդի ամի առնլոյ քաղաքին։ Յառնուլ եղեւ քաղաքն. եւ այլն։
Ոչ վախճանեցաւ սիրելին, այլ գնաց, եւ սուղ ինչ յառաջագոյն էառ զճանապարհն՝ զոր եւ մեզ հարկաւորաբար լինի երթալ. (Բրս. յուդիտ.։)
իբր Յափշտակել. եւ բուռն հարկանել, կորզել. ըմբռնել.
Առնու լրութեամբն իւրով նորն ի հնոյ անտի։ Առնու զլրութիւնն. եւ այլն։
Քուն էառ զիս. (Շիր.։)
Զիս զօրութեան բանի զարմացումն էառ. (Լմբ. առակ.։)
Եւ թէ դաւիթ ոչ առնոյր զբերանոյն եո զփողից առիւծուց, ոչ կարէր հեղձուցանել. (Վրք. հց. ձ։)
Այնու տեղեաւ՝ ընդ որ ատամունքն գալոց են՝ յարձակի առնու (կորիւն մատաղ) զանդրացուցիչն իւր. (Վեցօր. ՟Թ։)
Առին զդրունսն, կամ զկիրճս։ Ընդ առնուլ դրանն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 36։ ՟Ժ՟Ա. 46. 48։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 15։ Յես. ՟Բ. 4։)
Խափանիլ. բթիլ. զոր օրինակ
Հարքն ազոխ կերան, եւ որդւոց ատամունք առին (կամ առան)։ Որ ուտիցէ զազոխն, նորին ատամունքն առցին. (Երեմ. ՟Լ՟Ա. 29. 30։)
Առցեն առ քեզ զերինջ մի կարմիր։ Առէք առ իս կուժ մի նոր. եւ բերին առ նա։ Առէ՛ք ինձ չորս սափորս. եւ այլն։
Զդստերս ձեր առցէ յիւղագործս. եւ այլն։ Պատճառ իմն առցես զփոքրս աղերս՝ մեծիդ փրկանաց։ Զբարի նաւապետն առցէ աշխարել բանիս յարմարութիւն։ Առեր ի պատիւ մեծաց գովեստից զմարդասիրութիւնն։ Առցէ զայս կշտամբութիւն մաքուրն՝ նիւթ պսակաց. (Նար.։)
Եթէ ոչ առնուցումք զխելագարեալ խորհուրդս աստեղաբաշխից. (Շիր.։)
Ոչ յայն միտս իմանալի է, յոր մարկիոնն առնու. (Եզնիկ.։)
Տեսցուք յո՛վ առնու զկառսն աստուծոյ. (Սեբեր. ՟Բ։)
Զլոյծն ոչ եթէ բոկանալ առնլի է. քանզի եւ ոչ բոկացաւ։ Եթէ բարւոք առնուն, պատշաճին բանքն (ի տէր մեր) .. Եւ լնոյր ի նոսա եօթնեկինն հատուցանել, թէ այսպէս ոք առնուցու. (Կիւրղ. ծն. եւ Կիւրղ. թագ.։)
Յոյժ պատեհագոյն է առնուլ զայսոսիկ ի վերայ բռնութեան մոլեկան դիւաց։ Պատշաճ է զգահաւորակն ի բովանդակն յեկեղեցի առնուլ. (Նար. կ. եւ Նար. երգ.։)
Առնուլ զօրինակս զայս ի գաւազանն մովսիսի. (Շ. բարձր.։)
Առ այս առցես ինձ եւ զմիւռոնն սուրբ։ Զայս անմարթ էր ի վերայ զգալի թռչնոցս առնուլ. (Լմբ. ատեն. եւ Լմբ. սղմ.։)
Եւ Ի միտ առնուլ. զննել.
Բան հայերէն յինքն առեալ, եւ շատ ջանացեալ, եւ ոչ օգտեալ։ Ջանամ առնուլ զգնդին պարսից զհանգամանս. (Փարպ.։) Սոյնպէս ասի ԱՌՆՈՒԼ ԶՉԱՓ, կամ ԶՓՈՐՁ. եւ այլն։
Եթէ ոք կամիցի զհանդէս առնուլ տեսանել. (Ոսկ. մ. ՟Ա։)
Զհանդէս աստստին իսկ առ։ Յիւրմէ արմատոյն առ զհանգամանսն. (Սեբեր. ՟Բ. ՟Ը։)
Ձեռն ի գործ առնել. սկսանել կամ յորդորել առ առնել. Առէ՛ք առնեմք, զնա մեզ բարեկամ. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ. 24. եւ 16։)
Ապա առնու այնուհետեւ զյառաջադիր խորհուրդ չարչարանացն կատարել. (Ագաթ.։)
Ո՞վ արնոյր տայր զամենայն ժողովուրդս աստուծոյ մարգարէս. (Սեբեր. ՟Ե։)
Ա՛ռ շրջել ընդ աշխարհն։ Ա՛ռ արա՛ զոր ասեմքս քեզ. (Բուզ. ՟Դ. 14. 54։)
Բազմապատկին ոճք պէսպէս ի յարիլն յայլեւայլ յանուանս այլեւայլ խնդրովք.
Ձայն կամ երգ կամ ողբս առնուլ։ հ առցէ (այսինքն կալցի)։ Առնուլ զձեռանէ, զոտից, զվարսից։ Որոգայթ առցէ զոտս նոցա։ Յորժամ ժամ առից։ Կարծիս առնուլ։ Կին առնուլ, կամ առնուլ կնութեան, ի կնութեան։ Առնլոց էին զդստերս նորա։ Ոգի առնուլ։ Զկայ առնուլ։ Կատարումն առնուլ։ Սկիզբն առնուլ։ Կերակուր առնուլ։ Առնուլ ըստ անձին (այսինքն ստանձնել)։ Յանձն առնուլ։ Ի վեր առնուլ։ Ի մէջ առնուլ։ Ի բաց առնուլ. եւ այլն. զորոց տե՛ս առընթեր իւրաքանչիւր անուանց։
health, life;
salubrity, healthfulness;
cure, recovery of health;
յ— ձեր, to your health ! հաստանիլ յառողջութեան, to be convalescent, to return in health;
քնքուչ, ակար, յեզյեղուկ —, a delicat, feeble, wavering health;
պահպանել զ—, to keep one's health;
խանգարել —, to destroy, to ruin the health;
զօրանալ սակաւ յ—, to be convalescent.
ὐγίεια. sanitas, ὀλοκληρία, integritas. Առողջն գոլ, եւ առողջանալն. ունելն կամ ընդունելն զբարեխառն վիճակ անախտութեան եւ ամբողջութեան մարմնոյ.
Քան զառողջութիւն եւ զգեղեցկութիւն սիրեցի զնա։ Վասն առողջութեան զապիկարն կարդայ։ Յոտից մինչեւ զգլուխ չի՛ք ի նմա առողջութիւն։ Հաւատքն՝ որ նովաւ՝ ետուն դմա զառողջութիւնս զայս՞ (Իմ ՟Է 10։ ՟Ժ՟Գ 18։ Ես. ՟Ա 6։ Գծ. ՟Գ. 16։)
Ձգտի (կամ ձգի) ի ծագաց մինչեւ ի ծագս օգտակար առողջութեամբ. (Իմ. ՟Ը 1.) յն. մի բառ, քաջառողջաբար, կամ հզօրեղապէս։
Հիկանդութեան զաձողջութեանն ունիմք կարօտութիւն. (Յհ. իմ. ատ.։)
Զի՞նչ է յոռութիւն, եւ զի՞նչ առողջութիւն սահմանի. (Սահմ. ՟Բ։)
Առողջութիւն եղեւ նա աշխարհիս հայոց, եւ բազում վիրաւորք ի ծածուկ նովաւ գտին զառողջութիւն. (Եղիշ. ՟Ը։)
at home, at one's house;
domestic, belonging to the house;
familiar;
— ուսուցանել, to teach at home;
— անկարգութիւնք, family discords;
— պատերազմ, civil war;
— ճաշել, to dine at home;
— իրք, domestic affairs;
— հանդերձ, house dress;
morning-gown.
Առ տնին բեկանել զհացն, կամ ուսուցանել. (ԳԾ. ՟Բ 46։ ՟Ե 42։ ՟Ի 20։)
Կցորդս ասելով ի փողոցս, եւ առտնին։ Առտնին կատարել զպաշտօն կարգեալ ժամուցն. (Փարպ.։)
Յետ զառտնին իւրեանց յարմարեալ իրս. (Խոր. ՟Ա 1։)
to say, to express, to speak, to relate, to recite, to tell, to recount, to declave, to pronounce, to utter, to dictate;
— յառաջագոյն, to foretell;
— վերստին, to repeat;
բարիս՝ չարիս — զումեքէ, to speak well, badly of a person;
ասա՜ ինձ, tell me;
պարտ է —, one must say;
որպէս ասացաք, as we have said;
համառօտ —, briefly, in one word;
չգիտեմ զի՞նչ —, I know not what to say;
զի՞նչ ասիցեն զքէն, what will they say of you ? անհիմն է զոր ասեսդ, what you say is without foundation;
չգիտէ զոր ինչ ասէ, he does not know what he says;
ցանգ զնոյն —, to repeat always the same thing;
— զկարծիս իւր զիմեքէ, to give one's opinion on some thing;
սուտ —, to tell falsehoods or lies;
— զճշմարտութիւն, to speak the truth;
այո՝ ոչ —, to say yes, no;
զի՞նչ կամիցի — այս, what does that mean ? այլ զի՞նչ ասեմս, but what do I say ? ըստ ասելոյ իւրաքանչիւր, as every one says;
— ընդ միտս, to say to one's self;
զայս իրրեւ ասաց, when he has said that, at these words;
զայս ասացեալ, that said.
Թագաւոր զոմն ասեն զՅիսուս. (Գծ. ՟Ժ՟Է 7։)
φάσκω, φημί, ἕπω, λέγω , ῤέω, ἑρέω. dico, aio եւ այլն. (արմատն է հյ. ասք. լծ. եւ յն. ա՛սմա, երգ. ֆա՛սգօ, ասեմ). Ոգել. բարբառել. խօսել. յայտնել բանիւ զմիտս. ըսել.
Ասաց աստուած, եղիցի լոյս։ Ասէ տէր աստուած ցօձն. եւ ցկինն ասէ. եւ ցադամ ասէ։ Զոր ձեզդ ասեմ, ամենեցուն ասեմ։ Ասէին զմանէ, կամ վասն նորա. եւ այլն։
Սա զո՞ ասիցէ զայս. (Սարգ. ՟ա. յհ. ՟Դ։)
Վասն ասելոյն մեր զնա թագաւոր յունաց. (Խոր. ՟Ա 1։)
Ասացեր զմեզ անմիտս. (Փարպ.։)
Ոչ ասեն նահապետաց ազգին մուրացան տէր. (Խոր. ՟Բ 7։)
Զնոյն ինքն զաստուած ասի բարձրացուցանել. այս ինքն համարեալ լինի. (Անյաղթ բարձր.։)
Ի ձեռն որոյ եւ զայսորիկ սկզբնատիպն ասիս ուրախացուցանել. (Խոր. առ արծր.։)
Ի ժամ հաւուն ասելոյ՝ հրաման տային զպաշտօն ժամում կատարել. (Փարպ.։)
Պարտ այնպէս էր՝ ասէ, ընդ բռամբ արքայի ի սպաս զոհիցն պաշտել զայն։ Ո՛չ արժան՝ ո՛չ պատշաճ, ասէ, մերոյ չափոյ հասակի. եւ այլն։ Սոյնպէս իմա՛ եւ զայն.
Յայնժամ, ասէ ցնոսա, յարիցէ ազգ յազգի վերայ. (Ղկ. ՟Ի՟Ա 10։)
Ճանճք գարշեցուցանեն զիւղ, ասէ՝ որ ասացն. (Առ որս. ՟Ժ՟Գ։) այն է բան ժողովի ի սուրբ գիրս։
Զոր ասէն, ա՛յս է։ Եւ զոր ասէն՝ այսպիսի է, կամ այսպիսի ինչ է. (Ոսկ. յհ. ՟Ա 23. 26։ եւ Սարգ. ստէպ։)
Ի հակառակսն Մովսէսի, զկորխայ ասեմ եւ զաբիրոնէ։ Աղէ հայեցարո՛ւք, ո՛չ զգալի ասեմ երեսօք, այլ խոհականապէս. (Պիտ.։)
Իսկ արդ՝ ասիցես, ոստքն փշրեցան, զի ես պատուաստեցայց։ Այլ ասիցէ ոք, զիարդ յառնեն մեռեալք. եւ այլն։
ՉԱՍԵՄ, ԶԻ ՄԻ՛ ԱՍԻՑԵՄ, ԶԻ ՄԻ՛ ԱՍԱՍՑՈՒՔ, եւ այլն. իբր Կարէի ասել, բայց չասեմ. կամ մի՛ ստիպեր զիս ասել.
Եւ հատուցից, զի մի ասիցեմ քեզ, թէ եւ դու զանձն քո ինձ պարտիս։ Եւ ամաչեսցուք մեք, զի մի՛ ասացից՝ թէ դուք. եւ այլն։
Ո՛վ իմաստունդ ստորոգիչ, ասիցէր արդեօք բնութիւն ցքեզ. (Նիւս. բն. ՟Բ։)
Ոչ գիտէին զասացեալսն. (Ղկ. ՟Ժ՟Ը 34։)
Եւ որ զկնի բերին, կամ զհետ գան ասացեալքն. (Նար. ՟Ժ՟Ա.։ Նար. կ.։)
Ճշմարիտն գոլ ասիցեալն (եւրիպիդեայ)։ Սորա յառաջագոյն ասիցելոյ՝ եւ զայն ասելի է։ Ոչ յասիցելոցն առաւել՝ քան ի մտացն գիտացեալք։ Յումեքէ ասիցելոցն յաղթահարեալ։ Վերջանան ի հասմանէ ըմբըռնման ասիցելոցն. (Փիլ.։)
Կատարեալ զայս ամենայն գործս ըստ ասելոցս կարդաւ. (Փարպ.։)
Երկուց լուսաւոացն, զոր ասացեալքն մեծամեծ կոչեն։ Որպէս ասացեալքն ասեն։ Զոր եւ ասացելոցն բանից ճշմարտութիւն ասէ, թէ ամենայն ինչ բարի է յոյժ. (Դինոն. ստէպ։)
Տեսաք զասացողն, եթէ եւ այլն. (ՃՃ.։)
needleful, thread, string;
անցուցանել զ— ընդ ծակ ասղան, to thread a needle.
κλῶσμα, νῆμα, ὔφασμα, σπαρτίον. filum, vitta, textura. Շաղմաթ. թել մանեալ՝ զոր ընդ ասեղն անցուցանեն ի պէտս կարելոյ կամ կիտուածոց. լար. ոստայն. նարօտ. եւ անկուած ասողանեօք. կիտուած. դերձան.
Խզեաց զայն ի բազկացիւրոց իբրեւ զասղանի. (Դտ. ՟Ժ՟Զ 12։) (դրի եւ իբր ռմկ. ԱՍԽԱՆԻ։)
cf. Աստեղազարդ.
ԱՍՏԵՂԱԼԻՐ ԱՍՏԵՂԱԼԻՑ Լի աստեղբք. աստեղազարդ.
Է, ի, Էն or Էնն, Էին, that exists, existence;
that is of itself, the Supreme Being, the Most High, God;
ես եմ որ Էն, I am that I am;
որ Էն առաքեաց զիս առ ձեզ, I am sent me unto you;
էք, the divine persons, the Trinity.
Էմ ից, being, existence, that exists;
creature, matter;
he is;
անդ է տեսանել, one saw there, one sees;
գեղով էիցս զուարճացեալ, intoxicated with the beauties of nature.
Է՜, eh! hey! oh! o! alas! է՜ Պետրէ, oh Peter !
մանաւանդ էն կամ էնն, էին, զէն, յէէն ὥν ens, qui est, deus Որ էն. Աստուած. ինքնագոյակ անեղ. Էակ ըստ ինքեան՝ առաջին եւ հարկաւոր, որոյ ելն եւ գոլն է նոյն. եբր. եհովահ. որ թարգմանի եւ Տէր, ընթերցեալ իբր Ատօնայի. Ադոնայի.
Յաղագս Էի։ Փոխանցելի է մեզ այժմ յարդարեւ գոյ՛ն արդարեւ էին աստուածաբանականն գոյանունութիւն. (Դիոն. ածայ.։ )
Աստուած մեծ, է էութեամբ եւ հզօր։ Զէին խնդիր ոչ թողցուք։ Որ շուրջ զէիւն են՝ առաջինք եւ մեծամեծք զօրութեանցն։ Էին Աստուծոյ։ Զմիոյն եւ զարդարեւ էին։ Զէն էապէս. (Փիլ. բագն. եւ այլն։ )
Որ զէն Աստուած ուրանայ, ինքն լինելոց է չէ՛. (Ճ. Ա.։ )
Էն Աստուած՝ ամենազօր զօրութեամբ։ Որ էն յէութեան՝ որդի միշտ յէէն։ Օծեալն Աստուած էնն ի յէէն. (Շար.։) Ասի ուրոյն ուրոյն եւ զերից Աստուածային անձանց.
Ի շնորհաց հոգւոյն ընկալան զերից էիցն գիտութիւն. (Ճ. Գ.։ )
Սկիզբն լաւ եւ քաջ ամենայն էիցն՝ Աստուած է. եւ առաքինութեանց՝ բարեպաշտութիւն. (Փիլ. ժ. բան.։ )
Որ զէսս էացոյց յոչէից, օրհնի ի յէիցս. (Խոսր.։ )
Ստանալն ոչ զի ի յոչ էէ յէ ածիցէ, այլ զլեալսն փոփոխեսցէ. (Բրս. չար.։ )
Զանտոհմս աշխարհի եւ զարհամարհեալս ընտրեաց Աստուած եւ զոչինչսն, զի զէսն իմն խափանեսցէ. իմա՛ զայնոսիկ, որք յաչս անձանց ինչ մի կարծին։ Այլ յասելն (Փիլ. իմաստն. )
Քերթողն՝ Հոմերոս, բազմաց էից քերթողաց, ըստ առաւելազանցութեան ասի. իմա՛ ըստ յն. ոճոյ, ելոց, եղելոց, այսինքն մինչ են կամ գոն եւ այլ քերթողք։ Եւ յասել (Պղատ. տիմ. )
Էրն եւ իցէն սմա ըստ ճշմարիտ բանին ոչ յարմարին, այլ միայն էնն. յն. τὸ ἕστι ly est իմա՛, է՛, որպէս երրորդ դէմն էական բայիս եմ, ես, է. իբր զի մշտնջենաւորին Աստուծոյ վայել է տիրապէս ներկայ ժամանակ. զի է անժամանակ եւ անփոփոխ եւ նոյն եւ նոյնպէս միշտ։ Է 2 մջ. Է՜. Ո՛վ. յէ՛. ա՛ ա՛. ա՛յ. հէ՛.
Է՜ մարդ, կա՛մ ՛ի դեհենէն երկի՛ր, կամ զարքայութենէն պէ՛տ արա. (Սեբեր. Ժ։ )
Է՜ հողմն կենսաբեր, եթէ երախտաւորիս ինձ, ա՛ռ յինէն զոգի իմ. (Հ. մայ. ԺԱ.։ )
Է՜ չարաբախտ՝ յերեկ ոչ տանջեցի զքեզ. (Հ. հոկտ. ԼԱ.։ )
Է 3 Ձայնաւոր տառ՝ արձակ եւ անփակ ամենեւին ի հնչման, եւ երկար ըստ ամանակին. եւ անուն իւր ինքեամբ եւեթ հնչի է՛։ Ձայնիւ եւ ձեւով համեմատ է յունականին. Ε, ε այլ ի տառադարձութեան դնի փոխանակ (էտա) տառի յունաց. իսկ ε փոխի ի ե։ ա. Է. Լծորդ է ի մեզ ընդ ե, եւ ընդ ա. զորօրինակ էրէ, երէ. յէ՞ր. յե՞ր. ամէնօրհնեալ, ամենօրհնեալ. ալէկոծ, ալեկոծ. որդէգիր, որդեգիր. բազէ, բազա. աղաւնէվաճառ, աղաւնեվաճառ, աղաւնավաճառ. եւրոպէ, եւրոպա. եւ այլն. զի եւ ի յն. η , եւ α են լծորդ։ Է. է. Իբրեւ նշանակ թուոյ, նշանակէ Եօթն կամ եօթներորդ։ Է. Դրոշմեալ ի սկիզբն կոնդակաց եւ նամակաց, նշանակէ՝ Աստուած, Աստուծով, Յանուն Աստուծոյ. իբր համազօր եբրայականին, Եհովահ (այն է՝ Որ էն, կամ Էեւէ) անուանն Աստուծոյ, որ էր ասեն դրոշմեալ ի ճակատ խուրի, եւ ի մատանւոջ քահանայապետին. եւ զի սովին կնքեցաւ գերեզման տեառն, վասն որոյ ասի ի Շար.
Որ անփակ գրով հաստատեալ քարտէզ՝ կնքի մատանեաւ, անկորուստ պահելով զմեզ հաւատով երրորդութեանդ. այսինքն Էնն Աստուած կնքի Էիւ. (որպէս եւ Երզն. մտթ. գրէ. )
Կնքեցին մատանեաւ քահանայապետին, որ ունէր զանփակ գիրն զԷ՛ անուն Աստուծոյ։ Վասն որոյ գեղեցիկ նուագէ եւ քերթողն մեր ի խորհուրդ տառիս Է.
Է՛ն էապէս մեզ քարոզէ, զՈրէնն ուսեալ ի Մովսիսէ, թէ Աստուած էր ի սկըզբանէ, եւ ոչ եղեալ ի յումեքէ. (Շ. այբուբ.։)
ass, jackass, donkey;
machine of war, (battering-ram);
bridge of a violin, etc;
— մատակ, she-ass, donkey;
կաթ իշոյ, ass's milk;
հեծանել յ—, to ride on a donkey;
խանչէ, անըռկէ, զռնչէ —, the ass brays.
Համետեաց զէշ իւր։ Նստարո՛ւք դուք այդր հանդերձ իշովդ։ Էշս քսան, եւ մտրուկս տասն։ Զյաւանակ իշոյն.եւ այլն։
Մարդիկ հնարեցան ծնուցանել ի ձիոց եւ յիշոց ջորիս. Եզնիկ.։
Երիվարաց եւ իշուց։ Տեարք իշուցն. (Ճ. ՟Բ.։ Երզն. մտթ.։)
ԷՇ. նմանութեամբ՝ Մեքենայ պատերազմական քառոտանի անուաւոր. որ ի Պտմ. աղեքս. կոչի եւ Խոյ.
Յեցուցին ի պարիսպն զկոչեցեալ էշսն. եւ է այս գործի մեքենայից անուաւոր, յերից երից արանց մղելով տարեալ, եւ ի ներքուստ կացնօք եւ սակրօք երկբերանովք եւ կտցաւոր մրճօք փորեալ զհիմունս. (Խոր. ՟Գ. 28։)
Բերանն որպէս փանդեռն է, եւ օդն որպէս զաղիսն, զանգիկն իբրեւ զէշն, լեզուն որպէս կդընտոց. (Ոսկիփոր.։)
to desire, to wish, to long for;
to guess, to divine;
ողջ լինել ձեզ —, I wish you health, I hope you will enjoy good health;
adieu! good bye!
Ըղձանամք, զի եւ այլն։ Ըղձայ լինել եւ այլն։ Ըղձացարուք նմանել եւ այլն. (Եբր. ՟Զ. 11։ Փիլ.։)
Սկսաւ եւ այլ իմն պատիւ ըղձանալ։ ըղձանայր աւելի եւս պատիւ քան զոր ունէրն՝ առնուլ։ Զի՞նչ օգուտ իցէ քեզ ո՛վ մարդ՝ զայլս ի տանջանս ըղձանալ. (Ոսկ. ես.։)
Այլք ըղձային զպատառումն երկրի. (Եղիշ. ՟Գ.)
Ըղձանայ զանըղձանալիսն. (Փիլ. տեսական.։)
Ոչ կեանս միայն ըղձանայ որդւոյն, այլ եւ զառաջին՝ Աստուծոյ կեանս. (Փիլ. լին. ՟Գ. 57։)
Եւ ապա արքային Սմպատայ զմահ անհնարին ըղձացեալ ոստիկանին ... մատնէր զնա անօրէն դահճաց. (Յհ. կթ.։)
Ըղձաց զթեւս աղաւնոյ։ Ըղձանայր զելս ի մարմնոյս։ Զսոյն եւ աշակերտացն ըղձանայ. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ստիպ.։)
Զսըտութիւնսն մի՛ եւս տեսանիցէք, եւ ըղձութիւնս այլ եւս ոչ ըղձանայցէք։ Մարգարէք նորա ըղձային (կամ ըղձանային) նոցա ստութիւն. (Եզեկ. ՟Ժ՟Գ. 23։ ՟Ի՟Բ. 28։)
to shut a persons mouth, to put to silence;
to leave one not a word to say, to dispirit, to convince, to put to a nonplus;
— զեզն կալոտի, to muzzle the ox.
ԸՄԲԵՐԱՆԵՄ որ եւ ԸՆԴԲԵՐԱՆԵԼ կամ ԸՆԲԵՐԱՆԵԼ. ἑπιστομίζω os obturo, obstruo δυσωπέω loquentem reprimo, redarguo, inhibeo Ափ ի բերան առնել. փակել զբերան դիմախօսին. կարկել. պապանձեցուցանել. լռեցուցանել. սանձել. կաշկանդել. անպատասխանի առնել. բերանը կղպել, ձանը վար քաշել տալ, պապանծեցնել.
Զրախօսք եւ մտախաբք ... զորս պարտ է ըմբերանել. (Տիտ. ՟Ա. 11։)
Ըմբերանել զյանդգնութիւն։ Զանչափն չափովք ըմբերանելով. (Փիլ.։)
Յանդիմանելով որպէս զանուսումն ըմբերանէ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Ո՞վ զնոսա ըմբերանեսցէ սաստելով. (Խոր. ՟Գ. 68։)
Ըմբերանեալ զդիմակաց կողմնն. (Եզնիկ.։)
Մերթ՝ նիւթապէս Խնուլ, փակել՝ կապել զբերան, զցռուկ.
Ո՛չ ըմբերանիցես զէշն կալոտի. (Նիւս. երգ.։)
to taste, to eat, to feed on;
to enjoy, to delight in, to take pleasure in;
to gain, to obtain, to possess;
to chew, to masticate, to break with the teeth;
— զպատիւ, զվարձս, զփառս, զպսակ, to obtain honours, to gain recompense, or reward, to acquire glory, to win crowns;
— զուսոմն, զմահ, զեպերանս, to acquire knowledge;
to die;
to be despised, contemned, abused.
ԸՄԲՈՇԽՆԵՄ ԸՄԲՈՇԽՆԻՄ. ἁπολαύω, ἁπόνυμι fruor (իբր համբէշխուն, այսինքն հաղորդ սեղանոյ լինել. ի պ. բէշխուն, սեղան, սուֆրա) Վայելել ի սեղան կերակրոյ կամ յուտելիս. որպէս զմայլիլն է առաւել վայելել յըմպելիս. եւ Առնուլ զճաշակ եւ զհամ ուտելեաց. եւ նմանութեամբ՝ Ճաշակել եւ վայելել յամենայն բարեաց. ի կիր արկանել ախորժանօք. վարել ըստ հաճոյս. ժառանգել.
Զիւրոյ սերմանցն բերս ըմբոշխնեսցէ պտուղ զմահ. (Պիտ.։)
Ոչ փշրեցեր զպարս ատամանցս յըմբոշխնելն զքեզ անսահմանելի։ Որ տաս պատանեկաց աղորիս ըմբոշխնելիս. (Նար. ՟Ե. եւ ՟Կ՟Գ։)
եւ սուրբ խորհուրդն, որ ճաշաժամն կոչի ... նախ զանձինսն զգեստաւորել Աստուծոյ արժանաւորին, եւ ապա զայս ըմբոշխնել. (Ճ. ՟Թ.։)
Զի եւ աստ ըմբոշխնիցեմք զբարիսն զգուշութեամբ, եւ անդ վայելիցեմք ի փառսն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 24։)
Զի ոչ միայն զերկիրս, այլ եւ զերկնից մեծութիւն առեալ ըմբոշխնեսցես. (Գիւտ թղթ. առ վաչէ։)
Ադոնիա վասն զի գողեաց զթագաւորութիւնն, ոչ ըմբոշխնեաց եւ վայելեցաւ ի թագաւորութեան իւրում. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Զթագաւորութիւնդ՝ զոր ունիս, մի՛ ըմբոշխնեսցես։ Ի պատճառս դորա ըմբոշխնէք դուք զթագաւորութիւնդ ձեր. (Եփր. թագ.։)
Ո՛չ զարծաթն ըմբոշխնեաց, եւ ո՛չ ի կեանս աշխարհիս վայելեաց. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 32։)
Ըմբոշխնել զստացուածոցն առաւելութիւն։ Զգձձատեսակս ըմբոշխնեցի եպերանս։ Ամենուստ տագնապաւ վշտաց ըմբոշխնեցայ զանբարեքավայելուչն պատիւ. (Պիտ.։)
Անշնչանայր Ղազարոս, եւ զգերեզմանականացն ըմբոշխնելով կերպ (այսինքն ճաշակելով զմահ) փոխեալ լինէր ի կենդանութենէն. (Սհկ. կթ.։)
Վարձս ըմբոշխնէք։ Իմանալ զփառս գործոցն՝ զոր ի մարդկանէ ըմբոշխնեցին. (Երզն. մտթ.։)
Յետ խոնարհութեանն ըմբոշխնեսցէ զպսակն բարձրութեան. (Վանակ. յոբ.։)
Ոչ անկատար հասակաւ, եւ ոչ ի ծերութեան ըմբոշխնէ բնութիւն մեր զզուարճութիւն աստեացս. (Ճ. ՟Թ.։)
to take, to surprise, to hold, to seize;
to entrap, to catch again, to retake, to grapple, to match;
to reach;
to comprehend, to conceive, to undertake;
ձուկն —, to catch fish, to fish;
— զոք բանիւք, to surprise, to convince or confound one in argument;
to address or question with art, insidiously.
καταλαμβάνω, ἑπιλαμβάνω, δράσσομαι , κατέχω եւ այլն. apprehendo, comprehendo, capio, detineo եւ այլն. Գրի եւ ԸՆԲՌՆԵԼ. (իբր ընդբռնել, համբռնել) Պինդ բռնել, այսինքն ի բուռն արկանել, զբռամբ ածել. ունիմ, կալայ. պինդ ունել. կաշկանդել. ձերբակալ առնել. հասանել. տիրել. որսալ. ժառանգել. բռնել, ափ ձգել.
Զդա՝ զոր ըմբռնեցաքդ, հարցաք։ Եթէ ըմբռնեսցի (գողն), եւ գտցի ի ձեռին նորա գողօնն։ Զստացուածս նորա զպէսպէսս ըմբռնեսցուք։ Կին մի ըմբռնեալ ի շնութեան։ Որ ըմբռնէ զիմաստունս ի խորագիտութեան իւրեանց։ Զի ըմբռնեսցեն զնա բանիւք։ Եւ ոչ կարացին ըմբռնել զնա բանիւք առաջի ժողովրդեան։ Ըմբռնի բանիւ բերանոյ իւրոյ։ Մի՛ ըմբռնիցիս աչօք քովք։ Զարքայութիւնն սուրբք ըմբռնեցին.եւ այլն։
Ըմբռնեաց զաթոռն։ Ոչ զհայրենի տէրութիւն ինչ ըմբռնեալ. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ. ՟Ժ՟Ե։)
Ըմբռնել զոք, զթագաւորն, զգաւառն, զյաւիտենից կեանսն. զարդիւնս շահեկանս. զգանձս. բոցոյ ըմբռնել զանտառս։ Ըմբռնիլ խաւարաւ, ցաւով երկանց, ի խորին քնոյ, յարատոյ մեղաց, ի չարիս, ի չարութիւն, յաղմուկ, եւ այլն։
Ի մերձենալդ՝ ի ներքսագոյն տեղի ըմբռնելդ, զի յայտնագոյն լիցի բարբառ մեր ի լսելիս ձեր. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Ըմբռնել զշարժմունս աստեղաց. (Սահմ. ՟Ժ՟Ը։)
Յայնչափ ի բազում նախրաց փիլիսոփայիցն աստուծոց եւ ոչ մի Աստուած ըմբռնել. (Եզնիկ.։)
Զանքննելիսն եւ զանհասանելիսն ըմբռնել ջանան. (Գէ. ես.։)
potable, drinkable;
drinker;
drink, draught, beverage, liquor, potation;
cf. Ըմպակ;
զովացուցիչ —, refreshing draught;
կերակուր եւ —, food and drink;
թակոյկք եւ —ք, vessels and drink;
ի տուն ըմպելեաց մի մտանիցես նստել ընդ նոսա՝ ուտել եւ ըմպել, thou shalt, not go into the house of feasting to sit with them tp eat and to drink;
անուշակ —, cf. Օշարակ;
— քդից, cf. Նեկտար.
Գինին զեղծէ զըմպելիսն. (Եզնիկ.։)
Որ ըմպէ զանօրէնութիւնս հանգոյն ըմպելւոյ. (Յոբ. ՟Ժ՟Ե. 16։)
Զի՞նչ է գինի, զոր կոչեն ըմպելի Աստուածոց, առ ճաշակումն քո՝ Քրիստոս. (Եփր. աւետար.։)
Քամահել տան զկերակրօք եւ զըմպելօք (եօք)։ Ասի առ մանկունս բժշկաց, զի ըմպելւոյ պէտք՝ ո՛չ է կերակուր, այլ՝ կառք կերակրոց. (Փիլ. լին.։)
Յաւար էառ զսուրբ սպասս պաշտամանցն, եւ ետ որդւոց իւրոց եւ հարճից անմաքուր խրախճանութեանցն ըմպելիս. (Լմբ. ատ.։)
to drink;
— անյագաբար, — eagerly, greedily;
— սաստիկ յոյժ, — hard or deep, — like a piper, to tipple, to tope to be a hearty toper;
— ի կենդանութիւն թագաւորի, — the king's health;
— ի յաջողութիւն..., — to the success of;
գան —, to receive a thrashing, a blow;
ապտակ —, to be struck in the face;
զջուր գնոյ —, to obtain water by dint of money, to pay for water -;
որ ընպէ զանօրէնութիւնս հանգոյն ըմպելւոյ, who drinks iniquity like water;
տուր ինձ —, give me ... -;
cf. Արբեալ, cf. Արբենամ.
ԸՄՊԵՄ πίω, πίομαι, πίνω bibo, poto գրի եւ Ըմբել՝ նովին հնչմամբ. (արմատն է ումպ, եւ արբ). Առնուլ ի պէտս զովացման զջուր, կամ զգինի ի պէտս ստամոքաց եւ ի զուարթութիւն, եւ այլն. վասն որոյ Արբեալ՝ անխտիր է Ըմպեալ եւ Արբեցեալ. խմել .... (սանս. ամպու, ջուր)
Ըմպել ջուր ի գետոյ։ Ոչ գտանէին ջուր ըմպելոյ։ Կերան եւ արբին։ Արբ ի գինւոյն, եւ արբեցաւ։ Արբից. եւ ասէ ցիս, ա՛րբ։ Զջուր մեր գնոյ արբաք։ Արբցեն զարիւն նոցա իբրեւ զգինի։ Արբեր ի ձեռանէ տեառն զբաժակն բարկութեան նորա։ Գինի եւ օղի մի՛ արբցէ։ Զբաժակս ըմպիցէք։ Եւ ի բաժակէն արբցէ։ Ահա այր կերօղ եւ արբեցօղ (այսինքն ըմպօղ). եւ այլն։
Նա՝ որ ի բուն իսկ երկեղէն չարբ (զգինի), զիա՞րդ յետ երկեղին ըմպէր. (Կիւրղ. ծն.։)
Ծառքն տեառն ըմպեն յամպոյն զանձրեւըն կենաց. (Շ. տաղ.։)
Եթէ ոչ էր արբեալ կրկնակի քացախ զանդեալ ընդ լեզւոյ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Զփրկականն ըմպեալ զբաժակ. (Շար.։)
Ըմպեալ զմրուրն դառնութեան. (Մաշկ.։)
Ըմպեաց զսուրն, եւ արբեցաւ. (Մխ. երեմ.։)
Ըմպեսցեն զբաժակ բարկութեան. (Լմբ. ամովս.։)
to, at, towards, by;
through;
among, in the midst, into, in;
with;
for;
under, below;
upon;
soon, as soon as;
in the place, instead, of;
հայել — երկինս, to look at the sky;
թագաւորել — նորա, to reign instead of him, to succeed him;
տուր — իմ եւ — քո, give for me and for you;
— աղօտ, obscurely;
— ամենայն, totally, in all;
— ակամբ հայել, to look upon one with an evil eye or with aversion;
— ձեռն, with or by the hand;
— մէջ, in;
into, inside, in the midst;
through;
— մէջ կարել, to split, to. pass or go across;
— աջմէ, to the right;
— գիրկս մտանել, to draw the bow strongly;
— ժամս ժամս, sometimes;
— խաբս, fraudulently, erroneously;
— խազ, կատակս, ludicrously, facetiously;
— այր եւ — կին, as much the man as the woman;
— ծառով, under a tree;
փոխանակ — այնր, for it;
— մի բերան, with one voice, unanimously;
դիր զգիրսդ — այլս, put these books with the others;
եկ — իս, come away with me;
— անցանելն, going along;
— ո՞ր ճանապարհ, by what road ? — արեւելս, towards the East;
— ամենայն երկիր, in all countries;
անցանել — Կարին, — այն, to pass through Erzerum, to go that way;
— ջուր եւ — ցամաք, by sea and land;
— երկինս եւ — երկիր, between heaven and earth;
— հեծեալ եւ — հետեւակ, between cavalry and infantry together;
— աւուրսն — այնոսիկ, — ժամանական — այնոսիկ, — այնու ժամանակաւ, in those days, at that time;
— շատ եւ — փոքր, more or less, a little more, a little less;
— այս եւ — այն, between this and that;
altogether, unitedly;
ընկենուլ — պատուհանն, to throw out of window;
— ամենայն տեղիս, every where;
— մահճօք, under the bed;
— երկնիւք, under heaven;
— իւրեւ or իւրեաւ, under him;
— պատրուակաւ, under pretence;
— առաւօտն, այգն, at break of day;
— երեկս, երեկոյս, or երեկոյն, towards the evening;
մեկնեցաւ — լուր համբաւոյ գալստեան նորա, he set out on the report of his coming;
— հակառակն, on the contrary;
cross-wise;
— միտ ածել or հարկանել, to think, to reason in one's mind;
— ոտն հարկանել, to trample under foot;
— թիւ մտանել, to be reckoned among;
— ամս տասն, during ten years;
եօթանասուն եւ հինգ ամք — ութ հարիւրով, eight hundred and seventy five years;
— փթթելն եւ գօսասցի, it will fade as soon as it uncloses.
εἱς, πρός, ἑπί, ἑν ad, super, in Ի տրականն, որպէս Առ. ի. յ. ց. դէպ ի. ի վերայ. շուրջ. զոյգ, եւ այլն, պէսպէս ոճով. զոր օրինակ ասի.
Տր. կամ ներգոյ. անխտիր ի տեղականս. զոր օրինակ,
Ընդ արեւելս. ընդ արեւմուտս. ընդ հիւսիս, ընդ հարաւ. ընդ տիեզերս, ընդ հանուր. ընդ փողոցս, ընդ հրապարակս. եւ այլն։
Ներգոյ. առաւել ի ժամանակականս, եւ ի դերբայս. զոր օրինակ.
Ընդ աւուրսն ընդ այնոսիկ։ Ընդ այն ժամանակս։ Ընդ այն աւուրս։ Ընդ այգն։ Ընդ երեկս։ Եւ եղեւ ընդ անցանելն նոցա՝ ասէ Եղիա։ Ընդ երթալն նորա նեղէին զնա։ Ընդ տեսանելն զնա։ Ընդ յառնելն ի քնոյ։ Ընդ լինել պատերազմի, եւ այլն։
Ա՛ռ մի ի կորից նորա, եւ ելից ընդ այնր մարմին։ Տացէ անձն ընդ անձին, ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման։ Թագաւորեաց Յովրամ եղբայր նորա ընդ նորա։ Եւ զայն առեալ՝ տացես նոցա ընդ իմ եւ ընդ քո.եւ այլն։
ԸՆԴ. σύν, μετά cum վերջահոլով տրական խնդրով, իբր Հանդերձ. ի միասին. զոյգ. կից. առընթեր. հետ, հետը.
Եւ ամենայն Երուսաղէմ ընդ նմա։ Բազմեսցին ընդ Աբրահամու եւ ընդ Սահակայ եւ ընդ Յակովբու։ Եւ եղեւ ընդ հրեշտակին ընդ այնմիկ։ Եւ այնոցիկ որ ընդ նմայն էին։ Եկին ընդ մեզ.եւ այլն։
Ոչ արարին ողորմութիւն ընդ տանն յերոբովամայ ... ըստ ամենայն բարութեանն՝ զոր արար ընդ Իսրայէլի. (Դտ. ՟Ը. 35։)
Խռովեալք ընդ բանին։ Զգեցաւ մազեղէնս մերկ ընդ անձինն. այսինքն ի վերայ մարմնոյն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ե. եւ ՟Լ՟Ը։)
ԸՆԴ. առընթեր բացառականի՝ տայ զզօրութիւն իմն ներգոյականի. զոր օրինակ.
Անկցին ընդ կողմանէ քումմէ հազարք. (Ոսկ. ես.։)
ԸՆԴ. գործիականաւ՝ ունի զզօրութիւն ձայնակից մասնկանս Ենթ, այսինքն առ ստորեւ. ի ներքոյ. ὐπό, ὐφ’ sub տակը.
Զովասջիք ընդ ծառովս։ Հնազա՛նդ լեր ընդ ձեռամբ նորա։ Նստաւ (էշն) ընդ Բաղաամաւ։ Ընդ յարկաւ։ Ընդ թեւովք։ Այր մի եմ ընդ իշխանութեամբ, ունիմ ընդ ինեւ զինուորս.եւ այլն։
Ոչ զոք գտանեմ անդ, ընդ որով օրհնեմք զԱստուած. այսինքն ընդ որում. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ընդ ամենայն ջերմագութ հարամբ անցանէ այս բան. այսինքն զամենայն հարամբ. (Լաստ. ՟Ժ՟Է։)
Տե՛ս ո՛րչափ բազմութիւն աստեղաց են յերկինս, եւ ընդ ամենեսեան ոչ են բաւական լուսաւորել զտխուր տրտմութիւն գիշերոյն. (Վեցօր. ՟Զ։)
ԸՆԴ. (նախդիր՝ նշանակութեամբ նախադրութեան). σύν cum Հանդերձ. ի միասին. զոյգ. հետ, հետը.
Ընդ մաքսաւորս եւ ընդ մեղաւորս ուտէ։ Յիսուս գնաց ընդ նորա։ Եկին ընդ իս եւ սոքա։ Ընդ միմեանս վիճէին։ Խորհէին ընդ միմեանս։ Ընդ սիրելիս մեր՝ ընդ Բառնաբայ եւ ընդ Պօղոսի. յն. ընդ սիրելեաց մերոց եւ այլն։ (Այլ զի մի՛ շփոթեսցի ընդ սեռ". հոլովոյ, ընդ սիրելիս ասի խորհրդով)։
Ստէպ բերէ եւ զնշանակութիւն գործիականի, կամ բացառականի, կամ ներգոյականի, կամ տրականի՝ պէսպէս ոճով. διά, δι’ per եւ այլն.
Բժշկէին զհարուածս ժողովրդեան իմոյ ընդ արհամարհանս. յն. արհամարհելով. (Երեմ. ՟Զ. 14։)
Ընդ իւրեանց ձեռն զգործի նաւին ընկեցին. (Գծ. ՟Ի՟Է. 19։)
Խօսին իբրեւ ընդ մի բերան։ Ընդ մի բերան զհրամանն գովէին. (՟Գ. Թագ. ՟Ի՟Բ. 13։ ՟Գ. Մակ. ՟Ե. 11.) որ եւ ասի՝ Ի միոջէ բերանոյ. մէկ բերնով, մէկ բերան.
Կախիցի երկան իշոյ ընդ պարանոց նորա. (Մտթ. ՟Ժ՟Ը. 6. (վզէն, վիզը)։)
Ուխտին ընդ իս եւ ընդ ամենայն երկիր։ Մի՛ լիցի կռիւ ընդ իս եւ ընդ քեզ, եւ ընդ հովիւս իմ եւ ընդ հովիւս քո։ Ընդ իս եւ ընդ քեզ զի՞նչ է այն։ Եւ ահա է այն ընդ Կադէս եւ ընդ բարադ։ Կախեցաւ ընդ երկինս եւ ընդ երկիր.եւ այլն։
Այս եղիցի քեզ նշան ընդ ճշմարտութիւն եւ ընդ ստութիւն. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Եւ լինէր հանդէս համարուն վաթսուն եւ վեց հազար այր՝ ընդ հեծեալ եւ ընդ հետեւակ. (Եղիշ. ՟Ե։)
Հազար չորեքարիւր եւ ՟Լ. ամ ... ընդ շատ եւ ընդ փոքր. (Եփր. ՟գ. կոր.) այսինքն աւելի կամ նուազ. միանգամայն առեալ։
Աւետարանիչս զառաջին գնալ զօրականացն առ քահանայապետսն եւ զերկրորդս՝ ընդ մի պատմէ. իբր մի, կամ միանգամայն. (Սկեւռ. յար.։)
եւ մ. ԸՆԴ ԱՌԱՋ. Հոլովականն բառիս Առաջ. իբր. նխ. եւ մ. Յառաջս. ի դէմս. ընդդէմ։ Ուստի ԸՆԴ ԱՌԱՋ ԵԼԱՆԵԼ, ԵՐԹԱԼ ուրուք կամ ումեք եւ այլն, է Հանդիպել, պատահել, կանխել պատուով, եւ զդէմ ունել. դիմաւորել.
Ել յայէլ ընդ առաջ նորա։ Ելանիցէ ընդ առաջ իմ։ Որ առաքեացն զքեզ այսօր այսր ընդ առաջ իմ։ Ել Պտղոմէոս ընդ առաջ նորա զօրօք բազմօք։ Յոտն եկաց արքայ ընդ առաջ նորա։ Ուրախ եղեն ընդ առաջ նորա։ Ել արքայ սոդոմացւոց ընդ առաջ նորա։ Ընդ առաջ եղեն նմա հրեշտակք Աստուծոյ։ Ելին նմա քաղաքացիքն ընդ առաջ.եւ այլն։
Ոչ կամեցաւ ընդ առաջ նորա ելանել պատերազմաւ. (Եղիշ. ՟Ա։)
Զի մի՛ կարծիցի, թէ առ պարծանս ինչ ընդ առաջ երթայցէ սքանչելեօքն. (Երզն. մտթ.։)
Ոչ յայտնի ինչ տուաւ հրամանն, եւ ընդ առաջ գնաց. յն. ի վերայ կամ ի վեր վազեաց։
Կտտել զքեզ ընդ երկար. (Ագաթ.։)
under the armpits;
— մազք, the hair growing -.
Ընդանթական մազքն են այծահոտք. (Բժշկարան.։)
to dilate, to enlarge, to make greater, to increase, to augment, to extend, to prolong;
to disband, to relax, to spread, to widen, to reach, to stretch, to give ground, to amplify;
— բանիւ, to exaggerate;
to relax, to give repose to;
to tranquilize;
ընդարձակելով — զձեռն յօք or ումեք, to open the hand, to give freely, to be generous;
— ումեք, to give rest or repose, liberty, license.
πλατύνω, ἑμπλατύνω dilato ἁνοίγω aperio Լայնել. բանալ. տարածել. համարձակ եւ ազատ առնել. անդորրացուցանել. դիւրել. ճոխացուցանել. թողացուցանել. լանցընել, մենծցընել.
Ընդարձակել զսահմանս, կամ զտեղի խորանաց, զգնացս. (Ել. ՟Լ՟Դ. 24։ Օր. ՟Ժ՟Բ. 20։ Ես. ՟Ծ՟Դ. 2։ Սղ. ՟Լ՟Է. 37։)
Ընդարձակելով ընդարձակեսցես նմա զձեռն քո, կամ զձեռն քո յաղքատ եւ ի տառապեալ եղբայր քո. (Օր. ՟Ժ՟Ե. 8. եւ 11։)
Դաւիթ հարկանէր զքնարն վասն Սաւուղայ, զի ընդարձակեսցի նմա. (Մծբ. ՟Թ։)
Ի նեղութեան մեծ անդորրութիւն մեզ ընդարձակեաց։ Ընդարձակեալք ի զօրութիւնս, եւ առատացեալք յայցելութիւնս. (եւ այլն. Նար.։)
Անձրեւաւն ընդարձակեաց ամենայն զօրացն նորա. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 5։)
Եւ պարզապէս Արձակել, լուծանել.
Ընդարձակեա՛ զկապըն լեզուիս, բարբառեցո՛ ինձ ըզբարին. (Յս. որդի.։)
to grow stupid, numb, to fall asleep;
to be benumbed, dulled;
— ի ցրտոյ, to be benumbed with cold, to be frozen, to become torpid;
— աչօք յիմն, to gaze at, to stare at;
— զբաղանօք, to preoccupy one's self, to plunge in, to engulf one's self;
զբաղմակոյտ ոսկերաց նորա ընդարմացոյց, he has benumhed the multitude of his bones.
καταπλήσσω, -ττω, ναρκόω obstupeo, torpeo Զարմանալ յոյժ յոյժ. ապշիլ. թմրիլ, զըմբրիլ. կամ թառամիլ. լուծանիլ. լքանիլ. անզգայանալ. անշարժ մնալ՝ յերեսաց երկիւղի, ցաւոց, թմրեցուցիչ իրաց. փատ կտրիլ.
Լուծան լքան ընդարմացան, ի պարտութիւնս վատթարութեան մատնեցան յԱստուծոյ զօրութենէ անտի. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 24։)
Բազում սերմանիք ի բազում ամաց ընդարմացեալ կացին ընդ հողով անբոյսք. (Մամբր.։)
Մասն ինչ անդամոց ի յախտէ իմեքէ ընդարմացեալ՝ ոչ զգայ ցաւոց. (Շ. մտթ.։)
Ընդարմացեալ ի տգիտութենէ։ Աչօքն ընդ երեւելի վայելչութիւնս ընդարմանեալ։ Ընդարմացեալ եմք զբաղանօք աշխարհիս. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
to embrace, to clasp in ones arms, to clasp or throw one's arms round, to hug;
to undertake;
— զձեռն ի վերայ լանջաց, to remain with the arms crossed.
Սակաւիկ մի ընդգրկիցես զձեռն քո ի վերայ լանջաց քոց. (Առակ. ՟Ի՟Դ. 33։)
Սիմէոն ընդգրկէր, ի փոքր տղայում զմեծն Աստուած երկրպագելով։ Բազմեալ ի վերայ մայրականն ուսոյ, եւ ընդգրկեալ ի գրկի՝ մտանէր յերկիր Եգիպտացւոց. (ՃՃ.։)
Կենարար աջովդ՝ որ ի խաչին տարածեալ՝ զիս ընդգրկեաց. (Խոր. հռիփս.։)
Զի խոցեցայց սիրով քոյին, քեզ ընդգրկեալ սիրտ իմ լիցին. (Յս. որդի.։)
Ընդգրկել զկենակիցն։ Հեռացի՛ր յընդգրկելոյ զօտարն։ Ընդգրկեաց սիրական ողջունիւ զորդին միածին։ Զլոյս հոգւոյն ընդգրկել։ Ընդգրկել զերկեղ Աստուծոյ։ Զբարին ընդգրկել։ Զնոյն երանութիւն ընդգրկել. (Լմբ.։)
Ոտքն բեւեռեալ էին վիրօքն, եւ զընդդիմացօղն ընգրկեաց. (Իսիւք.։)
Օտարացն նուաճօղ մարդս զանձին իւրոյ բնութիւն է՞ր վասն ոչ կարաց ընդգրկել. (ա՛յլ ձ. ընկրկել). (Շ. յկ. ՟Խ՟Դ։)
Երասանաւ բանին ընդգրկեալ զոտս մեր ի ճանապարհէ աշխարհիս՝ դարձուցանէ յընթացս վկայութեանն Աստուծոյ. (Լմբ. սղ.։)
Գլուխ իմ ընդգրկեալ ծնգեալ իբրեւ զհասկ, որ հասանէ ի մանգաղս մահու. (Կեչառ. աղեքս.։)
contrary, opposed;
opposite, mimical;
unfortunate;
— պատասխանի, an adeguate or prompt reply;
against, on the contrary, the wrong side, outward, the wrong way;
before, in face;
— դառնալ, կալ, գտանիլ, հարկանիլ, to oppose, to resist, to counteract, to make head against, to cope with;
— յառնել, to rise up against;
to combat;
— գանձանակին, opposite the money-box;
վէմ — դնել դրամ, to place a stone against the door;
զդուրս — դնել, to close the doors;
բանիցն — բերել, to reply opportunely, to respond;
— եղեւ նոցա իրն, they succeeded badly in that affair;
յետս — ընթեռնուլ, to cavil, to sophisticate;
instead otherwise, on the contrary;
— հակառակութիւն, cf. Ընդդէմդարձութիւն.
Ընդդէմ է բարւոյն՝ չար։ Հարկեցայց զընդդէմսն ասել։ Զի մի՛ բարիքն փոխեսցին առ ընդդէմս։ Յընդդիմացն յորժամ մի ինչ ի դուրս ելցէ, զհետ մտանէ միւսն. (Փիլ.։)
Վասն զի Աստուած է, ոչ գոն նորա ընդդէմք, այլ յամենայն ի կողմանց ամենայնիւ՝ օգտութիւնք երեւին. (Եղիշ. խաչել.։)
Զընդդէմսն գործեալ իմաստնոյն։ Զընդդէմսն քեզ գործեցի։ Մի՛ մատուսցես բան ընդդէմ՝ ահեղ. (Նար.։)
Ընդդիմացն փոխանորդութեամբ փոփոխեալ լինի։ Ընդդիմօքն խառնեալ ի միասին որակութեամբք։ Խառնեալ ի ձեռն ընդդիմացն. (Նիւս. կազմ.։)
Զընդդէմ արեգական կողմն անձաւին հրաշակերտեաց. իմա՛ զհանդիպակաց զարեւմտեան. (Խոր. ՟Ա. 15։)
Հա՛ն զսուր քո ընդդէմ հալածչաց իմոց։ Ոչ ոք կացցէ ընդդէմ ձեր։ Եթէ բռնասցի մին, երկուքն կայցեն ընդդէմ նորա.եւ այլն։
Ընդդէմ եղեւ նոցա իրն. (Երզն. մտթ.։)
Եւս եւ ընդ մէջ արկանելով զայլ բառ, կամ կրկնելով զընդն.
Ընդ հողմոյն դէմ չկարաց ինչ զօրել. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Ցոյ՛ն ցուցանէ քեզ թշնամի, որ ընդ գանձիդ դէմ մարտնչի. (Երզն. ոտ. այբուբ.։)
Բանալ զդիւանդ արքունի ընդդէմ առնդ եկելոյ։ Որք ընդդէմ հային լերինն ... սապէս եւ ընդդէմ դաշտին հիւսիսոյ ... իսկ ընդդէմ արեւելից եւ արեւմտից. (Խոր. ՟Ա. 8։ ՟Գ. 59։)
Ընդդէմ լինէր սուրբ եպիսկոպոսացն. որոց բազում մեծարանս ցուցեալ. (Կորիւն.։)
ԸՆԴԴԷՄ. մ. որպէս Հակառակ. եւ Փոխանակ. ըստ յն. լտ. ի բարդութիւնս, կամ ի բաղադրութիւնս բայից. ἁντι- re- կամ հյ. դիմա". հակա". փոխա". զոր օրինակ ասի.
Ընդդէմ չափել մեղացն՝ զուղղութիւնսն. (Ածաբ. մկրտ.։)
Դու ցրես զնետս չարութեանն՝ ընդդէմ կառուցեալ անուան սուրբ արձան. (Նար. խչ.։)
Զոր ընդդէմ իմն մարգարէանայ հայրն. սա, ասէ, հանգուսցէ զմեզ. որ եղեւ ո՛չ հանգիստ, այլ ջնջումն. (Խոր. ՟Ա. 3։)
ՅԸՆԴԴԻՄԷՆ. ԶԸՆԴԴԷՄՆ. մ. Ընդ հակառակն. զհակառակն. ներհակը, մէկալ կողմանէ.
Ի միոջէ ի մասնէ դատին եւ ընտրեն զբոլորն, այլ ո՛չ յընդդիմէն՝ ի բոլորէն զմասն. (Փիլ. լին. ՟Գ. 3։)
Ո՛չ ի բաց բառնայ զմարդն. այլեւ զընդդէմն եւս, աճեցուցանէ. (Անյաղթ պորփ.։)
contrary, opposite;
opposite extremes, adversity, disgrace, calamity;
— զօրութիւն, coercive power;
—ս դնել, to oppose, to contract.
Ամենեւին անպատասխանի առնէ զընդդիմակն. (Սարգ. յկ. ՟Ե։)
entrails, guts, bowels, intestine, tripe;
caecum, blind-gut;
զսուրս նոցա —բաց իւրեանց մատուցանել, to slay others with their own swords.
Զթանձրն եւ զխոշոր խոշոր կերակրոցն՝ յընդարձակագոյն ընտերացն յանցս գնացից մերժեաց. (Նիւս. կազմ.։)
Մագլօքն պատառեալ զ՝նտերսն՝ լակէ, զի կակուղ է. (Փիլ. լիւս.։)
Ձեռն արկեալ զընտերօք ի վերայ կշտի իւրոյ. (Ագաթ.։)
Ոչ զպահապանացն սուրս ընդերաց իւրեանց մատուցեր. (Նար. ՟Լ՟Զ։)
to become incorporated;
to intermeddle;
to come to blows, to come to battle, to join battle;
ընդխառնեցաւ պատերազմն, the battle was commenced.
Ընդխառնեցաւ պատերազմն. (՟Գ. Թագ. ՟Ի. 29։)
Ընդխառնեցան ի պատերազմ։ Ընդխռնեցաւ պատերազմն. (Արծր. ՟Գ. 12. 4։)
universal, general, common;
—ք, or — տիեզերք, the universe, the whole world, or earth;
— առնել, to generalize;
everywhere;
in general.
ԸՆԴ ՀԱՆՈՒՐ. ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ. καθόλου, ὄπου in universum, ubique գրի եւ ԸՆԹԱՆՈՒՐ, ԸՆԹՀԱՆՈՒՐ. Ընդ համօրէն տեղիս. յամենայն ուրեք. ընդ բնաւս. ընդ տիեզերս. առ հասարակ. ամմէն տեղ, ամմէն կողմ.
Ընդհանուր արշաւեն, ընդ բնաւս սլանան. (Եզնիկ.։)
Ընթանուր ի մի վայր բովանդակիչ անուամբք զաղտեղութիւնս նոցա բամբասեաց. (Բրս. կանոն.։)
Ընդհանուր ծաւալեցաւ ծագումն լուսոյ։ Ընդհանուր քարոզեցին զբանն մարմին եղեալ. (Շար.։)
Ընդհանուր քարոզեցին զբանդ կենաց ընդ տիեզերս։ Եւ զլոյս գիտութեան ընդհանուր յերկիր ծաւալեցին. լինի մ. եւ ա։
ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ, նրի, ից, կամ նրոյ, ոց, նուրբ, նուրց, նուրբք. ա. ὀ, ἠ, τὸ καθόλου, καθολικός universalis Հանրական. սեռական. տիեզերական. հասարակաց. բոլորական. բոլոր. համօրէն. ամենայն.
Աղաղակեմք ի յընդհանուր ամենայն արարածոց տեսակս՝ ասելով, օրհնեցէ՛ք ամենայն գործք Տեառն զտէր. (Յհ. իմ. ատ.։)
Որ քարոզդ էք ընդհանուր տիեզերաց։ Արբուցանելով քառավտակ բղխմամբ զընդհանուր տիեզերս. (Շար.։)
Սոկրատէս ոչ կարէ զընդհանուր սպիտակն ընդունել. սակայն մտօք զբանն ընդհանուր սպիտակին կարէ ընդունել։ Սահման եւ սահմանադրութիւն ընդհանուրբն եւ մասնականաւն զանազանին ի միմեանց. (Սահմ. ՟Ա. ՟Գ։)
Ընդհանուր է՝ մի թուով ըստ տեսակի՝ ի բազմաց ընկալեալ. (Անյաղթ պորփ.։)
interval, space;
discontinued, intermittent;
loose;
different, separate;
less, lesser;
intermittent;
differently, otherwise;
nor more nor less;
ամք սակաւ ինչ — իբիւրուց, a little less than 10 000 years;
ի՞ւ իցեմք — ի նոցանէ, in what do we differ from them ? ոչ ինչ — է ի նմանէ, he differs not from him;
նուազ ինչ — ի փչմանէ լինել շնչոյն, to be almost at the last extremity, or last gasp;
չեն — յերազոց, they resemble dreams.
իբր նխ. ἦττων, -ον. ἦσσων, -ον minor, minus. կամ բացասաբար, οὑδέν ἦττον nihilominus Տարբեր. ունօղ զխտիր կամ զհատումն. աննման. հեռի. կամ նուազ. պակաս. ի վայր. խոնարհագոյն. պակաս, քիչ, վար.
Որով (բանիւն) ընդհատ յանասնոց եմք։ Ի՞ւ իւիք ընդհատ իցեմք յայնպիսի սողնոց։ Զի՞նչ ի քօշից եւ ի խոզից ընդհատ իցեն, որ զայսպիսի բանս խօսիցին։ Չեն ինչ ընդհատ ի բանտէ աստի՝ կեանքս, եւ այլն. (Ոսկ. ստէպ։)
Ոչ ինչ են ընդհատ ի ձէնջ (զինուորակիցք ձեր). (՟Ա. Թագ. ՟Լ. 24։)
Ամս՝ սակաւ ինչ ընդհատ ի բիւրուց եւ ի վեց հազարաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եթէ յազնուականութիւն ոգւոցն հայիցիս, ոչինչ ընդհատ ի հրեշտակաց գտանես զմարդ. (Ոսկ. ես.։)
Ոչինչ ընդհատ երեւեցան յայնցանէ, որ ոչ ճաշակեցին զաշխարհ. (Եղիշ. ՟Ը։)
Դժնդակ ինչ ախտ պատահէր, մինչ զի նուազ ինչ ընդհատ ի փչմանէ լինել շնչոյն. (Սկեւռ. լմբ.։)
Բայց զի մի՛ ի միջի մերոյ պատմութեանս ընդհատ երեւեսցի հուն մի, նշանակեցաք. (Բուզ. ՟Գ. 1։)
Ոչ ինչ էր նմա ընդհատ՝ գնալ ըստ մեղաց յերոբովամայ ... եւ ա՛ռ կին զյեզաբէլ. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Զ. 31.) (որպէս թէ, չէր նմա խտիր կամ հեռի. այլ ըստ յն. չէր բաւական կամ շատ)
Որպէս տնկոց զոստ կտրել կամեցեալ, եւ զարմատն թողեալ, ոչինչ ընդհատ արմատն մնացեալ զնոյն դարձեալ բղխէ. (Բրս. հց.) այսինքն ոչինչ նուազ, նոյնպէս, անխտիր։
Որպէս շանցդ եւ հմակերացդ է՝ անհարթ ատամանցդ՝ ի մէջ ընդհատիցն արտաքս ծորելով. (Նիւս. կազմ.։)
to knock, to clash, to strike, to heat;
— զերկաթ, to strike fire.
ԸՆԴՀԱՐԿԱՆԵՄ ԸՆԴՀԱՐԿԱՆԻՄ. παρακρούω, προκόπτω , ἄπτω, συνάπτω, πίπτω, πέτω concutio, impingo, tango, attingo, peto, appeto Ընդ միմեանս հարկանել, իլ. զարկուցանել. բախել, իլ. շփել. շօշափել. հպիլ. իրարու զարնել, զարնուիլ, դպչիլ, մէկի մը հետ ինկնալ.
Շարժէ զիմաստ մեր՝ քո ընդհարկանելդ զերկաթ սիրոյ։ Ընդհարկանէ Քրիստոսիւ զմեղսն։ Արեգական ընդհարկանել զաչսն՝ առնէ նիւթոցն բացատրիչ եւ որոշիչ. (Լմբ. առ ոսկան. եւ Լմբ. սղ. եւ Լմբ. իմ.։)
Ճաշակելեացն՝ ճաշակելն, շօշափելեացն՝ ընդհարկանելն։ Հանդարտեալ են ամենայն զգայութիւնք եւ դադարեալ, մինչեւ եկեալ ընդհարցի՝ որ շարժէն արտաքուստ. (Փիլ.։)
Ալիք ընդհարկանելով զափամբն՝ յետս նահանջի. (Սկեւռ. լմբ.։)
to interrupt, to discontinue;
to divide into two parts;
to separate, to hinder;
to intermeddle;
— զխոսս ուրուք, to interrupt, to break in upon;
— զճանապարհն, to go half the way.
ԸՆԴՄԻՋԵՄ ԸՆԴՄԻՋԻՄ. μεσόω, μεσάζω sum in medio, medius sum Ընդ մէջ բաժանել. ընդհատել. խափանել. կիսել. հասարակել. եւ Ընդ մէջ մտանել.
Ընդմիջեցին զճանապարհն. (Եւս. պտմ. ՟Ը. 12։)
Եւ ոչ միոյ հեռակայութեան ինչ ընդմիջելով զգոլն հօր եւ զծնանելն որդւոյ. (Կիւրղ. գանձ.։)
Դարձեալ ի շաբաթու եւ ի կիւրակէի ընդմիջէ զընթերցուածադիրն. (Կամրջ.։)
Չի՛ք ինչ ի տրտմականացն, որ կարէ ընդմիջել զուրախութիւնն զայն. (Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։)
Զնոյն կասեցուցեալ՝ բարւոյն ընդմիջէ։ Եւ ոչ թօթափմամբ աչաց ընդմիջեալ՝ զհեծութիւն կրից անտեսես. (Նար. ՟Ձ՟Զ. եւ ՟Լ՟Է։)
Զի զի՞նչ այն ինչ, որ ընդմիջէ ոգւոյ եւ մտաց. (Շ. թղթ.։)
Գիշերն ընդմիջէր։ Յընդմիջել կենաց։ Տօնն ընդմիջեցաւ։ Յընդմիջել տարւոյն. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 14։ Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 17։ Յհ. ՟Է. 14։ Ել. ՟Լ՟Դ. 22։)
Ո՛ր սկզբան ցաւոյն դէպ իցէ ... եւ ո՛ր յընդմիջելն. (Եզնիկ.։)
Մարթայի այր ասել եւ զընդմիջեալն հասակաւ. (Կիւրղ. ծն.։)
that leaps, that bounds;
jumping, starting;
by stealth, stealthily;
rebounding, by fits and starts;
by skips and jumps;
palpitating, bounding;
— ի քնոյ լինել, to awake suddenly, to start from sleep;
— ի քնոյն զարթուցանել, to rouse suddenly, hurriedly;
— կալ, to leap, to hop, to rebound;
to start back with fear, to be startled, to retire, to frighten;
— խաղալ, to leap, to jump up, to rouse one's self;
— երթալ, to go with fear and trembling;
to go by leaps;
— խաղացումն ուսոց, շարժումն թիկանց, աչաց, shrugging of the shoulders;
nervous twitching of the eyes;
— անցանել, to leap, to leap over.
Որ ուժգին ոստչի, կամ ցնցմամբ յոտս յառնէ. եւ Ոստուցեալ. ի վեր վազեալ. վեր ցաթկօղ, կամ ցաթկելով.
Դարձաւ վերստին առ հրեշտակսն՝ հարցանել, թէ զի՞նչ ընդոստ կացին. (Բրսղ. մրկ.։)
Յընդոստ զարկուած երկուց միջնորդաց (ժամահար կոչնակի). (Նար. ՟Ղ՟Բ։)
Յորովայնի զնա մարմնով յղացեալ կրեաց, եւ ոչինչ ընդոստ եղեալ անճառ տնօրէնութեան բանին Աստուծոյ. (Ոսկ. ի կոյսն.։)
Երթայր զհետ (Պետրոս բացագոյն) կեղակարծեօք ընդոստ ընդոստ սրտաթունդ. (Ճ. ՟Գ.։)
vain, void, useless;
empty;
indolent, idle;
in vain, uselessly, empty;
— առնել զակնկալութիւն, to deceive, to disappoint, to frustrate, to destroy the illusions of;
ամենայն ինչ — է, all is vanity.
Ընդունայն է քարոզութիւնն մեր, ընդունայն են եւ հաւատքն ձեր. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Ե։)
Զի ո՛չ եթէ բան ինչ ընդունայն իցէ ձեզ. (Օր. ՟Լ՟Բ։)
ԸՆԴՈՒՆԱՅՆ. մ. εἱς κενόν in vanum Իբր Ընդ ունայն. ի սնոտիս. ի նանիր. ի զուր. փուճ տեղը.
Մի՛ ընդունայն զշնորհսն Աստուծոյ ընդունել ձեզ։ Ոչ ընդունայն ինչ ընթացայ, եւ ոչ ընդունայն վաստակեցի. (՟Բ. Կոր. ՟Զ. 1։ Փիլիպ. ՟Բ. 16։)
cf. Զրաջան.
Մի՛ մեզ դնիցէք, եթէ ընդունայնաջան լինել չկամիցիմք. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)
to receive, to take, to admit, to embrace, to accept, to make welcome;
to gather together;
to derive;
to impetrate, to obtain;
to suit, to agree;
to approve, to confess, to consent, to acknowledge;
ոչ —, to deny, to disavow, to disapprove;
— զոք յաւազանէ, to stand godfather, godmother to a child;
մեղս —, to fall into sin;
— մտաց աչօք, to conceive, to seize mentally;
պատուով — զոք, to receive with honour;
ոչ բարւոք — զոք, to give a bad reception;
— յինքետն, to learn by heart;
յաստուածս ընդկալաւ զնոսա, he has made of them his gods;
ի քէն ընդկալայ զկեանս, I owe you my life.
Որ ընդունի զձեզ, զիս ընդունի։ Խնդութեամբ ընդունին զբանն։ Ոչ ընկալան զնա։ Ընկալցին զիս ի տունս իւրեանց։ Ընկալեալ բաժակ՝ գոհացաւ։ Զաղաչանսն ընկալաւ։ Ընկա՛լ զծառայս քո ի բարի։ Ընկալարո՛ւք զխրատ նորա։ Ընկալցի զնա խաւար։ Ի բազուկս իւրեանց ընկալցին զքեզ.եւ այլն։
Վասն սովուն՝ որ ընկալաւ զհրէայսն. այսինքն ըմբռնեաց եւ նկուն արար. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Ընկալեալ լինի զկենդանութիւն. (Եփր. ղեւտ.։)
Գտանի եւ Ընդունեցայ կամ Ընդունեցի, ընդունեա՛, ընդունեալ, եւ այլն, որ առ մեօք է ռամկական։ (ՃՃ.։ Շ. թղթ.։ Լմբ. առ լեւոն.։ Ոսկ. լս.։ Վրք. հց. ՟Է. ՟Ժ՟Զ։ Մաշկ.։ Վրդն.։ Երզն. եւ այլն։) Կրկին առմամբ ասի.
Զօտարս ընդունեցէ՛ք, զհիւրս ընկալարո՛ւք. (Եփր. ապաշխ.։)
to run, to run to;
to apply;
to slide;
to gallop;
to walk;
to go, to depart, to pass;
արշաւասոյր —, to run full speed, to rattle along full speed;
երամովին՝ խուռն —, to run in company, in crowds, in a throng, to rush, to crowd, to flock;
— զհետ ուրուք, to follow, to run after;
— զհետ շաւղաց՝ հետոց ուրուք, to follow the tracks, to tread in the steps;
— զճանապարհս իւր, to follow one's career;
այսր անդր —, to dip into, to run over a book;
ընթանալով ասել, to say in few words, to touch lightly;
ի ճանապարհս պատուիրանաց —, to observe or obey the commandments;
բարւոք ընթանան իրք, affairs are thriving, business is prosperous;
cf. Զէն.
τρέχω, ἕδραμον curro, (cucurri) եւ այլն. Երագել ի գնացս. արշաւել. վազել. փութալ.
Եւ յանդեայ ընթացաւ։ Ընթա՛ գի՛տ զփքինն։ Ընթա՛. եւ ընթացաւ ընդ ճանապարհ կեքարայ։ Ընթա՛ ընդ առաջ նորա։ Ընթացայց զհետ նորա։ Որ յասպարիսին ընթանան։ Համբերութեամբ ընթասցուք ի պատերազմ։ Ի զէն ընթանայր. եւ այլն։
Վաղվաղ ընթանան պատգամք նորա։ Զի բանն տեառն ընթանայցէ։ Ընթանայր հուր ընդ երկիրն։ Իբրեւ կայծակն ընդ եղէգն ընթասցին։ Իբրեւ զփայլակն յայսկոյս եւ յայնկոյս ընթանան։ Համբաւ քաջութեանն ընդ ամենայն կողմանս ընթանայր.եւ այլն։
Որք ոչ զպատիւն յինքեանս ձգէին, այլ պատիւն զհետ նոցա ընթացաւ։ Հառաչումն յիս ի ներքս ընթանայ. (Խոր. ՟Բ. 77։ ՟Գ. 68։)
Ընթացան միտք մարդկան կարծել՝ թէ չիք մեծ քան զՅովհաննէս եւ ոչ յարքայութիւնն. (Եփր. համաբ.։)
Աւետարանիչք ի բազում տեղիս՝ ընթանալով ասեն զբանն։ Աւետարանիչս այս ընթանալով զայս ծանոյց. իմա՛, համառօտելով. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 18. 19։)
course, race, gait, step, pace, way, means;
progress, succession, train, trace, thread;
method;
—ս առնուլ, to run;
—ից գործի, the feet;
— մի, walking distance;
հետի —, foot-race;
— մտաց, flight of thought;
— կենաց, life's career;
յրնթացս կենաց, in the course of life;
յընթացից ճանաչել զոք, to know one by hisg ait;
բարւոք լնուլ գընթացս իւր, to fulfil the duties of one's station, to discharge one's functions honourably;
արգելուլ զ—ս բանին, to say concisely, to shorten discourse;
—ք հողմոյ, direction Of the wind;
—ք արեգական, լուսանի, եղանակաց, course of the sun, moon, seasons;
—ք սակարանի, վաճառանոցի, հրապարակի, course Of Exchange, of the market.
ԸՆԹԱՑ ԸՆԹԱՑՔ δρόμος, δράμημα cursus, cursio որ եւ ԸՆԹԱՑՈՒԹԻՒՆ, ԸՆԹԱՑՈՒՄՆ. Գնացք արագագոյն. վազք. անցք. ճանապարհ. միջոց ճանապարհի կամ գործոյ. ... որպէս եւ Ընթացք ջրոց, ..., ռմկ. վազելը.
Միով ընթացիւ զօվկիանոսիւ պատի։ Ո՞ւր է ընթացն Պօղոսի. (ՃՃ.։)
Որպէս զի զսպառ ընթաց (այսինքն զբոլոր ընթացս) մարմնոյն անձամբ անձին փորձեալ ծանիցէ. (Լմբ. ստիպ.։)
Զի ո՛չ թեթեւաց են ընթացք։ Ընթացք աներեւոյթք անասնոց կայտռելոց։ Կասեաց ընթացօղն յընթացից իւրոց։ Իբրեւ լնոյր Յովհաննէս զընթացսն։ Զընթացսն կատարեցի.եւ այլն։
Հարցցո՛ւք զլսելիս, որոյ արագագոյն եւ կատարելագոյն են ընթացքն. (Փիլ. իմաստն.։)
Արգելում զընթացս բանիս յոչ պատշաճէն. (Խոր. ՟Բ. 61։)
Զընթացից գործին (զոտս)։ Արագաթռիչ ընթացիւք մտաց։ Ընթացք երկրածնաց, կամ կենցաղոյս, կամ ամանակաց։ Ընթացից ձայնի։ Յընթացս անիրաւութեանց խորհրդոց, կամ ախտի։ Ընթացքն հրեշտակական (այսինքն վարքն), եւ այլն. (Նար.։)
Յետ Պօղոսի զընթացս առեալ՝ զՏիմոթէոս մեզ պարգեւեալ. (Շ. վիպ.։)
to read;
— ընդ միտս, դաշն ձայնիւ, — to one's self;
— ի ձայն, բարձրաձայն —, — aloud;
— յականջս ուրուք, — in the presence of;
անսայթաք —, — currently;
կակազելով —, — hesitatingly;
to stammer;
— հարեւանցի, վեր ի վերոյ, to look through, or to skim over a book;
յառաջ վարել զ—ն, — on;
կրկին եւ երեքկին —, — over and over again;
տալ —, to cause -;
մանուկ քո գիտէ՞ —, can your boy read ? ընթերցեալ զթուղթդ, after the perusal of your letter;
յետս ընդդէմ —, cf. Ընդդէմ.
եւ հ. ἁναγινώσκω lego Կարդալ զգիրս. վերծանել.
Առեալ զգիր ուխտին՝ ընթերցաւ յականջս ժողովրդեանն։ Ընթեռնուցուք զօրէնս զայս առաջի Իսրայէլի յականջս նոցա։ Ընթերցի՛ր զայդ. եւ ասիցէ, ոչ կարեմ ընթեռնուլ։ Ո՞չ իցէ ընթերցեալ ձեր։ Կամ թէ չիցէ՞ ընթերցեալ յօրէնս։ Ընթեռնոյր զԵսայի մարգարէ, եւ այլն։
Զմարգարէութիւնն Միքիայ ընթեռնու յականջս նոցա. (Երզն. մտթ.։) այսինքն յուշ առնէ նոցա։
Յորժամ ընթեռնուցու առ ձեզ թուղթդ, արասջի՛ք, զի եւ ի լաւոդիդիկեցւոց եկեղեցւոջն ընթերցցի. (Կող. ՟Դ. 16։)
Ըստ բարբառոց մարգարէիցն, որ զամենայն շաբաթսն ընթեռնուին՝ դատեալ կատարեցին։ Ըստ ամենայն շաբաթուց ընթերցեալ. (Գծ. ՟Ժ՟Գ. 27։ եւ ՟Ժ՟Ե. 21։)
reader, lecturer;
ազգ առ —ցողն, advertisement, address to the reader;
ներողամիտ —ցող, gentle reader.
to offer, to present, to sacrifice, to give, to dedicate, to attribute, to lend, to propose, to refer, to confer, to devote, to render, to ascribe;
to make, to furnish;
to impose, to inscribe;
ի լոյս —, cf. Լոյս;
— զոք ի կեանս, to give life to;
to vivify;
— զոք առատ պարդեւօք, to load with presents;
to confer great services.
Ցուցանեմ, եւ ոչ ընծայեմ։ Ի սպաս պաշտաման քեզ ընծայեցից։ Ընծայեցի քումդ եկեղեցեաց զայս նուէր բարեաց՝ բանից ցանկալեաց. (Նար.։)
Կատարեցեր զփափաքումն ընծայելոյ քո ի տաճարին։ Որ ընծայես զարարածս բարձրելոյ քում հօր։ Որ ընծայեսցես զմեզ ի կեանսդ յաւիտենից. (Շար.։)
Խաչի կամաւ ընծայեաց։ Աճման հասակի զնոյն ընծայեցեր։ Յայտս մաքուրս՝ հերս ընծայես (իբր ընձիւղել)։ Ի մարմնոյս անօրինելոյ ընծային պտուղք դառնութեան։ Աչաց ընծայեաց զվերստին լոյս (ետ, շնորհեաց)։ Ընծայեալ մարմնոյս զմրաշարս գիծ (գրեալ, համարեալ) եւ այլն. (Նար.։)
Առատ պատարագօք ընծայեալ զնա. (Յհ. կթ.։)
Ընծայեալ զնոսա ոսկւով եւ արծաթով։ Զիւրաքանչիւր ի թագաւորացն ընծայեաց նմանապէս։ Ընծայեալ զնորածին արքայն. (Եպիփ. ծն.։)
to offer, to present;
to show, to expose, to place in sight;
to recommend, to introduce;
զանձն —, to pass one's self off for another, to counterfeit;
այլ իմն միտս —, to possess, or bear another meaning;
սիրելի զանձն, to make one's self beloved.
Զայս կնդրուկ ընծայեցուցանեմք։ Շունչ ընծայեցո՛։ Կենաց նորոգման ընծայեցուսցեն։ Գոդոյն Աբրահամու ընծայեցուցանէ։ Ընծայեցուցանես՝ ի քեզ բազմելոյդ մաքուր օրհնաբանս, եւ այլն. (Նար.։)
Այլ իմն միտս մեզ ընծայեցուցանէ. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Սովոր իսկ են բանք կենարարին ի նմանեացն զնմանիսն ընծայեցուցանել. (Սեբեր. ՟Թ։)
Սկսանիմք այսուհետեւ վերստին զանձինս ընծայեցուցանել։ Զի ոչ եթէ որ զանձն իւր ընծայեցուցանէ, նա է ընտրեալ, այլ զոր տէրն ընծայեցուցանէ. (՟Բ. Կոր. ՟Գ. 1։ ՟Ժ. 18։)
Դուն ուրեք իբր անցողական, այսինքն Առնել՝ զի այլ ոք ընծայեսցէ ինչ ինքեան.
Ծառայեցոյց (սատանայ) զմարդիկ՝ իւր պաշտօնեայս առնելով, եւ ինքեան՝ զպարտուպատշաճ պատիւն Աստուծոյ՝ ընծայեցուցանելով. (Սարգ. ՟բ. պետ. ՟Գ։ (Բայց լինի եւ իմանալ որպէս վերագրել, կամ սեպհականել։))
to throw, to cast, to hurl, to repulse, to fling, to pour;
to destitute, to depose, to deprive;
— յերեսաց, to drive from his presence, to despise, to abandon;
— յերկիւղ, to frighten;
— յոք զհոգս իրիք, to confide the care of, to confide to;
— — զանձն իւր յառաջ, to present one's self, to throw one's self forward, to expose one's solf;
— զզէնս, to throw down one's arms, to surrender;
— ի կալանս, to thrust in prison;
— յերկիր, to throw down, to slay, to fell to the earth;
— արտաքս, to thrust out, to hunt or drive away;
to empty the stomach;
— քարինս, to throw stones;
կիցս —, cf. Կիցք;
to despise;
— զխարիսխ, to cast anchor;
զաստուածութեամբն —, to attribute to God;
ի վերայ միմեանց — զյանցանս, to lay the blame on one another;
to be thrown, or cast away;
— արտաքս, արտաքոյ դրան, to be thrown out, driven away;
— ի ճանապարհի, to be cast on the streets, to be thrown out on the common way.
ῤίπτω, ῤιπτέω, ἁπορρίπτω , ἑκρίπτω, ἑκβάλλω, καταβάλλω jacto, dejicio, projicio, abjicio եւ այլն. որ եւ գրի ԸՆԳԵՆՈՒԼ, նովին հնչմամբ. որպէս ներգործականն Անկանելոյ. Արկանել ի վայր, եւ ի բաց. ձգել՝ նետել՝ դուրս կամ երեսէն կամ զատ կամ մէկ դի.
Ընկէց զմանուկն ի ներքոյ միոյ եղեւին ծառոյ։ Ընկեցին զնա ի գուբ։ Ի գե՛տ ընկեսջիք։ Ընկեա՛ զդա ի գետին. եւ ընկէց զնա ի գետին, եւ եղեւ օձ։ Ընկեցի զայն ի հուր։ Ընկեցեալ ի ճանապարհի, կամ յանցս Երուսաղէմի։ Ընկեսցի արտաքոյ դրանն։ Զիւրաքանչիւր զէնս առ ոտս պատերազմողացն ընկենուին։ Ընկեցին զնոսա առ ոտս նորա։ Յետուստ կողմանէ ընկեցին խարիսխս չորս։ Ընկեսցո՛ւք ի մէնջ զլուծ նոցա։ Ընկեա՛ ի Տէր զհոգս քո. եւ այլն։
Ընկենլով ի թագաւորութենէ հրէից զհիւրկանոս։ Ընկեցեալ ի պատուոյն։ Զբազումս ընկենոյր ի թշնամեացն, եւ այլն. (Խոր.։)
Ի վերայ միմեանց ընկենուին զյանցանսն իւրեանց։ Մերժեալ ընկեցեալ լիցի յերկիր նզովից. (Եփր. ծն.։)
companion, comrade, partner;
female companion;
consort;
fellow;
agent;
neighbour;
partaker;
peer;
clerk;
assistant;
չիք իմ —, I am peerless, I have no equal;
— զընկեր, այր զ—, one to another, mutually;
երդուան այր —ի իւրում, they bound themselves by mutual oaths.
ԸՆԿԵՐ գրի եւ ԸՆԳԵՐ. ἐταῖρος, ἔτερος socius, alter πλησίος proximus Զուգական. հաւասարակից. գործակից. մերձաւոր. սրտակից. բարեկամ. զովող. կցորդ. բաժանորդ. համախոհ. եւ Համանման ինչ.
Մի՛ լինիր ընկեր առն բարկացողի։ Այր գրգռէ զերեսս ընկերի։ Մի՛ ցանկանար տան ընկերի քո։ Ընդէ՞ր հարկանես զընկերդ։ Եղբայր եղէ համբարուաց, եւ ջայլեմանց։ Ես եմ, եւ չի՛ք ոք իմ ընկեր։ Ընկեր, զիա՞րդ մտեր այսր.եւ այլն։
Եւ զի ասաց ցնա՝ թէ լո՛յծ զկօշիկս քո, այս ընկեր է այնր՝ որ զսուսերն ցոյց նմա։ Գիրք՝ ընկեր է ձայնին. (Եփր. ել. եւ Եփր. համաբ.։)
Վերստին ընգերոյ չարեացն (այսինքն ապաշխարելոյ) ինքեանք իւրեանց խնդրուածովքն երկնեցին զձեզ դարձեալ. (Բուզ. ՟Գ. 14։)
Ի շղթայսն ընկեր զընկերն պնդեալ է. (Կլիմաք.։)
thrown away, cast, off, flung off;
abject, vile;
exposed, abandoned;
projectile;
— շարժումն, projection;
— ինչ, refuse;
— առնել զմանկունս ի զետ, զկարասին ի ծով, to throw the children in the river, merchandize in the sea;
— առնել զմանուկ, to expose a child;
— լինել, to be thrown out, abandoned.
Առնել ընկեցիկ զմանկունս նոցա։ Զկարասին ընկեցիկ առնէին. (Գծ. ՟Է. 19։ ՟Ի՟Է. 18։)
Ընկեցիկ զբեռինսն առնեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 3։)
Թէպէտեւ ի յետին տեղիս իցէ ընկեցիկ եղեալ. (Նիւս. կազմ.։)
Ընկեցիկ եղեն յերկրէն, զի մի՛ զհրէայս խոտորեցուցանեն. (Երզն. մտթ.։)
familiar, domestic;
proper;
native;
tamed;
intimate, friend, relation;
domestic;
—ք, family;
հայր —նեաց, the father of a family;
— պատերազմ, intestine strife, domestic broils;
civil war;
— գաւաճան, թշնամի, traitor, intestine foe;
— հաւատոյ, faithful to the Truth;
— լինել գորց, to be familiar with, or versed in literature.
Ընտանի հօր քոյ է (հօրաքոյրն)։ Ընտանի մօր քոյ է (մօրաքոյրն)։ Ընտանի քո են (զաւակք եղբօր քոյ). (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ը։)
ԸՆՏԱՆԻ կամ ԸՆԴԱՆԻ. οἱκεῖος domesticus, familiaris, propinquus, cognatus, proprius Իբր Ընտան այսինքն ի տան կամ ի տանէ եղեալն. որպէս ընտանի ասին տանուտեառն՝ կինն, զաւակք, ծառայք, ընդոծինք. եւ ամենայն մերձաւոր, բարեկամ, ծանօթ, ընտել, հարազատ, ազգական. իւրքն. եւ իւրական. սեպհական. յանկաւոր. տան մարդ, տնեցի, ճանչւոր, եւ իրեն ընկածը.
Ոչ ոք էր անդ յընտանեաց անտի։ Լուան զձայն ճչոյն ընտանիքն. իմա՛, տնեցիք. (Ծն. ՟Լ՟Թ. 21։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 26։)
Բազմութիւն ընտանի արանց քաջաց։ Ընտանի իւր բնակչօք։ Ի ձեր ընտանի տեառնէն։ Ընտանի դաւաճան կամ թշնամի. եւ այլն. (Խոր.։ Արշ.։ Մխ. երեմ.։ Նար.։)
ԸՆՏԱՆԻ ասին անկենդան իրք պէսպէս ոճով. զոր օրինակ
Քան զամենայն պիտանացու է եւ ընտանի բնութեանս. (Սարգ. ՟ա. պետ. ՟Թ։)
Կենդանեացն ջոլիրք՝ ընտանեաց, միանգամայն եւ վայրենեաց։ Հաց՝ սկզբունք արմտեաց եւ պտղոց ընտանի կերակրոց, զոր մարդկան ընտանի կենդանւոյ բաշխեալ ետ Աստուած։ Ի մրգաբերացն ընտանի պտուղս։ Ընտանի ծառք. եւ այլն. (Փիլ.։)
Քաջապտուղք տնկոցն զորս սնուցանեն՝ զպտուղսն ընտանի երկրին մերձ դնեն. (Բրս. գորդ.։)
chosen, worthy;
fine, good;
civil, of good family, elegant, excellent, exquisite, nice, genteel, pretty, noble, polished, precious, pure, singular, sovereign, superb;
the best, the most excellent, the choice, the select, the flower, the cream;
զընտիր զարդուցն եդին ի հպարատութիւն, precious ornaments served to beget pride;
զ—ս Գաղղիոյ սատակեաց, he beat down the choice troops, the flower of France;
գումարել զ— նահատակս, զօրս, to reunite the bravest warriors, the picked soldiers;
— անասունք, very fast animals;
— յոյժ, best, first quality;
cf. Ընտրելագոյն;
— մատենագիր, classic author;
ընդ —ս հանել, to select, to make choice of, to elect;
յ— առնել, to give the choice, to permit the selection;
— առնել, to choose, to make choice of, to appreciate;
ընտրոյ տէր, he who has the choice, arbiter;
զնոսա թողացոյց ընտրոյ տեարս լինել, he left them the choice.
ἑκλεκτός, ἑπίλεκτος electus δόκιμος , δεδοκιμάσμενος probatus ἁγαθός, βέλτιστος bonus, optimus որ եւ գրի Ընդիր. Լաւ եւ պատուական՝ համեմատութեամբ իրի ընդ իրի. զատեալ եւ որոշեալ իբրեւ ազնիւ, հաճոյական, եւ խնդրելի. ըռինտ, պինտ աղէկը.
Ընտիր շիրիմք, կամ կառք, երիվարք, ոսկի, արծաթ, վէմ։ Ազգ ընտիր։ Երիտասարդք ընտիրք, եւ այլն։ Զամենայն ընտիրս պատարագաց ձերոց (ըստ յն. չէզոքաբար). (Օր. ՟Ժ՟Բ. 11։)
Զընտիրս խաշանց եւ զանդէոց. (՟Ա. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 22։)
Զընտիր կողմն անդոյ իւրոյ, եւ զընտիր այգւոյ իւրոյ տուժեսցի. (Ել. ՟Ի՟Բ. 5։)
Ո՛չ յոռի տնկոց, այլ՝ յազնուաց եւ յընտրոց. (Ոսկ. ես.։)
Ընկէց զտախտակսն ընտիրս, զի ձեռք պիղծք մի՛ ընկալցին զնա. (Եփր. ել.։)
ԸՆՏԻՐ ԸՆՏԻՐ. այսինքն Ընտիրք. ա. գ. (ըստ յն. չէզոք) աղէկները.
Զընտիր ընտիր երկիրն. (Եզեկ. ՟Ի՟Ե. 9։)
Զընտիր ընտիրս յԻսրայէլէ սատակեաց. յն. զընտիրսն իսրայէլի. (Սղ. ՟Հ՟Է 31։)
Ընտիր ընտիր մեղու. առջի ելած մեղրը. յն. առաջին. (Եզեկ. ՟Ի՟Է. 17։)
Զընտիր ընտիր նահատակացն շուրջ զիւրեւ գումարէր. (Եղիշ. ՟Զ։)
Անդէն իսկ ի մանկութենէ զընտիր ընտիր առաքինութեանցն յանձին ունիցին. (Ոսկ. ես.։)
ԸՆԴ ԸՆՏԻՐՍ ՀԱՆԵԼ. Իբր Որոշել զընտիրսն. ընտրել.
ՅԸՆՏԻՐ ԱՌՆԵԼ ՈՒՄԵՔ. Առաջի դնել առ ընտրելոյ զոր կամի.
(Ասէ Աստուած ցԴաւիթ), երիս հարուածս յընտիր առնեմ քեզ։ Զի՞ առնես նմա յընդիր. (Սեբեր. ՟Բ։)
Կոչեցեալ առ իւր զեղբօրորդին (զղովտ՝) յընտիր առնէ նմա ի լաւագունի գաւառին. (Փիլ. իմաստն.։)
Զի թէ յընտիր ոք առնէր, կա՛մ զակն մի միայն հանել, եւ կամ ամենեւին իսկ զամենայն կորուսանել։ Քեզ եթէ յընտիր ոք առնէր՝ մեռեալս յարուցանել յանուն նորա, կամ թէ վասն նորա անուանն մեռանել, զո՞ր լաւ համարէիր. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 17։ ՟Բ. 21։)
Պատերազմն վասն խնձորոյ գեղոյ. որոց ընտրոյ տէ՛ր էր պարիս անդիորդ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Ոչ աղաչեաց պարզաբար (գալ ի տուն իւր), այլ զնոսա թողացոյց ընտրոյ տեարս լինել. (Ոսկ. գծ.։)
to elect, to choose;
to pick, to sort, to cull;
to discern;
to judge;
to distinguish, to difference, to know;
to decide;
to love, to embrace, to prefer;
— զարժանն, to discern what is just;
— զժամանակն, to choose the time, to select the opportunity;
անկիւնս անկիւնս ընտրեալ, angular;
ընտրեալ կալաւ, he has chosen;
ընտրեցից մեռանել, I would prefer to die.
ԸՆՏՐԵՄ ἑκλέγομαι, ἑπιλέγω, ἁερέω , ἁερετίζω, δοκιμάζω, διαστέλλω, διακρίνω eligo, deligo, seligo, probo, discerno որ եւ ԸՆԴՐԵՄ (նովին հնչմամբ). Որպէս թէ ընդ իր եւ ընդ իր որոշումն առնել լաւութեան. որոշել իբրեւ պատուական՝ ազնիւ եւ հաճոյական. դատել, զննել, զանազանել, եւ զատուցանել զլաւն եւ առնուլ՝ ի խնդիր ելանելով, կամ քաղելով.
Ընտրեաց իւր ղովդ զամենայն կողմանս Յորդանանու։ Զոր ընտրեսցէ տէր։ Ընտրեաց զձեզ քան զամենայն ազգս։ Ընտրեաց ի ժառանգութիւն իւր։ Ընտրեաց յամենայն երիտասարդաց իսրայելի։ Ընտրեաց հիւսն փայտ։ Զսուրբն ի պղծոյն ոչ ընտրէին։ Ընտրել ի մէջ սրբոյն եւ պղծոյն (այսինքն ընտրութիւն առնել)։ Ընտրեալքդ յորովայնէ.եւ այլն։
according to, in relation to, as for, conformably with, agreeably to;
proportionably, at the rate of;
after;
near, relatively;
for, as for;
on;
of;
out;
— իս, — իմումս կարծեաց, according to me, in my opinion;
— իւրում կարի, according to capacity, to the best of one's ability;
այր — սրտին Աստուածոյ, a man after Gods own heart;
կին իցէ քո — միտս, if thou hast a wife after thine own heart;
— բախտի եղեալ նորա, fortunately;
— պատկերի մերում եւ — նմանութեան, in our image and likeness;
— հիւսիսոյ Կխրնոյ, north of Erzeroum;
— անձին, upon one's back;
wearing upon, — the shoulders, — the body;
— ճանապարհին, about the streets;
— հրապարակս գնալ, to pass through, or to wander about the public places;
— բնութեան բարի, naturally or essentially good;
ի չափու կալայց զանձն — օրինակի նորա, I shall be governed by his example;
ելանել — քաղաքն, to go out of town;
այր — առնէ, one after the other;
ամ — ամէ, annually, every year;
օր — օրէ, daily, every day;
— նախահօրն յանցանաց, for the sin of the first father;
— չափու եկամտիցն, in proportion to his income;
— աչս դատել, to judge from the appearance;
— իրետրս պատշաճեալ, well proportioned, symmetrical;
— տեղիս տեղիս եւ — աշխարհս աշխարհս, according to the various places, and different provinces;
— տունս ազգացն՝ ոչխար — երդ, a lamb for every family and every house;
հրաժարել — նմանութիւն, to have no equal, unique;
անցանել — ասհմանս քո, to pass through your confines;
— բանս անցանել, to be inexpressible;
— միտս անցանել, to be beyond understanding, to be past finding out, inconceivable, incomprehensible;
անցանել — չափ, to go beyond;
— ակն լինել յումեքէ, to be far from the sight of, alienated;
— ինքեան, of one's self;
naturally, essentially;
— ամենայնի, totally, in all, entirely;
— այնմ, as is said;
as they say;
— իրիք, — իմիք, in some part, in a certain sense, in some way, or manner;
in part;
— որում, as;
since;
therefore;
— որում..., — նմին, or նոյնպէս, or այսպէս, as..., as;
so..., as;
— օրէն, like, after the fashion of;
— նմանէ, after him;
— այսմանէ, like this, similarly, equally;
եւ որ — այսմանէ.
κατά, κατ’ (լծ. ըստ. որպէս եւ κάτω , է ի ստոր). secundum, juxta ἁκολούθως consequenter եւ այլն. Հանգէտ. հանգոյն. համեմատ. յար եւ նման այնպէս՝ որպէս. եւ Զհետ երթալով նմանութեան առաջնոյն որպէս երկրորդ. կամ ի ստորեւ քան զառաջինն կարգեալ. պէս.
Ըստ պատկերի մերում եւ ըստ նմանութեան։ Ըստ անուանց ազգացն։ Ըստ բանիդ ըստ այդմիկ։ Եղիցի ըստ բանի քում։ Ըստ իւրում կարի։ Ըստ ժամանակին՝ որպէս եւ խօսեցաւ։ Ըստ յաճախելոյ արմտեացն։ Ըստ պակասելոյ ամացն.եւ այլն։
Քննել զ՝ըստ բնութեան բարին. (Սահմ. ՟Ժ՟Թ։)
Որ ոչ ումեք տուեալ յ՝ըստ աշխարհիս զօրաւորաց. (Սարկ. քհ.։)
Որ միայն մարմնացար վասն մեր ըստ մեզ, զի արասցես զմեզ վասն քո ըստ քեզ. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Մարմնանայ ըստ մեզ՝ տեսլեամբ մարդոյ ըստ մեզ. (Լմբ. հանգ.։)
Նոյն իսկ մայր է եւ կոյս, այն որ ըստ մեզ՝ (այսինքն բնականաբար) ոչ է. (Լծ. ածաբ.։)
Գինդս ոսկիս մի մի ըստ դահեկանի ձուլոյ. (Ծն. ՟Ի՟Դ. 22.) այսինքն ի ձոյլ դահեկանէ, կամ արժօղ զձոյլ դահեկան։
Ըստ հրամանացն։ Ըստ օրինացն. (՟Ա. Եզր. ՟Է. 9։ ՟Ը. 23։) յն. հետեւապէս, կամ հետեւողութեամբ։
Կալեալ զԵգիպտոս ըստ ՟Ճ՟Ձ՟Դ. ողոմպիադին. այսիբքն ի. շուրջ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Եւ զթագաւորսն՝ որ ըստ նմանէ էին։ Այր ըստ առնէ՛ի վերայ գործոյ իւրեանց։ Այր ըստ առնէ մոլորեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Ը. 8։ Թուոց. ՟Դ. 49։ Ես. ՟Խ՟Է. 18։)
Զթռչնոց ասէ, զի ըստ հաստատութենէն երկնից թռնուցուն ... եղիցին թռչել ի վերայ երկրի ըստ հաստատութենէն երկնից. (Կիւրղ. ծն.։)
Ըստ այն մի գիշերն այլ ոչ եմուտ եւ այլն. իբր բաց յայնմ գիշերոյ. (Բուզ. ՟Գ. 5։)
ԸՍՏ. Աննախդիր հայցականաւ, որ եւ աննախդիր տրական, ուր Ըստն կարծի նախդիր, այլ պահէ զբուն նշանակութիւն, որպէս թէ լինէր վերջահոլով տրական.
Ըստ լեզուս իւրեանց։ Ըստ ծնունդս իւրեանց։ Ըստ տոհմս իւրեանց։ Ըստ տունս ազգացն՝ ոչխար ըստ երդ. (Ծն. ՟Ժ. 5. 20. 32։ Ել. ՟Ժ՟Բ. 3։)
Կի՞ն իցէ քո ըստ միտս, մի՛ հաներ զնա. (Սիր. ՟Է. 28։)
Քահանայապետութիւն է ըստ իս՝ կարգ սրբազան եւ հանճար. (Դիոն. երկն.։) ի յն. ասի, ըստ դատման իմում։
Աղօթս արասցէ քեզ, ո՛չ իմաստուն մարդ՝ ըստ իս, այլ յիս առաջնորդական պետ ոգին. (Փիլ. լին. ՟Դ. 198։)
Բարեբանէին ըստ արժանի (այսինքն արժանեաց) իմոց փառացն։ Թողլով զպատշաճն ըստ իս (այսինքն ինձ), յանպատշաճագոյնն իմ ընկղմեցան խորհուրդս. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Սոյնպէս լինի առընթեր աներեւոյթ բայից՝ յունական ոճով, փոխանակ դերբայի՝ որ չիք առ յոյնս. զոր օրինակ,
Ըստ կազդուրել մանկանց. (Ծն. ՟Լ՟Գ. 14։)
Տեղիք ինչ են ծովուց, որոց ջուրն ըստ աճել լուսնին աճէ, եւ ըստ լնուլն լնու, եւ ըստ պակասելն պակասէ. (Եզնիկ.։)
Ադամ եղեւ (իբր զմի ի մէնջ), փոխանակ զի ասիցէ, թէ կամեցաւ լինել. այլ եղեւ ըստ դնել մտաց իւրոց չարաց. (Եփր. ծն.։)
ԸՍՏ. առընթեր բայիցս Անցանեմ, Ելանեմ, եւ այլն. (ուր ի յն. դնի հայցական խնդիր), նշանակէ Քան զ. անդր քան. արտաքոյ, ի դուրս. օտար. հեռի. բաց ի. ի.
Ըստ Աստուծոյ երկիւղին սահմանս արտաքս ելեալ։ Ըստ երկիր անդր ոչինչ է. (Եզնիկ.։)
Զի՞նչ բնաւ պիտոյ են աչք օտարոտիք ի մեր վկայութիւն՝ ըստ այնմ (կամ այն) որ միշտ զմեզ հանապազ տեսանելոց են աչք (Աստուծոյ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
ԸՍՏ ԱՅՆՄ. ԸՍՏ ԱՅՆՄՆ. մ.շ. Ըստ այնմ բանի գրոցն. ըստ ասացելումն. որպէս. զոր օրինակ.
Ըստ այնմ, զբերան իմ բացի. (Մխ. երեմ.։)
Եղեն պետք եւ իշխանք. ըստ այնմն, կացուցեր զնոսա իշխանս ընդ ամենայն երկիր. (Սկեւռ. ես.։)
Ըստ իրիք տարբերութիւն՝ զգոլն նորին գոյացութեան ոչ փոփոխէ։ Փայտ առ փայտ՝ մեծ ըստ իրիք է, եւ դարձեալ նոյնպէս փոքր երեւի. (Կիւրղ. գանձ.։)
ԸՍՏ ՈՐՈՒՄ. մ. καθώς, καθά velut, sicut, prout Ըստ այնմ որ՝ կամ զի. որպէս. զոր օրինակ. ինչպէս որ.
Բարերար է. ըստ որում Աստուած է. ահագին է վասն զի Տէր է. (Փիլ. լին. ՟Դ. 53։)
Իշխանութիւն դատելոյ առնու, ո՛չ ըստ որում բան է եւ Աստուած՝ որդին առնու, այլ ըստ որումն եղեւ մարդ, է՛ համարելի զառնուլն մարդկութեան. (Կիւրղ. գանձ.։)
Անցաւոր, ըստ որում ամենայն հարք քո։ Ըստ որում Մովսէս գաւազանաւն եհար զծովն, նոյնպէս եւ Քրիստոս խաչիւն. (Լմբ. պտրգ. եւ Լմբ. սղ.։)
Սովոր են մարդիք ըստ որում ի դիմաց, այսպէս եւ ի խօսից ճանաչել զծանօթսն. (Սկեւռ. յար.։)
Ղազար, եւ ըստ նմայքն, որ սքանչելեօքն փրկչին յարեան. (Խոսրովիկ.։)
ԸՍՏՆՄԱՆԷՔ. Որք յետ նորա ըստ օրինակի նորա. հետագայք. յաջորդք հետզհետէ կարգաւ.
Դաս ունի այբն նախկին գոլոյ, եւ ըստ նմանէքն եւ տեսակ զատելոյ յայլս զատուցեալ. (Մագ. քեր.։)
Ըստ օրէն հիւսանց, որք արհեստին են մակացուք։ Ըստ օրէն նոցա ի վերինս հայելով։ Ըստ օրէն բուժողացն։ Ըստ օրէն տեսլեան։ Ըստ օրէն աչաց։ Ըստ օրէն (այնր) զոր Գրիգորն արժանի գովեստի վարկանի. (Մագ.։)
crown, diadem, royal crown;
the Crown or regal authority, kingdom;
glory, honour;
— պապական, tiara, the pope's crown;
— եպիսկոպոսական, mitre;
— ոսկի, crown of gold;
cf. Պսակ;
— առնուլ, to become king, to reign, cf. Թագաւորեմ;
թագ ազնուականաց ―, coronet;
թագ դնել, կապել (անձին), to crown one's self, to put on the crown, to bind on the diadem;
թագ դնել (այլում), to crown, to place a crown on the head of, to cause to rule, cf. Թագաւորեմ;
եդաւ զթագ զասիացւոց, he crowned himself with the diadem of Asia;
թագաւ / թագիւ պսակիլ, to be crowned;
առնուլ զթագ ուրուք, to mount another's throne;
թագ ի գլուխ, crowned, wearing a crown on the head.
Ետ ցնա թագ եւ պատմուճան եւ զմատանին զիւր։ Պսակեցաւ կրկին՝ թագաւն ասիացւոց, եւ թագաւն եգիպտացւոց։ Եդ ի վերայ գլխոյ նորա զթագ կանանցն։ Թագ ի բեհեզոյ եւ ի ծիրանւոյ։ Թագ արքայութեան։ Զթագն գեղեցկութեան։ Մեծութիւն քո թագ ի վերայ գլխոց նոցա. (՟Ա. Մակ. ՟Զ. 15։ ՟Ը. 14։ Եսթ. ՟Բ. 17։ ՟Ը. 15։ Ես. ՟Կ՟Բ. 3։ Իմ. ՟Ե. 17։ ՟Ժ՟Ը. 24։)
Առցէ զթագից աշտիճան. (Պիտ.։)
Շուրջ զթագաւն աստեղք բոլորեալք. (Ճ. ՟Բ.։)
Զորոյ զթագն (յետ նորա) եղբայրն առեալ. (Շ. վիպ.։)
Խնդրէր Տրիփոն թագաւորել ... եւ դնել թագ։ Եդաւ զթագ զասիացւոցն. (՟Ա. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 39։ ՟Ժ՟Ա. 13։)
Եհան զորդին արքայի, եւ եդ ի վերայ նորա զթագն. (՟Բ. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 11։)
Թագ կապեալ ի գլուխն. է զարդարել զմեռեալն որպէս թագաւոր։
Եդ նմա թագ, արար զնա դշխոյ հռովմայեցւոցն. (Հ=Յ. մայ. ՟Ի՟Բ.։)
իբրեւ զթագաւոր թագ ի գլուխ. (Երգ. ՟Է. 5։)
to make king, to crown;
թագաւորեցուցի ձեզ թագաւոր, I have given yon a king;
— զճշմարտութիւն, to preach the truth publicly.
Չոգան թագաւորեցուցին զԱբիմեղէք ի թագաւոր։ Թագաւորեցո՛ նոցա թագաւոր։ Թագաւորեցուցի զՍաւուղ ի թագաւոր։ Թագաւորեցուցին ի վերայ իւրեանց թագաւոր, եւ այլն։
կոչել զկինն յարքունիս թագաւորեցուցանել զնա. յն. թագ դնել նմա. (Եսթ. ՟Ա. 11։)
Ո՞ւմ թագաւորեցոյց զնա։ Թագաւորեցոյց ի վերայ նորա. (Եզնիկ.։)
Զոր մերոյ ազգի թագաւորեցոյց. (Խոր. ՟Բ. 1։)
Աստուածազգեաց զհողեղէնս արարեալ բնութիւն՝ թագաւորեցուցեր ընդ քեզ. (Սարկ. աղ.։)
Լռեցոյց զստութիւն եւ զանհաւատութիւն, եւ թագաւորեցոյց զճշմարտութիւն. (Անան. ի յհ. մկ.։)
fainting fit, swoon, swimming in the head, giddiness;
nausea, disorder or rising in the stomach;
— զսրտիւն գալ, to turn the stomach, to disgust, to loathe, to be sick or ready to vomit.
Մաղձայոյզ ոք իցէ, եւ թալուկ եւ ցնորք զսրտիւն գայցէ, եւ երթեալ դարձուցանել կամիցի (այսինքն փոխել) զչար մաղձն։ Որոյ թալուկ զսրտիւն գայցեն, (յն. փսխօղն) զառաջինն անդէն ի ներքս ունել եւ զմաղասն ջանան. իսկ յորժամ շարժիցի, այնուհետեւ բազում խիխաւրաս ընկենու արտաքս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։ ՟Բ. 17։ յորմէ եւ Երզն. մտթ.։)