of general assembly.
Ուր իցէ ժողով ամենայն բազմութեան. աշխարհախումբ. տե՛ս եւ ԱՄԵՆԱԽՈՒՄԲ, ԱՄԵՆԱՀԱՆԴԷՍ. բոլոր ժողովրդով. ումումի. զիննէթլի. πάνδημος. publicus, plebejus, universus
Զենումն (պասեքի) ամենաժողով. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
Ամենաժողով է հանդէս ապաշխարողաց։ Ամենաժողով լինելոյ ժողովոց ապաշխարողաց. (Կամրջ.։)
Ամենաժողով բարեկենդանութիւն մահն իմ լինելոց է հաւատացելոց. (Երզն. մտթ.։)
ԱՄԵՆԱԺՈՂՈՎ ՏՕՆ, կամ ՇԱՀԱՎԱՃԱՌՔ. πανήγυρις (յորմէ ռմկ. փէնայիր, փանայըր, իբր տօնանմա) panegyris, coetus publicus, celebritas publica, nundinae, pompa. Տօն մեծահանդէս. ալայ. զիննէթ. եւ տօնավաճառ.
Զենլի պատարագօք, եւ ամենաժողով տօնիւք։ Փութա՛ պսակիլ զբարգաւաճ պսակն, զոր եւ ոչ մի ամենաժողով տօնք մարդկան տանել կարացին։ (Փիլ. ՟ժ. բան. եւ Փիլ. այլաբ.։)
Յամենաժողով տօնին. (Իգն.։)
Տօն ամենաժողով վասն գիւտի սուրբ Աւետարանին Մատթէոսի. (Հ. կիլիկ.։)
Յայսմ աւուրս սրբութեան պահոց՝ ամենաժողով տեառնաժողով շահավաճառք մարգարտին լուսոյ եւ ականցն պատուականաց. (Եփր. ի ՟խորդս.։)
best, finest, choicest, most exquisite;
excellent, worthiest.
Լաւն ի լաւաց. ամենագովելի. աղէկին աղէկը.
Ամենալաւ քաջ սեպուհն Մամիկոնէից Վասակ. (Փարպ.։)
that takes care of all his creatures, all-provident.
Ամենայն խնամով խնամօղ բոլորից. նախախնամօղ. զամմէնքը հոգացօղ, ամմէն պէտընայօղ.
Զնա ժողովրդեանն ամենախնամն Աստուած եցոյց հովիւ. (Եւս. քր. ՟Ա. յորմէ եւ Խոր. ՟Ա. 3։)
Տուաւ շնորհ հոգողութեան յամենախնամէն Աստուծոյ. (Փարպ.։)
Ամենախնա՛մ դու։ Յամենախնամ աչաց հզօրիդ. (Նար. ՟Ձ՟Գ։)
Ամենախնամ սէր. (Յճխ. ՟Ժ՟Թ։)
Եւ մեզ լիցի հոգին պահապան՝ ամենախնամ շնորհօքն իւրական. (Գանձ.։)
all-consuming.
Որ զամենայն ինչ ծախէ եւ մաշէ, կամ այրէ տոչորէ ամենայն իրօք. բոլորովին էրօղ մրկօղ, փճացնօղ, ամմէն բան հատցընօղ.
Զամենածախն յայտնատեսիլ։ Ամենածախ հրովն. (Նար. ՟Ի՟Ը. եւ Նար. խչ.։)
ԱՄԵՆԱԾԱԽ. Ամենայն ծախիւք եղեալ. անխնայ. բազմածախ. առատաբաշխ. բազմապատիկ. շատ ծախքով՝ ըստըկով եղած. չօգ հարճլը. մասրաֆլը. փահալը, պօլ. παντοδαπός կամ παντοδαπής (ի δαπανή ծախք. եւ δάπενον գետին) sumtuosus, pretiosus, omnigenus
Անօթք ամենածախք՝ ոսկեղէնք եւ արծաթեղէնք։ Տունս ստանան մեծամեծս, լցեալ զնոսա ամենածախ գանձիւք. (Բրս. հայեաց.։)
Ամենածախ գանձիւք՝ առատաձեռն պատուով. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Վաղ ժամանեաց յամենածախ սեղանակազմութիւնսն. (Ոսկիփոր.։)
preserving or governing all things, omnipotent, all-powerful.
παντοκράτωρ. omnitenens (թարգմանի ըստ լտ. եւ omnipotens) Որ զամենայն իբրեւ ի բռին կալեալ ունի տիրապէս. ամենիշխան. ամենատէր. ինքնակալ ինքնակալաց, եւ թագաւոր թագաւորաց. որուն ձեռքն է ամմէն բան. հէր շէյին սահիպի. գատըրի մուդլագ.
Ասի ամենակալ՝ աստուածպետութիւնն, որպէս զամենայն կալլով, եւ անխառնաբար կարգաւորացելոցն տիրելով, եւ որպէս ամենեցունց փափագելի եւ տռփելի գոլով. (Դիոն. ածայ. ՟Ժ։)
Ամենակալն այն է, որ ամենայնի իշխան է. (Կոչ. ՟Ը։)
Նոյն տէր է ամենեցունց եւ բաւական առ ամենեսին, եւ զամենայն ունի ընդ իւրով իշխանութեամբ. զի ա՛յս է ամենակալն. (Խոսր.։)
Ամենակալ է Հոգին Սուրբ, վասն զի ընդ հօր եւ ընդ որդւոյ իշխէ երկնաւորացն եւ երկրաւորացս, եւ կալեալ ունի զսոսա ի ներքոյ զօրութեանն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ամենակալ, զի զամենեսեան կալեալ եւ պնդեալ ունի յանքակտելի միութիւն եւ խաղաղութիւն. (Վահր. երրորդ.։)
Ամենակալդ ձեռօք ըմբռնեալ։ Ամփոփեա՛ ամենակալդ թեւօք. (Նար. ՟Լ՟Է. ՟Ձ՟Դ։)
Բարեկամքն Յոբայ եւ Եղիուս Աստուծով միայն ամենակալաւ խօսէին ընդ նմա. (Եզնիկ.։)
Իսկ ի սուրբ գիրս ՝ ուր յն. եւ հյ. է ՏԷՐ ԱՄԵՆԱԿԱԼ, ըստ եբր. է զի դնի սէպաօթ, կամ սաբաւովթ (տէր զօրութեանց), եւ է՛ զի սատտայի կամ սադդայի (բաւականն). որք զնոյն միտս ընծայեցուցանեն, որպէս յայտ է ի նախագրելոց։
Ամենակալ, այս ինքն զամենայն ունող, զգթութիւն եւ զողորմութիւն, զնախախնամութիւն, եւ զամենայն պէտս բարեգործութեան. (Խոսր.։)
Նովին ամենակալ ինքնիշխանութեամբ եւ անբաւելի զօրութեամբ ասի եւ է Աստուած.
Ամենակալ՝ ամենակարող. կամ ամենազօր. (Շար.։)
Գո՞յ Աստուած ամենակալ (յն. հարուստ կամ հզօր δυνάστης ) յերկինս. այո՛, գոյ տէր ամենազօր (յն. նոյնպէս) կենդանի. ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Ե. 3։
Անկեալ՝ առ ամենակալն կարդային. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 22.) յն. παγκρατής իբր ամենազօր, մեծազօր. preapotens
Զօրացեալք ամենակալիդ (այս ինքն ամենակարողէդ)։ Եթէ նորոգես, ամենակալ ես. (Նար. ՟Հ. ՟Հ՟Զ։)
ԱՄԵՆԱԿԱԼ, ի, աց. Պիտակաբար դնի որպէս ինքնակալ կամ տիեզերակալ յաշխարհի. որպէս հոգեպէս իշխեցօղ տիեզերաց, եւ որպէս յինքն պարունակօղ զամենայն հաւատացեալս.
Յայդ իսկ որոշեալ զատուցայք յամենակալն ասեմ թագաւորաց. (Պիտ.։)
Եկեղեցին՝ դիտանոց է՝ բոլորից ամենակալ. (Վրդն. սղ.։)
Իսկ Վահրամ ի ճառն յարութեան, ի մեկնելն զբան.
Ատեան ամենակալաց, ընթեռնու ամենակալաց. վասն որոյ ստիպի այսպէս խօսել. (Դատ. ՟Ե. 10.)
Ի հզօր եւ ամենակալ թագաւորաց եւ բռնաւորացն յատեանս ... Յիրաւի ամենակալք ճանաչին առաքելականն խումբ ... Միտք մեր իբր ամենակալ իմն են, յամենայնի՝ զոր իմանալն կարեն, զնոսին ըմբռնեն ... Յատեանս ամենակալացն, այս է՝ Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, երեք Անձանց՝ եւ միոյ Աստուածութեանն. վասն որոյ եւ ամենակալաց ասաց, եւ ոչ ամենակալի ... (այլ ըստ ՟Ա. նշ. յարէ) Չէ՛ հնար երեք ամենակալ լինել, կամ երկու, այլ՝ մի. զի ամենակալ է՝ որ զամենայնն ունի։
omnipotency.
παντοκρατορία, τὸ παντοδύναμον. omnipotentia, summa potentia Ամենակալն գոլ. ամենակալ տէրութիւն. ամենազօր իշխանութիւն. ամենակարողութիւն.
Դա պսակ փառաց իմոյ ամենակալութեան. (Պրոկղ. յայտն.։)
Աստուծոյ վայել է մարդասիրութիւնն եւ ամենակալութիւնն. (Կոչ. ՟Զ։)
Ամենակալութիւն ի Հայր եւ յՈրդի եւ ի Հոգի Սուրբ ճանաչի. (Սեբեր. ՟Դ։)
Զամենակալութիւն նորա եւ զառ ամենեսեան զխնամակալութիւն. (Խոսր.։)
Պատմէ զթագաւորութենէն Քրիստոսի, եւ զամենակալութենէ ի ծագաց մինչեւ ի ծագս երկրի. (Կամրջ.։)
Ես եւ Հայր իմ մի եմք՝ վասն ամենակալութեան, եւ ալն. ԶՈրդւոյ ամենակալութիւն առաքեալն քարոզէ. իսկ զՀոգւոյն ամենակալութիւն մարգարէն ցուցանէ. (Լծ. կոչ.։)
all perfect;
very perfect.
Ամենակատարիւք մաքրութեամբք նշանակեալ. (Դիոն.։)
παντέλειος, παντελής. perfectissimus, plenus, integer, universalis Ամենեւին կատարեալ. ունակ ամենայն կատարելութեան. անթերի ամենայն իրօք. ծայրագոյն. անբաւելի. աննիազ. ապենիազ. ամմէն կերպով կատարեալ, անկարօտ. հերդարաֆընտան թէքմիլ, գուսուրսուզ. իհթիաճսըզ.
Ըստ իւրում բնութեանն ամենակատար գոլ ասեմք զառ ի յԱստուծոյ բանն, ոչ յառաջադիմութեան կարօտ։ Որդի ամենակատարին Հօր. (Կիւրղ. պրպմ. եւ Կիւրղ. գանձ.։)
Ոչ զի ինքն յաւելուած կամ փառս առցէ, որ ամենակատարն է. (Խոսր.։)
Ամենակատար խաղաղութիւն ասէ զամենակատարն Աստուած. (Մաքս. ի Դիոն.։)
Ամենակատար բնութիւն, կամ լաւութիւն, լրութիւն, փրկութիւն կամ փրկիչ, ողորմութիւն։ Ամենակատարիւքն բարերարութեամբք ... Յամենակատարիցն կամ ի մասնաւորաց նախախնամութեանց. (Յճխ.։ Պիտ.։ Նար.։ Առ որս.։ Ոսկ.։ Համամ.։) (Դիոն.։)
Որպէս լրացեալ իւրովք մասամբք. ամբողջ. կատարեալ. լի եւ բովանդակ. թամամ. թեքմիլ.
Ամենակատար եւ ամբողջ լինել քահանային հրամայէ։ Ի թուի դասեալ տասնեկին յամենակատարի։ Տասնեկաւ ամենակատարիւ յանգեցելոց. (Փիլ.։)
Ամենակատար բժշկութիւն չարին, յորժամ չարն ցամաքեալ լինէր. (Փիլ.։)
Վա՛յ քեզ անձն իմ, զի ո՛չ զներքին մարդդ յամենակատար առաքինութիւն համեմեցեր. (Մաշկ.։)
Խաւար իմն ամենակատար. (Շ. յուդ. ՟Է։)
Կարի բազմածախ. մեծածախ. ամենածախ. եւ մեծահանդէս. մեծաշուք. πολυτελέστατος. sumtuosissimus
Եւ զայս ամենակատարս կանգնեալ տաճարս Քրիստոսի. (Պրպմ. ՟Լ՟Զ։)
Յայսմիկ յամենակատար եւ ի փրկական տօնիս. (Ճշ.։)
Որ զամենայն ինչ կատարէ. հէր շեյի թեքմիլ ետիճի.
Ամենակատար կամաց հօրդ Էմմանուէլի։ Բառնաս զկարիս մեղաց ամենակատարդ բանիւ. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Խ՟Թ։)
omnipotent, all-powerful.
Փրկութիւնն դիւրաւ տնօրինի յամենակարէն Աստուծոյ։ Սլացեալ ամենակարն զօրութիւն. (Լմբ. սղ. եւ Լմբ. ստիպ.։)
Վասն ամենակար զօրութեանն։ Ի մէջ անցուցեալ զամենակար բժշկարանն. (Ագաթ.։)
Ամենակար հնարաւորութեամբ։ Ո՛րչափ զօրեսցէ առաւել բան քո ամենակար։ Ձեռն քո ամենակար. (Նար.։)
Նմանապէս եւ առ ամենակա՛րս միտս ըստ համեմատութեան է տեսանելի. (Մաքս. ի Դիոն.։)
cf. Ամենակար.
παντοδύναμος. omnipotens Որ ամենայնի եւ յամենայնի է կարօղ. որ եւ ԱՄԵՆԱԿԱՐ. ամենազօր. ամենահնար. գատըրի մուդլագ. հէր շեյե գատըր.
Ամենակարօղ զօրութիւն. (Յճխ.։)
Ամենակարող զօրութեամբդ միշտ թագաւոր յաւիտենից։ Ամենակալ՝ ամենակարօղ։ Ամենակարօղ աջովդ քո. (Շար.։)
Զամենակարօղ անունն Աստուծոյ կարդամք ի վերայ. (Յհ. իմ. եկեղ.։)
Խզեսցես ամենակարօղ սուսերաւ բանիդ. (Նար. ՟Ծ՟Ը։)
that saves all;
all-preserving.
Ամենակեցոյց թագաւոր. (Նար. ՟Հ՟Ը։)
Կեցուցիչ ամենից. փրկիչ եւ պահպանիչ բոլորից.
Ամենափրկիչ, ամենակեցոյց, որ ակնարկելովն դարմանէ զամենայն արարածս. (Մանդ. ի ծն.։)
Զկնի ամենակեցոյց խաչելոյն։ Ամենակեցոյց նշանի։ Բացցէ զամենակեցոյց ճշմարտութեան վարդապետութիւնն. (Ագաթ.։)
Ամենակեցոյց յարութեանդ. (Ժմ.։)
most agreeable, very pleasant.
πανάριστος. omnino placens, optimus Ամենայն իրօք հաճոյ, հաճոյական, հաճելի Աստուծոյ եւ մարդկան. ընդունելի. ցանկալի. գովելի. քաջ. ամենալաւ.
Ահա ամենեքին ամենահաճոյքն եւ իմաստունք մեր հարք՝ Աստուածածին անուանեն զսուրբ Կոյսն։ Ամենահաճոյն (կամ ամենահաճելին) Յոբ.։ Ամենահաճոյն այն եւ սուրբն Եզեկիա։ Ամենահաճոյն Պետրոս։ Ամենահաճոյն Պօղոս. (Պրպմ.։)
Զամենահաճոյ եւ զհրաշալի գովաբանութիւն. (Պիտ.։)
very savoury, very high-seasoned, most delicious.
Որ ունի զամենայն համ կամ զհամեղութիւն. շատ համով, անուշ անուշ.
Ամենահամ կերակուր. (Վրք. հց. ՟Բ։)
Ամենահամ առակագրութեամբ. (Նար. ՟Խ՟Ը։)
all-seeing.
πανεπίσκοπος. omnia intuens, omniscius, perspicacissimus Որ ակնարկէ յամենեսին ամենայն յստակութեամբ. ամենատես. ամենատեսուչ.
Հոգի՝ ամենահայեաց. (Իմ. ՟Է. 23։)
Տեսողին զամենայն իւրովք ամենահայեաց ստուգութեամբքն. (Դիոն. եկեղ. ՟Գ։)
Ամենահայեաց տեսութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Թ։)
Ոչ ինչ թագնու յամենահայեաց ակն հոգւոյն. (Վահր.։)
Ըստ ամենահայեաց գիտութեանն. (Լմբ. պտրգ.։)
Ոչ զրկեաց զիւրական արարածս յամենահայեաց ճառագայթիցն. (Տօնակ.։)
father of all men, the Creator.
Ամենեցուն հայր հասարակաց՝ Աստուած. մանաւանդ Հայր Աստուած.
Մի Աստուածութիւն, ամենահայր, ամենասէր, ամենագութ։ Այնպիսի գթով խնայեա՛ յիս Աստուած իմ, ամենահա՛յր բարի. (Մանդ. ծն.։ Մարաթ.։)
Զհնազանդելն զհամագոյակցին առ ամենահայրն. (Անյաղթ բարձր.։)
Որդի է Դաւթի, եւ ամենահօրն բնութեամբ. (Իգն.։)
Բարկութիւն ամենահօրն զիջաւ. (Լմբ. համբ.։)
very wealthy, very rich, very opulent.
Հարուստ եւ ճոխ ամենայն իրօք. լի ամենայն մեծութեամբ եւ առատութեամբ. խիստ հարուստ. փէք զէնկին.
Թողլով արու զաւակ ամենահարուստ. (Խոր. ՟Ա. 19։)
Ամենահարուստ եւ բազմահանճար թագաւոր. (Յհ. կթ.։)
Զամենահարուստն ունայն ի ստացուածոց իւրոց։ Ամենահարուստ մեծութեամբ յաւէտ պսակեալ։ Ամենահարուստ բարութեամբ՝ ամենեւին ունայն ի չարէ. (Նար. ՟Ծ՟Ա. ՟Լ՟Դ. ՟Հ՟Ե։)
mildest, very gentle or peaceable.
easiest, very light or easy.
Կարի հեշտին եւ հեշտալի. ախորժելի. քաղցր յոյժ. հեշտ ու թեթեւ, կակուղ, անուշ. խօշ. լադիֆ. հաֆիֆ. միշայիմ.
Հնազանդեալ ընդ ամենահեշտ լծովն, որ թեթեւ է առաքինեաց. (Յճխ.։ Ագաթ.։ ՃՃ.։)
Ամենահեշտ բարեմտութեանն կիրք. (Պիտ.։)
Ամենահեշտ բարբառ. (Ճշ.։)
very ingenious, very artful, very dexterous, skilful, most able.
Գտակ ամենայն հնարից յամենայն դժուարութիւնս. ամենաճարտար, եւ ամենակար. ամենարուեստ. ըստ յն. քաջահնար. քաջարուեստ. εὑμήχανος, ἁριστοτέχνης. industrius, ingeniosus, artificiosus. ամմէն բանին ճարը գտնօղ, խիստ ճարտար. փէք հիւներլի. մարիֆէթլի. ուստա.
Ամենահնար ամենագէտ է։ Եւ ի փոքունսն ամենահնար ճարտարապետ է. (Ոսկ. մտթ.։)
Ո՛րչափ եւս ամենահնարն ի դէպ ժամանակի առնէ։ (Եզնիկ.։)
Փառս մատուցանէին ամենահնարին. (Փարպ.։)
Ամենահնար արուեստաւորիդ. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Անբժշկելի վիրօք առ ամենահնարդ մաղթեմ բժիշկ. (Մեսր. եր.։)
Ամենահնար իմաստութիւն, կամ գիտութիւն, կամ զօրութիւն. (Եզնիկ.։ Պիտ.։ Նար. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ մենքենաւոր. բազմահնար. ամենապատիր. չարարուեստ.
Յաղթել ամենահնար չարիս (կամ չարեաց) սատանայի. (ՃՃ.։)
Ամենահնար պատերազմն սատանայի. (Մանդ. ՟Բ։)
most miraculous, very prodigious, wonderful, amazing, astonishing.
ԱՄԵՆԱՀՐԱՇ եւ ԱՄԵՆԱՀՐԱՇԱՓԱՌ. Ամենայնիւ ի վեր քան զհրաշս կամ զկարծիս մարդկան. իբր. յն. παραδοξότατος. qui est praeter omnium opinionem, admirabilis, incredibilis խելքի վեր, խիստ արմննալու, անկարծելի. ճիպ շաշըլաճագ. փէք աճայիպ.
Անուն իսկ ամենահրաշ պանծալի. (Պիտ.։)
Պատուար ամենահրաշ ըստ Եզեկիէլի. (Նար. կուս.։)
Ո՛վ ամենահրաշափառ զօրութիւն աստուածընկալ նշանիս. (Նանայ.։)
most true, very certain.
Ամենեւին ճշմարիտ. (Ոսկ. յհ.։)
very sinful, most criminal;
great sinner.
Ամենայն մեղօք լի. ամենայն մեղաց պարտական. բազմամեղ. խիստ մեղաւոր, ամմէն յանցանքի տէր.
Ամենամեղս հոգւոյ։ Կենագործեա՛ զիս զամենամեղս. (Նար. ՟Խ. ՟Ձ՟Գ։)
Ամենամեղ անձն իմ. (Շար.։)
Զամենաչարսն եւ զամենամեղս. (Ոսկիփոր.։)
all-conquering, subduing all enemies, very victorious, that gains the advantage always.
ԱՄԵՆԱՅԱՂԹ եւ ԱՄԵՆԱՅԱՂԹՈՂ. Յաղթօղ ամենայնի եւ յամենայնի. ամենազօր, եւ քաջայաղթ. εὕνικος, καλλίνικος. victor egregius, invictissimus. որ ամմէնուն կըյաղթէ.
Ի փառս ամենայաղթ եկեղեցւոյ. (Եղիշ. ՟Ա։)
Ամենայաղթ տէրութիւն, կամ զօրութիւն, կամ խաչ. (Պիտ.։) (Շար.։)
Հայցէին յամենայաղթն Քրիստոսէ յաղթել մեծի պատերազմին։ Ամենայաղթ նահատակն Քրիստոսի. (Արծր.։)
Ամենայաղթ մարտիրոսօք, եւ ամենայն սրբովք. (Թէոդոր. կուս.։)
Երկիւղ ամենայաղթ. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Եւ կարի՛ յաղթ. մեծ յոյժ. ընդարձակ. անհնարին. παμμεγέθης maximus, vastissimus, immanis
Ամենայաղթ ջուրքն՝ որ են ի վերայ երկնից. (Ճ. ՟Թ.։)
Երկնի ամենայաղթ գնացիցն շարժութեանց. (Դիոն. ածայ. ՟Դ։)
all, total, whole;
each, every;
all, every thing;
— ոք, every one;
who ever, whosoever, whatever, whatsoever;
— ինչ, every thing, whatever;
ամենայնիւ, յամենայնի, altogether, entirely, quite;
— ուստեք, from all sides, from all parts;
— ուրեք, ընդ — տեղիս, every where, in all places;
զգիշերն —, all the night;
զ— աւուրս, every day;
յառաջ քան զ—, before all;
յետ —ի after all;
պատրաստ լինել —ի, to be ready for every thing;
ի վեր քան զ—, above all or every thing.
Ամէն. համայն. համօրէն. համակ. հանուր. բնաւ. ամէն. հեր. ճիւմլե. հէմէ. ամմէ. քիւլլի. (որպէս եւ լտ. օ՛մնիս, օ՛մնէ) πᾶς, πᾶσα, πᾶν. omnis, σύμπας. omnis simul
Արար Աստուած զամենայն շունչ զեռնոց կենդանեաց, եւ զամենայն թռչունս։ Իշխեսցեն ամենայն երկրի, եւ ամենայն սողնոց։ Ետու ձեզ զամենայն խոտ սերմանելի. եւ ամենայն փայտ՝ որ ունիցի յինքեան պտուղ։ Երկինք եւ երկիր, եւ ամենայն զարդ նոցա։ Զամենայն զգործս իւր։ Յամենայն գործոց իւրոց։ Մայր ամենայն կենդանեաց։ Ամենայն աւուրք Ադամայ։ Ամենայն ոք. ամենայս մարդ. ամենայն բան. ամենայն ինչ, զամենայն ինչ. ընդ ամենայն աշխարհ. ընդ ամենայն երկիր. ամենայն խորհուրդք կամ բանք, կամ գործք. ամենայն ազգն մեր. ամենայն հեթանոսք. եւ այլն։
Յամենայնիցն կարեւոր է մեզ փախչել յախտից. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 2։)
Յամենայնցն դադարել չարեաց։ Ընդ ամենայնսն էր անցեալ թիւրութիւնս։ Ամենայնց լինել մարդկան. (Պիտ.։)
Բոլոր, բովանդակ. ողջոյն. ὄλος. totus պիւթիւն. ճէմի.
Աստուած Տէր հողմ հարաւոյ յերկիր զտիւն ամենայն, եւ զգիշերն ամենայն։ Սիրեսցե՛ս զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ քումմէ, եւ յամենայն անձնէ քումմէ, եւ յամենայն զօրութենէ քումմէ։ Այս ամենայն եղեւ, զի լցցի։ Շրջէր Յիսուս ընդ ամենայն կողմն գալիլեացւոց. եւ այլն։
Եթէ զամենայն զԱստուած յամենայն ի հիւղն լինել ասիցեն։ Ընդունել զամենայն զնա. (Եզնիկ.։)
Զօրացն ամենայնի. (՟Բ. Մակ. ՟Թ. 9։)
Լեռնականօքն ամենայնիւ. (Խոր. ՟Բ. 47։)
Զայլոց իրաց ամենայնի։ Այլովքն ամենայնիւ վարին արուեստիւք. (Պիտ.։)
Պատճառ բարեաց ամենայնի։ Եդի զիս ամենայնիդ պարտական չարեաց։ Մարտիկք ամենայն. (Նար. ՟Ձ՟Բ. ՟Հ՟Բ։)
Արարածք ամենայն։ Զտիեզերս ամենայն. (Շար.։)
Այսոցիկ ամենայնի. (Կամրջ.։)
ԱՄԵՆԱՅՆ, ամենայնք. Որպէս ամենայն ոք, ամենեքեան. եւ ամենայն ինչ. πάντες, πάντα omnes, omnia. ամմէն մարդ, ամմէն բան. հեր քէշ. հեփիսի. հերշէյ. ճիւմլէսի. քիւլլիյեթ.
Ամենայն՝ որ սպանանէ։ Ամենայն որ լսէ զբանս իմ։ Յամենայնէ՝ որ լսէ զբանն արքայութեան. Ընդ ամենայնի ամենայն եղէ։ Որ յաջողէ զամենայն յամենայնի։ Որ մատակարարէ ամենայնի զամենայն։ Դու Տէր ամենայնի, աննիազ յամենայնէ, լի ամենայնիւ։ Սահեալ ի ներքոյ երկնից, եւ շրջեալ ընդ ամենայն. եւ այլն։
Ինքն պատեալ զամենայնիւ, ի ներքոյ ամենայնի, ի վերոյ ամենայնի, արտաքոյ ամենայնի, եւ ամենայն ի նմանէ, եւ ամենայն ի նա, եւ ամենայն ի փառս նորա։ Ամենայնի նա է հատուցանօղ։ Զինքն արարեալ օրինակ ամենայնի. (Ագաթ.։)
Տայ ամենայնի կենդանութիւն. (Եզնիկ.։)
Տիրես ամենայնի։ Սկիզբն ամենայնի, եւ յամենայնի. (Նար.։)
Զկայնան չորրորդ ի Նոյէ ամենայնք ի ժամանակագրացն գրեն. (Խոր. ՟Ա. 4։)
Որ ամենայնց ես Արարիչ. (Շար.։)
Յոչնչէ արար զամենայնս. (Յճխ. ՟Դ։)
Զամենայնցն վճարել յինքենէ զգործառնութիւնս. (Պիտ.։)
Հնարաւոր են քեզ ամենայնք. (Նար.։)
Ընդ իւր ածելով զկամսար ամենայնիւքն. (Խոր.։)
Ի ձեռն ամենայնիցն (տպ. ամենիցն) ուսուցանէ զնա խոնարհամիտ լինել. (Ոսկ. յհ.։)
Յայնժամ ամենայնքն լռեալ դադարեն. (Շ. բարձր.։)
Իբր թէ անհնար է Աստուծոյ յամենայնսս լինել. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Եւ հելլենաբանութեամբ, որպէս տիեզերք. աշխարհ համօրէն. πᾶν, πάντα. universum, orbis, mundus. բոլոր աշխարք. պիւթիւն տիւնետ. ալէմ. ճիհան.
Ո՞րպէս արդեօք գոյացաւ ամենայն. (Ածաբ. աղք.։)
Բասիլիոս (ի գիրս վեցօրէից) զբարձր զամենայնիս զարդարանս դիւրաւ ըմբռնելի բազմաց արար. (Նիւս. կազմ. ՟Ա։)
Որ ամենայնի մասն է, եւ գիտէ նախախնամութիւն ամենայնի, հա՛րկ է յամենայնէ ունել զնախախնամականն. (Փիլ. նխ. ՟ա. ստէպ։)
ԱՄԵՆԱՅՆ ԻՐՕՔ, ԱՄԵՆԱՅՆ ԻՒԻՔ, ԱՄԵՆԱՅՆԻՒ, ՅԱՄԵՆԱՅՆԻ. πάντως, πάντῃ. omnino Ամենեւին. ըստ ամենայնի. բոլորովին. ամենայն օրինակաւ կամ հանգամանօք. արդարեւ, անշուշտ. ամենայն մասամբ. յամենայն իրս եւ ի տեղիս եւ ի ժամանակս. քիւլլիյէն. էզ ճիւմլէ.
Անշարժք ամենայն իրօք ամենեւին. Արիստ. ստորոգ.։ (եւ Պորփ.։ եւ Առ որս.։)
Անկար ամենայն իրօք։ Քաջայայտ ամենայն իրօք է. (Պիտ.։)
Ամենայն իրօք զհետ երթայր։ Հարկեցաւ ամենայն իրօք բերիլ. (Յհ. կթ.։)
Ամենայն իրօք նախատեալս, կամ ամբարիշտս. (Նար.։)
Ամենայն իւիք ըստ ըղձիցն յարմարի գործ. (Պիտ.։)
Ամենայնիւ ինքեամբ ասասցէ, Տէ՛ր ո՞ նմանէ քեզ. (Խոր. ՟Բ. 89։)
Կարի յոյժ ամենայնիւ բարեբախտիկն վայրս։ Բարեհամբաւք ամենայնիւ. (Պիտ.։)
Աստուած՝ որ ամենայնիւ լոյս է, ամենայնիւ լուր է, ամենայնիւ տես է, ամենայնիւ բան է։ Երկինք ամենայնիւ եւ տիեզերք ամենայնիւ ի վեր ունել ոչ բաւեն. (Ագաթ.։)
Հաւասար՝ քո ամենայնիւ։ Ամենայնիւ հատուցից զպատիժ պարտուցս։ Զամենայնիւ նորոգութիւնդ. (Նար.։)
Արդար ես յամենայնի։ Յամենայնի արդար. (Շար.։)
Յամենայնի օրհնեալ ես տէր. (Պտրգ.։)
Զբնաւն յամենայնի բովանդակապէս հրաշագործեցեր։ Յամենայնի տէրդ բարերար։ Յամենայնի ողորմած։ Կարօղ ես յամենայնի թողուլ զմեղանս. (Նար.։)
Ամենայնիւ յամենայնի քաջապէս համբերեալ։ Ամենայնիւ յամենայնի շինութեան պարապեցուցեալ։ Յամենայնի ամենայնիւ առ հասարակ զամենեսեան խրատել։ Ամենայնիւ յամենայնի յարակցէր նմա. (Յհ. կթ.։)
Մեղայ ամենայնիւ յամենայնի։ Զի յայսմ ամենայնի յամենայնի ծանիցի։ Այս է ամենայնիւ ամենայն իրօք՝ մեղանչելն։ Զամենայնիւ յամենայնի ամենայն իրօք վնասակարս. (Նար.։)
ԸՆԴ ԱՄԵՆԱՅՆ. τὰ πάντα, πάντες, ὄλως, ὀμοῦ. omnia, omnes, simul, summa, universim. Բոլորն ի միասին. միանգամայն. միահամուռ. բոլո՛ր բոլորը. պիւթիւնիւ. եէօքիւնիւ. ճէմի. քիւլլիյէն.
Ընդ ամենայն՝ թէ քաջ իցեն քանքարք արծաթոյն չորեքհարիւր։ Ընդ ամենայն՝ ոգիք չորք հազարք. (՟Բ. Մակ. ՟Գ. 11։ Երեմ. ՟Ծ՟Բ. 30։)
Ընդ ամենայն՝ ամք յԱդամայ (ցջրհեղեղն) ... Եւ ընդ ամենայն՝ ամք ... եւ այլն. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Չորք են ընդ ամենայն՝ երեկոյին աղօթից սաղմոսք. (Յհ. իմ. ատ.։)
Սատակեցաւ մանուկն որդի կայսերն. եւ ընդ ամենայն այն ժառանգ գտանէր նմա. իմա՛ ոչ ոք այլ՝ բայց միայն այն. բոլոր բոլորը։ (Բուզ. ՟Դ. 5.)
very prompt, very willing, very eager, very ready, very much inclined, very well disposed, very diligent.
Ամենայնիւ յորդորեալ՝ յորդառատ սիրով. փութաջան. յօժարամիտ. մտադիւր. բոլոր սրտանց ջանք ընօղ. փէք հաւեսլի. մուգայետ.
Ամենայորդոր էին ի բարեպաշտութեան ընթացս. (Ճ. ՟Ա.։)
Ուրախացի՛ր ամենայորդոր բերկրանօք ի փառս փեսայացեալ Բանին. (Անան. եկեղ։)
Ամենայորդոր արթնութեամբ. (Յհ. գառն.։)
Ամենայորդոր փութով փառաւորել, կամ երկրպագել, կամ գալ զհետ աստուածային սիրոյ քո. (Պտրգ.։ եւ Աթ. համբ.։ եւ Եփր. աղ.։)
cf. Ամենայորդոր.
Ամենայորդոր.
Ամենայօժար սրտիւ խնդութեամբ ուրախացաւ. (Փարպ.։)
least, smallest, very little.
Յոյժ նուազ. պակասաւոր. տկար. յետին. խեղճ, քիչ մնացած.
Ի մեր ամենանուազ զանգուածոյս. (Խոսր.։)
Ամենանուազ անձկութեամբ լքեալ հրէութեանն. (Նար. ՟Ժ՟Գ։)
very sweet, very savoury, very good, very delicate.
Ամեաեւին անոյշ եւ անուշահոտ. ամենայնիւ քաղցր.
Ամենանուշակ անանջատելի բաղդատութեամբ։ Մարմին անպական յամենանուշակ մշտակուսէ, ծոցածին հօր նախայաւիտեան որդի՝ երէկածին մանուկ կուսամօր որդի. (Պիտառ.։)
worst, very bad;
very wicked, very malicious, execrable, abominable.
παμπόνηρος, πάγκακος, παγχάλεπος. pessimus, omnino malus, plane improbus, malignus, molestus Կարի չար (ոք կամ իմն). լի չարութեամբ, եւ առիթ ամենայն չարեաց. վնասակար. դաժան. դժնդակ. գէշին գէշը. գայէթ քէօթիւ. փէք ֆէնա՝ զալըմ. քէմրէք.
Ղազարոս՝ արդար, իսկ մեծատունն՝ մեղաւոր եւ ամենաչար. (Ոսկ. ղկ.։)
Ամենաչար դեւքն. (Յհ. իմ. պաւլ.։)
Տե՛ս զամենաչարն՝ թէ զի՛նչ ասէր. (Լմբ. ատեն.։)
Զամենաչար գայլն՝ որ սովոր էր բեկանել զմոլորեալ ոչխարն. (Ոսկիփոր.։)
Զկապիկս անապատական եւ ամենաչար՝ ուսուցանեն. (Եզնիկ.։)
Վարք ամենաչար։ Ամենաչար խորամանկութիւն. (Յճխ.։)
Ամենաչար արծաթսիրութիւն, կամ խորհուրդք, կամ տաժանմունք. (Կիւրղ. կուս.։ Ածաբ. ժղ.։)
Ամենաչար խարդախանք, կամ վատաբախտութիւն, ունակութիւնք, աղէտք, տեղի. (Պիտ.։)
Ամենաչար խափանումն. (Նար.։)
very bright, very clear, very shining;
very splendid, very illustrious;
most honourable, right honourable.
παμφαής, περιφανής. ttotus lucens, splendidissimus, undique conspicuus Ամենայնիւ պայծառ. լուսապայծառ. ամենաճառագայթ. երեւելի ամենայն իրօք. չքնաղ. փառաւոր. վայելչապանծ. անարատ եւ յստակ. խիստ պայծառ՝ փայլուն. գայէթ նուրանի՝ րուշէն. շէօհրեթլի. միւքելլէֆ.
Ամենապայծառ լոյս, կամ հուր. (Դիոն.։)
Ամենապայծառ է քաղաքն։ Ի նմա կանգնեցաւ նշան խաչին Քրիստոսի՝ երեւելին եւ ամենապայծառ։ Նստո՛ ի կառս բարձունս եւ յամենապայծառս. (Ոսկ. մտթ.։)
Ամենապայծառ ծագմամբդ. (Շար.։)
Ամենապայծառ գանձուցդ. (Նար.։)
Յամենապայծառ անանց բարութեանց. (Մանդ.։)
Մտանել յամենապայծառ տեսարան։ Յարկեալք ամենապայծառն վայելչութեամբք. (Պիտ.։)
Յիւր մարմինն առ ընդ ամենապայծառ անմեղութեանն. (Լմբ.։)
Դրախտ ամենապայծառ եւ լուսագեղ։ Ո՛վ ամենապայծառ (յն. երանաւէտ) դրախտ. (Ոսկիփոր.։ Ոսկ. ծն.։)
very deceitful, very fraudulent, very knavish, very roguish.
Պատիր կամ պատրողական ամենայնիւ. խիստ խաբեբայ, խաբօղ.
Ամենապատիր վնասակար։ Ամենապատիր խաբէութիւնն. (Յճխ.։)
Ամենապատիրն խաբէութեամբ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
Եւ ամենեւին պատրեալ. բոլորովին ի պատրանս անկեալ. խիստ խաբուած.
Այրս մահացու ամենապատիր. (Նար. ՟Ծ՟Ա։)
very venerable, very respectable, very estimable;
right or most reverend;
most honourable.
πάντιμος. honoratissimus Ամենայնիւ պատուելի. ամենայն պատուոյ արժանի, մեծապատիւ, պատուաւոր.
Ամենապատիւ մեծվայելչութիւն. (Պտրգ.։)
Ամենապատիւ իշխան. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Զամենապատիւ եւ զերանելի առաքինութիւնն յիշեա՛. (Կլիմաք.։)
very well prepared, quite ready.
Ամենայն իրօք պատրաստեալ. ամենայարդար. ամենակազմ. եւ ամրակազմ. ամմէն կերպով պատրաստ. ապահով, եւ ամուր.
Ժառանգս առնէ իւր ամենապատրաստ թագաւորութեան. (Խոսր.։)
Երկայն յուսոյ ամենապատրաստ տեսութիւն։ Ամենապատրաստ հանդերձեալ՝ ամենեւին անվտանգելի։ Ամենապատրաստն շրջարկութեամբ պաշտպանեալ։ Ամենապատրաստ պնդութեամբ միշտ արձանացայց. (Նար. ՟Ծ՟Բ. ՟Հ՟Թ. ՟Ղ՟Գ։)
that gives to all, generous, liberal;
given to all.
Պարգեւատու ամենեցուն կամ ամենայն բարեաց. ամենապարգեւօղ. ամենաշնորհ.
Ամենախնամ, ամենապարգեւ. (Մանդ. ծն.։)
Յամենապարգեւն Աստուծոյ. (Ագաթ.։)
Զամենապարգեւդ արգահատեցից։ Ամենապարգեւ ձեռն. (Նար. ՟Ժ՟Ե. ՟Լ՟Բ։)
Եւ ամենեցուն կամ հասարակաց պարգեւեալ.
Առ մեզ զամենապարգեւ խաղաղութիւն նորա բերէ. (Խոր.։)
Ի քէն իսկ վարդապետեալ զամենապարգեւ կարգս եկեղեցւոյ. (Նար. ՟Հ՟Ե։)
cf. Ամենապարգեւ.
Մխիթարութիւն ընկալան յամենապարգեւողէն Աստուծոյ։ Զնոյն ցօղ օրհնութեան յամենապարգեւողէն Քրիստոսէ խնդրէին. (Կորիւն.։ Արծր. ՟Գ. 5։)
very modest.
πάναγνος. pudicissimus, castissimus եւ πάνσεμνος. valde venerandus, magnificus Ամենեւին պարկեշտ. համեստ. ամօթխած. եւս եւ՝ նազելի եւ պատկառելի. ամենայն մեծարանաց արժանի. ամենամաքուր. մեծավայելուչ. փէք հիճապլը. հիճապ էտիլէճէք. հիւրմեթլի.
Ամենապարկեշտ աղջիկն. (Ճ. ՟Ա.։)
Զամենապարկեշտ սրբազնագործութիւն իւղոյն կատարման. (Դիոն. եկեղ. ՟Դ։)
Ի հեզութեան վարդապետութիւնն մեր յամենապարկեշտ. (Սարկ. պատկ.։)
much obliged, much indebted.
Ամենայնիւ պարտաւոր, կամ պարտական պատժոց.
Զամենապարտ ոգիս ընկալայց։ Ամենապարտս մահու։ Առ ամենապարտս ես ներօղ. (Նար. ՟Ժ՟Ը. ՟Թ. ՟Ծ՟Ը։)
very unclean, most impure, execrable, detestable.
μιαρός, παμμίαρος. impurus, scelestissimus Ամենեւին պիղծ. ամենագարշ. ամենազազիր. փէք մուրտար, նափաք, մէքրուհ.
Ամենապիղծ դեւն. (Ոսկ. մտթ.։)
Ո՛վ պիղծդ եւ ամենապիղծդ. (Սարգ. յկ. ՟Թ։)
Ո՛վ ամենապիղծք, միթէ մարգարէքն չէի՞ն մարգարէք, զի ոչ ապրեցուցին զանձինս. (Տօնակ.։)
Զայս ահագինս գործելով ամենապիղծդ անձն. (Պիտ.։)
Ամենապիղծ չարութիւն. (Նար. յովէդ.։)
notoriously prostitute, abandoned to prostitution.
Լի պոռնկութեամբ. անամօթ բոզ.
Ա՛մենապոռնիկ, ընդէ՞ր թողեր զայրն քո. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
very abundant, most plentiful;
very generous, most liberal.
ԱՄԵՆԱՌԱՏ որ եւ ԱՄԷՆԱՌԱՏ. Լի ամենայն առատութեամբ, եւ առատապարգեւ.
Ազատեա՛ յանբաւ պարտեացս ա՛մենառատ. (Բենիկ.։)
Աստուածային ամենառատ գանձուցն հաւատարիմ եւ իմաստուն տնտես. (Ոսկիփոր.։)
holiest, very sacred, very holy;
— Կոյս, the very holy Virgin.
Ամենեւին սուրբ. որպէս աղբիւր ամենայն սրբութեան, սուրբն սրբոց. (Աստուծոյ եւ աստուածայնոց սեպհական) πανάγιος, παναγιώτατος, παναγέστατος. sanctissimus, sacrosanctus
Սուրբ սուրբ սուրբ, սուրբ ես ճշմարտապէս, եւ ամենասուրբ. (Պտրգ.։)
Ամենասուրբ Երրորդութիւն։ Ամենասուրբ Երրորդութեանդ վայել է փառք. (Շար.։ Ժմ.։)
Հաճութեամբ ամենասուրբն Հօր՝ Հոգւովն Սրբով։ Ամենասուրբն Յիսուս։ Զամենասուրբն աստուածաբանութիւն. (Դիոն.։)
Ամենասուրբ անուն. (Ագաթ.։)
Յամենասուրբ ձեռացն Աստուծոյ. (Յհ. կթ.։)
Ամենասուրբ մեծութիւն. (Նար.։)
Մարմինն Քրիստոսի ամենասուրբ. (Ոսկ. յադամ.։)
Ամենասուրբն ի մեղաց։ Ամենասուրբ թքովն եբարձ զկուրութիւն հոգւոց եւ մարմնոց մերոց.( Եղիշ. մկրտ. եւ Եղիշ. ի չարչարանս.։)
Որք սրբութեամբ՝ ամենասրբոյն ախորժեն լինել հաղորդ. (Գր. հր.։)
Իբր ամենամաքուր. ամենեւին յստակ եւ ջինջ. անարատ եւ ողջախոհ ամենայնիւ. սրբազան. նուիրական. միւպարէք. էպրէք. մուտատտէս.. πανάγιος, πάναγνος, πανίερος. sanctissimus, castissimus, sacratissimus
Ամենասուրբ անդրանիկքն զօրութիւնք ... Ամենասուրբ աչօք մտաց վերամբարձեալս։ Ամենասուրբք են եւ անմարմինք իմացութիւնք ... Ամենասուրբք են եւ անարատք, եւ ոչ է նոցա պէտք մաքրութեան. (Դիոն.։) (Մաքս.։)
Զեօթներորդն (օր) ամենասուրբ իմն կարծեցեալք. (Փիլ. տեսական.։)
Զամենասուրբ սեղանն ուղղէին։ Յամենասուրբ գանձն աստուածային նուիրաց. (Եղիշ. ՟Գ. եւ Յես.։)
Յամենասուրբն գրութեան աւետարանական պատմաբանութեանն. (Նար. առաք.։)
that has created all things, all-creating, omnipotent.
Ստեղծօղ բոլորից. ամմէնուն եւ ամմէն բանի ստեղծօղ. հէփսինի վէ հէր չէյի եարատան.
Որպէս ողորմած եւ ամենաստեղծ՝ ստացի՛ր վերստին։ Կապանք ամենաստեղծին զիս արձակեսցէ։ Կեցուցիչ կամաց ամենաստեղծիդ. (Նար. ՟Ծ՟Ե։)
Առաջի անհաս էութեանդ ամենաստեղծիդ. (Բենիկ.։)
cf. Ամենաստեղծ.
cf. Ամենաստեղծ.
diffused every where, spread far and wide, very extensive.
most wonderful, very admirable.
Ամենայնիւ սքանչելի, ամենահրաշ. զարմանագործ.
Ամենասքանչ ելով բնութեամբ. (Փիլ.։)
Ուրացան զամենասքանչ նշանսն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Ամենասքանչ զօրութեամբն. (Լմբ.։)
Ամենասքանչ իրագործութիւն. (Երզն.։)
most becoming, decent, suitable, appropriate, very convenient.
Ամենայնիւ վայելուչ. կարի վայելչական. քաջայարմար. գեղեցիկ. փէք եօլլու. էրքեանլը. եագըշեգշը.
Բարիոք եւ ամենավայելուչ կարծեմ ... Ամենավայելուչ կարգաւորութեամբ։ Այս բանքս ամենավայելուչ, եւ ցանկալի օրէնք. (Լմբ. պտրգ. եւ Զքր.։)
Ամենավայելուչ եւ մեծագոյն պատուով նազաբանել։ Ամենավայելուչ խելամտութեամբ առնուլ զտեղեկութիւնն։ Յամենավայելուչն քերթողացն պարս։ Ամենավայելուչ գեղեցկութեամբ պայծառացեալ. (Պիտ.։)
Եւ ամենեւին ցանկալի եւ զուարճալի ի վայելել ամենեցուն.
Ամենավայելուչ բարեբախտութեամբ, կամ արգասեօք։ Զամենավայելուչ կենցաղօգտութիւն։ Այցելութիւն ամենավայելուչ. (Պիտ.։)
Զայսոսիկ յանձնէ հալածէ, զի մի՛ յայն ամենավայելուչ հայեցողութենէն ստուերասցի. (Լմբ. առակ.։)
most perplexed, very anxious, very embarrassed;
very irresolute, full of inquietude.
Վարանեալն ամենայն իրօք, եւ վարանեցուցիչ. լի ամենայն հոգով եւ տատամսութեամբ. ցնդեալ, եւ ցնդիչ բոլորովին. անհնարին. խիստ տարտըղնած, շուարած, կամ տարտըղնօղ.
Յոգնապատճառեան ամենավարան (մեղաւորն)։ Ամենավարան տարակուսանաց։ Պատասխանատուութիւնս ամենավարանս։ Զամենավարան ձայն կողկողանաց սրտիս։ Եղիցի խաղաղութիւն հրամանաւ մեծիդ՝ ամենավարան բքոյս սասանման. (Նար. լ. ՟Ա. ՟Ի. ՟Լ՟Ա. ՟Հ՟Ա։)
diffused every where, very extensive, most ample.
Տարօղ յինքեան զամենայն. ընդունարան ամենայնի.
Որպէս զանօթ ամենատար, եւ իբրեւ զքաղաք տանօղ ամենեցուն. (Ոսկիփոր.։)
Ի բազումս ազդեալ (հոտ) համասփիւռ ամենատարած։ Ամենատարած օդոյս պարզութիւն. (Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Կ՟Ը։)
most desirable;
most desirous.
Ամենայն իրօք տենչալի, ցանկալի.
Թողուլ զանձկալի եւ զամենատենչ վայրս։ Յամենատենչ եւ անուշահոտ ընթրիսն Քրիստոսի. (Փարպ.։)
Եւ զի՞նչ արդեօք մարգարէին հոգեւոր ըղձականութիւն ամենատենչ բաղձանացն իցէ իմանալ. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
all-seeing.
Տեսօղ ամենայնի. ամենահայեաց. ամենանկատ. ամենագէտ. եւ ամենատեսուչ. ամենախնամ.
Ո՛չ յամենատես ականէն խուսեցեալ. (Փիլ. յովն.։)
Որ ոչն ծածկի յամենատես ականէն Աստուծոյ. (Խոր. ՟Գ. 24։)
Ոչ զարհուրեցաք յամենատես ականէն. (Մխ. երեմ.։)
Յամենատես աչաց. (Պիտ.։)
Ամենատես արարչութեանն. (Նար. ՟Ի՟Զ։)
Ծածուկք մարդկան յայտնի են քեզ ամենատեսդ Աստուծոյ. (Տօնակ.։)
Զամենատես տնտեսութիւնն մեծազօր զօրութեանն. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։)
Որ ամենատես ակնարկութեամբ ստորիջեալ ի խնդիր կորուսելոցն. (Արծր. ՟Ա. 1։)
Ամենատես նախախնամութիւն։ Հաւաստի դիտաւորութեամբ ամենատեսին. (Պիտ.։)
Ամենայնիւ տեսանելի. կարի գեղեցիկ, եւ երեւելի յոյժ.
Հիացեալ զարմանայ ի տեսիլն ամենատես. (Մծբ. ՟Ժ՟Թ։)
Բազմութիւնք արհամարհք էին, բայց իշխանք արք էին ամենատեսք. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 11։)
cf. Պտուղ մրտենւոյ.
• «մրտենու պտուղը» Վստկ. էջ 105, 120. որից հապալասենի, հապալասի Վստկ. 157, հապալսի Վստկ. 36 «մրտենի, vaccinium mуrtillus L» (Տիրացուեան, Con-tributo § 339)։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ❇ა ապա, აა արա ռո՛ն»։-§. վ. Պալեան (Բիւր. 1898, 712) մեր հապճեպ բառից է դնում թրք. գւռ. կես. apa-cəp ձևը, որ միայն անէծքների մէջ է գոր-ծածւում. այսպէս՝ apəcəpa gelesin «հապ-ճեպի գաս» (ըստ իս շատ կասկածելի)։
• = Արաբ. ❇ [arabic word] habb-al-ās «հատ կամ պտուղ մուրտի». կազմուած է [arabic word] habb «ունդ» և [arabic word] as «մրտենի» բառե-րից (տե՛ս Steinschneider-ի հաւաքածոյի մէջ՝ WZкм 12, 2)։
• Ըստ ՆՀԲ հապալասն է «ազգ մա-նըր ձիթապտղոյ». ըստ Բախտամեանի «մոշ». ըստ ՀԲուս. § 1633 «մրտենի». ըստ Նորայր, Բառ. ֆրանս. «canneber-ge, airelle, ռուս. кпюква»? Ուղիղ նշա-նակութիւնն է «մրտենի», ինչպէս ցոյց են տալիս 1. արաբերէն ձևը, 2. Սվեդիոյ գաւառականը, Յ. Վաստակաց զրոց վը-կայութիւնը։ Վերջինս (էջ 157) գլխի վերնագիր դնելով «Վասն հապալասե-աց», ամբողջ այդ գլխի մէջ խօսում է միայն մրտենու մասին։ «Ձիթապտուղ» իմաստը յառաջացել է սխալմամբ նրա-նից, որ Վստկ. 180 խօսելով ձիթապըտ-ղի տեսակների վրայ, ըստ մեծութեան բաժանում է երեք կարգի.-մանր (հա-պալասի չափ), միջակ (կասլայի չափ) և խոշոր. «Եւ պտուղքն ազգի ազգի են. մէկ՝ հապալսէ պտուղ և ինքնդ մանր լինի և վասն այնր իւրն հապալ ասեն,
• և մէկայլն՝ կասլապտուղ ասեն և այն՝ կասլայի պտղոյն է նման և յայն ձևն է. և մեևասն երկայն պտուղն է և ինքն է քան զամէնն լաւ և գէր»։-Ուղիղ մեկ-նեց ՀԲուս. անդ, որ կրկնում է Seidel, հրտր. Մխ. հեր. § 434։
• ԳՒՌ.-Սվեդ. հըմբmլուս «մրտենու պը-տուղը»։
Ազգ մանր ձիթապտղոյ։ Իսկ ՀԱՊԱԼԱՍԻ, կամ ՀԱՊԱԼՍԻ, ձիթենի՝ որ բերէ պտուղ մանր.
Հապալաս՝ մանր լինի. եւ վասն այն հապալաս ասեն զինքն։ Հապալաս վայրի։ Զհապալաս ի պարզուտ ածես, եւ զգինին այնով պարզես, լաւցնէ զգինին. (Վստկ. ստէպ։)
haste, speed, hurry, diligence, promptitude, precipitation, headlong haste;
—, —իւ, —ով, in haste, hastily;
expeditiously, diligently, promptly, swiftly, rapidly, quickly;
— տագնապու, with all possible speed, in a hurry, precipitately;
— տալ, to hasten, to make haste, to be quick;
— տալ, to expedite, to hasten, to urge on, to quicken, to hurry;
to despatch;
cf. Փութացուցանեմ.
• . տե՛ս հապ բառի տակ։ Nyberg. Hilfsbuch 2, 42 մեկնում է իրան. *api-čapi-. տե՛ս ճեպ, ճապուկ։
Ճեպողական. ստիպողական. արագագոյն. անդանդաղ կամ շփոթ.
Տկարացեալքն ի հապճեպ փախստենէն։ Հապճեպ ստիպով ջանայր առ ինքն զզօրս իւր գումարել. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՊՃԵՊ. գ. Ճեպումն. ստիպումն. ուստի ՀԱՊՃԵՊ ՏԱԼ՝ է Փութալ, եւ փութացուցանել.
Տագնապ տարակուսիցս հապճեպ տայ պատմել զանցս անցից աղետիցս։ Հապճեպ տայր վաղվաղակի հասանել։ Ըստ հապճեպ տալոյ խնդրակացն ի կոստանդինուպօլսէ՝ գնայ կայսրն փութանակի. (Յհ. կթ.։)
ՀԱՊՃԵՊ ՀԱՊՃԵՊԻՒ ՀԱՊՃԵՊՈՎ մ. Փութանակի. ճեպով. ստիպաւ. շտապաւ. շուտով.
Հապճեպ վառեալ ի զրահս, ի զէնս, եւ ի զարդս։ Անկանէին հապճեպիւ յամուրն գաւառին միափորոյ։ Հապճեպով փախստական երթայր անկանէր յաշխարհն սիւնեաց. (Յհ. կթ.։)
shape, stature, size, height;
age, years, time of life;
կաթնաբոյծ —, babyhood;
անտիական, մատաղ, տխեղծ —, tender age, infancy, childhood;
ի սկզբնաբոյս —ին, from one's earliest years;
ի տղայութեան —ի նորա, in his infancy;
ի ծաղկեալ —ի, in the prime of life;
աճումն — ի, growth, growing;
երիտասարդ —աւ, young;
կայտառ, սթափ —, a slender waist;
— անձնեայ, large stature;
ուղղորդ —, straight figure;
բարձր —աւ, of lofty stature, tall;
միջակ —աւ, middle-sized;
վայելուչ —աւ, good-sized;
չափաւոր —աւ, middling-sized;
կարճ —աւ, short, little;
հասուն —, in ripe years, years of discretion;
այրական —, man's estate, manhood;
ծերացեալ —, — ծերութեան, old age, age, years;
ծերացեալ —աւ, aged, in years, old, stricken in years;
ի — եւ ի տիս հասանել, to reach, to attain, to grow to man's estate;
զարգանալ —աւ, to increase in age;
ի — գալ, to arrive at the age of puberty;
ի միտս եւ ի — լինել, to be of age;
— նորա բարւոք կերպարանի, his figure is becoming well developed;
եւ մեռաւ ի —ի երեսուն եւ երից ամաց, he died at the age of thirty three;
— գարնայնոյ, spring-time, spring.
• «մի տեսակ փուշ է. թրք. տէմուր թիքէնի» Բժշ. ունի միայն ՀԲուս. § 1640։
• = Արաբ. [arabic word] hasak նոյն նշ. (տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 81, որ նոյն-զէս մեկնում է թրք. տէմուր թիքէնի)։
• Ուղիղ մեկնեց ՀԲուս. անդ։
ἠλικία aetas, robor. վր. հասա՛կի Չափ հասանելոյ տիոց յայսքան ամս. չափ աճման, կամ կենաց. տիք. ժամանակ. հասակը, տարիքը, արենք.
Ի տղայութեան, եւ յերիտասարդութեան, եւ ի ծերութեան. զի յայս երիս հասակս բաժանի մարդ. (Շ. բարձր.։)
Յիսուս զարգանայր իմաստութեամբ եւ հասակաւ։ Հասակ իմ ծերասցի։ Հասակ ծերութեան՝ կեանք անարատ։ Ծերացեալ հասակաւ։ Յայր կատարեալ. ի չափ հասակի կատարմանն քրիստոսի։ Եւ ոչ զհասակդ ձեր ծնեալ եւ սնուցեալ. եւ այլն։
Մինչեւ ի կատարումն հասակի մարմնոյն. (Շ. մտթ.։)
Վասն հասակի տղայութեան նորա։ Մատաղ հասակաւ. (Եւս. պտմ. եւ Եւս. քր.։)
Զանցեալ էին զհասակաւ վասն յերկար ծերութեանն. (Փիլ. իմաստն.։)
Տղայ երեւեալ, եւ առ կատարելութիւն ի վեր ընթանայր աճմամբ հասակի. (Յհ. իմ. երեւ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Սարմն հաստատի ի կատարեալ հասակի խոտոյ կամ փայտի. (Վեցօր. ՟Ե։)
Կամ որպէս Ժամանակ. չափ ժամանակի. աւուրք.
Տե՛ս եւ հայեա՛ց դու ո՛վ համբակ, որ յիմաստիցդ եղեր հասակ. (Կրպտ. ոտ.։)
Առակացն գիրք զտղայական հասակն նախակրթէ. այսինքն զմանկունս եւ զպատանիս. (Նախ. ժող.։)
Ամենայն հասակ, կամ ի վերայ ամենայն հասակաց եւ այլն. (Երեմ. ՟Խ՟Ը. 37։ Ծն. ՟Է. 4։ Ամովս. ՟Ը. 8։)
Արանց եւ կանանց, եւ ամենայն հասակաց մարդկայնոցս. (ՃՃ.։)
Արանց եւ կանանց, եւ ամենայն չափոյ հասակի. (Պտրգ.։)
ՀԱՍԱԿ. ἠλικία statura. Բարձրութիւն կամ երկայնութիւն, եւ մեծութիւն կամ քանակ եւ լրումն մարմնյ մարդոյ, եւ այլոց կենդանեաց, տնկոց, եւ այլն.
Յաւելուլ կարիցէ ի հասակ իւր կանգուն մի։ Կարճ էր հասակաւ. (Մտթ. ՟Զ. 27։ Ղկ. ՟Ժ՟Թ. 3։)
Ոչինչ առողջ եթող ի հասակէն յոբայ. այսինքն ի բոլոր մարմնոյն. (Իսիւք.։)
Բազում եւ այլ են ազգ խոտոց, որ ոչ ունին ի ծայրս հասակաց իւրեանց սերմանս. (Վեցօր. ՟Ե։)
Լերկամարմին փոքր հասակաւն (լուք) իբր թեւօք իմն թռիչս արձակեն. (Նար. ՟Կ՟Թ։)
Վասն սակաւութեան գրոցն, զի չափ եւ հասակ առցէ գրոց, ի մի եդան. այսինքն քանակ մատենի երեւելի լիցի. (Նախ. ՟ժ՟բ. մարգ.։)
Ջնջեաց զամենայն հասակ՝ որ էր ի վերայ երեսաց երկրի. իմա՛ մարմին կանգուն. յն. յարութիւն ἁνάστημα erectio։
south wind;
the south;
արեւելեան —, south east;
արեւմտեան —, south west;
հողմ —ոյ, the south wind;
շնչէ —, it blows from the south.
• . ո հլ. «հարաւային կողմը. 2. հա-րաւային քամի» ՍԳր. որից հարաւային Ե-զեկ. խբ. 16. խէ. 19. հարաւակողմն ՍԳր. ճառաւահոոմ Առաթ. հարաւական Երզն. եր-կըն. հարաւակոյս Ճառընտ. հարաւացոյց «մահմետականների գործածած կողմնացոյ-ցը՝ աղօթքի ժամանակ» (չունի ԱՒ) Առաք. պտմ. 458. նոր գրականի մէջ լօրինուած բառեր են արևելահարաւ, արևմտահարաւ հաւռաււ. արԼեւք. հաւրալ-արկմուտք. հարաւ-արեւելեան, հարաւ-արևմտեան, հարաւահա-յեաց ևն։
• ՆՀԲ արևակողմն կամ հողմն հարեալ և այրեալ յարևէ։ Lag. Urgecsch. 296 հսլ. poludine «կէս օր». հմմտ. լտ. me-ridies։-Նոյն Beitr. baktr. Lex. 7, 37 զնդ. arempiϑwā, rapiϑwa «հարաւ»։ Müller, SWAW 41, 12 արամ. [hebrew word] 'arab «Արաբ» ազգի անունից։ Patru-bá̄ny SA 1, 216 հ նախդիրով արև բա-ռից։ Նոյն, ՀԱ 1908, 214 հնխ. pro «առ» նախդիրով bhu-«լինել» արմատից։
• ԳՒՌ.-Տփ. հա՛րավ, Ախց. Երև. Կր. Մշ. Ջղ. Սեբ. հարաֆ, Սլմ. հmրmֆ.-իսկ Խրբ. հիսիսէն հարաֆէն դարձուածի մէջ, որ նշա-նակում է «դէսից դէնից, կցկտուր»։-Հարաֆ գրուած գտնում եմ արդէն 1788 թուին Կ. Սարաֆեան, Բանալի գիտութ. Սանկպետ. էջ շ2։
• ՓՈԽ.-Վրաց. არავი արավի, որ ըստ Չուբինովի նշանակում է «հիւսիս-արևելեան քամի», բայց ըստ Մառ, Гpуз. позма Bи. тнзь въ барc. шкурь, էջ 444 «հարաւային». որից և քարի արավի «քամի հարաւային»։
(իբր Արեւակողմն, կամ կողմն հարեալ եւ այրեալ յարեւէ) νότος (յորմէ եւ ռմկ. լօտօս ). auster, meridies. Կողմն աշխարհի եւ երկնից հանդէպ հիւսիսոյ, միջօրէ ընդ մէջ արեւելից, եւ արեւմտից. եւ հողմն շնչեալ յայնմ կողմանէ ջերմագին.
Ընդ հիւսիսի եւ ընդ հարաւ։ Ըստ հարաւ, եւ առ հարաւով ի թեմանայ։ Դշխոյն հարաւոյ.եւ այլն։
demand, interrogation, question, examination;
cf. Հարցն;
— եւ խնդիր առնել, to ask, to make inquiries, to inquire about;
ի — եւ ի փորձ արկանել, անկանել, to question, to examine;
ի — եւ ի խնդիր մտանել ընդ ումեք, to discuss, to argue, to dispute.
• , ի հլ. «հարցում, փորձ, քննու-թիւն» Ագաթ. Սեբեր. որից հարցանել ՍԳր. հարցափորձ ՍԳր. Եւս. պտմ. հարցուփորձ Յոբ. լա. 14. հարցփորձ Կորիւն. հարցաքըն-նել Ոսկ. յհ. բ. 11. հարցումն ՍԳր. Փարպ. հարցաւոր Ոսկ. յհ. բ. 14. գիտահարց Մծբ. հարցախնդիր, հարցաքննիչ (նոր բառեր). արմատը նշանակում է նաև «հմայել, կա-խարդութիւն անել, գուշակել», որից հարցուկ «կախարդ» ՍԳր. Կոչ. հարցկութիւն Ոսկ. ես-հատահարը «սերմերով հմայող» Ոսկ. բ. տիմ. ը. և տիտ. հաւահարց «թռչուններով գուշակութիւն անող» Օր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. գետնահարց Ոսկ. ես. մեռելահարցութիւն Կոչ. (իմաստի զարգացման համար հմմտ. վրաց. მკითხავი մկիթխավի «հարցուկ, վհուկ», թուշ. յօთხობ կիթխոբ «դիւթու-թիւն». երկուսն էլ კითხ կիթխ «հարցնել» արմատից)։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ճոխ ձևերով պահ-ուած է նաև բազմաթիւ ցեղակից լեզուների մէջ։ Հնխ. արմատն էր prek'-«հարցնել, խնդրել», որի ձայնդարձներն էին prok-prk'-, աճական ձևը *prk'-sk՛-։ Այս չորս ձևերից (ինչպէս նաև ամբողջական perek-ձևից) յառաջացած են՝ սանս. praçna-«հար-ցում, ծանօթութիւն, հակառակութիւն», prč-cháti «հարցանէ», prčchā-«հարցում, խըն-դիր», հինդուստ. [arabic word] pučhna, պալի pučchi, գնչ. pučava, pačava «հարցնել», քուչ. am-blāk-ante «առանց հարցնելու», զնդ. [other alphabet] pərəsaiti «հարցանէ», frašna «հարցում», հպրս. [hebrew word] [other alphabet] aparsam «հարցրի», պհլ. [other alphabet] ︎ [other alphabet] pursītan «հարցնել», [other alphabet] pur-sišn «հարցում, փուրսիշ», պրս. [arabic word] pursidan «հարցնել», քրդ. pərsin, աֆղան. puxtēdal, օսս. farsun, farsin, բելուճ. p'ur-s'aν (Horn § 299), յն. ϑεο-πρόπος (հնխ. prok'os) «մարգարէ» (այն է «աստուածա-հարց». հմմտ. հյ. հարցուկ ևն). լտ. precor, proco, posco (
• ՆՀԲ լծ. այց, հայց, թրք. արզ, արա-յըշ։ Ուղիղ համեմատեց նախ Peterm. 24 26 ւետոյ Windisch. 22, 46, Gosche 29, Böttich. ZDMG 1850, 357 ևն։ Մորթման ZDMG 26, 518 սրանց հետ նաև բևեռ. burgamani «փրկել, հարկ, հարցնել»։ Հիւնք. հարկանել բայից։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Սչ. հարցընել, Ախց. Երև. Կր. Ննխ. Ռ. Սեբ. հարցընէլ, Ասլ. հարցընէլ, Խրբ. Սվեդ. Տփ. հարցընիլ, Հմշ. հարցընուշ, նմ. հարցունիլ, Պլ. հարցունէլ, Տիգ. հmրցը-նէլ, Զթ. հայցընիլ, հարցընիլ, Հճ. հայցը՛նել, Ագլ. հրցա՛նիլ, Գոր. Ղրբ. հրրցնէլ, Ջղ. խար-զընել, Ոզմ. խարցընիլ, Մկ. խmրցնիլ, Սլմ. Վն. խառցուցել։-Նոր բառեր են հարզվնտիլ, հարցվնքտել, հարցքնտել, հարցուբարով, հարցումս, հարցուս։-Առանձին ուշադրու-թեան արժանի է Տփ. հարցնօղ «գրբաց» (հմմտ. հյ. հարցուկ և վրաց. մկիթխավի)։
• ՓՈԽ.-Patrubány ՀԱ 1906, 72 հայերէ-նից է դնում հունգ. harc «կռիւ», որ անշուշտ բնաւ գործ չունի մեզ հետ։
ἑρώτημα, ζήτημα interrogatio, quaestio. Արմատ Հարցանելոյ. (լծ. այց. հայց. թ. արզ, արայըզ ) Հարցումն. խնդիր. հետազօտութիւն. յոյզ. քոյզ. փորձ. քննութիւն.
Զամենայն խնամաբար ի հարց արկանել։ Զտապանս զայս բնականագոյն ի հարց առնուլ. այսինքն հարցաքննել. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ եւ Փիլ. լին. ՟Բ. 1։)
Ի հարց եւ ի խնդիր մտին ընդ ստեփաննոսի. (Սեբեր. ՟Գ։)
Առանց հարցի խուզման։ Առանց հարցի քննութեանց. (Նիւս. կազմ. ՟Ժ՟Գ։ Ճ. ՟Գ.։)
Խորհրդոց ամպարշտաց հարց եւ փորձ (կամ հարցափորձ) եղիցի։ Հարց եւ փորձ լիցի նոցա. (Իմ. ՟Ա. 9։ Ղեւտ. ՟Ժ՟Թ. 20։)
Ոչ եթէ հարցեւփորձի ինչ մնայ աստուած ընդ նոսա. (Կոչ. ՟Ժ՟Զ։)
Ի հարց եւ փորձ արկանել, կամ անկանիլ. (Լաստ. ՟Ժ՟Դ։ Գէ. ես.։)
Ի հարց եւ փորձ ձգել. (Լմբ. իմ.։)
ash-tree;
հացեաց դրախտ, ash-grove;
— ծառոյ սերմն, cf. Ճնճղկալեզու.
• (-ցւոյ, -ցեաց) «վայրի անպտուղ մի ծառ է. ֆրանս. érable կամ frêne (Նս-5-241 րայր ՀԱ 1926, 68), տճկ. տիշպուտաք» Խոր. գ. 18. Յհ. կթ. որից հացուտ «հացի ծառեց շատ եղած (տեղ)» Բուզ. գ. 14։ (Սխալմամբ գրուած հազի Գաղիան. որ ՀԲուս. § 3346 կարծում է «մի տեսակ բիծխի», բայց Նո-րայր ՀԱ 1923, 54 հաստատում է ուրիշ ձե-ռագիրներով՝ որ պետք է կարդալ հացի)։
• = Բնիկ հայ բառ, որ ծագում է հնխ. as-k'hio-հոմանիշ ձևից. սրա հետ հմմտ. հբգ. ase, մբգ. asch, հոլլ. esch, գերմ. Esche, անգսք. aesk, անգլ. ash, հիսլ. askr (բոլորն էլ «հացի» նշանակութեամբ). այս բոլորը տալիս են հնխ. osk-ձևը, որ աճական ձև է, պարզագոյնն է հնխ. ōsi-, որի մի ուրիշ ա-ճականն է osen-. սրանցից յառաջացած են լիթ. u'sis, լեթթ. usis, հպրուս. woasis (<*ōsi), ալբան. ah (<*aska) «փիճի», հսլ. yaseni, ռուս. ясень, լեհ. jasien, բուլգ. ուռ. ósen «հացի», լտ. ornus (<*ōsinos) «վայրի լեռնային հացի», յն. (άχερ)-ωίς (<*ωσις) «բարտի», ὄζύη «փիճի», հիռլ. huinnius, կիմր. onnen (<*osn-) «հացի» (տե՛ս Pokorny 1, 185, Boisacq 107, 90 706, Walde 547, Berneker 3I, Ernout-Meillet 680, Trautmann 203, Kluge 124)։-Հիւբշ. 465։
• ՆՀԲ լծ. օձի (որովհետև նոյն ծառը կոչւում է նաև օձատանջ)։ Lag. Arm. Stud. էջ 188 լտ. fraxinus «հացի»? Ու-ղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ Bugge KZ 32, 14, նոյնը յետոյ Müller WZKM 8, 282։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Կր. հացի, Ալշ. Մշ. հացի, հացվէնի, Ակն. Երև. հացէնի, Ղրդ. հա՛ցէ, Հճ. հացmնի, Սվեդ. հmցցինա, Ջղ. Վն. խա-ցի, Սլմ. խացի, խացիկ՝, Մկ. խացը՛, Ոզմ. խացըծա՛ռ։
μελία bumelia, fraxinus. Ծառ վայրի անպտուղ՝ մանրատերեւ ըստ ուռւոյ. ... ի ստուերէ նորին խորշի օձ, վասն որոյ եւ Օձատանջ ասի. (ուստի հացի՝ է լծ. ընդ Օձի։) Գաղիան.։ (ուր յն. դնի սփեմգամոս. թերեւս որպէս օֆիօ՛տամոս. իբր օձատանջ։)
bird;
hen;
cock;
grandfather;
beginning, rise, origin;
-ք, poultry;
ձագ հաւու, վառեկ, chicken, poult;
աղբ —ուց, hen-dung;
վանդակ —ուց, hen-coop;
դադարք —ուց, hen-roost, hen-house;
վաճառական —ուց, poulterer;
վաճառանոց —ուց, poultry-market;
միս —ու, fowl;
— խորովեալ, roast fowl;
—ն գրգռայ, the hen clucks;
եւ խօսեցաւ —, and the cock crowed.
• , ու հլ. (ըստ ՆՀԲ յետնաբար հո-ւովուած է նաև -ոյ, -աց, -է) «թռչուն» ՍԳղ. Եւս. քր. Փարպ. «հաւ, մարի» Մտթ. իգ. 37. Ղկ. ժգ. 34. «աքլոր» Գ. մակ. գ. 12. Մտթ. իզ. 34, 74, 75. ներկայ բարբառների մէջ և գրականում նշանակում է միայն «ընտանի հաւ, մարի». նշանակութեան զարգացման համար հմմտ. յն. ὄρνις «թռչուն. 2. հաւ-3. աքլոր», որ հիմայ յատկացուած է միայն ընտանի հաւին։ Սրանից են հաւաղէտ Ղևտ. ժթ. 26, Ոսկ. ես. հաւադիտութիւն Սիր. լա. 5. հաւալուսն ՍԳր. Վեցօր. 172-3. հաւախօս Մրկ. ժգ. 35. հաւակեր ՍԳր. հաւահարց Սր. ժը. 10. բ. մն. լգ. 6. հաւահմայ Երեմ. իէ 9. Կոչ. Ոսկ. տիտ. հաւահար լինել «թռչունի գիշատուիլը մի ուրիշ թռչունից» (նորագիւտ բառ) Ոսկ. տտր. տող 13. հաւօրհնէք (նորա-գիւտ բառ) «եկեղեցուն ընծայաբերուած թռչունները օրհնելու կարգը» Մ. Մաշտ. 89բ. հաւապատիր «մի տեսակ բու» ՈԳո. հաւորո ՍԳր. հաւփալ «մի տեսակ աղաւնի» (գրուած նաև հաւբալ, հովփալ, հոբալ ևն) Ոսկ. եզեկ Փիլ. Սահմ. Առաք. լծ. սահմ. 469 (այս վեր-ջինը ցոյց է տալիս թէ ի՛նչ տարբերութիւն ունի աղաւնուց). տարմահաւ Վեզօր. 174. քաջահաւ Ղևտ. ժա. 17. Դտ. ժդ. 16. երաշ-տահաւ Վանակ. հց. արտաւազդահաւ «կա-րապ» Փիլ. լին. բ. 117 (հմմտ. յն. ϰὸϰνος հոմանիշը, որ նաև յատուկ անուն է. տե՛ս Նորայր, Բառ. ֆրանս. էջ 657ա և ՀԱ 1920, 281). ժրահաւ Եպիփ. բարոյ. կիսահաւ Եպիփ. բարոյ. Խոր. աշխ. հաւապան (չունի ԱԲ) Զքր. սարկ. Ա. 42. հաւթափեալ «գիշե-րուայ ժամի եօթը» (ըստ արևելեան ժամա-ռոյցի. այսինքն՝ երբ հաւը արդէն խօսած է ըստ Ս. Վ. Նազարէթեան, Պատկեր 1893, էջ 160). հաւամրգի «մի տեսակ բոյս. ebenus laguroides Boiss.» (ըստ Տիրացուեան, Con. tributo § 254) կամ «erica arborea L» (ըստ նոյնի, անդ, § 341). եգիպտահաւ, հաւաբու-ծութիւն, հաւկթաձև ևն (նոր բառեր)։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. auei-«թռչուն» բառից. ցեղակիցներն են լտ. avis «թռչուն». avicula «թռչնիկ», սանս. vi-, vé-, vayas-«թռչուն», զնդ. vīš, vay-«թռչուն», թերևս նաև յն. οἰωνός (<*αflωνός ?) «գիշատիչ թռչուն», αἰετός (<*αfi-ετός), իռլ. ai, aoi «կարապ», կիմր. hwyəd (<*auletos?) «բադ» ևն (Walde 74, Boisacq 693. Pokor-ny 1, 21 և 2, 75, Ernout-Meillet 87)։-Հիւբշ. 465։
• Klaproth, Asia pol. էջ 101 գերմ. hahn «աքլոր» բառի հետ։ Ինճիճեան, Հնախ. Գ. 21 ա բնաձայնից։ ՆՀԲ և Pe-
• term. 26 լտ. avis։ Lag. Urgesch. 122 pā արմատից, իբր հսլ. pieti, piewati «երգել», pictlu «աքլոր»։ Lag. Btrg. baktr. Lex. 65 լտ. pavus «սիրամարգ» բառին ցեղակից։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 38 ընդունում է համեմատել լտ. pavus, pavo ձևերի հետ, միայն ա՛յն պայմա-նով, որ սրանք նախնաբար ընդհանրա-պէս «թռչուն» նշանակութիւնն ունեցած լինին։ Տէրվ. Նախալ. 108 վերինների հետ դնում է հնխ. vi, avi «թռչուն» բա-ռից։ Հիւնք. հաւ=լտ. avis, իսկ հաւա-լուսն=արաբ. հավսալէ «ստամոքս, խա-ծի»։ Meillet MSL 7, 162 և 8, 154 վերի ձևով՝ լտ. avis։ Bugge KZ 32, 14 լտ. pavus, pavo նոյնացնելով յն. ταώς հո-մանիշի հետ, իբր փոխառեալ բառ մեր-ժում է միացնել հաւ բառի հետ և ըն-դունում է վերի մեկնութիւնը։ Այսպէս նաև Müller WZKM 8, 282։ Petersson KZ 47, 249-50 հնխ. pōu, pou, pau «փոքր. 2. ձագուկ» արմատից. հմմտ. յն. πῶλος, «ձագ, քուռակ», սանս. po-tas «ձագ», յն. παίς լտ. puer «տղայ», լիթ. putytis «թռչունի ձագ», լեթթ. putns «թռչուն», հսլ. puta, putica «թռչուն»։ Այս մեկնութիւնը յիշում է նախորդի հետ (հնխ. auei-) Pokorny 2 75։
• ԳՒՌ.-Սչ. հաւ, Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավ. Տիգ. հmվ, Ագլ. Հճ. հօվ, Զթ. հօվ, հով, Սվեդ. հուվ, Մկ. Մրղ. Ոզմ. Ջղ. Սլմ. Վն. խավ. բոլորն էլ «ընտանի հաւր, poule». իսկ Տփ. հաւք, Ալշ. Մշ. հաֆք, Ոզմ։ խավք, Վն. խավֆք «թռչուն» (ընդհանրա-պէս)։ Նոր բառեր են հաւաբոյն, հաւագող, հաւռար. հաւախոր, հաւալոլոկ, հաւածոր. հաւականչ, հաւարած, հաւրես, հաւթռունք, հաւխօսոց, հաւկոյր, հաւնինջ, հաւձագ, հաւ-քուն, հաւքաշ, հաւօրէնք։
• , ու, ո հլ. «պապ, հօրը հայրը» Ել. ժ. 6, Ոսկ. մ. ա. 1, գ. 5, Եւս. քր. որից հա-ասկիզբն կամ սկզբնահաւ Փիլ. լին. Սարկ հանգ. նախահաւ Վրդն. պտմ. Ճառընտ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. auo-ձևից. ցեղա-կիցներն են լտ. avus «մեծ հայր, պապ, տիկ», գոթ. awō «մեծ մայր», հհիւս. afi «պապ», āi «պապի պապ», հիռլ. aue, haue. միռլ. óa, ua «թոռ», կապադովկ. avuka «մեծ հայր», լտ. avunculus, լիթ. avynas, հպրուս. awis, հսլ. uyi «մօրեղբայր». վերջին նշանակութեամբ են նաև անգսք. eam, հան-գըլ. eme, հֆրիզ. em, հբգ. ōheim, մբգ. oeheim, գերմ. Oheim, Ohm, հոլլ. oom որոնց նախնականն է ընդհ. գերմ. *awo -haimaz «նա՝ որ պապի տանն է բնակում». սրանից հետևում է որ հնխ. auo-բուն նշա-նակում էր «մօր կողմից պապ», կամիս. huhhaš «մեծ հայր»։ (Walde 78, Pokorny 1, 20, Ernout-Meillet 92, Kluge 355)։-Հիւբշ. 465։
• ՆՀԲ և Peterm. 26, 33 լտ. arus։ Lag. UIrgesch. 122 և Btrg. baktr. Lex 65 յն. πά́ππος «պապ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 38 կա՛մ յն. πάππος, լտ. papa, պրս. bāb (
• , ի-ա հլ. «ծայր, սկիզբ, սկզբնաւո-րութիւն» Խոր. Պիտ. որից հաւանալ «սկրզբ-նաւորիլ, սկսիլ» Թր. քեր. Սասն. 15. հաւիլ «սկսիլ» Շիր. 72. Պիտ. հաւումն «սկիզբ» Պիտ. հաւակ «սկիզբ, սկզբնապատճառ. ա-ռաջնորդ, հեղինակ» Պիտ. Տիմոթ. կուզ, էջ 144, 267. Կնիք հաւ. 343. դառնահաւ «սկրզ-բից դառն» Յիշատ. դեռահաւակ «նոր ոս-կըսած» Յհ. իմ. ատ. չարահաւ Եփր. համաբ. 252. չարահաւիլ (նորագիւտ բառ. չունին ՆՀԲ և ԱԲ) «վատ վարուիլ մէկի հետ». Ժող. է. 23 (Զի բազում անգամ չարահաւեսցի ընդ քեզ և ի նուագս բազումս չարչարեսցէ զսիրտ քո. յն. ὄτι πλειστάϰις πονηρεύσεταί σe...), նախահաւել Յհ. իմ. նախահաւակ Պիտ. հա-ւեղ «առաջին երկու վանկերը երկար և վեր-ջինը սուղ եռավանկ բառ» Մագ.։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. pau-«ծայր» ձե-ւից. հմմտ. յն. παύω «դադարեցնել», παύς-μαι «դադրիլ, հրաժարուիլ», ատտ. παῦλ︎ «դադար, հանգիստ, վերջ», παυσωλή «հան-գիստ», լտ. pausa «դադար, վերջ», pausare «դադար առնել, կանգնիլ», որոնք համար, ւում էին յունարէնից փոխառեալ. այժմ Meil-let Dict. étym. Lt 708-9 բնիկ է գտնում։ Boisacq յոյն բառի ծագումը անհայտ է թող-նում։ «Ծայր» գաղափարը կարելի է առնել թէ՛ «սկիզբ» և թէ «վերջ» իմաստով. այս-պէս՝ ծայր տալ «սկսիլ», ծայրը գալ «վեր-ջացնել». ծայրէ ի ծայր, ֆրանս. d'un bout ︎ l'autre, թրք. ujdan uja «սկզբից մինչև վերջը»։ Հայերէնի մէջ նոյն արմատը առ-նուած է «սկիզբ» իմաստով, յունարէնի մէջ «վերջ» իմաստով։-Աճ.
• ՆՀԲ նոյն է դնում հաւ «պապ» բառի հետ, իսկ հաւակ՝ լծ. աւագ, յն. ա՛ւքսօն, լտ. auctor։ Gosche 46 սանս. su, sī. զնդ. havafih, hāvani «նախապատրաս-տութիւն»։ Հիւնք. հաւ «պապ» բառից։ Ղափանցեան ЗВО 23, 351 զնդ. hav «ծնիլ» բայից։
ὅρνεον, ὁρνίθιον avis, avicula Ըստ ընդհանուր առման՝ կենդանի փետրաւոր՝ թեւաւոր, երկոտանի. թռչուն. ... Ըստ անդհանուր առմանս ասի,
Ամենայն հաւու թռչնոյ (այսինքն թռչականի)։ Յամենայն հաւուց թռչնոց։ Զամենայն հաւ սուրբ ուտիցէք։ Դիպեսցիս բունոյ հաւուց։ Ապրեսցիս իբրեւ զհաւ ի ծուղակաց։ Իբրեւ զհաւու թռուցելոյ յօդս։ Քաղցրաձայն հաւուց բարբառ հնչէր։ Յարիցեն ի ձայն հաւուն (յն. ճնճղկան)։ Առցեն երկուս հաւս կենդանիս, եւ սպանցեն զմի հաւն (յն. հաւիկ, կամ թռչնիկ. եւ այլն։)
Յաղթամարմինք հաւքն՝ փորն եւ թանձրն եւ սագն։ Վայրենի հաւուց ձագս եւ ձուս. (Փարպ.։)
ՀԱՒ. ὅρνις gallina. Ըստ մասնաւոր առման, որպէս Մարի. էգ հաւ ընտանի.
ՊԱՍԿԱԿԱՆ ՀԱՒ, որ եւ ըստ այլ ձ. ՊԱՐՍԿԱԿԱՆ ՀԱՒ. Կա՛մ է Հնդկահաւ, եգիպտահաւ, եւ կամ Սիրամարգ.
Ո՞ արդեօք ոչ առաւել սքանչասցի ընդ թռչնոց, եթէ զիարդ ի միոյ հատէ անեզական եւ անյարմար պասկական հաւն այն զբազմորակ փետուրս իւր ըստ իւրաքանչիւր մասին բերէ կենդանական. (Մագ. ՟Ծ՟Է։)
(լծ. լտ. ա՛ւուս ). πάππος avus. Նախահայր. պապ. հայր հօրն, կամ մօրն. յոգ՛՛. նախնիք.
Հայր ուրուք, եւ կամ հաւ, եւ հաւու հայր ... կամ հաւ առ ի հօրէ կամ ի մօրէ. (Պղատ. օրին. ՟Թ։)
Յակոբայ, եւ նորուն հօրն, կամ հաւուն երեւեցաւ յայտնապէս. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 7։)
Հարանց կամ հաւուց կամ նախնեաց։ Յառաջին հաւսն քո, եւ ի հաւուց հաւս. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 1։ ՟Գ. 5։)
Ի մայրենի հաւոյ իւրոյ Գնէլոյ գնունւոյ. (Խոր. ՟Գ. 23։)
Հաւքն մեր, եւ հաւք հարանց մերոց. (Եղիշ. ՟Բ։)
Վասն ոչ սկիզբն զառ ի մէնջն հաւացն կարգելոյ ազգի մարդկան։ Հաւ առնելով առաջիկայիցս իմոց բանից ի սիրելւոյն իմմէ. (Խոր. ՟Ա. 3. եւ 5։)
consent, persuasion;
*cf. Սանդ;
consenting, persuaded, convinced;
— գտանիլ ընդ, to consent, to assent;
ի — ածել, cf. Հաւանեցուցանեմ;
ի — գալ, cf. Հաւանիմ;
— հաճութեամբ, willingly, with pleasure;
—ք եւ հաւասարք, agreeing together, unanimous.
• (յետնաբար ի հլ.) «համորում. հա-ճութիւն» Ոսկ. Սեբեր. «միաբան, կամակից, հաւանոռ» Եոն. Ոսկ. լհ. ա. 42. որից հա-անիլ ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 23. հաւանեցուցանել ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 9. յհ. բ. 24 կամ հաւանել Ոսկ. ես. և եբր. հաւանագոյն Եզն. Ոսկ. մ. բ. 11. հաւանընկերք Ոսկ. եբր. 502. Վեցօր. 158. հաւանութիւն Գ. մակ. է. 2. եզն. ան-հաւան ՍԳր. Սեբեր. դիւրահաւան Յհ. գ. 19. Ոսկ. մ. ա. 4 և բ. կոր. դժուարահաւան Ոսկ. մ. բ. 11. յհ. ա. 25. միահաւան Բ. մկ. ժա-8. Բուզ. զուգահաւան Նար. յիշ. ինքնահաւան (նոր բառ)։
• ՆՀԲ «արմատն է այո՛, հա, թրք. էվ-վէթ «այո՛», լծ. ընդ. հաւատ, դաւան ևն»։ Տէրվ. Նախալ. 65 հնխ. av «յագիլ, հա-ճիլ, հաւանիլ» արմատից է դնում սանս. av, յն. ἀω «կշտանալ» և հյ. յագել, լա-գենալ, հաւանիլ, հաւատ, հաւաստիք։-Meillet MSL 8, 165 հաւան և հաստ դնում է հաւ «թռչուն» բառից, ինչպէս և ւն. ὄfομαι «հաւատալ, կարծել»՝ օίա-νός «թռչուն» բառից. հաւ բառի այս առումը Meillet հնդևրոպական է հա-մարում՝ կապելով հաւահմայութեան արուեստին։ Հիւբշ. 465 կեղծ է համա-րում այս մեկնութիւնը, որովհետև յն. ὄfομαι < *ὄfιοyομαι = լտ. omen (տե՛ս Solmsen, Studien zur lat. Lautge-schichte 93, Walde 539)։ Հիւնք. յա-ւանակ բառից է հանում հաւանակ և սրանից էլ հաւան։ Pedersen, Նպաստ 8 նոյն է դնում հաւատ բառի հետ։ Karst, Յուռառձան 421 հաւ-ան, հաւ-ատ և հաւ-աստի դնում է հաւ ընդհանուր ար-մատից, որ կցում է այո՛ և այս էլ թրք. evvet «այո՛» բառին։ Մառ տե՛ս հա-ւատ։
• ԳՒՌ.-Շմ. հավանիլ, Երև. հավանէլ, Ալշ. Մշ. Սչ. հավնել, Ննխ. հավնէլ, Ախց. Ասլ. Խրբ. Կր. Պլ. Ռ. Սեբ. Տփ. հավնիլ, Զթ. հավ-նըլ, Հմշ. հավնուշ, Ագլ. հվա՛նիլ «հաւանիլ», հօ՛վան «հաւան», Սվեդ. Տիգ. հmվնիլ, Հճ, հէվնել, Ալշ. Գոր. Ղրբ. հավան կէնալ, Սլմ. Վն. խավնել, Մկ. Ոզմ. խավնիլ, Մրղ. խավ-նէլ, Ջղ. խօվանել. -այս բոլորը նշանակում են «գեղեցիկ՝ վայելուչ գտնել, դուրը գալ». արևմտեան գրականը զանազանելով երկու ձևերը՝ գործածում է հաւանիլ «համաձայնիլ» և հաւնիլ «դուրը գալ»։
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց մևաւութեան) «սանդ» Վրք. հց. ա. 432. Ոս-կիփ. (ըստ ՆՀԲ Հին բռ. գրում է հայանակ, իբր թէ հաւանակ)։
• = Պհլ. hāvan, զնդ. [arabic word] hāvana, պրս. [arabic word] hāvan կամ ❇ havān, որից փոխառութեամբ արաբ. [arabic word] hā-vun, թրք. havan. բոլորն էլ «սանդ» նշա-նակութեամբ (Horn § 1089)։-Հիւբշ. 180։
• Ուղիղ մեկնեց նախ Justi, Zendso. 324 ա։ Lag. Arm. Stud. § 1270 իբռ զրադաշտական պաշտամունքի առար-կայ՝ Հայաստան մտած է համարում։
• ԳՒՌ.-Նոր փոխառութեամբ մտած է թուր-քերէնից. ինչ. Պլ. հավան, Երև. հավանգ ևն։
Խթան իշոյ, հաւանիցն հանդարտիցն հաւանական բարի շնորհքն. (Համամ առակ.։)
πειθώ, πεῖσις persuasio. եւ բայիւ πείθω, -ομαι persuadeo, -or. Հաւանութիւն. հաճութիւն. ուստի Ի ՀԱՒԱՆ ԱԾԵԼ՝ է Հաւանեցուցանել, հաճել, ամոքեզ, համոզել .... եւ Ի ՀԱՒԱՆ ԳԱԼ՝ է Հաւանիլ. հաճիլ.
Ածել ի հաւան զամենայն մարդիկ։ Կարեմք ի հաւան ածել զաստուած. (Ոսկ. մտթ.։ Ոսկ. փիլիպ. փիլիմ. եւ այլն։)
Բազում բարեխօսութեամբ ածէին ի հաւան զթագաւորն. (Եղիշ. ՟Ը։)
Անձա՞մբ կարիցէ ածել ի հաւան, թէ բարեկամօք։ Զիա՞րդ կարիցես ածել զքո տէրն ի հաւան. (Սեբեր. ՟Զ։)
Ի հաւան եկի զփակեալ մարգարէութիւնն բանալ։ Չկամի գալ ի հաւան, թէ մեղայ. (Ոսկ. ՟ա. թես. եւ Ոսկ. եբր. ՟Լ՟Ա։)
ՀԱՒԱՆ ի, ից. ա. πεπεισμένος, πισθείς persuasus. Հաւանօղ. միաբան. կամակից. ուստի եւ ՀԱՒԱՆ ԱՌՆԵԼ՝ է Հաւանեցուցանել. πείθω persuadeo. եւ ՀԱՒԱՆ ԼԻՆԵԼ՝ է Հաւանիլ. միաբանիլ. πείθομαι peruasus sum.
Ոչ հակառակ, այլ հաւան։ Միամիտ, հաւան, հլու, հնազանդ։ Առ ամենայն հրամանսն հաւան եւ հպատակք. (Յճխ.։)
Հաւա՞նք ինչ ընդ միմեանս էին, թէ հակառակք իրերաց. (Եզնիկ.։)
Իբրեւ ամոլք հաւանք եւ հաւասարք. (Եղիշ. ՟Ը։)
Հաւանս զնոսա ցուցանելով առաքելոցն, եւ ոչ դիմադարձս. (Տօնակ.։)
Առեալ զաշակերտսն իբր զբարեսէրս եւ զհաւանս հրամանաց քրիստոսի. (Կաղանկտ.։)
Արար հաւան եւ հնազանդ զամենայն ազգն. (Ուռհ.։)
Կեղծաւորութեամբ հաւան լինէին նմա. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 42։)
Ոչ իշխէր յանդիմանել զթագաւորն, այլ հաւան կայր կամաց նորա. (Մեսր. երէց.։)
Հաւան հաճութեամբ. իմա՛, հաւանողական, կամակար. (Լմբ. սղ.։)
ի, աց. Բառ ռմկ. cf. ԱՆԿԱՆ, եւ ՍԱՆԴ. ὅλμος mortarium. կամ որպէս Խնկաղաց. θυΐσκη mortariolum. որ ի Հին բռ. գրի Հայանակ. իբր հաւանակ. հավանիկ։
Ա՛ռ զշաքարն ապաշխարութեան, եւ զծաղիկ եղբայրսիրութեան, եւ լի՛ց ի հաւան ողորմութեան, եւ աղա՛ զինքն՝ ծունր ածելով. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Թ։ Ոսկիփոր.։)
Արար սողոմոն զթակոյկսն, զշիշն. եւ զհաւանսն զուտ ոսկի. (Ոսկիփոր.։)
equal, like, same, conformable;
straight, plain, even, level;
equal, companion;
pendant, fellow;
—, առ —, equally, alike, likewise, conformably, in the like manner;
— թղթոյն, copy, duplicate;
— գտանիլ, լինել, to equal, to match, to be on a par or level with;
to rank, to be at par;
— հրամանին առնուլ զկատարումն, to be executed according to orders or command;
զանձն — առնէր աստուծոյ, he made himself equal with God;
զօրութիւն եւ դաւ — են առաջն նորա, force or stratagem are the same to him.
• (յետնաբա՞ր ի, ի-ա հլ.) «հա-ւասար, նման, ընկեր, մէկ ձև ունեցող, ընդ-հանուր, հասարակաց» ՍԳր. Մծբ. Ոսկ. լհ, բ. 37. որից հաւասարել ՍԳր. Ագաթ. հաւա-սարորդ Եւս. պտմ. հաւասարութիւն ՍԳր. Եւս. պտմ. Կոչ. հաւասարագոյն Ագաթ. հա-ւասարակշիռ Վեցօր. համահաւասար Վրր. հց. զուգահաւասար Յհ. իմ. երև. երկնահա-ւաւսար Յաւսմ. հանդիսահաւասար Անան. եկեղ. հ-ի կրճատումով՝ մակաւասար Փիլ. Շիր. չաւասարիլ Վրք. հց. բ. 13.-միջին հյ. հաւսարակաց Կոստ. երզն. 78. նոր բառեր են հաւասարակշռութիւն, անհաւասարակըշ-ռութիւն ևն։
• = Պհլ. hāvsār (կամ hāvasār) բառից, որ ճիշտ հայերէնի պէս ունի կրկնակ «հաւա-սար» և «նման» նշանակութիւնները։ Ճիշտ հայերէնի պէս պահլաւերէն էլ ասւում է hav-sar nē 'ast «չիք հաւասար» (նմանը չկայ), Պհլ. բառը հին գրականութեան մէջ աւանդ-ուած չէր. պատկանում է հիւս. պհլ. բարբա-ռին և երևան եկաւ մանիքէական գրուած-ների մէջ՝ [hebrew word] hāvsar ձևով (տե՛ս Salemann Manichāische Stud. ЗАН հտ. 8 (1908), էջ 81)։ Կազմուած է *hāvat-«նոյն» (հմմտ. զնդ. havat-masō «նոյն մեծու-թեամբ») և sāra «գլուխ» բառերից. հմմտ. պրս. [arabic word] hamsər «համապատիւ, հա-սակակից»՝ կազմուած ham «նոյն» և sar «գլուխ» բառերից։
• ՆՀԲ իբր համ հասարակ, համասա-րաս, լծ. և արաբ. հաշիր, թրք. էջ «նը-ման» և յն. ϊσος, Հիւնք. պրս. hamsar «համապատիւ, հասակակից»։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Meillet WSL 14 479 և 17, 247։ Պհլ. բառին է կցում նաև Մառ (տե՛ս ЗAН 8, 81)։ Թիրեառեան Արիահայ բռ. 236 պրս. [arabic word] afsar «ընկեր, զովող»։
• ԳՒՌ.-Երև. Շմ. Տփ. հավասար, Ննխ. հա-վասար, հավսար, Ագլ. հվա՛սար, Տիգ. հm-վmսmր, Զթ. հավասօյ, հավասոր, Խրբ. Պլ. Սեբ. հաֆսար, Ալշ. Ախց. Կր. հաֆսար, Սլմ. խավասար, Մկ. խmվսար, Ջղ. խօվասար, Ոզմ. խովսար, Ակն. Ալշ. Մշ. հափսար։ Բա-յական ձևով Տփ. հավսըրվիլ, Ագլ. հվըսա՛-րիլ, Խրբ. Պլ. հաֆսըրիլ։ Նշանակում են «հարթ, տափակ, միապաղաղ» և «հարթուիլ, տափականալ, հաւասարուիլ, միապաղաղ ձև ստանալ»։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Եւդ. [arabic word] havsar ռհաասար» (Յուշարձան 329), Ակն. havsar «մէկ մեծութեամբ և իրար նման» (օր. պը-տուղները և կամ որևէ երկու ապրանք իրար հաւասար չեն. մէկը խոշոր է, մէկը փոքր է). ևես. bavsar evlemek «միախառնել, միաց-նել». օր. bir buγdaydan, bir čavdardan qat da havsar eyle «մէկ ցորենից, մէկ էլ հաճարից խառնիր և հաւասարի՛ր, միառոո՛ւ» (տե՛ս Բիւր. 1898, 713)։
Զհաւասար թագաւորութեանս իմոյ զսեթեր. (Եսթ. ՟Ժ՟Զ. 13։)
ἵσος aequalis, par κοινωνός particeps, consors κοινός communis παραπλήσιος proximus եւ այլն. (իբր համ հասարակ, կամ համասարաս. լծ. եւ արաբ. հազիր. թ. էզ. յն. ի՛սօս ) Զուգաչափ, դուգակշիռ. զոյգ. հասարակորդ. հաղորդ. ընկեր. յարմար. համանման. միօրինակ. հասարակաց. հաւսար.
Թէ յաւելու ի հաւասարսն այլ եւս հաւասարս, լինին ամենեքեան հաւասարք. եւ թէ պակասէ ի հաւասարէն հաւասար, որ մնայ՝ հաւասարք են. (Եւկղիդ.։)
Ոչ որպէս հաւասար ի հաւասարի եղեալ ի մարմնին, այլ տէր առնլով զծառայի զկերպարան. (Աթ. ՟Ը։)
Գիտեմ թէ դատաստան հաւասարացն է. (Վանակ. յոբ.։)
Յորժամ հաւասարաւ զհաւասարն ցուցանեմք, յայնժամ յարացոյց կոչի. (Անյաղթ պորփ.։)
Վասն հաւասար գթոյն. իմա՛, հասարակաց։
Ելեալ արտաքս ի հաւասար միաբանութենէս. (Եղիշ. ՟Ը։)
Ամենայն որ ինչ ըստ աստուածութեանն է, հաւասար է սուրբ երրորդութեանն (այսինքն հասարակ է երից անձանց). (Գէ. ես.։)
Դու մարդ հաւասար իմ. յն. համաշունչ. (Սղ. ՟Ծ՟Դ. 14։)
Իմ հաւասար է, եւ ձեր գործակից. յն. հաղորդ. (՟Բ. Կոր. ՟Բ. 23։)
Ոչ համարէի լինել հաւասար շանց. յն. արժանի, իբր զուգապատիւ. (Յոբ. ՟Լ. 1։)
Հաւասար է այս բանին տեառն մերոյ. այսինքն յար եւ նման. (Մծբ. ՟Է։)
ՀԱՒԱՍԱՐ. նխ. ἵσον aequale, aeque. Հանգէտ. հանգոյն. նման. ըստ չափոյ. յար եւ նման. ըստ. ոչինչ ընդհատ. զոյգ ընդ.
Չափեաց հաւասար ձողոյն։ Հաւասար եղբարցն իմոց պատրաստեալ ունիմ. (Եզեկ. խ. 5=9։ ՟Բ. Մակ. ՟Է. 37։)
Եգիպտացիք թուեն հաւասար մովսէսի. (Խոր. ՟Ա. 6։)
Ընտանենայ հաւասար այսմ եւ արմաւենիս. (Պիտ.։)
Պահեաց ի կերակրոցն հ դասու արդարոցն գնդի։ Թէ մաքրեմք հաւասար առաջնոցն զանձինս։ Հաւասար մեզ ամբողջ հաւատան. (Լմբ.։)
Եւ գործն հաւասար հրամանին առնոյր զկատարումն. (Խոր. ՟Ա. 15։)
ՀԱՒԱՍԱՐ. ՀԱՒԱՍԱՐՆ. գ. ἵσον aequale, exemplar, pagina. իտ. copia. Յարեւնման օրինակ. պատճէն գաղափարեալ.
Ի մերոց պատճենից առեալ զհաւասարն. (Պրպմ. ձ։)
Զհաւասար թղթոյն կամ թղթոցն դնել ի դիւանի. (Խոր. ՟Բ. 30։ ՟Գ. 48։)
Յափշտակեցաւ եւ գրեան.. չունելով զհաւասարն. (Լմբ. յիշ.։)
ՀԱՒԱՍԱՐ, կամ ԱՌ ՀԱՒԱՍԱՐ. մ. ἵσως, ὀμοῦ aequaliter, aeque, simul. Հաւասարապէս. միօրինակ. անխտիր. առ հասարակ. միանգամայն. ի միասին. զուգապէս.
Հաւասար երկոքեանն հրապարակախօս լինէին։ Հաւասար բաշխեաց, կամ ետ. (Ոսկ. յհ.։)
Զամենեսեան հաւասար պատուեցէք. (Սարգ. ՟ա. պետր. ՟Ե։)
Ամենեցուն զձիրն հաւասար ընձեռէ։ Անզգամին եւ իմաստնոյն հաւասար հանդիպի. (Լմբ. ստիպ. եւ Լմբ. ժղ.։)
Այս կենացս ճանապարհն՝ ասէ, առ հաւասար զամենայն ի մի տեղ ասէ. (Լմբ. ժղ.։)
this, that, be, self, the same;
զսոյն հետայն, cf. Այսուհետեւ, cf. Յայսմ հետէ;
զ— հետայն, afterwards, soon, shortly, directly;
ի —, immediately;
սմին իրի or վասն, for this reason.
• (հուոմւում է սորին, սմին, սովին կամ սովիմբ, սոքին, սոցին, սոցուն կամ սոցունց, սոքիմբք, սոքումբք կամ սովիմբք) «նոյն այս, էլի այս» Եւս. քր. Խոր. Եղիշ. որից սոյնպէս ՍԳր. սոյն օրին «այսօր իսկ» Հռութ. գ. 18. սոյն օրինակ Գ. մկ. զ. 24. Եւս. քր. և պտմ. Ագաթ. Բուզ. զսոյն հետայն Նիւս. բն. Դիոն. ածաւ.։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ին մաս-նիկով՝ սա դերանունից, որ այստեղ երևան է գալիս իր նախնական սո-<հնխ. և'σ ձև ւով. կազմութեան և գործածութեան մասին տե՛ս ինչ որ ասուած է դոյն բառի տակ։
դերան. ա. αὑτός, αὑτή ipse, ipsa, idem եւ այլն. որ եւ Դոյն կամ Նոյն ոք եւ ինչ. Այս. իբր առաւել մերձաւոր ընդ նախընթաց բանս.
Առաւել քան զսոյնս։ Սովին հաւատովք։ Հայր սորուն սողովմոնի։ Ասէ սովիմբ մարգարէիւ. (Եղիշ.։ Նար. երգ.։)
Զսոյն զայս առնէ (այսինքն վասն սորին առն)։ Զսմին աւուրբք (այսինքն յաւուրս յայսոսիկ)։ Առ սոյնս եւ զայլոցն. (Նանայ.։ Խոր. ՟Բ։ 25։ Եւս. քր. ՟Ա։)
Սոյն գունակի (այսինքն սոյնպէս) իմացարուք եւ զայլ եւս բազմազան առաքինութիւն նորա. (Ստեփ. սեւան.։)
ԶՍՈՅՆ ՀԵՏԱՅՆ. ա.մ. ἐξῆς, τὰ ἐξῆς deinceps, ex ordine, quae sequuntur. Այսուհետեւ. յայսմ ետէ. ըստ սմանէ. յառաջիկայս. չառաջիկայ. հետագայ. մոտաւոր. ի մօտոյ. կարգաւ. Զսոյն հետայն է ասել։ Զսոյն հետայն սահմանեսցուք։ Զսոյնս հետայն ճառելով։ Գտցէ զսոյն հետայն մերձ. (Նիւս. բն. ՟Բ։ Դիոն. ածայ.։ Մաքս. ի դիոն.։)
ՍՄԻՆ ԻՐԻ ՍՄԻՆ ՎԱՍՆ մ. Վասն սորին իրի. վասն այսորիկ.
Սմին իրի ասէ. (Ոսկ.։ եւ Սարգ. ստէպ։)
Սմին վասն ոչ տայ նոցա վիճակ, զի տէր է բաժին նոցա. (Նախ. թուոց.։)
Սմին վասն պատժեաց զնոսա։ Սմին վասն ասէ. (Ոսկ. գծ. ստէպ։)
ՍՈՅՆՕՐԻՆ. մ. σήνμερον hodie. Այսօր, ի սմին աւուր.
Ոչ դադարէ այրն, թէ ոչ կատարէ (կամ եթէ ոչ կատարեսցէ) սոյնօրին զբանն. (Հռութ. ՟Գ. 18։ 4)
mourning;
grief, sorrow, affliction, weeping, sadness;
աւուրք սգոյ, time of mourning;
հանդերձ սգոյ, mourning clothes;
— առնուլ, ունել, to go into mourning, to wear mourning, cf. Սգամ;
to be sunk in grief, to be desolate, afflicted;
ի — մտանել, լինել, նստիլ, to be in mourning;
— զգենուլ, to put on mourning, to be clad in mourning;
թողուլ զ—, to leave off mourning, to go out of mourning;
— առնուլ ի վերայ ուրուք, to mourn for, to weep over, to bewail;
ի — համակեալ կալ ընդ, to be inconsolable for;
ի — դառնութեան ընկղմեալ կայր, he gave himself up to bitter grief;
cf. Ընկղմիմ.
• , ռ հլ. «սուգ» ՍԳր. Եփր. բ. Կոր. Եղիշ. որից սգալ ՍԳր. Եփր. մն. և թգ. Ոսկ. ես. սգաւոր Ես. կա. 2. Ել. լգ. 4. Մտթ. է. 4. որումն Յուդթ. ժզ. 21. սգաւրութիւն Եփր. օրին. սգազգած Վեցօր. մեծասուգ Պիտ. ևն։ Նոր բառեր են սգակիր, սգահանդէս, սգատխուր, սգերթ, սգազգեստ, սգահար սգալի, ևն։ Գրուած է նաև զգալ. ինչ. Յայսմ. փետր. 29, մրտ. 1, մայ. 15 (էջ 528 ա, 533 ա, 748 ա), որի համար հմմտ. տակը Ննխ. զուք «սուր».
• = Պհլ. *sūg հոմանիշ ձևից, որ աւան-դուած չէ. կայ միայն պրս. ❇ sōg, sōk (արդի հնչումով sūg) «սուգ, տխրութիւն», ❇ sogvar «սգաւոր», սանս. çōkā-«խարոյկ, բոց, չարչարանք, ցաւ, վիշտ, սուգ», զնդ. -saoka «խարոյկ», որոնք սա-կայն ենթադրում են պլհ. *sōk։ Այս ձևը պի-տի տար հայ. *սոյկ կամ *սոկ, ուստի պէտք է կարծել որ բառիս մօտ կար նաև գւռ. պհլ. *sug ձևը։-Յիշեալ բառերը ծագում են հնխ. k'euq-«լուսաւորել, պայծառ, սպիտակ լի-նել, կրակով շիկացնել» արմատից, որից հմմտ. նաև սանս. çočiti «փայլիլ, այրել, ցաւիլ, սգալ», զնդ. saoč̌ant-«հրավառ», պրս. sōxtan «այրել», հրմ. soz «այրի՛ր» ևն (Pokorny 1, 378, Horn § 756)։ «Այրել» և «սուռ» իմաստների զարգացման համար հմմտ. ռուս. горeть «այրիլ» և rope «վիշտ, տառապանք, ափսոս» (Berneker 333)։ Բը-նիկ հայերէն նոյն արմատից պիտի ունենա-յինք *սուք կամ *սոյք։
• Հներից Շնորհ. մտթ. էջ 90 հանում է զգալ բառից. «Սգոյդ անուն յայտնի ունի զտեսութիւն ասացելոցս. սուգ ա-սի վասն զգալոյ զիրս՝ զոր երբեմն յան-զգայութեան գոլով ո՛չ զգայր»։ Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, որ համեմատում է պրս. սուկ, սուք ձևերի հետ։ Brosset JAs 1834, 369 ևն սանս. cuč և վրաց. ծուխի «սուգ, տխրութիւն», ՆՀԲ պրս. ձևև հետ։ Windisch. էջ 7 սանս, cōka-Bottich. ZDMG 1850, 361 սանս. cōka, թերևս նաև զնդ. saoka «հաճոյք»։ Նոր-
• նը, Arica 74, 207 սանս. çōka, պրս. sōk, յն. ϰυϰαν «խառնել». բոլորի ար-մատը դնում է çuč։ Lag. Urgesch. 339 և Müller SWAW 38 576 սանս. և պրս. ձևեռո։ Lag. Beitr. bktr. Lex. 21 նաև զնդ. saoka «հրդեհ»։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 254 դնում է բնիկ հայ բառ։ Bar-tbolomae Stud. 2, 17 և Meillet MSL 7, 58 համարում են իրանեան փոխա-ռութիւն. իսկ Հիւբշ. Arm. Gram. 491 առարկելով որ այս պարագային *սոյկ, սոկ ձևը պիտի ունենայինք, համա-րում է բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'uko'-ձևից։ Սակայն ինքն էլ է կասկածում թէ հնխ. k կարո՞ղ էր տալ հյ'. գ։ Սրա վրայ աւելացնենք նաև բառի նշանա-կութիւնը, որ արիական մասնաւորում է. բուն նախնական իմաստը, որ է «այ-րել», չկայ հայերէնի մէջ։ Karst, Յու-շարձան 407 սումեր. sig «ցաւալի, վիշտ», 424 չաղաթ. sagu «սուգ», sā gun «տխուր», ույգուր. sakinmak «ցա-ւիլ, հոգալ»։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մրղ. Մշ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Տիգ. Տփ. սուք, Մկ. Վն. սուք1, Ասլ. սիւք, սիւ*, Ագլ. սէօգ՝, Ննխ. զուք. թրքախօս հայերից՝ Ատն. սուք։ Նոր բառեր են սգանց, սգատուն, սգա-տէր, սգում, սգահանիկ, սգւորիլ։ Հետաքըր-քըրական են Շմ. սուքօօր և Տփ. սքուր, սքվուր «սգաւոր»։ Սչ. ունի սքավօր բառը, բայց չը-գիտէ սուգ արմատը։
Նոյն եւ պ. սուք, սուկ. πένθος, luctus. Տխրութիւն ներքին եւ արտաքին. արտաքին նշանակք ներքին ցաւոյ. կոծ ողբումն. լալիւն. աշխար. եաս.
Արար հօր իւրում սուգ զեօթն օր։ Սուգ մեծ է եգիպտացւոց։ Տուն սգոյ։ Աւուրք սգոյ։ Դարձոյց զսուգ իմ յուրախութիւն։ Ի սուգ եւ ի տառապանս նստին։ նստէր ի սուգ ամենայն իսրայէլ։ Տակաւին ի ձեռս իւրեանց ունէին զսուգս իւրեանց։ Իջից ես սովին սգով առ որդի իմ ի դժոխս. եւ այլն։
Յանմխիթար սուգ լինէին ամենեքեան։ Սգոյ հանդերձ ադանի. (Եղիշ. ՟Գ. ՟Ը։)
Սիրովն զոր ունիք դուք առ մեզ՝ իմերում սգի նստիք դուք։ Ով ապաշխարութիւն պատուական եւ բարի, որ ի սգի ուրախութեան լինիս մայր։ Ամենեւին տարաժամ ի սգի երկրաչափութիւն, եւ ի գիներբուս արտասուք. (Եփր. ՟բ. կոր.։ Բրս. ապաշխ.։ Առ որս. ՟Ա։ Իսկ. Յհ. ՟Ա. 15.)
Զինչ ողբալի քան զայս, եւ սուգ. իմա, սգալի, արժանի սգոյ։
little;
brief, short, succinct, concise;
*dear, high-priced;
short;
"an Armenian note;
— ինչ, իմն or մի, a little, cf. Փոքր ինչ, cf. Խուն մի, cf. Սակաւ մի;
— ինչ յառաջ, some time before;
— ինչ կանխագոյն, a little before;
— ինչ զկնի, some time after;
յաւելից այլ եւս — ինչ, one word more;
ի — բանս, — բանիւ, in few words;
— իշխանութիւն, իշխանք, cf. Սակաւապետութիւն."
• (ի հլ. յետնաբար) «քիչ. համառօտ. կարճ» Ոսկ. մ. բ. 15. Եփր. դատաստ. Խոր. Փիլ. «թանկագին» Ճառընտ. որից ունինք սուղ ինչ կամ սուղ մի «մի քիչ» Խոր. Պիտ. Մագ. սուղական «պարզական» (տպագիրն ունի հակառակ ձեռագրին սուզական) Եզն. սուղասակաւ Եւս. պտմ. (որ Վարռանեան ՀԱ 1914, 643 սրբագրում է սուղ սակաւ), սուղմասնեայ (նորագիւտ բառ) Պտրգ. 248. նղագոյն Պիտ. Բրս. հց. սղանալ «բարակիլ, կարճանալ» Երզն. քր. սղավաճառ «թանկ գնով ծախող» Ոսկիփ. սղութիւն Կիր. Յայսմ. սղագիր, սղագրական, սղագրութիւն (նոր բառեր). առանձին տե՛ս նաև սղոց։
• ՆՀԲ «յորմէ յն. φιλος, լտ. pusillus «սուղ»։ Հիւնք. սողուն բառից։ Patru-bány SA 1, 196 յն. ϰόλος «խորտա-կուած»։ Meillet MSL 1I. 399 կցում է սանս. çárita-, çrnāti «խորտակել», çir-ná-«խորտակեալ», յն. ϰαω (έϰ-λασσα) «խորտակել, ճիւղերը կոտրատել». ϰόλος, ϰολοβός «խորտակեա,, կտրտած», յետնաբար «կարճ, փոքր, ցած». ϰολάζω «պակասեցնել, ծառերը կտրատել, ա-ւելին յապաւելով ճիշտ չափին բերել», ϰολούω «լապաւել, կտրել, կարճացնել» բառերին։ "Բայց Walde 131 և 166 եր-կուսը իրարից բաժանելով՝ սանս. ձե-ւերը դնում է հնխ. k'er-արմատից, իսկ յն. ձևերը հնխ. qolā-արմատից. երկուսն էլ անյարմար հյ. սուղ բառին)։ Անդրիկեան, Բազմ. 1903, 367 սէր բառի հետ=լտ. carus, որ նշանակում է «սէր» և «թանկ»։ Karst, Յուշարձան 407 սու-մեր. sila «կտրել»։
• ԳՒՌ.-Զթ. Խրբ. ՀՃ. Պլ. Սեբ. Տիգ. սուղ. Ասլ. սիւղ, Սվեդ. սէօղ, բոլորն էլ «թանկ» նշանակութեամբ. որից սուղնալ, սուղզնել, սուղնոց, սուղծախ։
Մինչեւ յարիւնն զաքարիայ եւ այլն. Յետ սղի (գրի). հայր մեր՝ որ յերկինս ... յետ սղի եւ այլն. (Կիւրղ. ղկ.։)
Եւ իբր ռմկ. Սուղ, այսինքն թանկագին.
Սեղան հոգեւոր, բաժակ իմանալի, ո՛չ սղիւ վաճառի, այլ ձրի պարգեւի. (Ճ. ՟Ը.։)
(յորմէ յն. փսիլօ՛ս. լտ. փուսիլլուս. ψιλός pusillus, paulus, paululus βραχύς, μικρός brevis, parvus. Նուազ. սակաւ. դուզնաքեայ. փոքրիկ. կարճ, համառօտ. ամփոփ. նուրբ. բարակ. լերկ. Քիչ.
Խնդութիւնն չէր սու՛ղ չար քան զտրտմութիւնն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 15։)
Անցեալքն յասացելոցս ցուցան՝ բաց ի սղից. (Պղատ. տիմ.։)
Սուղ բանիւք՝ քարոզէր զմեծամեծսն աստուծոյ. (Բրս. ղկ.։)
Ժամանակ մահկանացուացս սուղ եւ անյայտ։ Սուղ ինչ գլուխս յինքենէ ի կանոնս ժողովոյն յաւելու. (Խոր. ՟Ա. 6։ ՟Բ. 87։)
Սուղ է ժամանակ վաստակոյս ճգնութեանց, եւ յաւիտեանս յաւիտենիցէ դրախտին փափկութեան հանգիստն. (Եփր. դատաստ.։)
ՍՈՒՂ. βραχύς brevis. Ըստ քերականաց եւ տաղաչափից, նուազ կամ կարճ ամանակաւ. աղօտ. (հակակայ երկարի).
Ամանակք երկու, երկար, սուղ։ Ձայնաւորացն երկայնք են երկու. է՛, ո՛վ. եւ սուղք են երեք, ե, ո, ւ։ Յաղագս սուղ վանդի. սուղ փաղառութիւն լինի եւ այլն. (Թր. քեր.։)
Բան ստորաչափի փաղառութեամբ՝ սղիւ եւ երկարաւ. (Արիստ. քանակ.։)
ՍՈՒՂ ԻՆՉ. ՍՈՒՂ ԻՄՆ. ՍՈՒՂ մԻ. մ. Փոքր ինչ. սակաւ մի. խուն մի. քիչ մը.
Ծանեաւ սուղ իմն. (Մագ. ՟Ե։)
Ամենայն մարմին խոտ է, եւ այսու կենօքս դալար սուղ մի. (Վրդն. սղ.։)
ὁλιγαρχία . Սսակաւապետութիւն կամ տնտեսութիւն սուղ իշխանաց.
Արիագոյն (այսինքն լաւագոյն) ասես լինել զքաղաքն ի սուղ իշխանաց։ Ի սուղ իշխանաց ասեմ։ Սուղ ինչ իշխանութիւն եւ այլն. (Պղատ. օրին. ՟Դ։)
Եւ այսոքիկ մինչդեռ տակաւին քաղաքս հրապարակակալութեամբ էր. իսկ յորժամ եղեւ սուղ իշխանութիւն, հրամայեցի ածել. եւ այլն. (Պղատ. սոկր.։)
little;
— մի, a little.
• «քիչ, սակաւ». գաւառական ձևն է խուն բառի. հմմտ. խարիսխ=սարիսխ. տե՛ս խուն։-Աճ.
• Müller sWAw яя (1875) էջ 15 սուն, սին (քիչ) կցում է սանս. çտya «դա-
• տարկ», յն. ϰενεος «պարապ» բառերին։ Նոյնը կրկնում է Pokorny 1, 365։
• «տասր». այս ձևով և նշանակու-թեամբ մտնում է տասնաւոր թուականների ծայրը. ինչ. երեսուն, քառասուն, յիսուն ևն։
• =Բնիկ հայ բառ, հնխ. k'ontə, k'ontə, k'omtə նախաձևից, որից ունինք յատկապէս յն. -ϰοντα (ինչ. τρια-ϰοντα, τετταρά-ϰηντα ևն). միւսներն ունին լտ. -ginta, սանս. -çat, զնդ. -sat, հիռլ. -cha, -ga, -ca ևն։-Հիւբշ. 491։
Արմատ Սնանելոյ, եւ բառիցս Կաթնասուն, Ճգնասուն եւ այլն. իբր Սնեալ. Նոյն ընդ Սան. զաւաակ.
Է՛ զի սնոյ տէրն եւ սեղեխն ի միմեանց մեռանին. (Յճխ. ՟Ը. ըստ Լեհ.։)
ՍՈՒՆ ՍՈՒՆ ՄԻ. Դոյզն. դուն ինչ. խուն մի. զի ի Հին բռ. գրի.
Եւ (Նար. մծբ. ձ.)
Սոքին ոչ սուն մի (տպ. խուն մի) ստորագրին, քան եթէ մեծապանծ պարծանօք ի լոյս ներբողին։
sword, glaive, sabre, falchion, blade, brand;
— միասայրի, backsword;
— սուին, side arms, edge or steel weapons;
— աղուեսու, erysimum, hedge-mustard;
կամար —ի, sword-bolt;
ժապաւէն —ի, sword-knot;
յարդարիչ —ի, sword-cutle;
հարուած —ի, sword-thrust;
մերկանալ զ—, to draw one's sword;
կռուել —աւ, to fight with swords;
ի սայր —ի, at the sword's point;
—ի ձեռին, sword in hand;
cf. Մէջ;
cf. Սուր.
• , ի-ա հլ. «սուր, թուր» ՍԳր. Բուզ. որից սուսերաձիգ Դատ. ի. 25, 35, Դ. թագ. գ. 26. սուսերամերկ ՍԳը. սուսերաւոր Ա. մնաց. իա. 5. Երգ. գ. 8. Եզեկ. լը. 4. սուսերահար Խոր. սուսերակիր Վրք. հց. ևն։
• = Ասոր. [syriac word] safsē̄rā «սուր» բա-ռից. այս էլ փոխառեալ է յն. σαμφήρα ձևի միջնորդութեամբ պհլ. [arabic word] safšē̄r կամ ❇ šamšēr>պրս. [arabic word] simšir. šamsēr «թուր» բառից. af>ու ձայ-նափոխութեան համար հմմտ. մանուշակ> պհլ. manafšak՝ նոյն նշ.-Հիւբշ. 316։
• ՆՀԲ նոյն ընդ սուր։ Böttich. Horae aram. 48, 177 և ZDMG 1850 361 ա-սոր. պրս. և յն. ձևերի հետ է համեմա-տում։ Müller SWAW 38, 576 և 593 պրս. šamšēr։ Lag. Ges. Abhd. 72 միայն ասորի ձևն է ընդունում, իսկ Arm. Stud. § 2030 սխալ է գտնում կցել պրս. և յն. ձևերին։ Հիւնք. սայր բառից։ Patrubány SA 2, 14 և ՀԱ 1907, 17 իբր կրկնական սուր+ոեր. որի մէջ *սեր<հնխ. k'eru «սուր, թուր». հմմտ. սանս. çaru, գոթ. hairus «թուր»։
Գեղարդն կամ սուսեր։ Զսուսեր իմ եւ զկազմած իմ ոչ առի։ Ահա սուսերն դողիադու։ Շողիւն սուսերաց.եւ այլն։
Սուսեր ընդ մէջ, թուր զգոտւոյ։ Սուսեր ընդ մէջ ածեալ նստէր յատենին։ Արք կորովք էին յաղեղն եւ ի սուսեր. (Բուզ. ՟Ղ. 8։ Եղիշ. ՟Ը։ Խոր. ՟Ա. 10։)
Ի ՍՈՒՐ ՍՈՒՍԵՐԻ, կամ ՍՐՈՎ ՍՈՒՍԵՐԻ. կամ Ի ՍԱՅՐ ՍՈՒՍԵՐԻ, որ յայլ լեզուս ասի, ի բերան սրոյ։ cf. ՍՈՒՐ, եւ cf. ՍԱՅՐ։
Սուսեր աղուեսու, կամ աղուեսու սուսեր. Անուն խոտոյ։ (Գաղիան.։)
false, untrue, lying, deceitful, fallacious;
falsehood, untruth, story, lie, fib;
falsely;
թեթեւ —, white lie;
innocent falsehood;
— երդումն, perjury, false oath;
— վկայ, false witness;
— քրիստոսք, false christs, antichrists;
ամենեւին —, absolutely false;
— խօսել, ասել, to tell untruths, to lie;
— առնել or ի — հանել, to contradict most flatly, to give the lie to, to shew the falsehood of, to deny, to gainsay, cf. Ստացուցանեմ;
ի — հանել զկայսրն, to deny the accusation made before the emperor;
եդաք — զյոյսն մեր, we trusted in lies.
• , ո հլ. (յետնաբար նաև ի հլ. «ո՛չ-ճշմարիտ, կեղծ» ՍԳր. Եփր. ծն. Եղիշ. Փարպ. «ստութիւն» Սղ. ե. 7. «սուտ տեղը» Ես. իը. 15. Փարպ. որից ստել «սուտ խօ-սիլ» ՍԳր. սուտակ «ստախօս, ստող» Բուզ. գ. 5. սուտակասպաս «կեղծաւոր, շողոքորթ» ՍԳր. Ոսկ. եփես. սուտակասպասութիւն Ոսկ. բ. կոր. և մ. ա. 10, գ. 8. Եւս. պտմ. (գրու-ած սուտապասութիւն Տիմոթ. կուզ. էջ 256). սուտերդմնութիւն Բուզ. սուտապատում կամ ստապատում Ագաթ. Կորիւն. սուտքրիստոս ՍԳր. ստաբան Ա. տիմ. դ. 2. ստագիր Վե-սօր. ստադատ Բուզ. ստախօս իմ. ա. 11 Եփր. ծն. անսուտ Տիտ. ա. 2. Ագաթ. հա-նաաազասուտ Տիտ. ա. 2. Ոսկ. տիտ. եր-դըմնասուտ Յճխ. չսուտ Մեկն. ղկ. բանսուտ Յհ. ևթ. կրկնութեամբ՝ սուտմուտ Կոչ. 325 և սաստկական նախամասնիկով՝ սափասուտ Եզն. (տե՛ս առանձին)։
• = Բնիկ հայ բառ, հնխ. psudo-ձևիզ. սրանից է նաև յն. φεῦδος «սուտ, ստախօ-սութիւն, խաբէութիւն», φευδής «սուտ», φεύδω, φεύδομϰι «ստել, խաբել», φսδρός «ստախօս» (Boisacq 1075). հնխ. ps-նա-խաձայն խմբի մէջ p ըստ օրինի ընկած, բայց իր միջոցով s անկորուստ պահուած է։ Ուրիշ լեզուի մէջ այս արմատը չէ պահուած։
• ՆՀԲ ստոյգ բառի հակառակն է. սրա-նից յն. φευδής Տէրվ. Altarm. 6 և Նա-խալ. 115 յունարէնի հետ հնխ. spud արմատից։ Վերի ձևով մեկնեց Bugge KZ 32, 25 (կրկնում է Brugmann Grdr. 2 1, 511), որ չի ընդունում Հիւբշ. 492, առարկելով թէ այսպիսի ձայնա-փոխութեան ուրիշ օրինակ չկայ։ Հիւնք սուտ հանում է ստուեր բառից, իսկ սուտակասպաս դնում է սուտան «ռա-րը»+յն. ἀσπαζομαι «ողջունել, մեծա-րել»։ Վերի մեկնութիւնը հաստատում է
• osthoff SA 2, 49-53, Parerga 1, 233։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 150 մերժում է յն. φευϑομαι և կցում է հսլ. suji, սանս. çūnуá «դատարկ» բառերին։ Meillet MSI 22, 61 վերի ձևով։ Պատահական նմանութիւն ունի կաբարդին. փցր «սուտ»։-Canini, Et. étym. 166 սուտ-մատուտակ բառի մէջ՝ սուտ դնում է= սանս. sudha «հիւթ»։
• ԳՒՌ.-Ախց. Կր. Շմ. Ջղ. Վն. Տփ. սուտ, Երև. սուտ, սութ, Ալշ. Զթ. Խրբ. Հճ. Հմշ, Մշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Տիգ. սուդ, Մկ. Մրղ. Սլմ. սութ, Սվեդ. սէօդ, Ակն սիւդ, Ասլ. սիւդ, սիւ*, Ագլ. Գոր. Ղրբ. սօտ. թրքախօս հայերից՝ էնկ. սուդ «սուտ», սուդդան «սուտ, ստօրէն» (տճկ. -dan բացառականի մասնիկով. Բիւր. 1898, 865)։ Նոր բառեր են սուտանց, սուտասան, սուտասիկ, սուտ. զրոյց, սուտլացուկ, սուտլիկ, սուտխաբան, սուտխօսան, սուտկալ, սուտմանց, սուտմէն, սուտմտայ, սուտուփուտ, ստիլ, ստլիկ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სუტი սուտի «սուտ, лож-ныи» (Չուբինով 1202).-բայց պատահա-կան պէտք է համարել լազ. ցուդ «ստել, խաբել», մցուդի «խաբել», ցուդի «սուտ, ի զուր», ցուդոբա «ստութիւն, կեղծիք», մըտ-ցուդի «խաբեբայ», որոնց դէմ նշանակու-թեան տարբերութեամբ՝ թուշ. ցուդաթ «ծոյլ, անգործ, վրաց. ցուդի «վատ, անօգուտ, պարապ», ցուդի կացի «պարապ մարդ», ցուդադ «պարապ, անգործ»։
յորմէ յն. փսէւտիս։ ψευδής, ψευστής falsus, fallax, mendax . Ներհակն ձայնիս Ստոյգ. ոչ ճշմարիտ. հակառակն ճշմարտութեան. անիրաւ. խարդախ. կեղծ. մոլոր. նենգաւոր. խաբեբայ. անհաւատարիմ. սնոտի. ստախօս ոք, եւ անհիմն կամ զուր բան.
Ամենայն մարդ սուտ է։ Լաւ է աղքատ արդար քան զմեծատուն սուտ։ Սուտ են որդիք մարդկան։ Վկայ սուտ։ Ոգի սուտ։ Շրթունք սուտք։ Լեզու սուտ։ Սուտ է ձի ի փրկութեան իւրում. եւ այլն։ Կամ Բան սուտ։ Տեսիլս սուտս։ Մի վկայեր զընկերէ քումմէ վկայութիւն սուտ. եւ այլն։
Սուտ մարդ ոչինչ երկնչի ի ստել. (Եփր. համաբ.։)
Ի ձեռն սուտ երիցանց։ Սուտ են յամենայնի։ Առ աստուած իւր սուտ գտաւ։ Սուտ չեն մեր սպասաւորքս։ Ոչ հաւատային սուտ թողութեանն. (Եղիշ.։)
Եթէ ոչ եւ միտք քո աղօթեսցեն ընդ մարմնոյդ, սուտ է վաստակ քո. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Եթէ մինն շինեսցէ, եւ միւսն քակեսցէ, զինչ լինիցի. բայց միայն աշխատութիւն սուտ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ձ.) (տպ. զուր)։
Երբեմն ի ճշմարտէն, եւ երբեմն ի ստէն. (Խոր. ՟Ա. 5։)
Մեղադրէր իբր ստի եւ պատրողի։ Զստոց յայտ առնէ, զի յանձն առնուն, եւ ոչ առնեն. (Մխ. առակ.։ Բան ճշմարտիցն, եւ ստիցն. Մխ. երեմ.։)
Վկայ կոչել ի վերայ ստի զաստուած անարժանագոյն պղծութիւն է։ Երդնուլ ի վերայ ստոյ ի միտսն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)
ՍՈՒՏ. մ. իբր Ստութեամբ, եւ Ի զուր. կամ ըստ յն. ստութիւն, եւ սուտ ինչ. եւ բայիւ, ψεύδομαι mentior.
Եդաք սուտ զյոյսն մեր. (Ես. ՟Ի՟Ը. 15։)
Զոր շրթամբք առ երկիւղի մեծարեցաք սուտ։ Նա արդար է, եւ մեք սուտ կռուիմք. (Փարպ.։) Եթէ կամէր գնալ աստի, մեք ընդէր աշխատեցաք սուտ (տպ. զուր), եւ շինեցաք զդա։ Եթէ ոչ զգուշասցի, այլ ընդունեայն եւ սուտ (տպ. եւ ընդ սուտ) ծախսցէ զաւուրս իւր ի շփոթս եւ ի հոգս. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա. ՟Ժ՟Բ. ձ։)
Սուտ մարգարէ. ψευδοπροφήτης . (ստեպ Հին եւ նոր կտ.։)
Ի պատճառս ագահութեանն իւրոյ սուտ արարեալ զարարիչն իւր։ Յուտել իւրում ի ծառոյ անտի՝ զաստուած սուտ առնէր. (Եփր. ծն.։)
Զի մի սուտ գտայց, եւ ի սուտս հանից զաստուծոյ վկառութիւն վասն իմ. (Վանակ. յոբ.։)
Երթայք կամօք իւրովք՝ յուսացեալ ի սուտ հանել զօգոստոսն (այսինքն զամբաստանութիւնս եղեալս առաջին կայսեր). (Խոր. ՟Գ. 40։)
bdellium;
cf. Ամեթոս;
cf. Կարկեհան.
• «կարկեհան կամ ևայծ կոչուած պատուական քարը» Մն. բ. 12. Փիլ. այլաբ. Վրդն. ծն. «մեղեսիկ, ամե-թովս». Ել. իը. 19, լթ. 12։
ՍՈՒՏԱԿՆ կամ ՍՈՒՏԱԿ. ἅνθραξ carbunculus. որ եւ bdellium. ըստ եբր. պտօլախ. Քար պատուական. որ եւ կԱՐԿԵՀԱՆ. ԿԱՅԾ.
Սուտակի եւ ական գահանակի նմանեցոյց։ Կարդն երկրորդ սուտակ, եւ շափիղայ։ Գծագրեալ է ի սուտակին յուդա ... գոյն սուտակին հրագոյն. (Փիլ. այլաբ.։)
Մերթ՝ որպէս Ամեթովս.
Գոճազմ եւ ակատ եւ սուտակ։ Սուտակ եւ գոճազմ եւ ակատ. (Ել. ՟Ի՟Ը. 19։ ՟Լ՟Թ. 12։)
courier, express, messenger, estafet;
cf. Երթամ.
• , ի-ա հլ. «թղթատար» ՍԳր. Եւս. պտմ. որից սուրհանդակօրէն Նար. խչ.։
• ՆՀԲ սուր կամ սուրհալ բառից։ Տէրվ. Նախալ. 110 սուրալ կամ սուրհալ ձևից։ Հիւնք. յն. ἀγγαρος կամ ἀγγαρευτής «պար-սից սուրհանդակ»։ Patrubány SA 1, 217 աոս. surx (սանս. cukra)+andak «եղեալ»։ Մառ. Гpaм. др. aрм. 204 սուրհալ բայից։ Հիւբշ. IF Anz. 10. 36 -andak մասնիկով պրս. փոխառութիւն։
παρατρέχων acurrens, procurrens προτρέχων praecurrens δρομεύς cursor παχύδροος cursor velox. Որ սուրհայ կամ սուրայ. սո՛ւր յընթացս. քաջ ընթացօղ. երագընթաց լրաբեր՝ թղթաբեր. պայիկ. կարապետ. ...։ Տե՛ս (՟Ա. Թագ. ՟Ը. 11։ ՟Ի՟Բ. 17։ ՟Բ. Թագ. ՟Ժ՟Ե. 1։ ՟Գ. Թագ. ՟Ա. 5։ ՟Ժ՟Դ. 17. 28։ ՟Դ. Թագ. ՟Ժ. 25. եւ այլն։ Առակ. ՟Զ. 11։ Յոբ. ՟Թ. 26։) Առաքեաց նմա ի ձեռն Անանիայ սուրհանդակի։ Զայս թուղթ եբեր անան սուրհանդակ աբգարու. (Եւս. պտմ. ՟Ա. 13։ Խոր ՟Բ. 29։)
Սուրհանդակ անժաման, թղթաբեր պարտաւոր. (Նար. ՟Ծ՟Զ։)
Այսօր զիս ընդունայն սուրհանդակ կամէին առնել. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Սուրհանդակն չափաւոր ինչ ընթացս ընթանայ կամ համառօտս. (Իսիւք.։)
end, term, consumption;
—, ի —, totally, entirely, quite, all, thoroughly;
մինչեւ ի —, to the last extremity, utterly;
մինչեւ ի — ազգին, արշակունեաց, till the extinction of the dynasty of the Arsacides;
մինչեւ ի — շնչոյն, to the last breath;
— եբարձ զայն ի միջոյ, he achieved its destruction;
ի սպառ, to the end;
finally, at length, at last;
fully, altogether, wholly, entirely, quite.
• «վերջ» Ոսկ. ա. թես. Խոր. գ. 7. որից ի սպառ «բոլորովին, ամբողջովին, ցվերջ» ՍԳր. սպառել «վերջացնել, վատնել, հատցնել» ՍԳր. սպառիչ Վեցօր. սպառազէն «ամբողջովին զինուած» ՍԳր. Ագաթ. Ոսկ. եբր. սպառուած Դ. թագ. ժթ. 25. Նևեմ. գ. 21. անսպառ Յոբ. լղ. 26. Ողբ. գ. 22. Ագաթ. Եզն. Կորիւն. անսպառական Ոսկ. մ. գ. 14. Եզն. ոգեսպառ Ագաթ. շնչասպառ Նար. յիշ. կենդանասպառ Նար. կրկնաբար՝ սպառսպուռ, ի սպառսպուռ, սպառ ի սպուռ, ի սպառ ի սպուռ Ա. մկ. թ. 42. Դատ. ե. 26. Առաթ. Եւս. պտմ. ևն։-Կայ նաև սառւո բովանդակ Մծբ. 306. որ ըստ Վարդանեան, Բառաք. դիտ. Բ. 75 ուղղելի է սպառսպուռ։
• = Պհլ. *spar և [arabic word] spur «կատարեալ, լրացած, վերջացած», spurīk «կատարեալ». spurikih «կատարելութիւն», anasparik «ան-կատար», anavispurīk «չլրացած, անկա-տար», հիւս. պհլ. (Թուրֆանի), cispur «կա-տարեալ», մանիք. պհլ. [hebrew word] ispur (Sa-lemann. Man. Stud ЗAН 8 107) սոռռ spwrn «կատարեալ», պազ. spur. snurī «կատարեալ», պրս. ❇ ︎ siparī, ❇ ispari «վերջ, վախճան, կատարեալ», ❇ siparīdan «կատարել, վերջացնել», զնդ. aspərəna-«լիակատար». կազմուած է par «լցնել» արմատից՝ us-նախդիրով։ Իրա-նեանից է փոխառեալ արամ. [hebrew word] asparnā «ուշադիր, խնամոտ, հոգատար» (բուն նշ. «կատարեալ, հիմնական») Եզր. ե. 8 ևն։-Հիւբշ. 239։
• Lag. Urgesch. 287 մեկնում է par արմատից՝ us մասնիկով և կցում է պրս. և արամ. ձևերի հետ։ Պատկ. Mamen. II. 2 պհլ. spōr «կատարեալ»։ Տէրվ. Նախալ. 114 կասկածով սփռել և փռել ձևերի հետ հնխ. spar «ցրուել, ցանել» արմատից, իբր յն. σπαίρω, σπει-ρω, սանս. sphur։ Հիւնք. ասպար բա-ռից։ Թիրեաքեան, Պատկ. աշխ. գրակ. 208 պրս. սիփէրի «վերջ, կատարած»։ Պատահական նմանութիւն ունին ասոր. [syriac word] səfārā և արաբ. ❇ šuir «ծաւր. եղերք, սահման»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სბარაზენი սպարազենի նշանակում է «զօրապետ, գլխաւոր»։
ՍՊԱՌ, Ի ՍՊԱՌ. τέλος, πέρας finis, consummatio, terminus, ora. Սպառումն. սպառուած. լրումն. եզր. աւարտ. վախճան. կատարած.
Հասեալ է ի վերայ նոցա բարկութիւն մինչեւ ի սպառ. զի՞նչ է սպառն. ոչ եւս վախճան, այլ մօտ եկեալ կայ բարկութիւնն. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Որ ինչ յետ սրբոյն տրդատայ մինչեւ ի սպառ արշակունեաց ազգին ի թագաւորութենէն. (Խոր. ՟Գ. 1։)
Երգէին զերգս երից մանկանցն մինչեւ ի սպառ շնչոյն. (Հ. դեկտ. ՟Ի՟Դ.։)
ՍՊԱՌ. մ. Որպէս Իսպառ.
Փոքր ինչ նուազ՝ եւ սպա՛ռ իսկ ջնջէին. (Սամ. երէց. հին ձ։ Տե՛ս եւ Սպառսպուռ։)
Ի ՍՊԱՌ, կամ ԻՍՊԱՌ. Տե՛ս ի տառն Ի։
Մնչեւ իսպառումն. մինչ ի կատարած. ցվախճան. յաւէտ. բոլորովին. ամենայն սարօք կամ մասամբք. բնաւին. ինչուան ետքը, բոլորբոլորովին.
Ոչ իսպառ բարկանայ մեզ տէր։ Որ համբերեսցէ իսպառ, նա կացցէ։ Զիմի՛ իսպառ եկեալ թախանձիցէ զիս՞ եւ այլն։
Հասից նմա իսպառ։ Հանից զքեզ իսպառ (յեգիպտէ)։ Ծագեսցէ իսպառ. (եւ այլն։ 1)
service, office, function, employment;
want, requisite;
furniture, ornaments, trimmings, apparel, moveables, luggage, clothes, goods, service of plate, vessels, utensils;
dinner-service;
meats, victuals, repast, dinner, treat, feast;
pomp, train, equipage;
care, earnestness, solicitude;
—ք եկեղեցւոյ, church ornaments, decorations, plate, chalice;
ի — հայրենեաց, in the public service;
— ունել, տանել, հարկանել, ի —ու կալ, to serve, to take service, to minister;
— ունել կրակի, to worship fire;
— տանել կռոց, to worship idols;
լինել ի —ու պաշտաման ուրուք, to serve, to be in service;
հարկանել, տալ ումեք զյետին —, to pay the last honours;
— տանել ախտից, to obey the passions;
աստուածական մատուցանել անձին —, to be one's own idol;
— առնել, to attend well, to care, to keep, to guard, to watch, to spy, to lie in wait for;
to eat, to dine;
— ուտել or կերակրիլ, to regale, to entertain, to give an entertainment;
— ա րկանել, դնել, to prepare the requisites for the Mass;
զբաղեալ էր ի բազում —ու, he was oppressed by a multitude of things, he was very busy.
• , ու հլ. «պաշտօն, ծառայութիւն» ՍԳր. Եզն. Եփր. Ղևտ. Եւագր. Ոսկ. «կահ-կարասիք, աման-չաման, տաճարի սուրբ բաժակ, զարդ, հանդէս» ՍԳր. Եւս. պտմ. Ոսկ. եփես. «սեղան, ճաշ, կերակուր» Վրք. հց. «ապուր» (հմմտ. ոսպնասպաս «ոսպով ապուր» Վրդն. ծն. հմմտ. նաև ասպականա-սպաս որ Լծ. Նար. լե. մեկնում է «շան լափ», անշուշտ այս սպաս «ապուր» բառից կար-ծելով). որից սպասել «յուսով կենալ» ՍԳր. Սեբեր. «ծառայել, խնամել, հոգ տանիլ» Մեկն. ծն. Վրք. հց. Շար. Տօնակ. սպասումն եւս. պտմ. սպասաւոր «ծառայ, մատակա-րար» ՍԳր. սպասեակ կամ սպասիկ «խնա-մակալ. պահպանող» Ոսկ. մ. ա. 18 և ա-տիմ. թ. Վեցօր. 85. Եփր. թգ. 451 (որ և սխալմամբ սպահիկ Յհ. կթ. 34). սպասկա-պետութիւն. Ագաթ. սեղանասպաս Ոսկ. ղկ. ռամիկսպաս Բուզ. դրացսպաս Ճառընտ-սուտակասպաս ՍԳր. Ոսկ. եփես. պինաս-պասեակ Փիլ. լիւս. յստակասպաս Կոչ. մե-ծասպաս Վեցօր. նոր բառեր են անսպասելի, սպասարկու, սպառողական, սպասուհի ևն։
• = Պհլ. *spas «ծառայութիւն» բառից, որ թէև չէ աւանդուած, բայց ունինք մանիք. պհլ. [hebrew word] spas (կարդա՛ ispās), սոգդ. špās «հսկել, ծառայել», մանիք. պհլ. [hebrew word] ispasig «ծառայ, հյ. սպասիկ», (Salemann, Manich. Stud. ЗAH 8 (1908), էջ 106), սոգդ. spāsāk «ծառայ», զնդ. spas-yeiti «լրտեսել, հսկել, պահպանութիւն ա-նել», spas-, spaštar «դետ, լըտես», սանս. spáçati, páçyati «դիտել, նայիլ». spaca-«դէտ, լրտես, պահապան»։ Սրանց պէտք է կցել նաև պհլ. ❇ ︎ spās=պրս. ︎ sipās «շնորհակալութիւն» (Horn § 698) որ անցել է «ծառայութիւն, շնորհակալու-թեան արժանի գործ» իմաստներից։ Հայերէ-նի մէջ «դիտել, նայիլ» իմաստը սովորած կան չէ. բայց նոյնը պահում է յստակա-սպաս «պայծառ տեսութեամբ, յստակ կեր-պով տեսնուած» (Հրեշտակք տեսանեն ըստ իւրաքանչիւր չափու կարգացն, այլ յստտ կասպաս տեսիլն Հօր՝ Որդւոյն միայն պահ-եալ է. կոչ.)։ Այս բառերի նախաձևն է հնխ. spek'-արմատը, որի միւս ժառանգներից են լտ. specto «նայիլ, դիտել, ուշադրութիւն դարձնել, հսկել», specio «նայիլ, տեսնել», species «նայուածք, երևոյթ, տեսք, տեռա-րան, տեսակ, պատկեր, զարդ, առարկայ, կահ-կարասիք», speculum «հայելի», aspec-tus «երևոյթ, ձև», con-spectus «ակներև, հայեացք, ներկայութիւն, քննութիւն, ընդհա-նուր ակնարկ», in-spector «տեսուչ», spec-tarzilrm «տետարան», յն. (շրջմամբ) ἔϰεπτομαι «ուշադրութեամբ նայիլ, դիտել, քննել, խորհիլ, հոգ տանիլ», σϰαπός, «դիտող, հսկող, պահապան, պաշտպան»,. ἐπίσϰοπος «տեսուչ, եպիսկոպոս», հբգ. spéhōn, գերմ. խագուշակել, մարգարէանալ», ալբան. paše «տեսայ»։ Գերմանականից փոխառութեամբ՝ իտալ. spiare, ֆրանս. êpier «լըտեսել», որից իտալ. spione, հֆրանս. espie, ֆրանս. es-nion «լրտես», որից էլ անգլ. spy, հոլլ. spie, գերմ. Spion և սրանից էլ ռուս. шīпiонъ «լրտես» (Kluge 458, 462, Pokorny 2, 59-660, Walde 729, Boisacq 873)։
• ՆՀԲ սպաս՝ լծ. պաշտօն, պաս, պահ, իսկ սպասել՝ լծ. լտ. expecto, պրս. payistan։ Lag. Urg. 544 սանս. spaç, speç արմատների հետ։ Spiegel, Huzw. Gram. 190 յիշում է պրս. sipās և պհլ, spās «շնորհակալութիւն»։ Justi, Zen-dsp. 303 զնդ. spaç ձևի տակ։ Տէրվ. Altarm. 71 և Նախալ. 114 վերի ձևերի հետ՝ իբր հնխ. spaç «սպասել» արմա-տից։ Lag. Յն. Ագաթ. էջ 83 ծան. սպասկապետութիւն մեկնում է պրս. šipāhī+պետ, որ կրկնում են Տաշեան, Ագաթ. էջ 68 և Սարգիսեան, Ագաթ. էջ 241, բայց մերժում է Հիւբշ. 239։ Bug-ge KZ 32, 64 ընդունելով որ հնխ. sρ տալիս է հյ. ս՝ չի հաւատում թէ բնիկ է հյ. սպաս և դնում է իրանական փո-խառութիւն։ Նոյն կարծիքն ունի նաև Meillet. Rey, erit. թրգ. Բազմ. 1898, 119ա ձայնաւորի պատճառաւ։ Հիւբշ. 492 կարծում է որ բնիկ է, որովհետև հւ. ա կարող է երբեմն հնխ. e, o ձալ-ներին համապատասխանել. ինչ. տասն, վաթսուն։ Այժմ ընդհանուր ընդունուած է այն կարծիքը թէ սպաս փոխառու-թիւն է։ Հիւնք. դնում է ս մասնիկով պաս բառից՝ իբր պրս. pās «պահպա-նութիւն գիշերոյ», թրք. baqmaq «նա-ւեւ». beklemek «սպասել»։ Թիրեաքեան, Կարնամակ 51 զ-պաս՝ իբր զ-պահել։ Սանտաւճեան. L'idiome 15 բևեռ. sebas, յն. σέβας «պաշտամունք»։ Պա-տահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] sa'fasa «թանապուր, գւդր սպաս» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 384)։
• ԳՒՌ.-Ջղ. սպաս «ծառայութիւն», Այշ. Մշ. սպասել, Ախց. Ղրբ. Ննխ. սպասէլ, Ագլ. Շմ. սպասիլ «սպասել», Պգ. ըսփասավօր «սպասաւոր» (փոխառեալ գրականից), Երև Ղրբ. սրպաս «թանէ սպաս, թանապուր», որ և Օվ. բասագան, Վն. պաս, թորվան պաս, Ննխ. թանուսպաս, Երև. Ղզ. Տփ. թա-նէսպաս։
Եթէ սպաս արասցես, մարթասցես գտանել. (Եւագր. ՟Ե։)
σκεῦος, σκεύασμα, διασκευή vas, instrumentum, apparatus, suppellex եւ κειμήλιον cimelium, supellex pretiosa vel sacra, deliciae κυλικεῦον repositorium calicum κύλιξ calix σπονδεῖον libatorium. (Արմատ Սպասելոյ, եւ Սպասաւորելոյ. լծ. եւ պաշտօն. պաս. պահ, եւ այլն) Կահ եւ կազմած ի պէտս սպասաւորութեան, սեղանոյ եւ տան. կարասի. անօթ. նուիրանոց. բաժակ. հանդերձանք. հանդերձ. հանդէս, զարդ. հանգամանք.
Օրինակ խորանի, եւ օրինակ ամենայն սպասուց նորա։ Յոսկւոյ սրբոյ արասցես զայն ամենայն սպաս։ Զամենայն սպաս խորանին։ Թիւ սպասու կահուն տեառն։ Զամենայն սպասն արասցես պղնձի։ Սպաս ոսկեղէն հազար, եւ սպաս արծաթեղէն հազար։ Զսպաս զոսկւոյ եւ զարծաթոյ։ Ետուն յուդթայ զխորանն հողոփեռնեայ, եւ զամենայն զսպասսն զոսկւոյ եւ զարծաթոյ նորա։ Ետ նմա տանել նուագս ոսկիս, եւ սպաս տաճարին.եւ այլն։
Մնացորդ ինչ՝ որ մնացեալ էին ի սպասուէ անտի նորա, յափշտակէին. (Եւս. պտմ. ՟Գ. 6։)
Ոմանք սպաս նուիրաց ընծայեն եկեղեցւոյ, ոմանք գիրս աստուածաշունչս. (Խոսր. պտրգ.։)
Զսպասն (պատարագին) սրբեմք, եւ ջինջ մաքուր առնեմք. (Ոսկ. եփես. ՟Գ։)
Ուրա՛խ լեր մարիամ, սպաս ամենայն տիեզերաց. (Կիւրղ. կուս.։)
Յորժամ սպաս առնիցես, դիր զսեղանն առաջի խաչին։ Եկա՛յք տեսէք զեսայի, զի՛ ուտէ սպաս ի սկիտէ։ Եթէ սպաս կերակրիլ խնդրես, գնա՛ յեգիպտոս. (Վրք. հց. ՟Բ. ՟Գ։)
ՍՊԱՍ. διακονία, ὐπηρεσία, λειτούργημα ministerium, officium, obsequium. Իսկ Սպասք աւուրց, կամ հանապազորդ սպաս6 որպէս ἑφημερία, δίαιτα եւ այլն. .... Պաշտօն. սպասաւորութիւն ի պէտս սեղանոյ. պէտք եւ գործի պաշտելոյ. ծառայութիւն ինչ. կարգ եւ գործ ծառայութեան.
Քոյրդ իմ միայն եթող զիս ի սպասու։ Մարթա զբաղեալ էր ի բազում սպասու։ Ստեղծանէ անօթ առ իւրաքանչիւր ումեք սպասու մերոյ։ Զակումբն մաշկեայ, զոր առ նա ի բագուայ ի հանապազորդ սպաս նմա։ Սպասք աւուրցն (հանապազօրեայ պաշտամունք)։ Զամենայն գործ սպասու (ծառայական) մի՛ գործիցէք ի նմա, եւ այլն։
Իւրովք կամօք զաստուծոյ սպասն խնդրէր առնուլ ի մարդկանէ։ Զի՞արդ պաշտիցեմք զարեգակն, որ կոչի իբրեւ զծառայ առ ի սպասն՝ յոր կարգեցաւ, հասանելոյ. (Եզնիկ.։)
Պաշտօնեայք զուարթութեամբ կատարեսցեն զսպաս վիճակին իւրեանց։ Կայց ի սպասու օրապահացն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Ը։)
Ի սպասուէ անտի պաշտաման մերժէ զնոսա. (Եփր. ղեւտ.։)
Սպաս մի քո մեծ ծանուցանի արարուածքդ առաջի թագաւորին եւ ամենայն արեաց։ Կամէի այսպէս՝ թէ սակաւ մի գործ ցուցանէք եւ սպաս։ Գիտասցեն մարդիկն սպաս ինչ արժանաւորապէս ցուցանել առ մեզ. (Փարպ.։)
ՍՊԱՍ ՈՒՆԵԼ, կամ ՏԱՆԵԼ. Ի ՍՊԱՍՈՒ ԿԱԼ. διακονέω famulor, ancillor, inservio, ministro παρίσταμαι adsto, assisto. Սպասաւորել. ծառայել. պաշտել. սարկաւագել. հոգալ. փոյթ եւ խնամ տանել. սպասել.
Զի ընդ քո ունիցի ինձ սպաս ի կապանս աւետարանին։ Որչափ ինչ միանգամ յեփեսոս սպաս կալաւ ինձ. (Փիլիմ. 13։ ՟Բ. Տիմ. ՟Ա. 18։)
Կայր ի հարկի, եւ ունէր սպաս ամենայն տնտեսութեանն։ Ոչ անձին ինչ սպաս ունէր, այլ ի վերայ վարդապետին դողայր։ Չասեմ, թէ քեզէն սպա՛ս կալ հիւանդին, այլ գոնեայ ծառային հրամայեա՛. (Ոսկ. մտթ. եւ Ոսկ. եփես.։)
Ի ներքս ի սենեկի սպաս կալեալ՝ եւ պահ ունէին նմա. (՟Ա. Եզր. ՟Գ. 4։)
Ծերքն ընդ լերամբն սպաս ունելով յելանել մարգարէին։ Սպաս տանել տաճարին. (Փիլ.։)
Տեառն աստուծոյ միայն սպաս տարցեն. (Ագաթ.։)
Նոյն է սպաս տանել ձուլեալ պատկերի՝ եւ մեղաց ախտի. (Նար. ՟Ի՟Ա։)
Կայր նոցա ի սպասու։ Ի սպասու կայր մարթա. (Ծն. ՟Խ. 4։ Յհ. ՟Ժ՟Բ. 2։)
Յետ երից ամսոց դարձաւ ի տուն իւր, զի մի՛ կացցէ ի սպասու տէրն առաջի ծառային իւրոյ. (Եփր. համաբ.։)
ՍՊԱՍ ԱՌՆԵԼ. εὕκαιρον τηρέω, παρατηρέω, ἑπιτηρέω observo (opportunitatem) եւ այլն. Խնամով սպաս ունել. եւ Պահել. պահ ունել. հոգ եւ խնամ տանել. ուշ ունել. դիտել. սպասել առիթ գտանել.
Սպաս առնել տաճարին բարձիցն պատրաստութեան։ Սպաս արար մարթանօք զհրամանն կատարել. (՟Գ. Մակ. ՟Գ. 8։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Դ. 29։)
Ոչինչ կարի ճոխութեամբ, այլ հանդարտութեամբ սպաս առնէր տաճարին. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Քնոյն սպաս առնէ, յոր ստիպէ կերակրոյն գոլորշիք. (Լմբ. ժղ.։)
Յանկարծօրէն սպաս արարեալ՝ անկաւ ի վերայ. (Փիլ. իմաստն.։)
ՍՊԱՍ ԱՐԿԱՆԵԼ, կամ ԴՆԵԼ. Պատրաստել յընծծայարանի զնիւթս խորհրդոյ պատարագի. (ուստի եւ Սարկաւագ, է որպէս սպասարկու)։
plaster, poultice, salve, unguent, ointment, pomatum;
diachylum, cerate, cataplasm;
—ս ի վերայ դնել, cf. Սպեղանեմ.
• (-նւոյ,-նեաց) «վէրքի օծանե-լիր, մահլամ» Իմ. ժզ. 12. Ես. ա. 6. որից ոտեղանել Մարաթ. Վրդ. առկ. 32. սպեղա-նող Յայսմ. սեպ. 4. գրուած սպաղանի Վրդ. առկ. 32։ Սրանից էսպեղանապատ «սպեղա-նի քսող» (նորագիւտ բառ). Սպեղանապատ թաթդ կիսամահին. Վրդ. անեց. 22։
• = Յն. φπλήνιον «վիրակապ» կամ սրանից փոխառեալ ասոր. [syriac word] esplenyā «սպեղանի» բառից։ Ձևի կողմից երկուսն էլ մի քիչ տարբերւում են հայերէնից, բայց նշանակութեան կողմից համաձայն է ասո-րին։-Հիւբշ. 381։
• ՆՀԲ վրաց. սալբունի։ Böttich Rn-dimenta 33 դնում է ասորուց։ Հիւբշ. Ուս. փոխառ. բառից, թրգմ. Տաշեան, էջ 42 դնում է ասոր. բառերի շարքը՝ կասկած յայտնելով թէ հայը յոյնի՞ց թէ ասորուց է փոխառեալ. իսկ Arm Gram. 381 առանց տարակոյսի յոյնից է դնում։ Հիւնք. յն. σπίλας «սպի» բա-ռից՝ հյ. -անի մասնիկով։
άλαγμα malagma, lenimentum. վր. սալբո՛ւնի. Դեղ սպեաց՝ օծանելի իբր իւղ ի վերայ վիրաց. կակղիչ, մեղմիչ, բուժիչ. (յն. մալազմա, իբր մեղմիչ, մեղմումն)
Ոչ դեղք եւ ոչ սպեղանիք (կամ սպեղանեաց դիրք) բժշկեցին զնոսա։ Չիք սպեղանի ի վերայ դնել, ոչ ձէթ եւ ոչ պատանս. (Իմ. ՟Ժ՟Զ. 12. Ես. ՟Ա. 6։)
Ուստի՞ խնդրեցից սպեղանի իմոյ անբժշկականս հարուածոց. (Պիտ.։)
Սպեղանին խստութեան վիրաց. (Նար. մծբ.։)
Յանդիմանեա՛ զնա սիրով, որպէս զհիւանդացեալ անդամ սպեղանեօք։ Զխայթուածս թունից մահաբերին սպեղանեաւս այսու բժշկեսցե՛ս. (Շ. ընդհանր.։ Գանձ մեռոնի.։)
white;
white, white lead, ceruse;
silver coin;
— մարգարտեայ, pearl-powder;
— զինկի, zinc-white, oxide of zinc;
ի —ս, dressed in white;
— առնել, to whiten.
• . ի-ա հլ. «ճերմակ» ՍԳր. Եզն. երեսի սպիտակացուցիչ ներկ» Մծբ. Ոսկ. ես. «արծաթեայ մի դրամ» Կիր. 219. Մաղաք. աբ. 22. Տաթև. ամ. 315. հնից հմմտ. ար-ծաթասպիտակ (յն. «լաւ դրամ») Ողբ. դ. 3. յետնաբար գործածուիլ սկսաւ իբր համա-պատասխան թրք. aqče «դրամ» (բուն «ճեր-մակ») բառին. հմմտ. Տաթև. ձմ. կթ. ար-ծաթն սպիտակ՝ զոր դրամ կոչեմք. որից էլ կրճատումով՝ ստակ, որի հին վկայութիւնն ունի Տաթև. ամ. 320։ Սրանից սպիտակա-նալ ՍԳր. Եփր. ծն. սպիտակարար Եզն. սպիտակացուցանել Մրկ. թ. 3. Սեբեր. սպիտակաձի բ. մկ. ժա. 8. սպիտակամազ Ոսկ. ես. սպիտակամորթ, սպիտակուցային (նոր բառեր) ևն։ Ունինք նաև սպիտ «սպի-տակ» Հին բռ. և սպետ, որից սպետափառ «սպիտակափառ» (տե՛ս առանձին)։
• = Պհլ. spetak, պազ. spēda, պրս. sipeda «աչքի սպիտակուց, ձուի ճերմկուց, երեսը սնգուրելու սպիտակադեղ». ըստ այսմ մեր բառի նախաձևն է *սպէտակ, ուր անշեշտ է յետոյ դարձել է ի. հմմտ. նաև սոգդ. spēt, *spètek «սպիտակ», պհլ. [other alphabet] ︎ spēt, պրս. [arabic word] siped, ❇ sifed (նոր հըն-չումով sefid) «ճերմակ», քրդ. sipi, sipan «ճերմակ», sipik «ձուի սպիտակուց», աֆ-ղան. spīn, բելուճ. ispēt, զնդ.» [other alphabet] spaeta-«ճերմակ», որոնց համապատաս-խանն է հյ. սպետ։ Իրանեան բառերը ծա-գում են հնխ. k'neit-«փայլիլ, պայծառ, սպիտակ» արմատից, որի այլ ժառանգորդ-ներն են սանս. [other alphabet] çvētá-«սպիտակ, լու-սաւոր». [other alphabet] çvetaka «սպիտակ», [other alphabet] rvit «սպիտակիլ, պայծառանալ, լուսաւոր-ուիլ», հսլ. svétu «լոյս», ռուս. сиътъ «լոյս», լիթ. švaityti «պայծառացնել», գոթ. heits, հբգ. hwiz, wīz, հիսլ. hvitr, անգլ. white, գերմ. weiss, հոլլ. wit «սպիտակ», նաև գերմ. weizen «ցորեն» ևն (Pokorny 1, 470. Trautmann 3Il Kluəe 524, Horn § 708)։ Իրանեանից են փոխառեալ նաև արաբ. > ︎ asrīdaj «սպիտակադեղ», թրք. [arabic word] ustubeǰ նոյն նշ., վրաց. სუტთა սուփթա «սպիտակ», შβეტი շպետի «սպիտա-կադեղ»։-Հիւբշ. 240։
• Ուղիղ մեկնեց նաև Klaproth, Asia pol. 106 (նոյնը նաև Mémoires 1, 433 սանս. chweta, պրս. sefid)։ ԳԴ պրս. նիփ թաք «սպիտակ (դեղ շպարելոյ)» և սիփիյտ «ճերմակ»։-ՆՀԲ վրաս. սպէտա՛կի, պրս. իսփիտ, իսֆիյտ։ Սանս. և զնդ. ձևերը յիշում են Peterm. 17, 21, Windisch. 11, 19 Böttich. ZDMG 1850, 361 Arica 82 373 ևն։ Տէրվիշ. Մասիս 1882 յուլ. 24 և Լեզու 159 նախաձևը դնում է *սվայտա, որից բնիկ հյ. պիտի ունենայինք *սուէտ կամ սկէտ։ Հիւնք. էջ 45 պրս. սիբթաք, սի-բիյթաք։ Աղբալեան ՀԱ 1929. 552 հա-
• մարում է բնիկ հայ. (սխալ է, որով-հետև այս դէպքում պիտի ունենայինք թ և ոչ տ, չհաշուելով դեռ -ակ վերջաւո-ռութիւնը)։-Ստակ բառը Ինճիճեան, Հնախ. Ա. 242 հանել է սպիտակ կամ ստակ բառից։ Dulaurier JAs. VII 1855, էջ 483 սպիտակ բառից։ Հիւնք. յստակ բառից, որ սխալ է։
• ԳՒՌ.-Տիգ. սբըդmգ, Սվեդ. իւսբիւդիւգ, Ազլ. սպա՛յտmկ, Հճ. իսբիդօգ, Գոր. Երև. Ղրբ. սի՛պտակ, Տփ. սի՛պտակ, սի՛պտա. Մրղ. սիպտmկ', Շմ. սիպտmգ՝, Ալշ. Մշ, սիբդագ, սիվդագ, Վն. սիվտակ, Մկ. սվտակ, Սլմ. սըվտmկ', սըֆտmկ', Խրբ. բիդագ (<պիտակ<սպիտակ) «ճերմակ», իսկ Պլ. Ռ. իսբիդագ «յստակ՝ որոշ՝ պարզ երևա-ցող»։-Ստակ բառն ունին Պլ. ըսդագ. Սչ. ըսդ'ագ, Խրբ. սդագ ևն։ (Պլ. «ստակ» բառը, բացի ընդհանրապէս «դրամ» նշանակութիւ-նից, յատկապէս նշանակում է տաճկական փոքր մի դրամ, որ է փարա= ls կոպէկ, տճկ. aqče։ Ստակի և սպիտակի մասին աւե-լի երկար տե՛ս Թ. Աւդալբէգեան, Տեղեկ. Ինս-տիտ. 2, 51-53)։ Նոր բառեր են սպիտա-կուց, սպիտակուկ, սպիտակենի, սպիտակա-հատ, սպիտակահող, սպիտակաւուն ևն։
• ՓՈԽ.-Վոաղ. ს3ეტაკი սպետակի «ճեր-մակ», სისბეტაკე սիսպետակե «ճերմակու-թիւն», განხმეტაკება գանսպետակեբա «ճեր-մըկցնել», Յეტაკი պետակի «ճերմակ» ներ-կայացնում են հնագոյն հյ. *սպէտակ ձևը. իսկ სძეტი սպետի «սպիտակ» և სძეტი սպե-նի կամ 3ეტი պետի «սպիտակադեղ» հյ. սը-պետ ձևը։-Ըստ Մառ, Վրդ. առ. 1, էօ 52 հայերէնից է տառադարձուած Առակագրքի թարգմ. արաբ. [arabic word] isbīdāǰ «սպիտակա-դեղ»։
Սպիտ, սպիտակ։ Գոյն լուսաւոր եւ պայծառ՝ որպէս ձեան, շուշանի, կաթին, կրոյ, արծաթոյ, եւ այլն, հակակայ սեւի կամ թխոյ՝ այլ եւ այլ աստիճանաւ. ճերմակ, ճերմկեկ, յստակ, (յորմէ) ստակ.
Զայն՝ որ բաղդատական է աչաց՝ սպիտակ, եւ զներհակ նորին սեաւ. (Պղատ. տիմ.։)
Հեծեալք յերիվարս ի մէջօրէի եւ սպիտակաց. (Դտ. ՟Ե. 10։)
Ատամունքն հնդկին ուստի՞ իցեն այնչափ սպիտակ. (Եզնիկ.։)
wrongheaded, headstrong, petulant, insubordinate, undisciplined;
impertinent, insolent;
knavish, rascally, roguish;
—ս իմանալ, to rebel.
• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «անառակ, խեռ, ոմռոստ» Ա. թես. ե. 14. Ոսկ. ա. թես. և ես. և մտթ. որից ստահակս «ստահակութեամբ» Բ. թես. գ. 6. ստահակել «ըմբոստանալ» ՍԳր. Ոսկ. մ ա. 20. ստահակեցուզիչ Ոսկ. մ. ա. 17. ստահակութիւն Բ. թես. գ. 11, բ. մկ. թ. 3 ևն։-Տարօրինակ ձև և գործածութիւն ունի ստահականութիւն «օդի անբարեխառնա-թիւն» Տաթև. ամ. 66 ա. (Արտաքին օդոց բարեսնունդն՝ առողջութիւն առնէ և ստահա-կանութիւնն հիւանդութիւն)։
• = Թերևս փոխառեալ իրան. *stāhak ձևից. սրա հետ հմմտ. պհլ. vistāxy<հպրս. *yis-tāhuva, զնդ. *vistāka>հյ. վստահ, կազ-մուած stak «դէմ կանգնել» արմատիզ՝ νι-նախդիրով։ Առանց նախդիրի ունինք պհլ. staxmak, զնդ. staxra «ամուր, հաստատ», և յատկապէս ստահակ բառի համաձայն՝ պրս. ustāx «յանդուգն» (Horn, Grdr. § 920), որ դժբախտաբար չէ վկայուած։
• Աւետիքեան, Մեկն. թղ. պօղ. Բ. էջ 897 «հակումն արտաքոյ կարգի». որով հասկանում է ըստ+հակիլ։ ՆՀԲ իբր ի նեստութիւն հակ կամ ըստհակեալ. լծ. և լն. սդասիօ՛տիս, լտ. seditiosus։ Lag. Urgesch. 146 սանս. *sthā̄saka ձևից, 151 վստահ բառի հետ։ Müller, Kuhns u. Schl. Btrg. 5, 139 զնդ. staxra-։ Հիւբշ. 249 կասկածով կզում է հյ. վստան բառին և սրա իրանեան ձևերի հետ։ Մառ. ЗВО 11, 165 պհլ. vistaxv «վստահ» բառից՝ -ակ մասնիկով և նա-խավանկի անկումով։ Թիրեաքեան, Ա-սիահայ բռ. 374 Աժդահակ անունից։ Պատահաևան նմանութիւն ունի պրակ-ոիտ sthaga «խաբեբայ, ստախօս» BВ 10. 134։
(իբր ի հեստութիւն հակ, կամ ըստ հակեալ. լծ. եւ յն. սդասի՛օտիս. լտ. սէտիցիօ՛զուս) ἅτακτος inordinatus, incompositus moribus, petulans. Անսաստ. ստամբակ. անկարգ. անխրատ. անառակ. խռովարար. խեռ. ըմբոստ. յանդուգն. խիստ.
Ստահակք են, որք արտաքոյ կամաց աստուծոյ եւ առաջնորդաց գործս գործեն. (Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Անուսմունքս եւ անխրատքս եւ ստահակք. (Փիլ. ել. ՟Բ. 34։)
Ստահակք ասին ընդդիմակացք ճշմարտութեանն պատուիրանաց. (Շ. բարձր.։)
Հաւատարիմ ծառային, եւ ստահակին. (Ոսկ. մտթ.։)
Որ ստահակ իշխան ունիցի, այնպէս համարէ՝ թէ քարավէժ լինիցի հանապազ. (Ոսկ. ես.։)
Թերեւս ստահակ ոմն էր եղբայրն. յաղագս որոյ մատեաւ առ յիսուս գտանել իրաւունս. (Իգն.։)
Հոգին սուրբ թշնամանի ի ստահակ յանդգնութենէ. (Յճխ.։)
Նմանութեամբ ասի.
Ստահակ հողմոց մըրկաց ժուժկալ լինել հաշուիցի. (Նախ. թղթ. կթղ.։)
Յաջողեալք խաղացին առ ամենայն իսկ խիստ եւ ստահակ պատիժս. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 29։)
Ոչ կարելի է ինձ զստահակս իմանալ. այսինքն ապստամբել. (Ճ. ՟Գ.։)
Ոչ է պարտ քահանայից ի հարսանիս կամ ի քաղաքի տեսիլս ինչ ստահակս տեսանել. (Կանոն.։)
ՍՏԱՀԱԿՍ մ. ἁτάκτως inordinate, immoderate, petulanter. Ստահակութեամբ. անկարգաբար.
Խորշել ձեզ յամենայն եղբօրէ, որ ստահակսն գնայցեն. (՟Բ. Թես. ՟Գ. 6։)
speed, haste, alacrity, diligence;
frequent, instant;
frequently, often, instantly;
— —, quickly, hastily;
very often, continually, incessantly;
ստիպաւ or —պով, in haste, in a hurry, quick, fast, with great speed or alacrity;
eagerly, hotly;
— կալ, to persevere in, to be assiduous, steadfast in, constant in, to apply or addict oneself to, cf. Հանապազորդեմ
• , ի-ա, ո հլ. «շտապումն, աճա-պարանք» Եղիշ. Լմբ. պտրգ. «յաճախ, շատ անգամ, անդադար» ՍԳր. Փարպ.. «լաճա-խադէպ» Ա. տիմ. ե. 23. որից ստէպ ստէպ Բ մե. ե. 6, զ. 7. Ագաթ. ստիպաւ «փութով» Ա. մկ. բ. 15. ստիպով Ոսկ. յհ. ա. 16. Փարպ. Յհ. կթ. ստիպել ՍԳր. Եղիշ. ստիպե-ցուցանել Փարպ. ստիպւոջ կալ Ոսկ. փիլ, էջ 502. ստիպագոյն Ոսկ. յհ. բ. Փարա. ստիպողական, ստիպողականութիւն, ստի-պողաբար (նոր բառեր) ևն։
• = Բնիկ հայ բառ հնխ. steib-արմատից այն ձևերը, որոնք նշանակութեամբ մերձա-ւոր են մեր բառին.-յն. στεἰβω «ոտքի տակ կոխոտել, կոխոտել ամրացնելու համար, ճանապարհը շարունակ յաճախել», στίβος «բանուկ ճանապարհ», στιβαρός «կոխո-տուած, սեղմ, ուժեղ, հաստատուն», στιπτὸ քհաստատուն», լիթ. staibus «ուժեղ, կորո-վի» ևն։ Այս արմատը համարւում է աճաձ Lb-աճականով՝ պարզական stāi-, stelā-«խտանալ, խտացնել» արմատից, որի այլ աճած ձևերն են՝ 1) -bh-աճականով՝ steibh-, որից յն. στῖφος «դէզ» (փոխառութեամբ թրք. istii>Պլ. իստիփ «իրար վրայ խիտ ու կուռ դարսած դէզ»), στιφρός «կոխոտած, սեղմ, խիտ, ուժեղ, հսկայ».-2) -p-աճա-կանով՝ steip-, որից լտ. stipo «սեղմել, խտացնել, դիզել, ճնշել», stipulus «հաստա-տուն», լիթ. stipti «խստանալ», stiprus «ու-ժեղ, կորովի», հհիւս. stifr, անգսք. stif «խիստ», մբգ. steppen «սրածայր մի բանով խթել» (Pokorny 2, 646-8, Boisacq 905-
• ՆՀԲ նոյն ընդ ճեպ և շտապ? Lag. Urgesch. 155 լտ. stipare «դիզել, սեղ-մել, խճողել» բառի հետ։ Նոյն, Beitr. bktr. Lex. 20 զնդ. staēvya, stipti «վատ, գէշ» բառի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. էջ 14 մերժում է ինչպէս զնդ. stipti «վատ, գէշ», նոյնպէս և stōi «միշտ»։ Bugge KZ 32, 61 ընդունում է միացնել լտ. stipare ձևի հետ։ Meillet MSL 9, 154 դնում է յն. στεἰβω։ Հիւբշ. Arm. Gram. 493 ամբողջութեան համար աւելացնում է նաև վերի ձևերը ևն, բայց համեմա-տութիւնը անապահով է համարում, ո-րովհետև յն. στἰβ դրւում է հնխ. stig2 արմատից (Fick, Wörterb2. I 568), իսկ լտ. stip-ձևի դէմ սպասւում էր հյ, *ստիւ։ (Այժմ ընդունուած է թէ հնխ. արմատներն են steib-, steibh-, steip-երեքն էլ b, bh, p աճականներով կազ-մուած, որոնցից առաջինի ժառանգորդ-ների մէջ մտնում է նաև հայերէնը)։ Թիրեաքեան, Պատկեր աշխ. գրակ. 208, Կարնամակ ծան. 41 և Հիւնք. հյ. շտապ, պրս. շիթապ ձևերի հետ։
• ԳՒՌ.-Ախց. Երև. Կր. ստիպէլ, Տփ. ստի-պիլ, Շմ. ստիբիլ։
Ստիպով աղօթեն։ Ոչ ամենեքին այնպէս ստիպով առ իս փութացին. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 16։)
σπουδή studium, festinatio, properatio. Ճեպ. ճեպումն. շտապ, շտապումն. փոյթ. արտորանք. (լծ. լտ. ա՛րտօռ, որ է եռանդն)
Ի ստիպոյ սրտին ողջոյն տուեալ հրաժարէ. (Լմբ. պտրգ.։)
Դառնալ մեծաւ ստիպով. (Եղիշ. ՟Բ։ Ուստի կազմի յաջորդ մակբայդ։)
ՍՏԻՊԱՒ. ՍՏԻՊՈՎ մ. σπουδῇ studiose, enixe, festinanter, propere, diligenter. Փութով. ճեպով. սաստկութեամբ. բռնութեամբ. թախանձելով եւ յօժարութեամբ. ինքնակամ. խուռն.
Ստիպաւ տագնապէին զապստամբութիւնն. (՟Ա. Մակ. ՟Բ. 15։)
Վաղվաղակի ստիպով առաքեալ դեսպան։ Խնդրէին ստիպով ի նմանէ։ Լուան զայնպիսի ստիպով կոչումն. (Փարպ.։)
Վասն ստամոքսի եւ ստէպ հիւանդութեանց քոց։ Եւ աղօթք ստէպ լինէին յեկեղեցւոյն վասն նորա առ աստուած. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 23։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 5։)
ՍՏԷՊ. մ. πυκνά, πυκνότερον frequenter, frequentius φιλοτίμως studio honoris, sollicite, enixe, certatim. Յաճախակի. եւ Ստիպով. փութով. ճեպով. ջանիւ. պնդագոյնս.
Պահեն ստէպ։ Ստէպ կոչեցեալ զնա՝ խօսէր ընդ նմա։ Սպասէին նմա ստէպ հանապազ տեսանել զնա։ Եւ պետրոս ստէպ բախէր. (Ղկ. ՟Ե. 33։ Գծ. ՟Ի՟Դ. 26։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 12։ Գծ. ՟Ժ՟Բ. 16։)
Եւ որում անհնար է յաղթել կանանց՝ շատաքօսութեանն, եւ ստէպ ընդ քօղով այսր անդր հայեցողութեան, զաչս ածելոյ ի ստէպ. (Փարպ.։)
Մինչ կոչեցեր զանուն իմ, ստէպ գտեր. (Վրք. հց. ՟Ը։)
Թէ ոչ պատմեսցես ստէպ, մեծամեծ տանջանս ընկալցիս. (Տէր Իսրայէլ. սեպտ. ՟Լ.։)
Ետես ինձ մի, որ ելանէր ի լեառն ստէպ ի վաղ. (Հ. սեպտ. ՟Զ.։)
ՍՏԷՊ ԿԱԼ. προκαρτερέω, σχολάζω persevero, vaco. Անընդհատ պարապել. դեգերիլ. հանապազորդել. յարամնալ. յաւերժանալ. ուշ ունել.
Ցանկ ստէ՛պ կացցուք լուանալոյ զաղտն ապաշխարութեամբ, արտասուօք, աղօթիւք, ողորմածութեամբ. (Ոսկ. եբր.։)
Կացեր ստէպ ի քոյին անզգամութեանդ. (Ճ. ՟Ա.։)
ՍՏԷՊ ՍՏԷՊ. մ. Փոյթ ընդ փոյթ. ճեպ ի ճեպոյ. շտապաւ. անդադար. անընդհատ. շարունակ, շուտ շուտ.
Թէպէտեւ ստէպ ստէպ հողմք յուղեսցին. (Իսիւք.։)
Ամս տասն ստէպ ստէպ աւար առեալ աւերէին. (Ագաթ.։ Խոր. ՟Բ. 64։)
breast, bosom;
teat;
source, spring;
ի ստեան, at the breast;
մանուկ ի ստեան, sucking-child;
գօտեւորեալ առ ստեամբ, girt about the paps;
կերակրել ստեամբ, to suckle, to give suck, to give the breast to;
դիել զ—ս, to suck, to draw the breast;
cf. Հատուցանեմ;
անկանիլ ստեանցն, forming or rounding of the breasts in adolescence;
եռալ ստեանց, to give milk;
ի ծուծ ստեանցն կախեալ, hanging to her breast;
—ք անկան քեզ, thy breast are fashioned;
յոյս իմ ի ստեանց մօր իմոյ, my hope from my mother's womb.
• . սխալ գրչութիւն, որ մէկ անգամ գտնում ենք Խոր. Ա. 11. «Գօտևորեալ զմէջ-սըն և յահեկէ զստինն երկսայրի և նիզակն արի ի ձեռին իւրում աջոյ և յահեկումն վա-հան»։ Ստորագծեալ բառի տեղ ձեռազիբ-ներն ունին զստին, զստինն, զսուինն։ Սո-վորաբար առնուած է մեր մէջ զստին ձևով՝ իբր զիստ բառի սեռականը. բայց ձեռագիր-ների մեծամասնութեան կրկին ն-երը խան-գարում են գործը։ Նոր հրատարակութեան մէջ Աբեղեանը սրբագրել է սուր՝ որ շատ սուր է։ Մառ ЗВО 9, 309 ընդունում է ուղ. ստին, հյց. զստինն և մեկնում է իբր պրս. [arabic word] satī «պողպատ, երկաթ, նիզակ», որ սակայն նոյնպէս անյարմար է, քանի որ այս իրանեան բառը պիտի տար հյ. *սատիկ կամ *սաթիկ։ Լաւագոյնն է կարդալ զսուինն, ինչպէս ունին եօթը ձեռագիր և ինչպէս պատ-շաճում է տեղին, ուր երկսայրի ածականը պահանջում է մի գոյական։ Մեզ պէտք չէ շփոթեցնէ այն, որ զստինն հայցական է, իսկ նիզակ և վահան ուղղական։ Այսպիսի անտրամաբան ձևեր շատ առատ են մեր թէ՛ հին և թէ նոր գրողների մօտ։]
μαστός uber, mamma, mamilla. սանս. սթանա. (Արմատն է Շիթ, կաթն. թ. սիւտ. լծ. եւ ծուծ. ծիծ. որ եւ տիտ) Կաթնաբեր մասունք մարց ի դիեցուցանել զծնունդս. ծիծ.
Վասն օրհնութեանց ստեանց եւ արգանդի։ Յոյս իմ ի ստեանց մօր իմոյ։ Ընդէ՞ր դիեցի ես զստինս մօր իմոյ։ Յափշտակեցին զորբն ի ստենէ։ Անջատելոցն ի կաթանէ, հատուցելոցն ի ստենէ.եւ այլն։
Նուազ ստեամբն կերակրիս իբրեւ զսանդիայ. (Եփր. ի ծն. քրիստոսի.։)
Ունէր դուստր մի ի ստեան։ Յորժամ ծնցիս որդի, զձախ ստինն մի՛ տացես մանկանն. (Հ. փետր. ՟Ի՟Է. եւ Հ. մայ. ՟Ի՟Զ.։)
Լայնաբար եւ նմանութեամբ ասի.
Գօտեւորեալ առ ստեամբք. այսինքն առ լանջօք. (Յայտ. ՟Ա. 13։)
Միթէ պակասեսցե՞ն ստինք ի վիմէ. այսինքն աղբերակունք. (Երեմ. ՟Ժ՟Ը. 14։)
Վէմ անծին եւ ապառաժ՝ ստեամբք վտակաց ջուրց արբուցանէ զծարաւիս. (Սարկ. աղ.։)
Մի՛ կորուսաներ զբուժեալս արեամբ քո, եւ զբուծեալս ստեամբ քո գթած։ Ստինս զշտեմարանս սրտին եւ մտացն կոչէ. (Նար. ՟Ծ՟Է. եւ Նար. երգ.։)
Առեալ զփոքրիկ մանկիկն իւր՝ որ էր յիստեան (իբր յըստեան). (Մամիկ.։)
Աղիք իմ, եւ սըտինք (իբր ըսըտինք) իմ զքեզ օրհնեն. (Եփր. ծն.։)
defective, imperfect;
ի՞ւ իւիք — իցեմ, զի՞նչ եւս — իցեմ, what do I still want for ?
զի՞նչ — է քեզ, what do yon want for ?
— առնել, to do without, to dispense with;
to diminish;
to deprive of;
to destroy, to kill;
less;
• (յետնաբար ի հլ.) «թերի, ոչ-ամ-բողջ» ՍԳր. Եւս. քր. Եփր. ծն. որից պակա-սել ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 6. պակասեցուցանել ՍԳր. Բուզ. պակասագոյն Ագաթ. Կրրիւն-Բուզ. պակասամիտ ՍԳր. անպակաս ՍԳր. Եզն. Ագաթ. հացապակաս Մամիկ. գրպա-կաս Յիշատ.։
• ՆՀԲ որպէս թէ կասեալ իւիք։-Lag Urgesch. 524, Gesam. Abhnd. 53 upa-մասնիկով զնդ. kas արմատի հկտ։ Հիւնք. պսակ բառից։ Հիւբշ. 458 կար-ծում է թէ չի պատկանում հյ. կասել կամ զնդ. kasu-, պրս. kih «փոքր» ձևե-րին։ Karst, Յուշարձան 428 և 429 թթր-ak, yik արմատից, իբր ույղուր. yiksik, ւառաթ. iiksik, օսմ. eksik «պակաս»։ Ղափանցեան ЗВО 23, 350 առար. [arabic word] ❇ vaks «պակասիլ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 305) բառի հետ, (որ սակայն պատահական նմանութիւն ունի, ինչպէս նաև սրանից աւելի նման մի ձև, որ է արաբ. [arabic word] baxs «պակասեցնել» Կամուս. անո՝ 215)։ Meillet REA 2. 6 պա-մասնիկով՝ իրան. kas, սոգդ. kas «փոքրիկ», պրս. kāstan «պակասիլ» ձևից փոխառեալ։ Pictet բ. տպ. Բ. 392 թէև կցում է լտ. panis, մեսապ. πά́γος իռլ. páin, ինչպէս և սանս. pita, զնդ. nitu «հաց, սնունդ» բառերին, բայց հա-յերէն բառը բնիկ է համարում։
• ԳՒՌ.-Առլ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պակաս, Ալշ. Մշ. պագաս, Ասլ. Խրբ. Հմշ. Ննխ. Պլ. Ռ. Սչ. Սեբ. բագաս, Տիգ. բmգmս, Զթ. բագօս, բագոս, Հճ. բագօս, Սվեդ. բmգուս.-բայա-կան ձևով Ագլ. Գոր. Ղրբ. պկա՛սիլ, Երև պա՛կսէլ, Տփ. պա՛կսիլ, Ննխ. բակսէլ, բաք-նէլ, Պլ. Ռ. բաքսիլ, Ասլ. բա՞սիլ ևն։ Նոր բառեր են պակասիկ, օրպակաս, պակսորդ, պակսուցք։
• ՓՈԽ.-Թրք. գւռ. Կս. bagas «պակասա-միտ, անխելք». օր. sen-de bagas bir adam san «դու էլ անխելք մի մարդ ես» (Բիւռ. 1898, 713). հմմտ. էնկիւրիի թրքախօս հա-յոց բարբառով bagas «փախուկ, խենթուև» (Բիւր. 1898, 865)։-Գ. Փառնակ, Անահիտ 1906, 233 հայերէնից փոխառեալ է դնում ալբան. paké «քիչ»!
Զի՞նչ պակաս է քեզ առ իս, զի խնրես երթալ յերկիր քո։ Առնոյր յասոն ոչ ինչ պակաս քան զքսան հազար վառեալ։ Ոչինչ պակաս իցէ (ումեք)։ Ոչինչ իւիք պակաս իցեմ կամ գտայ։ Մի ինչ պակաս է ի քէն։ Տէր ոչ պակաս առնէ զողորմութիւն իւր։ Յառաջնում յարձակել անդ պակաս առնէին (յն. սպանանէին) եւ այլն։
Ի հրէից հնգիցս, քառասուն՝ միով պակաս, արբի. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Ա. 24։)
Որ չիցէ պակաս ի վաթսնամենից. (՟Ա. Տիմ. ՟Ե. 9։)
Միով ամաւ պակաս քան զյիսուն։ Ամս երկու պակաս ի քառասնէ. (Եւս. քր. ՟Ա։)
Գտին զգլուխսն վեց հազար, պակաս երկու (թուով). (Մամիկ.։)
Զոր բաժանեալ ըստ մարդաթուի՝ գտաւ պակաս ժառանգութիւն բնակողացն հաշտենից. (Խոր. ՟Բ. 59։)
Չիք այդր բնաւ բան աւելի կամ պակաս, որ ոչ ելեալ է ի բերանոյ նորա. (Եղիշ. ՟Ը։)
Որ ինքն յինքեան պակաս է եւ թերակատար, զիա՞րդ կարէ տալ այնպիսին այլում զկատարելութեան խնդիրս. (Փարպ.։)
Որում կարի անարժան հանդիպիմ, եւ պակաս ի զօրութենէ. (Վրդն. լս.։)
Է ինչ պակաս ի մոլեգին այսահարաց անտի (այսինքն քան զայսահարսն). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 3։)
Չեմք ինչ պակաս յայնցանէ. այսինքն ընդհատ. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 6։)
Չարար ինչ պակաս ի պատշաճիցն. (Երզն. մտթ իբր՝ ոչ պակասեցոյց։)
Ոչինչ լինի պակաս կամաց նորա։ Յորմէ ոչինչ է պակաս, յաւելուածն լինի պակաս (այսինքն պակասութիւն). (Եփր. ծն. եւ Եփր. աւետար.։)
ՊԱԿԱՍ մ. ՊԱԿԱՍԱԲԱՐ. Պակաս գոլով քան զթիւն, կամ քան զարժանն.
Արս չորեքհարիւր լոկ՝ թէ աւելի կամ պակաս՝ ունէր ընդ իւր. (Զենոբ.։)
Յայս հային եւ ոմանք ի նախադրեալ ածականաց. որպէս եւ յայս բան.
Թէոդորոս որդի Ահարոնի, զոր աւան (կամ առանն) կոչէին ըստ իւրեանց լեզուին, զգիրն (հ) պակաս ունելով. (Լաստ. ՟Ժ՟Ե։)
Դու միանգամ դի՛ր զգինն, եւ պակասաբար. (Վրք. հց. ՟Է։)
guard, guardianship;
guard, sentry, mounting guard;
watch;
watching;
hour, moment, time;
guard, guard-house, post, vedette;
prison;
occupancy;
siege;
— դուռն, cf. Պահակ;
— ընդ —, from time to time;
յայնմ —ու, then, at that time;
ի —ուն յորում, at the time when;
յառաւօտուն —ուն, it was already the morning watch;
ի չորրորդում —ու գիշերոյն, about the fourth watch at night;
ի — աշխարհին, to keep the country;
ի — անձին, to save his life;
— ունել, to guard, to defend;
to mount guard;
ի — արկանել, ունել, ի —ու առնուլ զոք, to arrest, to put in prison;
— արկանել, ի — առնուլ, to besiege, to occupy;
դնել ի — to keep or place in reserve.
• , ու հլ. «պահելը, պահպանութիւն, 2. գիշերային պահպանութեան մէկ հերթը, որ է երեք ժամ. 3. ժամանակ. 4. բանտ բանտարկութիւն» ՍԳր. Եւս. քր. Սեբեր Բուզ. Եփր. թգ. Ոսկ. ես. Ագաթ. «մէկ ժամ» (օրը ունենալով 24 պահ) Մխ. բժշ. (տե՛ս Seidel § 170). որից պահ դուռն «կապան, դարբանդ» Եղիշ. պահք (ո հլ. յգ. գրծ. պա-հովք Եփր. համաբ. 192, բայց աւելի պա-հօք) «կերակուրներից ժուժկալութիւն» ՍԳր Կոչ. Ոսկ. պահել «պահել, պահպանել, ծած-կել, զգուշանալ, պաս բռնել» ՍԳր. Ագաթ. Բուզ. պահանք «բանտարգելութիւն» Ոսկ. մ. ա. 14, էջ 207. պահայոյզ «գիշերապահ» Ոսկ. մ. բ. 10. պահանորդ «պահապան» Նեեմ. դ. 9. Ոսկ. յհ, բ. 32. «ուղտապան, ջորեպան» Վրք. հց. «հմայեակ, յուռութք» Յայսմ. պահարկել Ագաթ. պահեստ ՍԳը Ագաթ. պահնակ Յհ. կթ. Մխ. անեզ. 34. ան պահ Սոկր. էջ 274. գիշերապահ ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 31. Ագաթ. շաբաթապահ Բ. մն. իգ. 4. Կոչ. Մծբ. դժուարապահ Սեբեր. Ոսկ. եփես. ետեղապահ Բուզ. գանձապահ Ա. մն. իր. 1. անձնապահապետ Ա. թագ. իր. 1. ժամապահ Վեցօր. Մծբ. խորհրդապահ Փարպ. կողմնա-պահ Բ. մկ. ժբ. 32. կենդանապահ Եզն. խո-րանապահ Բուզ. թիկնապահ Խոր. խրամա-պահ Գ. մկ. ե. 24. ցերեկապահ «ցերեկուայ պահակութիւնը» Նորպգիւտ Ա. մնաց. թ. 23. դռնապահ Բ. մկ. ժգ. 15. անվերապահ, ան-վերապահօրէն, անասնապահութիւն (նոր բառեր) ևն. նոր առումով ունինք մհյ. պահ «յղի», պահնալ «յղիանալ» (երկուսն էլ ձիու և շան համար ասուած). Վստկ. 202, 221 առանձեն տե՛ս պահակ, պահապան, պահա-կապան, պահակեր, պահանգ։-Բառիս հնա-գոյն ձևն է պարհ, որ ոսկեդարեան գրաևա-նութեան մնացորդների մէջ էլ մի քանի տեղ պահուած է. այսպէս՝ պարհք «պահք, պաս» Եփր. ա. ևոր. 60, 68, 80. պարհել «պահել» Բ. մկ. գ. I. Յոբ. իդ. 15. Եփր. հռ. 17, 31, 46. ա. կոր. 62, 65, 68. գ. կոր. 117. Կըրկ-նագիր Ագաթ. 75 բ. ուր և ունինք պարհեսցէ 50 բ. պարհեաց 73ա։
• = Պհլ. *pahr ձևից, որ յատուկ էր հիւս. գաւառականին և որի դէմ միւս բարռառնե-րում գտնում ենք pās. այսպէս պհլ. [other alphabet] ) pās «պահպանութիւն», պրս. [arabic word] pās «պահպանութիւն, 2. գիշերային պահ, որ է 3 կամ 11/2 ժամ», սրա հետ նաև պրս.՝ [arabic word] pahr «քառորդ բաժին տունջեան և գիշերոյ», սոգդ. pā9θr «պահպանութիւն, պաշտպանու-թիւն», զնդ. ❇ pā̄ϑra «պահպանու-թիւն» (Horn § 274). բոլորն էլ կազմուած են pā-«պահել» արմատից՝ -ϑra մասնի-կով։-Հիւբշ. 217։
• ՆՀԲ պարհք=պրս. փէրհից։ Win-disch. 15 pā «պահել» արմատին ազ-գական է դնում։ Նոյնը նաև Lag. Ur-gesch. 115։ Muller SWAW 42 256 spaç արմատից. հմմտ. լտ. spec-։ lns-t1, Zendsp. 188 սանս. և զնդ. pā։ Mül
• ler. Kuhns u. Schleich. Beitr. 3, 88 պրս. pās ձևի հետ։ Lag. Gesam. Abhd. 8, 25 և Btrg. bktr. Lex. 58, 74 զնդ. pāϑra և պրս. pās բառերի հետ։ Asco-li-Srhweizer KZ 17, 136 հին իրան. pād արմատից։ Müller SWAW 78, 425 ո՛չ թէ pā, այլ զնդ. pā̄ϑra-բառին պէտք է միացնել։ Այսպէս նաև Lag. Arm. Stud. § 1792, իսկ § 1818 պաս ձևը (որ գրբ. պահս հայցականից է լա-ռաջացած) կցում է պրս. pās-ban «պա-հապան» բառին։ Մորթման ZDMG 26, 528 բևեռ. pakha «պահ»։ Տէրվ. Նա-խալ. 91 pā «պահել» արմատիզ։-Հիւնք. պրս. բէհրէ, բէհրիյզ։-Karst, Յուշարձան 406 պահ «յղի» կցում է սու-մեր. pah, pag' «առատ՝ բերրի լինել» բային։ Մարտիրոսեան ՀԱ 1924, 458 ասում է թէ կապ չունի հաթ. pāimi «պահեմ» բայի հետ։
• ԳՒՌ.-1. Ախց. Գոր. Կր. Ղրբ. պահէլ, Ագլ. Շմ. Տփ. պահիլ, Ալշ. Մշ. պայել, Երև. պհէլ, Ջղ. Սլմ. Վն. պախել, Մրղ. պախէլ, Մկ. պախիլ, Սչ. բահել, Պլ. Ռ. Սեբ. բահէլ, ննխ. բայէլ, Ասլ. բայէ՛լ, Ակն. բայհէլ, Տիգ. բmհէլ, Հճ. բէհել, Զթ. բէհիլ, Խրբ. բէյիլ, Հմշ. բէհուշ, Սվեդ. բիհիլ, Աժտ. փայէլ.-2. Գոր. Ղրբ. Ջղ. պաք, Ակն. Խրբ. Պլ. Ռ. Սեբ. բաք, Ասլ. բաք, բա*, Տիգ. բmք, Ագլ. պօք, Զթ. բօք, բոք, Հճ. բօք, Սվեդ. բիւք,-Մրղ. Սլմ. Վն. պախս, Ալշ. Ախց. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Շմ. Տփ. պաս, Հմշ. Ննխ. Սչ. բաս. -3. Ակն. բօյհ «պահ, մի պահ», Ասլ. բայ մը, բայիգ «պահ մը, պահիկ», Ննխ. բամալ «մի քիչ առաջ» (<պահ մի այլ), մէքբա-հէգէն «մի քիչ յետոյ» (<մէկ պահիկ-էն)։-նոր բառեր են պահարան (որ Ջղ. դարձած է պարան «նամակի ծրար, պահարան՝ ըստ Արևմտահայ գրականի), պահենի. տահես-տէն, պահծու, պահվտիլ (Ննխ. բօհօդվէլ, բօհըդվէլ, բօղօդվէլ, Ակն. բայհմընդիլ), պահկուիլ (Սլմ. փախկվել, որ կարծեմ փախ-ծիլ բայի ազդեցութեամբ նախաձայնը դարձ-ռել է փ), պահման, պահունի, պահուկ, պա-հոցել, պահպհել, պահպրտել, պասակեր, պասահարիլ, պասալուայ, պասահան, պա-սատօն, պասնուտ, պասուց ևն։-էնկիւրեև թրքախօս հայոց մէջ մնում են bak «պահք», bak-baba «մոռմոռոս. ախացել», baharanjə «լուսարար» (որ եկեղեցու պահարանն է արաբախօս քրիստոնեաներն ունին pze «պահէ՛» (Բիւր. 1899, էջ 116)։
• «քաջ, լլաւ». անստոյգ բառ, որ գըտ-նւում է միայն պահապէս «քաջապէս» ձե-ւի մէջ. այս վերջինն էլ գիտէ միայն Բառ. երեմ. էջ 263։
φυλακή, προφυλακή custodia, observatio, excubiae. Արմատ Պահելոյ. Պահպանութիւն. եւ Բաժանումն ժամանակի պահապանաց գիշերոյ, յերիս ժամս՝ մի պահ համարեալ.
Յառաւօտու պահուն։ Ի սկզբան միջնոյ պահուն։ Ել նմա վիճակն (շաբաթաւոր) պահ առ պահ ընդ արեւելս։ Զցայգ պահ արկցուք զմեօք շուրջ։ Որ պահէ զպահս գիշերականս։ Ժամանեցին պահուց աչք իմ։ Որպէս պահ մի գիշերոյ։ Ի պահէ առաւօտու։ Ի պահու իմում կացից։ Ի գլուխ պահուց քոց։ Ի չորրորդում պահու գիշերոյն։ Յորում պահու գող գայ.եւ այլն։
Ի քո յանձնեալ պահն պա՛հ կալ. (Պտմ. աղեքս.։)
Առաջին եւ երեկոյին պահ՝ մարդոյն մանկութեան հասակն է. երկրորդ՝ երիտասարդականն է. երրորդ՝ ծերականն է. (Մեկն. ղկ.։)
Վասն այնորիկ կարգեցան աւո՛ւրքս այս պահոց. վասն զի եւ ժամանակն՝ իւրեանց բարբառովն ասի պահք. յն. վիճակք. թերեւս առ նմանութեան յն. ձայնիցս՝ ֆրո՛ւրիօն, պահպանութիւն. եւ ֆրուրէ՛, վիճակք։
Յայլեւայլ միտս ձգի եւ ասելն (Նար. տաղ յար.)
Դու պահից պատանդ՝ երաշխաւոր տիպ դիմառից։
Պահ գիշերային քերովբն հնչէր՝ փողս հարկանէր. իմա՛ ձայն տուեալ ըստ պահապանաց ի պահէ ի պահ։
ՊԱՀ. φυλακή, φρούριον custodia, carcer, praesidium. Պահեստ. եւ բանտարկութիւն, կամ ի դիպահոջ արկանելն. զգուշութիւն. պաշարումն. ամրութիւն. (առաւել ընդ բայի)
Արկցեն շուրջ զքեւ պահ։ Շուրջ զքեւ պահ դիցէ։ Կարգեցեր զինեւ պահ։ Ի պահ զգուշութեան փակել։ Պահ պատնէշ պաշարումն մատուցանէր. (Եզեկ. ՟Ի՟Գ. 24։ ՟Ի՟Զ. 8։ Յոբ. ՟Է. 12։ ՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 7։ ՟Ժ՟Գ. 19։)
Երկիւղ իսկ յումմէ՞ կայր, զի պահ տայր ունել։ Իշխանքն՝ որ զերանելին զՍահակ ի պահ ունէին։ Հրամայեաց պահ ունել ճանապարհին. (Սեբեր.։ Ճ. ՟Գ.։ Տէր Իսրայէլ. մայ. ՟Լ.։)
Հրամայէ ի պահ արկանել (զաւուրս ինչ) զոչխար՝ որ պատարագելոցն էր. (Փիլ. ել. ՟Ա. 2։)
Գային պահ արկանէին շուրջ զանգեղ զամուր բերդաւն. (Բուզ. ՟Դ. 24։)
Բարւոք քեզէն քովին իսկ ձեռօք ետուր ի պահ զմեռեալն. (Ոսկ. ես.։)
Ո՞չ դու քեզէն կացուցեր զինուորս, եւ ի պահ ետուր զմեռեալն. (Գէ. ես.։)
Զպահ պէսպէս աղօթիցն շուրջ զիւրեւ կարգել. (Լմբ. սղ.։)
Պահ եւ ապաւէն զերկրպագեալ ամենեցուն զնոյն նշան կանգնէր. (Ագաթ.։)
Զամենայն ազգս հաւաքեա՛, եւ անցո՛ ընդ պահ դուռն ի ներքո։ Անդէն ի ներքոյ պահ դրանն արգելոյր զբազմութիւն այրուձիոյն. (Եղիշ. ՟Ա. ՟Բ։)
keeper, guardian, warden;
guard, garrison;
guard, sentry;
— դուռն, Gates, straits;
pass, defile;
fortress, fortified place;
— մեղաց, մահու, կորստեան, the Genius of death, Satan;
— ունել, վարել, to compel, to constrain, to task, to force to villein service.
• «աահապան, ոստիկան» Բ. թագ. ը. 6, Ագաթ. Եփր. փիլիպ. 156. «պահպա։ նող, խնամակալ» Ոսկ. մ. գ. 14. Եփր. հա-մաբ. «կապան, ամուր կիրճ» Ագաթ. Եղիշ. Փարպ. որից պահակ ունել կամ պահակ վա-րել «բռնի և ձրի աշխատեցնել» Մտթ. իէ. 32. Մրկ. ժբ. 21. Ոսկ. մ. ա. 18. Սեբեր. պա-հակել «պահպանել» Ոսկ. կողոս. պահակա-փոխ Կոչ. 238. պահականոց (նոր բառ). կրճատմամբ՝ պահկութիւն «բռնի աշխա-տանք» Ոսկ. մ. գ. 8. հին ձևն է պարհակ, ինչպէս որ աւանդուած էլ է պարհակ «բերդ». Նորագիւտ Ա. մնաց. ժը. 6, 13. տարապար-հակ Մտթ. ե. 41. դառնապարհակ Թէոդ. կոյս.։ Այստեղ են պատկանում նաև անպա-հակիլ «հեղգալ, դանդաղիլ» Սեբեր. 185. ըմպահկել «ընդվզիլ, հեստել, անհնազանդ գտնուիլ», որ և գրուած է ըմբահկել, ըմբ-պահկել, ըմպհկել, ըմբհկել, ամպահակել, ըմբահակել, ըմպահակել, ընդպահկել, ըմ-բարհակել, ըմպարհակել) Փիլ. Ոսկիփ. Պիտ. Մառ. գամագտ. ըմպահակոտ «անսանձ. ա-պստամբ» Գիրք Թղ. 189 (նորագիւտ բառ)։
• = Պհլ. *pāhrak բառից, որ է զնդ. ❇ pāϑra-«պահպանութիւն» (տե՛ս պահ բառի տակ). սրանից ունինք հիւս.-արևմ. պհլ. pāhragbed. «պահակապետ, haupt der Wa-he» (գրուած [hebrew word] Թուրֆանի վա-ւերագրերի մէջ՝ Salemann ЗAH 8 (1908), էջ 108 և MSL 17, 245), պրս. [arabic word] pahra «գիշերապահութիւն», pahradār «պահա-պան», աֆղան. pahra «գիշերապահ, պա-հակ. 2. պահականոց, պահապանի աշտա-րակ», pahradār «պահակ», բելուճ. pahrā «պահպանութիւն» (Horn § 341). տե՛ս նաև յաջորդը։-Հիւբշ. 217։
• Աոհասարակ դրած են պահ արմա-տից՝ իբրև հայկական կազմութեամբ։ Lag. Arm. Stud. § 1793 պրս. nahra։ Պատկ. Maтep I, 13 բաժանելով պահ արմատից՝ կցում է պհլ. pahak «ճամ-բայ» բառին։ Հիւնք. պահակ=պրս. բէ-յիք «սուրհանդակ» բառից, իսկ ըմպահ-կել՝ խմբակից բառից։
• ԳՒՌ.-Պահուած է թերևս պահկուիլ, պահ-կիլ, պահկտուիլ, պահկուոց, պահկուոցիկ, պահկվուկ ձևերի մէջ։
• ოՈԽ.-Վրաց. Յაჭრაკი պահրակի (Մառ Иппoл. 62 և ЗАН 8, 108), 3არაკად պա-րակադ (Մարկ. ժե. 21) կամ ჭაჭრაკად պահրակադ (Մատթ. իէ. 32) «բռնի, պահակ վարելով», որոնք տառադարձուած են հաւ թարգմանութիւնից, ուր նոյնպէս երկու տե-այլոց Աճառ. Արրտ. 1898, 367բ և յետոյ, Մառ ЗВО 11, 170)։-Իբրև վայրանուն Ճո-րայ կամ Վիրոյ պահակի՝ յիշուած է օտար մատենագիրների մէջ. ինչ. յն. Bιραπαράχ և ասոր. ❇ ︎ Vīrūpahrag (ՀԱ 1922. 157)։
Եդ Դաւիթ պահակս յասորիս հանդէպ Դամասկոսի. (՟Բ. Թագ. ՟Ը. 6։)
ասեմ եւ զձիւնականդ՝ ամարանոցաց պահակս. (Խոր. ՟Բ. 7։)
Զսատանայ պահակ մեղաց մոլորութեան՝ մարդկութեան կոխան առնել։ Ղօղեալ սարսեաց պահակ մահու. (Ագաթ.։ Շար.։)
Պահանջեա՛ ի պահակէ ձիոյ. յն. մի բառ. (ἰπποκόμος equorum magister. Պղատ. օրին. ՟Բ։)
Գիտեն եթէ այսմ իսկ պահակ եմք, զի պատասխանի մարթասցեն տալ աւետարանին. (Եփր. փիլիպ.։)
ՊԱՀԱԿ. Որ պահէ զոք՝ հոգալով զպէտս նորա. առընթերակայ ոք մտերիմ. օգնական. ձեռնտու, յանձանձիչ. հոգաբարձու. պէտ ընօղ, հիւանդապահ, հոգացօղ քովը կեցօղ մարդ.
Ոչ գոյ իմ պահակ, զի յորժամ ջուրքն յուզին, արկցէ զիս յաւազանն։ Չգուցէ՞ պահակ (յն. մարդ), այլ ունիս զԱստուած. չիցէ՞ ոք՝ որ յաւազան իջուցանէ, այլ կայ այն՝ որ չառնէ կարօտ յաւազան իջուցանելոյ. (Եփր. համաբ.։ Ոսկ. մ. ՟Գ. 14։)
Ողորմեցայ նմա (անկելոյն ի բացի), եւ պահակ եղէ մինչեւ ի քաղաք անդր. (Վրք. հց. ձ։)
ՊԱՀԱԿ. Ըմբռնեալն յակամայ կամս ի ծառայութիւն ինչ կամ ի ձեռնտուութիւն. ուստի
ՊԱՀԱԿ ՈՒՆԵԼ. ՊԱՀԱԿ ՎԱՐԵԼ. Նոյն է ընդ Տարապարհակ վարել. ունել եւ վարել զոք ի գործ ինչ արտաքոյ դիտաւորութեան նորա, եւ առանց վարձուց. ἁγγαρεύω angario, adigo, impello. անկարիայի բռնել. սիւրթտիւրմէք.
Զնա կալան պահակ, զի բարձցէ զխաչն նորա։ Ունէին պահակ զՍիմովն Կիւրենացի՝ որ ընդ այն անցանէր. (Մտթ. ՟Ի՟Է. 32։ Մրկ. ՟Ժ՟Բ. 21։)
Պահակն վարել այն իսկ է, զուրն փետել, տարապարտուց ձգձգել, եւ յանդէպ վարել խուելով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 18։)
Պահա՞կ ոք վարէ (զքեզ) տարապարտուց, համբե՛ր. (Սեբեր. ՟Թ։)
ՊԱՀԱԿ. Որպէս Պահ դուռն. Տեղի պահպանութեան. կիրճ կամ դուռն՝ ըստ ինքեան ամուր, եւ ամրացեալ զգուշութեամբ պահապանաց. որպիսի էր կապանն ճորայ՝ երկաթի դուռն կոչեցեալ.
cf. Պահանջումն.
• «ձեռքի ապարանջան». մէկ անգամ ունի Օրբել. ողբ. ժե. «Պահանջանքն իմոյ բազկին և ապարանջանքն իմոյս ո-տին»։
• Պատահաևան նմանութիւն ունի բե-լուճ. āhinjag «կապ, գօտի» (Horn, § 58, ծան.)։
Պահանջումն. սաստկապահանջ համար. ստիպումն ի վճարել.
Զպահանջանս խոշտանգանաց ի ծառայակիցն իւր եցոյց զվայրենի անողորմութեան. (Սեբեր. ՟Ժ։)
Իւրաքանչիւր ոք ըստ կարի իւրում ի պահանջանս կայր արծաթովն. (Եւագր. ՟Ի՟Ա։)
Ապրեցաւ նա միանգամ ի պահանջանաց անտի. (Եփր. համաբ.։)
Մի՛ անողորմ պահանջանօք պահանջեր. (Եփր. աղ.։)
Դատարկաբանութիւն ի պահանջանս համարոյ ածէ. (Մաշկ.։)
Զիրաւացին առնուլ ի ժամանակի ըստ ուղիղ դատման պահանջանս վրիժուց. (Սարկ. քհ.։)
ՊԱՀԱՆՋԱՆՔ. գ. Որպէս բառ ռմկ. թուի՝ Ազգ ինչ ապարանջանից՝ մանաւանդ բազկի.
Ո՞ւր պահանջանքն իմոյս բազկին, ւապարանջանքն իմոյս ոտին. (Ուռպ. ողբ.։)
guard, guardian, inspector, superintendent, overseer;
sentry, sentinel;
—ք, guard, guards, garrison;
cf. Հմայեակ;
— այգեստանի, vineyard-keeper;
cf. Հրեշտակ.
• , ի-ա հլ. «պահող» ՍԳր. Եւս. քր. «պահպանութիւն» Սղ. լը. 2. ճխ. 3. ա. մկ. (ստէպ). Եղիշ. «հմայեակ» Կանոն. որից պահապանապետ Պղատ. օրին. Պտմ. աղէքս. տահապանութիւն Ճառընտ. կամ առանց լօ-դակապի՝ պահպան Գ. մկ. գ. 16. Փիլ. պահ-պանապետ Եսթ. բ. 20. պահպանակ Խոր. Կանոն. պահպանութիւն ՍԳր. Բուզ. պահ-աանել Փիլ. ևն։ Բառիս հին ձևն է *պարհա-պան։
• = Պհլ. *pahrapān<զնդ. *pāϑrapāna-բառից, որ կազմուած է pahr<զնդ. pāϑra «պաշտպանութիւն, պահպանութիւն»+pān «պահող» բառերից։ Վերի բառերը աւանդ-ուած չեն թէև, բայց կան նրանց այլ գաւա-ռական ձևերը. ինչ. պհլ. pāspān=պրս. pās-bān «պահապան»։ Տե՛ս նաև պահ։-Հիւբշ. 217։
• ՆՀԲ դնում է պահել բայից՝ իբր հյ, ածանց։ Böttich. Arica 76, 252, Lag. Urgesch. 115, Muller SWAW 38, 575 պրս. pāsbān։
• ԳՒՌ.-Գրականից փոխառութեամբ ունինք Ալշ. Մշ. պահաբան, Երև. պրհապան, Մկ. պmխmպան, Պլ. բահաբան ձևերով՝ միայն «պահապան հրեշտակ», «Աստուած պահա-պան» ձևերի մէջ։ Մինչև անգամ էնկիւրիի թրքախօս հայոց բարբառում կայ bahaban «պահապան հրեշտակ». ինչ. bahabanəm esirgedi «պահապան հրեշտակս ինձ պահ-պանեց» (Բիւր. 1898, 865)։ նը (Օրբել. 1861, էջ 268), որ ճիշտ այն է. ինչ որ այլուր Պարտիզացփոր.
• = Նոյն է պարտէզ բառի հետ և ծագում է կա՛մ պհլ. գւռ. մի ձևից, և կամ հայերէնի մէջ րտ>հ ձայնափոխութեամբ (իբր եր-թալ>էհա*լ)։-Աճ.
φύλαξ, προφύλαξ custos, excubitor φυλάσσων qui custodit φυλάκισσα custos foemina. Որ պահէ զոք կամ զիմն՝ զգուշաւոր ոստիկանութեամբ. պահպանիչ. պէքճի. եբր. շմէր. (յորմէ շամրտացի, սամարացի)
Մի թէ պահապա՞ն իցեմ եղբօրն իմոյ։ Պահապան դրախտին արքունի։ Պահապան կանանց, կամ այգեստանի, քաղաքի, զօրաց։ Մի՛ ննջեսցէ պահապան քո։ Պահապան Իսրայէլի։ Թողեալ անդ պահապանս զօրս.եւ այլն։
Անուանեցան շամրտացիք. զի եւ անունն իսկ պահապանս յայտ առնէ. (Եւս. քր. ՟Բ։)
Պահապան խնդրեմք ի քէն Քրիստոս։ Պահապանք աշխարհի՝ բանակք տեառն շուրջ զերկիւղածովք. (Շար.։)
Եհաս մինչեւ յերկինս որպէս զաղաղակ սոդոմայեցոց ի պահապան հրեշտակացն. (Լմբ. յայտն.։)
ՊԱՀԱՊԱՆ. φυλακή custodia φρουρά praesidium. որպէս Պահպանութիւն. պահ. ամրութիւն.
Եդի պահապան բերանոյ իմոյ։ Դի՛ր տէր պահապան բերանոյ իմոյ. (Սղ. ՟Լ՟Ը. 2։ եւ ՟Ճ՟Խ. 3։)
Գումարէին զնա (ի) պահապան աշխարհի. (Եղիշ. ՟Գ։)
Հրամայեաց զզօրն ի ներքս տանել պահապան քաղաքին։ Պահապանս կացուցին թշնամութեամբ ի վերայ իսրայէլացւոց։ Պահապանք ոստիկանութեամբ կային ապողոնեայ ի վերայ նոցա։ Յիւրոց զօրացն պահապանս թողոյր իւրաքանչիւր քաղաքաց, եւ այլն. (՟Ա. Մակ.։)
ՊԱՀԱՊԱՆ. որպէս Գրապանակ. պահանորդ. հմայեկ. համայիլ.
Ոչ է մարթ առնել հմայեակս եւ պահապանս. որ ճշմարտութեամբ չեն պահապանք, այլ կապանք հոգւոց նոցին. (Կանոն.։)
cf. Համետ.
• «համետ, թամբ» Յայսմ. փետր. 6 (երկիցս). Առաք. պտմ. 330, 331 (կուր-դինն, որ է պաղանն). որից պաղանե «հա-մետել» Վրք. հց. ա. 496. պաղանաւոր «ձիա-ւոր» Կաղանկտ. պաղանակար «համետա-գործ» Դրնղ. 324։
• = Պրս. [arabic word] pā̄lān «համետ», որից փո-խառեալ են նաև թրք. palan, վրաց. ბალანი պալանի և φალანი փալանի հոմանիշները։ Բառիս ստուգաբանութիւնը և հին ձևերը յայտնի չեն։
• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ։
Բառ ռմկ. բալան. վր. փալանի. Համետ. կորգին.
Դի՛ր ի վերայ վիրաւորեալ թիկանցդ պաղան, պատեա՛ց ընդ սրահ եկեղեցւոյս, եւ ողջանաս։ Եթէ ոչ դնես թիկանցդ (կամ բառնաս ողինդ) պաղան, ոչ ողջանաս. (Հ=Յ. եւ Տէր Իսրայէլ. յնվր. ՟Լ՟Ա.։ եւ Հ. փետր. ՟Զ.։)
debate, dispute, quarrel, strife, controversy;
գալ, մատչիլ, մտանել ի — ընդ ումեք, to open a question or controversy, to debate, to dispute.
• , ի-ա հլ. «կռիւ, վէճ» Բուզ. Եզն Եղիշ. «իրար հետ դատուիլը» Կանոն, էջ 64. որից պայքարել Մծբ. կամ պայքարիլ Եղիշ. Յհ. կթ. յետին ձևեր են փայքար Արձ. 901 թուից (Վիմ. տար. էջ 5), Օրբել. հրտր. Էմի-նի, էջ 131, փայկար Ոսկ. եփես. 876, փայ-քարիլ կամ փակարիլ Եղիշ. ը. էջ 123.-Բուզ. էջ 60 ցանկում գրուած է երկու անգամ փայքար, որոնցից մէկը էջ 98 վերնագրում դարձել է յանդիմանութիւն և միւսը պայ-քար։
• = Նպհլ. paykār ձևից. հմմտ. պրս. [arabic word] paikār կամ paigār «կռիւ, մարտ, պատե-րազմ», պազ. պհլ. [other alphabet] l patkār «վէճ. կռիւ, հակառակութիւն, պայքար», զնդ. *pai-tikāra (Horn § 360), որ կազմուած է paiti-մասնիկով kar «գործել» արմատից. հմմտ. զնդ. [other alphabet] paiti. akəra-naot «հակառակը գործեց, հակառակուեց» (Bartholomae, Altir. Wört. 447 բառիս ե-մաստը անյայտ է թողնում)։-Հիւբշ. 220։
• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. յետոյ ՆՀԲ Böttich. ZDMG 1850, 360, Arica 80. 343, Spiegel, Huzw. Gram. 187, Տէրվ. Altarm. 70 ևն։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ბაეკრობა պաեքրոբա «վէճ» Միք. զ. 2. საბაეკრო սապաեքրո «մենամարտի տեղ», მემაეკრე մեպտեքրև «կռուող»։
Թո՛ղ ընդ նոսա (եւ ընդ մեզ) պայքար յանդիմանութեան հակառակութեան լիցի՝ ա՛րքայ. (Բուզ. ՟Դ. 8։)
Ընդ պարսից քէշին գտօղս՝ ապաւինեալ ի շնորհսն Աստուծոյ՝ մատիցուք ի պայքար. (Եզնիկ.։)
Ընկերաբար գայիր ի պայքար։ Այսչափ երկայնաբան լինել ընդ ձեզ պայքարու։ Ոչ ինչ մտանեմ ես ի պայքար ընդ քեզ վասն բնութեան արարածոցս։ Ընդ աթենացիսն վիճէին պայքարաւ. (Եղիշ. ՟Բ. ՟Ը. եւ Եղիշ. յառաք.։)
Մինչդեռ ի պայքարին եւ ի տուգանին իցեն։ Եթէ պայքար ինչ իցէ ի մէջ եղբարցն, հաշիւ դիցեն. (Կանոն.։)
cheese;
գործել մածուցանել —, to make cheese;
to curdle milk.
• (յետնաբար սեռ. -ոյ կամ -ի) «պանիր» Յոբ. ժ. 10. Նոնն. Պտմ. աղէքս. Իսիւք. որից պանրանալ «մակարդիլ» Ճառ-ընտ. Սանահն. պանրուտի (գրուած նաև պանրուտէ, պանդրուտու, պանդրուտոյ, «կթեղէնով պաս, նաւակատիք, յն. τυροφαγία» Գիրք թղ. 334. Տօնակ. Ասող. Ոսկիփ. պանդ-րաջուր (որ է պանրաջուր) Մխ. բժշ. 46, 133 (դ յաւելուածի համար հմմտ. ծանդր, ման-դըր, ծունդըր. նոյն յաւելուածն ունին նաև ռեռ. պանտրի Մաշտ. ջահկ. և Ագլ. պա՛ն-դիր). պանրավաճառ, պանրային (նոր բա-ռեր)։
• = Պհլ. *panir ձևից, որ աւանդուած չէ. բայց կայ պհլ. panēr, պրս. [arabic word] panīr «պանիր», որից փոխառեալ են նաև աֆղան. panir, բելուճ. p'anēr, քրդ. panir, panīr, peynir, զազա penir, արևել. թրք. penir, թրք. penir, peynir, գնչ. pendir «պանիր»։ -Բառիս ծագումը իբր զնդ. paeman-«կաթ» 221։
• Ուղիղ մեկնութիւնը տուաւ նախ ԳԴ. -ՆՀԲ յիշում է թրք. բէնիր, և հայ բա-ռը մեկնում է իբրև «պան իր», հացի հետ ուտելու բան։ Այսպէս նաև Թա-ղիադեան, Առաջնորդ մանկանց, էջ 29. Ուղիղ են մեկնում Böttich. Arica 78,
• ԳՒՌ.-Այշ. Ախց. Գոր. Երև. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ջղ. Սլմ. Վն. Տփ. պանիր, Ղրբ. պա՛-նըէր,, Շմ. պանէր, Ագլ. պա՛նդիր, Ասլ. Խրբ. Ռ. Սեբ. բանիր (սեռ. Խրբ. բայրի), Տիգ, բmնիր, Պլ. փանիր (սեռ. Տիգ. բmնդրի), Սվեդ. բmնէր, Ննխ. բէնիր (գիւղերը՝ բ'ա-նիր), Զթ. բանը՛յ, բանը՛ր, Հճ. բանիյ, Հմշ. բօնիր.-սրանց մէջ է ձայնաւորը և նախա-ձայն բ՝ կամ փ յառաջացած են խաչաձև-մամբ Թրք. penir ձևի. հմմտ. MSL 10, 324, Բազմ. 1897, էջ 260 և Քննութ. Ն. Նախիջևա-նի բարբառի, § 15, § 217.-ըստ Գաբիկեան, Ամէն. տարեցոյցը 1922, 325 Սեբ. Բրգնիկ գիւղ պօնիր, Մրշ. պանար (իմա՛բօնիր, բա-նար)։ Նոր բառեր են պանրագող, պանրադ-րի, պանրաման, պանրատէր, պանրխոտ։
• ՓՈԽ.-Աժտարխանի հայոց մէջ հոմանիշ-ների տարբերացմամբ ռուս. սիր նշանակում է «եւրոպական պանիր», իսկ պանիր «Կով-կասեան սպիտակ պանիր»։ Այսպէս են նաև տեղական ռուսներն ու թաթարները, որոն։ հայերէնից փոխ առնելով գործածում են naнūp, [arabic word] panīr ձևերը՝ «Կովկասեան կամ հայկական պանիր» նշանակութեամբ։
թ. բէնիր. τυρός caseus. իտ. cacio, formaggio. որպէս եւ Պանիր գործել, τυρεύω in caseum cogo et denso, lac coagulo. Կաթն մակարդեալ, եւ ի բլիթս բլիթս կազմեալ, որպէս թէ Պան իր.
Մատուցանէր նմա պանիր։ Գործել պանիր զկաթն. (Պտմ. աղեքս.։ Նոննոս.։)
Կթեա՛ կաթն, եւ լինիցի պանիր. (Համամ առակ.։)
Արեգակն երեւեցուցանէ արտաքս զգիջութիւն մոմոց, եւ զպանրոյ. (Իսիւք.։)
Ետուր ծառայից քոց զնիւթ պանրիս եւ ձուոցս ի վայելս ճաշակմամբ. (Մաշտ.։)
Զենոն օրէնս եդ՝ երկուս շաբաթս բարեկենդանին ոչ ուտել միս, այլ՝ պանիր. (Կիր. պտմ.։)
Գողացաւ սակաւ մի պանիր. աղուէսն ետես զագռաւն, եւ զպանիրն ի բերան նորա։ Ագռաւ մի պանիր ունէր ի բերանն։ Պանիր մածուցեալ՝ ուրախացոյց զնոսա. (Ոսկիփոր.։)
defender, patron, protector, favourer;
minister, servant;
— սուրբ, patron saint, patron;
— դատի, advocate, attorney;
— կալ, լինել ումեք, to defend, to protect, to assist.
• , ի-ա հլ. «պահապան, պահող պահպանող» ՍԳր. Ոսկ. մ. ա. 5. որից պաշտպանել ՍԳր. Ոսկ. մ. գ. 25. պաշտ-պանակք «թիկնապահ» Արծր. պաշտպանու-թիւն ՍԳր. պաշտպանումն Սիր. լա. 19. ան-պաշտպան, մաքսապաշտպան (նոր բառեր). ւետնաբար կապելով բառս պաշտել բայի հետ՝ գրուած է «ծառայել» նշանակութիւնը, այսպէս՝ պաշտպան «ծառայող, սպասաւոր» Լմբ. Սկևռ. աղ. պաշտպանութիւն «ծառաւու-թիւն» Պիտ. Լմբ. սղ.։
• -Պհլ. *paštpān ձևից, որ չէ ասանդուած. բայց ունինք սրա աւելի նոր ձևը՝ պհլ. [other alphabet] puste-pān-և պրս. [arabic word] pustbān, [arabic word] pustvān, որոնք ենթա-դրում են հպրս. և զնդ. *paršti-pāna-։ Նագում է հպրս. *prsti-=զնդ. ❇ naršti-> պհլ. [other alphabet] pušt և պրս. [arabic word] pušt, զազա pašt, աֆղան. pušt, քրդ. pišt, բելուճ. p'ut «թիկունք, կըռ-նակ»+pāna>bān բառերից, որով բուն նշանակութիւնը լինում է «թիկնապահ», յե-տոյ ըմբռնուած է ընդհանուր «պահապան. օգնական» իմաստով (Horn § 321)։ Հյ. պաշտպան փոխառեալ է արշակունեան շըր-ջանին. միևնոյն բառը սասանեան շրջանին երկրորդ անգամ փոխ է առնուած փուշտի-պան «թիկնապահ» ձևով (տե՛ս այս բառը) և վերջապէս երրորդ անգամ նորապարսիկ շրջանին փոխ առնուելով տուած է փեշտը-վան Ակն. «պատի մէջ պահանգ», որ է պրս. puštvān «պահանգ»։-Հիւբշ. 221։
• Müller SWAW 42, 250 պրս. pušl-bān ձևի հետ։ Էմին, Ист. Aсохика 1864, էջ 82 փուշտիպան բառից։ Lag Beitr. bktr. Lex. 57, 38 մերժում է ա-ի պատճառաւ։ Հիւբշ. KZ 23, 403 հայր պարսկից փոխառեալ։ Հիւնք. փուշտի-պան բառից. գործ չունի պաշտել բայի հետ։
• ԳՒՌ.-Երև. Կր. Մշ. Սլմ. պաշտպան. նմ պաշտպանիլ, Խրբ. բաշբան, բաշբանիլ։
Տէր օգնական իմ եւ պաշտպան իմ։ Լե՛ր իմ Աստուած պաշտպան։ Դու ես պաշտպան իմ Տէր. (եւ այլն. Սղմ. ստէպ։)
Պաշտպան լինիցիմ քեզ, իսրայէլ։ Ոչ ոք է որ պաշտպան լինի ազգիս իսրայէլի բաց ի քէն Տէր. (Ովս. ՟Ժ՟Ա. 8։ Յուդթ. ՟Թ. 19. եւ այլն։)
Կացուցից տան իմոյ պաշտպան (յն. կանգնումն, որպէս նեցուկ) առ ի չանցանելոյ եւ չդառնալոյ. (Զաք. ՟Թ. 8։)
Որ այնչափ բազմութեան եղեւ պաշտպան, անձին ինչ ոչ կարաց վճարել. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 5։)
Ձեռս իմանամք զգործս մեր, զի ձեռն՝ գործոյ է պաշտպան։ Զգայարանս իւր կէտն ետ պաշտպան Յովնանու յաղօթելն, զո՛ր օրինակ փող՝ որ բարբառի ձայնիւ հնչողին։ Յաւելու, թէ՝ եւ պաշտպան, որ ծառայական գործ է պաշտելն։ Պաշտպա՛ն (իբր ծառայական) խոնարհութեամբ զարդարութիւնն ի գլուխ եհան. (Լմբ. սղ.։)
Որ զտարտամութիւնս ընթադրեալ՝ պաշտպան կացի աւուրս մեծի. (Լմբ. համբ.։)
Արտաքս ի յարկէն սրբութեան տանջողական պաշտպանօքն հանեալ՝ յաւիտենական եւ յարաբորբոք մատնեսցես բոցոյ. (Սկեւռ. աղ.։)
where, whither;
while;
when, on;
where ? in what place ?
— զի, whereas;
— ուրեմն, hardly, scarcely;
at last, finally;
— ուրեք, where, in whatever place, wherever;
— եւ, — եւ իցէ, wherever, wheresoever, any where, no matter where;
— եւ իցեն, wheresoever they may be, wherever they are;
— եմ, — իցեմ ես, where am I ?
— է նա, where is he ?
— գնաց, where is he gone ?
— եւ ուստի՞ եկն, how and whence came he ?.
• «ո՞ւր, ո՞րտեղ. 2. որտեղ որ» ՍԳը. որից ուրեք, ոչ ուրեք ՍԳր. Եզն. է ուրեք Եղիշ. ուրեք ուրեք Եղիշ. Խոր. ուր ուրեք Փարպ. հազիւ ուրեք Յհ. կթ. դուն ուրեք Պորփ. Սարգ. ուրեմն «մի տեղ» Կիւրղ. գնձ. «մօտաւօրապէս» Եւս. քր. «մի, ինչ որ» Բուռ Դ. 55 (ընդ գաղտնի դուռն ուրեմն). «հե-տևաբար, ասել է թէ» ՍԳր. Ագաթ. ուր ուրեմն Եւս. քր. հազիւ ուրեմն Պիտ. Եղիշ. անդ ուրե-մըն Եւս. քր. աստ ուրեմն Խոր. ուրանօր Յհ իմ. ատ. երև. ուրկայ, ուրկայութիւն Անյ. ստոր. Ոսկիփ. այլուր Իմ. ժը. 18. Վեցօր Կոչ. այլ ուրեք Հռութ. բ. 8. այլ ուրեմն Վրք հց. հանուր (տե՛ս առանձին). ա՛յլ է համուռ, որից միահամուռ։-Հնագոյն գործածութեամբ ո՛ւր ցոյց էր տալիս դադարում. իսկ շարժում ցոյց տալու համար գործածւում էր յո՞. աւե-լի յետոյ վերջինս ջնջուեց և երկու գործածա--թեամբ էլ եղաւ ուր. սրա առաջին հետքերն ունի Փարպ. (տես Այտընեան, Քնն. քերակ. էջ 68)։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ր մաս-նիկով *ու անորոշ դերանունից, որ իր ան-կախ գոյութիւնը չէ՛ պահած, բայց գտնւում է նաև յուկամ, յուպէտ «ո՛ւր որ ուզես, ո՛ւր որ պէտք լինի» Եւս. քր. բառերի մէջ և գա-յիս է հնխ. k2u անորոշից։ Սրա միւս ժա-ռանգներն են՝ սանս. kճ «ինչպէս», kuvá, kuha, kutra «ո՞ւր», kutah «ուստի՞, ո՞ոտե-ռից», զնդ. kū, kudā, kuϑrā «ուր», լտ. ubi, հլտ. cubi «ուր», օսկ. puf, ումբր. pufe, pue «ուր», կրետ. ὄπωι, ալբան. kur «իբր», հսլ. kide, լիթ. kur «ուր», անգսք. hū «ին չպէս», կիմր. čw, čwt «ուր», թոխար. kuse, kuce, kupre «եթէ», քուչ. kwri «երբ, եթէ» (MSL 18, էջ 419)։ Այս բոլորը կազմուած են պար-զական k2u արմատից, զանազան աճական-նեռով. յատկապէս «ո՞ւր» նշանակութեամբ ձևերը կազմուած են -dhe կամ -r աճական-ներով. առաջինին են պատկանում սանս. kuha, զնդ. kudā, հսլ. kude, լտ. ubī, ումբ. pufe ևն, իսկ երկրորդին են պատկանում հյ. ուր և ւիթ. kur «ուր»։ Այս բոլորի հետ հմմտ. հյ. ի, ր, որոնք գալիս են հնխ. k2, k2o անորոշներից. յատկապէս ուր կազմում է զուգահեռական ձև՝ իր և որ բառերի՝ իր ր աճականով (Pokorny 1, 522)։-Հիւբշ. 481։
• ՆՀԲ արմատը ո՞, ո՞յր, յո՜ր՝ իբր ներ-գոյական. լծ. յն.օῦ, ὄπου, լտ. ubi։ Pè-term. 263 յն. ποῦ, օῦ։ Տէրվ. Altarm. 3-4 լտ. que, quisque, գոթ. bvah ևն բառերի հետ՝ հնխ. qvar ձևից։ Հիւնք. պարոյր բառից։ Bugge KZ 32, 52 լիթ. kur բառի հետ։ Meillet MSL 10, 259 և Հիւբշ. 481 ր մասնիկով ու արմատից։ Բառիս վրայ մի առանձին քննութիւն տե՛ս Gauthiot, La fin de mot, էջ 210. Meillet MSL 20, 92 և վերջին անգամ вEA VII, 1, էջ 3։
• ԳՒՌ.-ԱԽղ. Երև. Խրբ. Կր. Սեբ. Տփ. ուր, Մրղ. Տիգ. յուր, Ալշ. Մշ. յուր, Մկ. Հին Ջղ. հուր, Ասլ. իւր, Սլմ. յիւր, Հճ. յույ, Զթ. յօյ, յոյ, Պլ. Ռ. վուր, Ղրբ. հօր, Ռմ. Սչ. ո՛ւրուխ, Հնգ. ուղ, Ագլ. նօր, Հմշ. նիր, Սվեդ. յէօ (տե՛ս յո՞).-Ննխ. վրէ՜, վի՞ր է «ո՞ւր է». վդէխ, վդէ, ուդէխ, վուդէխ, վիդէխ «ո՞ր-տեղ», Խր. վըրդէխ, Շմ. հօ՞րդէ «ո՞ւր, ո՞ր-տեղ».-Տփ. ուրուքմին «որևիցէ մի տեղ». հմմտ. ոքմին։-Իսկ Գոր. Ղրբ. թօ՜՛ռնը, Ջղ, դո՞րն, Վն. դո՞ր ծագում են ընդ ո՞ր ձևից։-Բարբառներում ո՞ւր նշանակում է նաև «ին-չո՞ւ» (օր. Ջղ. յո՞ւր «ինչո՞ւ»). Որ չէիր գա-լու, ո՞ւր ասացիր։ Սրա հնագոյն գործածու-թիւնը գտնում եմ Լմբ. մատ. 315. «Ի քէն տուաւ մեզ այս զգաստութիւն աղօթից խօ-սակցութեան ընդ Աստուծոյ, որ զնախապատ-մեալ շնորհս արարեր մարդկան. ապա թէ ոչ, մեք ո՞ւր զօրէաք ի թանձրութենէ մարմ. նոյ ելանել»։ Այս օրինակում ո՞ւր «ինչպէ՞ս» նշանակութեամբ միայն կարող է մեկնուիլ։
Ո՞ՒՐ. ποῦ; ubi? quo?. (ի մեզ արմատն է ո՞, ո՞յր, յո՞ր, իբր ներգոյական) Յորում տեղւոջ. ո՞ւր, ո՞ւր տեղ.
Ո՞ւր է որ ծնաւ արքայն հրէից։ Ո՞ւր կամիս զի պատրաստեսցուք։ Ո՞ւր են հաւատքն ձեր։ Իսկ արդ ինունքն ո՞ւր են։ Ո՞ւր են օթեւանք քո։ Ո՞ւր եգիք զնա։ Ո՞ւր իմաստուն, ո՞ւր դպիր, ո՞ւր խորհրդական.եւ այլն։
Ո՛ւրն անյայտ։ Ադամ զո՞ւր եսն յաստուծոյ հարցանի. (Խոր. ՟Ա. 3։)
Կամ իբր անորիշ հարցական.
Կամ իբր տրակ.
Ո՛ւր եւ մտանէր։ Ո՛ւր եւ երթալոցն իցեմ. (եւ այլն։ cf. ՅՈ՛, ՅՈ՛Վ։)
ՈՒՐ մ. իբր յարաբերութիւն ներգոյական. (լծ. յն. ո՛ւ, որ է Ուր, եւ ոյր) կամ օ՛բու. լտ. ո՛ւպի. οὗ, ὄπου ubi. Ի տեղւոջ՝ յորում. յորում վայրի. ուր, ուր որ. ...
Եկեալ եկաց ի վերայ, ուր էր մանուկն։ Եկն ի նազարէթ, ուր սնեալն էր։ Ուր իցեն երկու կամ երեք ժողովեալ յանուն իմ, անդ եմ ես ի մէջ նոցա։ Եդ ի կռածոյ գերեզմանի, ուր չէր բնաւ զոք եդեալ։ Յերկրի, ուր ցեց եւ ուտիճ ապականեն։ Ուր գանձն ձեր է, անդ եւ սիրտք ձեր եղիցին։ Որդւոյ մարդւոյ ոչ գոյ՝ ուր դիցէ զգլուխ իւր.եւ այլն։
Կամ որպէս տրական. Ի տեղին՝ յոր. յոր վայր. յոր. ուր որ. ... οugr-SmCi;
, ποῦ, ὄπου quo.
Առաքեաց զնոսա յամենայն քաղաքս եւ ի տեղիս, ուր ինքն երթալոց էր։ Հողմ ուր կամի՝ շնչէ։ Ո՛ւր եսն երթամ, դուք ոչ կարէք գալ.եւ այլն։
ՈՒՐ. մ.շ. ὄπου ubi, quum, cum. Երբ. յորժամ. մինչ. այնզի. որովհետեւ. ուր որ, երբոր.
Ուր եւ արդ իսկ են ի ձեզ հեռ եւ նախանձ, ո՞չ ապաքէն մարմնաւոր էք։ Չզանգիտեն զփառսն հայհոյել. ուր հրեշտակք, եւ այլն։ Ուր միքայէլ հրեշտակապետն, եւ այլն։ Զանմեղս դատապարտէիր, եւ զվնասակարս արձակէիր, ուր աստուծոյ ասացեալ էր, թէ զանմեղն եւ զարդարն մի՛ սպանանիցես. (՟Ա. Կոր. ՟Գ. 3։ ՟Բ. Պետ. ՟Բ. 11։ Յուդ. 9։ Դան. ՟Ժ՟Գ. 53։)
Մինչ ի կատարումն արարածոց, ուր ընթացք արեգականն դադարին. (Շ. բարձր.։)
ՈՒՐ ՈՒՐԵՄՆ. գ. ποῦ, μόλις, ὔστερον alicubi, vix, tandem, aegre μόλις ποτὲ tandem aliquando, vix tandem. Յետոյ ուրեմն, անագան. հուսկ յետոյ. հազիւ, դժուարաւ, եւ Հեռի ուրեմն. ետքը ետքը, ճորով.
Տարակուսեալ ի մարդկային բժշկութեանցս՝ ուր ուրեմն զմտաւ ածէր զվկայն քրիստոսի. (Ճ. ՟Ա.։)
Յերկարէ ժամս ինչ զպատասխանիսն. եւ ո՛ւր ուրեմն հեծութեամբ սկիզբն արարեալ պատմէ զամենայն. (Խոր. ՟Ա. 25։)
Եւ ապա ո՛ւր ուրեմն զիմաստասիրի անուն ժառանգէին։ Ո՛ւր ուրեմն յետոյ ժամանեալ մահուն՝ զղջանաս։ Ո՛ւր ուրեմն ի բեկանել հացին ծանեաք զնա. (Սարգ. յկ. ՟Ը։ Լմբ. առակ.։ Սկեւռ. յար.։)
Ամենեւին ո՛ւր ուրեմն ի բացեայ յայնց ժամանակաց պատմի. (կանխագոյն. տէ՛ խելմը առաջ) (Եւս. քր. ՟Ա։)
ՈՒՐ ՈՒՐԵՔ. մ. ὄπου, ὦπου ἅν, οugr-SmCi;
ἑάν ubicumque. Ո՛ւր եւ. յորո՛ւմ վայրի եւ իցէ. ցորչափ. ե՛րբ եւ.
Ո՛ւր ուրեք եւ դիպէր ի տեղիս ի յոստանի, եւ կամ ի հովն։ Ո՛ւր ուրեք իցէ գէշ, անդր վաղվաղակի հասանիցեն. (Փարպ.։ Նար. յովէդ.։)
Ո՛ւր վնասիցենն ուրեք զմեզ (գազանք), յերկիւղ աստուծոյ շարժեն. (Յճխ. ՟Դ։)
ՈՒՐ ՈՒՐՈՅՆ. Իբր Ուրոյն ուրոյն. մի առ մի. κατ’ εἵδον.
light-hearted, gay, merry, joyful, jocund, cheerful, sportive, playful;
— առնել, cf. Ուրախացուցանեմ;
— լինել, to be cheerful, delighted, to rejoice, to feel glad, to have pleasure;
to feed well, to feast;
— լեր, hail! joy be with you! God keep you!.
• «զուարթ» ՍԳր. որից ուրախանաւ Սղ. ճխթ. 2. ուրախութիւն ՍԳր. ուրախալից Ոսկ. մ. ա. 15. ուրախակից Յուդ. 12. Փիլիպ. բ. 17, 18. Սեբեր. ուրախամիտ Սղ. ճժբ. 9. ուրախարար Վեցօր. բազմուրախ Կղնկտ. ու-րախալի, կենսուրախ (նոր բառեր)։ Ոտանա-ւորների համար սղուած ձևեր են՝ րախ Գնձ. րախալի Գնձ. րախաճեմ Ճառընտ. րախա-րար Մագ. ևն։ Իսկ խրախ բառի վրայ՝ որ սրա սաստկականն է, տե՛ս առանձին։
• Böttich. Arica 85, 409, Lag. Ur-gesch. 296 պրս. farrux «օրհնեալ» և farāx «ընդարձակ»։ Մերժում է Zag Arm. Stud. § 1778։ Տէրվ. Նախալ. 70 բուն ձևը դնում է *խուրախ, ինչպէս ցոյց են տալիս տ-խուր և խ(ու)րախ։
• Meillet MsL 8, 160 նմանապէս բուն ձևը *խուրախ։ Հիւնք. յն. χαρά«ուրախու-թիւն», արաբ. *araq և թրք. raqə «օղի»։ Pedersen, Հայ. դր. լեզ. 85 դնում է խուրախ ձևից, որ տարանմանութեամբ դարձաւ հուրախ և նախաձայնի անևու-մով ուրախ։ Պատահական նմանութիւն ունին արաբ. [arabic word] ❇ rāxī «բարեկեցիկ մարդ» (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. էջ 822), ասոր. [arabic word] rəvāxa «հաճոյք, ուրա-խութիւն» (որի արմատն է [arabic word] rūxā «ոգի, շունչ»=արաբ. ❇ ruh), մանիք. պհլ. [hebrew word] hurvāxm «ուրախու-թիւն» (Salemann ЗAH 8, էջ 50)։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Խրբ. Կր. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Վն. Տփ. ուրախ, Հճ. ույօխ, Զթ. ույօխ, ուրոխ, Տիգ. ուրmխ, Ագլ. Գոր. Ղրբ. օ՛րախ։ Նոր բառեր են ուրախ-զուրախ, ուրախայ, ուրա-խու, ուրախատեղ, ուրախատուն։
Տասն ցեղն՝ որ ընդ եփրեմաւ, շէն եւ ուրա՛խ էին՝ հալածելով զյուդա. (Գէ. ես.։)
ՈՒՐԱԽ ԼԻՆԻՄ կամ ԵՄ. εὑφραίνομαι exhilaror, laevor χαίρω gaudeo. Խրախ լինել. ուրախանալ. խնդալ. բերկրիլ. ցնծալ. զուարճանալ. եւ Առնել խրախունս.
Ետես եւ ուրախ եղեւ։ Ուրախ լիցին սիրտք ձեր։ Ուրախ եղէ կամ եղաք։ Եւ արդ ուրախ եմ։ Ուրա՛խ եղէց յաստուած փրկիչ իմ։ Ուրա՛խ լեր յոյժ դուստր սիովնի։ Ուրա՛խ լեր բերկրեալդ, տէր ընդ քեզ։ Ուրախ էք անճառ եւ փառաւորեալ խնդութեամբն։ Ցնծացէ՛ք, եւ ուրա՛խ լերուք։ Ուրախ լերուք ի տէր։ Ուրախ եղեւ ամենայն տամբն։ Ուտէին եւ ըմպէին, եւ ուրախ լինէին։ Ուրախ եղէց ընդ բարեկամս իմ։ Ուրախ լինել առաջի տեառն զեօթն օր։ Ուրախ եղեւ անդ սամուէլ եւ ամենայն ժողովուրդն յոյժ։ Ուրախ լինէր հանապազ առատապէս.եւ այլն։
Գինի ուրախ առնէ, իւղ զուարթ։ Որդի իմաստուն ուրախ առնէ զհայր։ Աւետիք բարեաց ուրախ առնեն զնա.եւ այլն։
somewhere, in some place;
one, some, certain;
some place;
ոչ —, no where;
թէ — գայցէ ի տուն, if he ever returns home;
ի քաղաքի —, in a city;
ի տեղւոջ —, in a place;
ամենայն —, every where;
— —, in some places;
— —, է —, sometimes;
բազում —, in many places.
• տե՛ս Ուր։ «ի բառիցս ուր և ոք, իք, ինչ» ՈՒՐԶԷ «զայրացումն». ունի միայն Բռ երեմ. էջ 259։
ՈՒՐԵՔ եւ ՈՉ ՈՒՐԵՔ. ποῦ alicubi, sicubi, aliquo եւ οὑδαμόθι nullibi եւ այլն. (ի բառիցս Ուր, եւ ոք, իք, ինչ) Որպէս Ի տեղի ինչ. կամ յոչինչ տեղի. ի տեղւոջ իմիք, կամ յոչ իմիք տեղւոջ. երբէք. երբեմն. ուրեմն.
Վկայեաց ոչ ուրեք։ Քանզի ասէ ուրեք։ Յորժամ ուրեք յամիցէ։ Յետ բազում ժամանակաց թէ ուրեք (այսինքն երբէք) գայցէ ի տուն։ Ոչ ուրեք առաքեցայ.եւ այլն։
Ոչ ուրեք գտանեմք ասացեալ նորա ի նորումս. (Եզնիկ.։)
Է ՈՒՐԵՔ, ՈՒՐԵՔ ՈՒՐԵՔ. Երբեմն. երբէք երբէք. ըստ տեղւոյն. ի տեղիս տեղիս.
Է՛ ուրեք՝ զի քաջապէս յաղթեցաք թշնամեացն. եւ է՛ ուրեք՝ զի նոքա մեզ յաղթեցին։ Է՛ ուրեք, զի եւ յամէ զտալն առ սէր բարերարութեանն իւրոյ. (Եղիշ. ՟Ե։ Խոսր.։)
Ուրեք ուրեք գտեալ աշխատութեամբ։ Որ եւս ուրեք ուրեք ի ծածուկ յիշխանութեան պարսից ունէին զքրիստոնէութիւն. (Խոր. ՟Ա. 1։ Եղիշ. ՟Բ։)
ՈՒՐԵՔ. ա. իբր մասնական անուն, Իմն. ինչ. ուրեմն.
Որք ի կորիթոս, եւ որք ի կողմն մի ուրեք ծովակալք տիրեցին. (Եւս. քր. ՟Ա։)
some one, some body, any one;
some, one, certain;
այր ոք, a man;
կին ոք, a woman;
ամենայն ոք, every one, every body;
իւրաքանչիւր ոք, each one, any one;
որ ոք, who, whoever, he that;
ո՞ոք, ո՞վ ոք, who ?
եթէ կայցէ՞ ոք այնչափ յանդուգն, is there any one bold enough ?
ոչ ոք, մի ոք, no one, no body, none;
ոչ սիրեմ ոք յարանցդ յայդցանէ, I love none of these men;
երթիջիր առ այր ոք, address yourself to some one else.
• (հոլովւում է սեռ. ուրուք, տր. ու-մեք, բց. յումեքէ. յոգնակին փոխ է առնում ոմն բառից. կան նաև յետին ումեքիւ, ոքք ևն խոտելի ձևերը. օր. Սիր. խբ. 22. Ոչ կարօ-տացաւ ումեքիւ խորհրդակցաւ) «մէկը, մի մարդ». որից ո՛ ոք, ո՛վ ոք, մի՛ ոք, ո՛չ ոք, ոմն ոք, ո և պէտ իսկ ոք, անոք, հոլովեալ՝ ոյր ուրուք, ում ումեք, յումմէ ումեքէ, մի՛ ուրուք, մի՛ ումեք, ո՛չ ումեք ևն. յետնաբար չեզոք կամ չէզոք Փիլ. այլաբ. Գնձ. Ասող. Պղատ. տիմ. գրուած է չէզոտք Տաթև. հարց. 365 (երկու անգամ). իբր ածական ոչոք «անպիտան մարդ» (օր. իշխանութիւն նոցա յանարժանսն և յոչոքսն անկաւ. Ուռհ. 303) նոր բառեր են չեզոքութիւն, չեզոքացում, չե զոքացնել։
• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է ո<հնխ. k*'o անորոշ դերանունից՝ ք մասնիկով. մանրամասն տե՛ս Ո։-Հիւբշ. 481։
• Տէրվ. Altarm. 3, Նախալ. 119, Մա-սիս 1881 յուլ. 4 հնխ. *kvaq ձևից.
• հմմտ. հյ. ուրեք, քան, քանի, լտ. quis quisque, գոթ. hvas, յն. πο, τε, սանս. զնդ. ka, ča։-Մորթման ZDMG 26, 517 բևեռ. hukan, հմմտ. հյ. ոք և քանի։-Ոք բառի վերջաձայն ք-ի համար հմմտ. Meillet MSL 7, 163, 8, 281, 10, 269 և 272, Հիւբշ. Arm. Gr. 502։-Հիւնք. յոգն բառից։ Սագրզեան ՀԱ 1909, 336 և Karst, Յուշարձան 408 սումեր. uku «մարդ»։
• ԳՒՌ.-Տփ. օքմին, օմքին, Երև. օքմին, օքնիմ «մէկը, մի մարդ». (հին հյ. գւռ. ձև է էքմին, որ տե՛ս Շողակաթ, էջ 43).-Սեբ. վէչ վէք «ոչ ոք».-Ջղ. վորօք «որ և իցէ բան».-Ագլ. ո՛ւխման, ո՛մման, ո՛ւման «ոմն», Մղր. ո՛ւնքէն «ոմն, ոք», մի ունքէն «մեկը, մի ոք»։
Մի՛ ոք ասիցէ։ Մի՛ ումեք ասասցեն.եւ այլն։
Մարդասէրն ոչ յումեքէ գարշի, զի բժի՛շկ է, եւ ոչ զոք անտես առնէ. (ՃՃ.։)
(գտանի եւ ումեքիւ, ոքք կամ ոք)) - Ոմն. մի ոմն. եւ Մի. մի ինչ. իմն. ինչ. այս ինչ. τίς, τι aliquis, -qua, -quid;
quidam, quaedam, ullus, ulla, nonnulli եւ այլն. Ի մեզ սեպհական է բանաւորաց, այլ լայնաբար ասի եւ զկենդանեաց եւ զանշնչից ըստ հոմաձայնութեան յունին. մեկը, մեկ քանին.
Եթէ ոք կամի։ Որ ոք գիտիցէ։ Զիա՞րդ կարէ ոք։ Եթէ ուրուք եղբայր մեռանիցի։ Անցանել ումեք ընդ այն ճանապարհ։ Մարգարէ ոք (կամ ոմն) յառաջնոցն յարեաւ.եւ այլն։
Ես ի՞ւ երեւիմ քան զոքն աւելի։ Ոչ դուզնեաքեայ ոք էին նոքա։ Պարզամիտ ոք էին, եւ առանց դպրութեան. (Փարպ.։ Եղիշ. ՟Ը։ Իգն.։)
Զօրականք ոք առաքինիք՝ եւ յետ մահուն պատուին. (Ոսկ. ես.։)
Արգահատօղք ոքք լեալ էին։ Որ պիսի՞ք ոքք լինիցին։ Ոչ ոքք կարասցեն զերծանուլ։ Որ զիւրեանց զոքսն (այսինքն զիւրեանցսն) անտես առնեն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 14. 18։ Մագ. ՟Ծ՟Ե։ Ոսկ. ՟ա. տիմ.։)
Միթէ բազո՞ւմք ոյք (կամ ոքք, այսինքն ոմանք) էին, որ գիտակ էին գործոյն. (Կոչ. ՟Բ։)
Ոչ ի մէնջ կոչեցեալք, կամ յուրուք (այսինքն յումեքէ) ի մարդկանէ, այլ ի հոգւոյն աստուծոյ. (Շ. թղթ.։)
Ոչ կարօտացաւ ումեքիւ խորհրդակցաւ. (Սիր. ՟Խ՟Բ. 22։)
Ո՞ ոք (այսինքն զի՞նչ ինչ) վերագոյն իցէ. աշխատե՞լ զմարմինն, թէ պահել զմիտս անշփոթ։ Ո՞ր ոք (այսինքն ո՞ր այն) վերագոյն իցէ քաղաքավարութիւն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Ա։)
Եւ ո՛չ զմի ոք (այսինքն զմի ինչ) յայդցանէ կարես առնուլ յանձն։ (Յհ. իմ. երեւ.։)
Խոստովանիմք յերկուց բնութեանց մի (ոմն կամ ոք) լեալ, եւ ի միաւորութեանն ոչ կորուսեալ զմի ոք (այսինքն զմի ինչ) յերկուցն. (Շ. թղթ.) իմա՛ ըստ հոմաձայնութեան յն. դիս (ար. եւ իգ). դի (չէզ) լտ. ա՛լիքուիս, ա՛լիքուա, ա՛լիքուիտ։
ՈՉ ՈՔ. ԵՒ ՄԻ՛ ՈՔ. ουδείς, οὑθείς, μήθις, μήθεις nemo, nullus եւ այլն. հիլ մեկը.
Ոչ ոք է՝ որ առնէ։ Ոչ ումեք ինչ ասացին։ Ոչ զոք տեսին.եւ այլն։
Զանազանեալ է յումեքէն լինել, եւ յարտումեքէն, եւ իւիքն։ Յարտումեքէն իբրեւ ի նիւթոյ, յումեքէն՝ իբր ի պատճառէ, եւ իւիքն՝ իբրեւ գործւով. (Փիլ. լին. ՟Ա. 58։)
bad, wicked;
hurtful, sinister, dangerous;
mischievous, malicious, spiteful, flagitious, iniquitous;
evil, malice, wickedness, iniquity, perversity, impiety;
trouble, affliction, disaster, misfortune;
—, —աւ, —իւ, —եաւ or —ով, ill, badly, wickedly;
ferociously, ruthlessly, without pity;
—, —ն, այս —, demon, evil spirit;
մահ —, plague, pest, pestilence;
օր —, unlucky day;
ժամանակ —, calamitous times;
— ծառ, worthless tree;
— ջուր, unwholesome, polluted, very bad water;
— ամօթ, bashfulness, sheepishness;
—, —իս առնել, գործել, to harm, to hurt or wrong any one;
—աւ կորուսանել, to destroy cruelly, without pity or remorse;
զ—սն —աւ կորուսցէ, he will miserably destroy the wicked men;
արար — առաջի տեառն, he did evil in the sight of the Lord;
եւ որ — քան զամենայն է, այլ որ — եւսն է, the most disagreeable that can be, the worst, the worst is that, that is worse;
զի մի — եւս ինչ լինիցի քեզ, for fear lest something worse should happen.
• , ի-ա հլ. «չար, գէշ, վատ» ՍԳր. Եզն. ԼՈ. Ոսկ. սրանից ունինք շատ բազմաթիւ ա-ծանցներ, որոնցից յիշենք մի քանի հատ. չարագործ ՍԳր. Եզն. Ոսկ. չարալլուկ Երեմ. իգ. 9. Եւս. քր. Ոսկ. մ. ա. 2. չարակնել Օր. լը. 54, 56. Ոսկ. մ. բ. 15. Կոչ. Սեռեռ. Ա. գաթ. չարաձայն Ոսկ. մտթ. Եւագր. չարաճճի Տիտ. ա. 12. Ոսկ. մ. գ. 3. Եզն. չարամահ Ագաթ. Բուզ. չարաչար ՍԳր. Եւս. պտմ. Եզն. Եւագր. չարափու Եփր. թգ. չարի Բուզ. չա-րիք ՍԳր. Ոսկ. չարւոք Սարգ. չարուտ Եփր. համաբ. 247. չարեազապարտ Բ. մկ. դ. 47. չարել «չար՝ վատ խօսիլ» Նանայ. 184. չա-րանդակ «չար» (նորագիւտ բառ՝ կազմուած չար բառից՝ բովանդակ և այլանդակ բառե-րի հետևողութեամբ) Ուխտ. Բ. 104. զչարիլ կամ զչարանալ ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 21. բ. թես. (որ և գրուած սչարիլ Մխ. երեմ.). ընդչարիլ Ճառընտ. չարչարել ՍԳր. Ոսկ. մ. բ. 10 (նը-շանակում է նաև «իւղ հանելու համար կաթ հարել». ինչ. Կաթն չարչարելով լինի իւղ. Տաթև. ձմ. կա. և այս իմաստից է բխում չարչրուկ Վն. (ծծկ.) «ժաժիկ», Շտխ. «թան, ջրով հարած մածուն». նոյն է նաև Տաթև. ձմ. ճիէ «Կաթն չարչարեալ լինի իւղ»). չար-չարիչ Ոսկ. մ. ա. 18 և ես. Եփր. ծն. ել. չարչարանք ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. զուարթաչար Մծբ. ժամաչար Ոսկ. յհ. ա. 3. յիշաչար Վրք. հց. նախաչար Սեբեր. օրաչար Սսկ. յհ. ա-3. չարաբաստիկ, չարագոյժ, չարամտաբար, չարանենգ, չարախինդ, չարախնդաց, չարա-խնդութիւն (նոր բառեր) ևն։ Մրղ. Պլ. Ռ. Սեբ. չարչըրէլ, Խրբ. Տփ. չար-չըրիլ, Հմշ. չարչարուշ, չարչըրուշ, Մկ. Սվեդ. չmրչmրիլ, Գոր. Ղրբ. չրչա՛րէլ, Ագլ. չրչա -րիլ, Վն. չmրչըրել, Տիգ. չmրչըրիլ, Զթ. չայ-չայիլ, չարչարիլ.-Սղերդի արաբախօս քրիս-տոնեաներն ունին չար (Բիւր. 1899, 116)։ Նոր բառեր են՝ չարանալ, չարաչիք, չարիկ-չարիկ, չարխափան, չարոց, չարք, չարունք, չարչրկել (>Ննխ. չարչըգէլ), չարքաշ, չար-չարմունք են։
• ՆՀԲ ոչ բարի կամ ոչ արի։ Lag, IIr. oesch 197. Ges. Abhd. 105 arya բառի հակառակն է՝ իբր չ բացասականով։ Հիւնք. պրս. čār «չորս» բառից։ Buggs KZ 32, 23 չ բացասականով *ար «բա-րի» արմատից, որ կցում է յն. ἂρ-ιστος «լաւագոյն» գերադրականին։ Հիւբշ. 485 բռւորովին անապահով է համարում այս մեկնութիւնը (բայց Pokorny 1, 69 յի-շում է իբր ստոյգ՝ հնխ. ar->յար, յա-րել, առնել արմատի տակ)։ Թիրեաք-եան, Կարնամակ ծան. 114 պհլ. չահ հոմանիշի հետ՝ որ գործածուած է անդ ԺԳ 16. իսկ Արիահայ բառ. 307 պհլ. carvā «գէշ, վատ», čaryātum «չարա-չար», որոնց գոյութիւնը կարօտ է ստու-գութեան։ Յ. Գ. Մ., Պատմ. գրակ. 16 եբր. չար (?)։ Karst, Յուշարձան 429 թթր. qar «սև, անբախտ, ցաւ, չարիք», ալթայ. qara «սև, չար»։ Էսգէթ, Արրտ. 1915, 782 արաբ. [arabic word] šarr «չար» և գւռ. չոռ «ժանտախտ»։ Մառ ՀԱ 1921, 81 և Яз. и Лит. I. 257 կցում է բասկ. tzar «չար» բառին։
• «մի տեսակ հարկ». նորագիւտ բառ. որ մի քանի անգամ գտնում եմ գործածուած ժԳ դարի արձանագրութեանց մէջ և Օրբելեա-նի մօտ. այսպէս՝ Ազատ յամէն աշխարհած կան հարկաց, ի դիւանէ, ի խալանէ և յամէն չարէ. Արձ. 1296 թ. (Վիմ. տար. 137).-Ոչ շարիատ, ոչ համարելէ, ոչ սուսունի. ոչ եզին թաղար, ոչ մեծ չար, ոչ փոքր հետ եկեղե-ցոյս (Վիմ. տար. 247).-Եւ զԱստուածածնին քահանայքն ազատ արարաք յամենայն ար-քունի չարէ (Օրբել. էջ 132).-Արդ եթէ ոք.. յափշտակել ջանայ զիս հոգեցատուր հողսդ և զայլ ընծայսդ ի քահանայիցդ, և կամ զքահանայ ի չար ընկենու, զոր ազատեցի ես յամենայն ուրեքս (Օրբել. էջ 130).-ԶԳըր-ուակ գիւղ... վերստին հաստատեցի... ազատ յամենայն չարէ և հարկաց (էջ 224).-Ոչ շիւ հետ այս շինորէիցս՝ ոչ չարի, ոչ Տաճ-կաց հարկի, ոչ բերդաչարի, ոչ գունդգահի և ոչ այլ իրաց (էջ 242).-Եթէ հակառակի և կամ չար և հարկ ի վերայ դնէ, ի սուրբ եր-ոորդութենէն նզովեալ լիցի (էջ 243)։ Այս բառից են բնաչար (վկայութիւնը տե՛ս վերը) և անչարութիւն «հարկից ազատ լինելը», որից անչարութեամբ «հարկիզ պռատ». ես Սմբատ զԴուինքթին հողն սուրբ Աստուա-ծածնիս (տուի) անչարութեամբ (Վիմ. տար-էջ 158)։
• ԳՒՌ.-Ագլ. Ալշ. Ախց. Ասլ. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սլմ. Սչ. Տփ. չար, Վն. Տիգ. չmր, Զթ. չօյ, չոր, Հճ. չօյ, Սվեդ. չուր.-2. Ջղ. Սչ. չարչարել, Երև. Կր. չարչարէլ, Ալշ. Մշ. Սլմ. չարչըրել, Շմ. չարչարիլ, Ախց. 40-488
• Բառիս իմաստը անցողակի նկատում է Այտնեան, Քննակ. քերակ. էջ 143. միւսները շփոթել են չար ածականի հետ ու անցելք
(որպէս թէ՝ ո՛չ բարի. ո՛չ արի) κακός, -κή, -κόν malus, -a, -um. Վատթար. յոռի. ապիրատ. անզգամ. անօրէն. խոտորեալ յուղութենէ կամ ի լաւութենէ (ոք, իմն). վատ, գէշ.
Արք չարք։ Ծառայն չար։ Ի մարդոյ չարէ։ Այս չար։ Իւր գործքն չար էին։ Բանիւք չարօք։ Ամենայն իրք չարք։ Ի ճանապարհէ չարէ։ Ի սրոյ չարէ։ Ակն չար։ Դատաւորք չարացն խորհրդոց.եւ այլն։
Յայնժամ զարմանալի են բարիքն (վարուք), յորժամ ի մէջ չարացն իցեն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 28։)
Որ ինչ ըստ աստուծոյ կամացն լինի, բարի է. եւ որ ինչ արտաքոյ քան զնորա կամսն՝ այն չար է. (Եզնիկ.։)
Գազան չար։ Ջուրքս չար են։ Մահ մեղաւորին չար է։ Չարք եւ մեղաւորք էին։ Յաշխարհէ աստի չարէ։ Եկեսցեն ժամանակք չարք։ Ի համբաւէ չարէ։ Յաւուր չարի.եւ այլն։
Զչար ինչ կարծիս դիւրաւ առնումք, եւ զբարւոյն ոչ նոյնպէս վաղվաղակի. (Ոսկ. եբր.։)
Ծառ չար։ Պտուղ չար, եւ այլն։ Իրքն՝ չարք յայնժամ լինին, յորժամ պէտքն օրինօք ոչ վճարեսցին. (Եզնիկ.։)
ՉԱՐ. գ. Չարութիւն. եւ Վնաս, կամ պատիժ. թշուառութիւն. գէշութիւն, գէշ բան.
Որ ոչ գիտիցէ այսօր զբարի կամ զչար։ Հատուցին ինձ չար։ Ոչ երկեայց ի չարէ։ Խոտորեա՛ ի չարէ։ Աշխարհ ի չարի կայ։ Փրկեա՛ զմեզ ի չարէ.եւ այլն։
Գիտէ աստուած զչար՝ ըստ որում բարի. եւ առ ի նմանէ պատճառք չարիցն՝ զօրութիւնք բարերարք են. (Դիոն. ածայ.։)
Մեծութիւն պահեալ ումեք առ ի նմանէ չարոյ իւրում». յն. ի չար ինքեան. (Ժող. ՟Բ. 12։)
Գայ չարն, եւ յափշտակէ զսերմանեալն։ Իսկ որոմն որդիք չարին են.եւ այլն։
ՉԱՐ ԱՌՆԵԼ կամ ԳՈՐԾԵԼ. κακοποιέω malefacio. Գործել զչարութիւն, եւ Վնաս ինչ հասուցանել.
Զի՞նչ չար արար։ Չար առաջի քո արարի։ Բարի՞ ինչ առնել, եթէ չար գործել։ Ոչ ննջեն, եթէ ոչ չար գործիցեն։ Իմաստունք են ի չար գործել։ Առնել ինչ, կամ քեզ չար։ Մի՛ ինչ գործեր ընդ անձն քո չար.եւ այլն։
ՉԱՐ. մ. ՉԱՐԱՒ. ՉԱՐԻՒ. ՉԱՐԵԱՒ. ՉԱՐՈՎ ՐՒՈՎ. κακῶς male. որ եւ ՉԱՐԱԲԱՐ. Չարւոք. չարաչար. գէշ կերպով.
Զգիշեր մի դիտեալ, յորում առաւել չա՛ր ձգէր պարզն. (Բրս. ՟խ. մկ.։)
Քան զփուշ ե՛ւս չար կտտէ փափկութիւնն, եւ մաշեն հոգք զհոգիս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։)
Ծոյլքն պատուեալք՝ չա՛ր վնասին քան զթշնամանեալսն. (անդ. 34։)
Զքաղաք մի դեկասպ անուն չարաւ սատակեաց. (Նախ. ՟բ. մակ.։)
Զսոսա ունելով՝ բարեաւ եմ, եւ ի զրկելն՝ չարեաւ. (Լմբ. առակ.։)
Տեսէ՛ք զոր ինչ չարաւ (կամ չարով) ստացայ։ Չարով չարչարեալ՝ դառնապէս աւանդեսցես զոգիդ։ Ո՞րպէս կայ առիւծն. ասէ. չարեաւ. (Վրք. հց.։)
measure;
that by which any thing is measured;
extent, dimension, measurement;
quantity, dose;
measure, bounds, compass;
mediocrity;
moderation;
rule, proportion, measure;
reach, value, capacity;
boundary, limits, end;
measure, time;
cadence, metre, foot, measure, rhythm;
age of discretion, manhood;
measured, regular, moderate;
middle, moderate;
even, to, about, as, by, with;
— ինչ, some, a little;
—ով, with measure or moderation, moderately;
in verse;
—ով բան, բանք —աւ, verse, poetry;
— հասակաւ, middle-sized;
ի — հասեալ, of age, grown up, formed;
ըստ —ու, in proportion;
ձեօք —, as much as you;
արեամբ —, to blood-shed;
ի — հասանել, to arrive at or to be in the flower of manhood;
to become of age, to be grown up, adult, marriageable;
ի — աւուրց հասանել, to be getting old;
ի —ու ունել զանձն, գիտել զ— անձին, to conduct oneself with moderation, to restrain, to regulate oneself, to be master of oneself;
ի —ու ունել, to confine within due limits, to limit, to keep within bounds, to restrain, to repress;
զ— առնուլ, to measure, to prove, to weigh;
to try, to feel;
զամենայն ինչ առնել —ով եւ կշռով, to do all by weight and measure;
անդր քան զ— անցուցանել, անցանել ըստ —, to go rather too far, beyond bounds, to outstrip, to carry to excess;
— դնել, — եւ սահման դնել, to place limits to, to moderate, to restrain;
կալ ի —ու, to restrain oneself;
to keep one's temper;
ծախս առնել ըստ —ու եկամտիցն, to spend in proportion to one's income;
չկալ ի —ու, to make a bad use of, to misuse;
առնուլ զ— հանդերձի, to take the measure for a coat;
ճանաչել զ— անձին, to know one's ability;
զառն — ոչ գիտել, to know not a man;
not to know mankind, to be ignorant of human nature;
ուխտել երդմամբ —, to confirm on oath;
բրել զտեղին իբրեւ առն —, to dig a hole to a man's depth, to excavate the earth to the depth of a man's height;
ունի սա — ժամանակի առաւել քան զինն հարիւր ամաց, it has lasted for more then nine hundred years;
ունի — ժամանակի հարիւր ամաց, it is a period of a hundred years, it is a century;
հինգ հարիւրով —, about five hundred;
cf. Հինգ;
միտք նորա —ով, person of shallow intellect or weak mind;
առաւել քան զ—ն, very much, immeasurably, exceedingly, extremely, excessively;
միջովք — եւ բարձիւք —, from the loins to the thighs;
զհասարակ — գիշերաւ, about midnight;
գալով — բանին քոյոյ, when your word shall be proved true;
լրացեալ է —ն, the measure is heaped up;
the cup is full.
• (ո հլ. եզակիում, ու հլ. յոգնա-կիում) «չափ» ՍԳր. Ագաթ. Կորիւն. Եւս. պտմ. Կոչ. Ոսկ. որից չափել ՍԳր. (սռա մէկ նոր առումն է «փորը լցնել, ագահու-թեամբ խմել» Կղնկտ. հմմտ. իմ Հայ. նոր բառեր հին մատ. Ա. 29). չափոյք Ոսկ. Աե-բեր. չափան Եփր. մն. 471. Ոսկ. մ. գ. 8. չափախօս Եւագր. անչափ ՍԳր. Ոսկ որչափ ՍԳր. Ոսկ. Եւս. քր. այնչափ ՍԳր. Ագաթ. այնչափիք Ոսկ. յհ. բ. 33, 37. դոյնչափ Եզն. Ոսկ. ես. հայկաչափ Փիլ. լին. 66. գրկաչափ Վրք. հց. ժամանակաչափ Ագաթ. երկրաչափ Զքր. Բ. 1. Վեզօր. երկալնաչափութիւն Փարպ. հասակաչափ. Բ. մկ. ե. 24. Ագաթ ևն։ Բառիս ռամկական կամ մհյ. ձևերն են չաք Վստկ. 26, Անսիզք 25, չաքս Մխ. բժշ 129, և չակ, չան, որոնցից ունինք որչաք Հին քեր. ափչաք «մէկ ափի չափ» Վստկ. էծ 21, հանչաք «այնչափ» Անսիզք 51, որչակ, որչան Թր. քեր.։ Նոր բառեր են անհանա-չափ, անչափահաս, ծանրաչափ, ջերմաչափ, խոնաւաչափ, բաւականաչափ, աստիճանա-չափ, անդաչափութիւն, չափանիշ ևն։
• Հիւնք. կցում է ցուպ բառին։ Bugge KZ 32, 74 կապում է յն. ϰαλαμος «եղէգ» բառին, իբր անցած *ճափ, *ճաղւ ձևերից։ Karst, Յուշարձան 423 թթր. čak «մաս». ույղուր. kacak «երբ», չուվաշ. čok «ժա-մանակաչափ», yüz-č̌ak «հարիւրաաա-տիկ» (այս բառերը կցում է ռմկ. չաք ձևին)։ Մառ, Teксты и Paз. no Kв. Փил. հտ. 1, էջ 86-87 յաբեթական բառ. հմմտ. վրաց. qap «դդում», յետոյ, «դդումից աման», որ մեր մէջ ստացել է ընդհանուր նշանակութիւն։-Կարևոր են համեմատութեան համար մանիք. [arabic word] čāf, եաղն. čāf «ո՛րչափ» (ИАН 1907, 547), սոգդ. čāВ, սոգդ. ասոր. č'f, եաղն. čaf «որչափ, այնքան» (Gauthiot, Gr. sogd. 72, 120), որոնք ըստ վերջի-նիս ծագում են *čwat ձևից>*čha-։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Խրբ. Կր. Հմ. Ղրբ. Մկ. Մշ. Ննխ. Պլ. Ջղ. Ռ. Սեբ. Սչ չափ, Ասլ. չափ, չա*, Տփ. չափ, չափս. Շմ չափս, Սլմ. Վն. Տիգ. չmփ, Ագլ. Հճ. չօփ, Զթ. չօփ, չոփ, Սվեդ. չուփ.-ունինք նաև չամ, չանք, չուք ձևերը, բայց միայն ածան-ցումների մէջ. այսպէս՝ անչամ «այնչափ» Վն., էնչանք, մչանք, մունչունք Ղրբ., եո-չունք, էտչանք, էնչանք Ջղ.-Միջին հյ. չար ձևից է Զթ. չօք մը «ինչչա՛փ»։-Տեղ տեղ տարբերութիւն է դրւում չափ գոյականի և չափ մակբայի միջև. այսպէս՝ Մրղ. չmփ, Ագլ. չօփ գործածական են իբր գոյական, իսկ Մրղ. չամք և Ագլ. չունք՝ իբր մակբայ. հմմտ. նաև Երև. Տփ. չափս՝ միայն իբր գո-յական, իսկ չափ՝ թէ՛ գոյական և թէ մակ-բայ։-Ոզմ. չmնք «այնչափ»։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ჩაუი չափի «մի տեսակ հեղուկաչափ, որ առնում է 4 թունգի կամ 36 ֆունդ. 2. սափոր, դոյլ», ուտ. չափ «չափ», քրդ. č̌ap «չափ» (հմմտ. Մտթ. է. 2՝ Պը չը չափ հուն չափ պրքըն, պր ուի տէ պէ ժը ոռա չափանտըն. Որով չափով չափէք, չափեսցի ձեզ). նշանակում է նաև «հեղու-կաչափ». այսպէս Ղուկ. ժզ. 6 (Սատ չափ սունէ զէլթուն-Հարիւր մար ձիթոյ). օսմ. [arabic word] čap «չափ. 2. ներքին տրամաչափ». [arabic word] čaplámaq «չափել» (սրանց միջոցով՝ սերբ. čap «թնդանօթի տրամագիծ, Kugelmass», ռում. čiap «չափ», որ ըստ Սրմագաշեանի՝ միայն ատաղձագործների մօտ գործածուող մի բառ է). գւռ. թրք. Եւդ. čap «սայլի անիւին բոլորաձև շրջագիծը չա-փելու կարկին, զոր հայ գիւղացիք ալ չափ ևը կոչեն» (Յուշարձան 329), գւռ. թրք. և յն. Ատն. չափ «ուղղալար», որ գործածական է և նոյն տեղի հայոց մօտ (Արևելք 1888, նոյ. 8)։-
Անդրէն ի չափս իւր կազմեցաւ (գետն արեան ի ջուր փոխեալ). (Կիւրղ. ել.։)
μέτρον mensura եւ temperamentum, modus συμμετρία apta proportio, moderatio διαμέτρησις dimensio πέρας finis, terminus. Քանակ քանակաւորի՝ ըստ տարածութեան եւ ըստ կշռոյ եւ ըստ թուոյ, սահման. բաւ. եզր. որքանութիւն. եւ կանոն որքանութեան. չափաւորութիւն. եղանակ. տարազ. պայման. համեմատութիւն. զուգաչափութիւն.
Չափ նոյն եղիցի ամենայն փեղկիցն։ Միով չափով մի բովանդակութիւն քրովբէիցն։ Երկայն է չափ երկրի։ Մեծ է տէր ... եւ մեծութեան նորա ոչ գոյ չափ։ Ոչ գոյ չափ զարդու նորա կամ ազգաց նոցա։ Չիք չափ փախստեան նոցա։ Արար զծովն հալածոյ ի տասն կանգնոյ զչափն։ Չափ տաճարին ներքնոյ.եւ այլն։
Առանց օրինի ամենեւին, եւ չափու։ Արկանէր զկերակուրն չափաւ. (Պղատ. օրին. ՟Ա։)
Ոչ անցանեն զչափով։ Ապա եթէ ելանեն ըստ չափսն, վնաս առնեն։ Ըստ աւետարանական չափուցն (այսինքն կարգի եւ կանոնի)։ Զորոց զչափ գիտէր քրիստոնէութեանն։ Ըստ չափոյ աշխատութեանն կամ զօրութեան ձերոյ։ Պահէ չափով մարդոյ. (Ագաթ.։ Յճխ. ՟Է։ Կորիւն.։ Եղիշ. ՟Ը։ Շ. ընդհանր.։ Իգն.։)
Ուսանին զչափ երկրի (յն. զերկրաչափութիւն)։ Գիտէք դուք ամենեքեան, թէ յո՛ր չափս բարձրութեան հասեալ եղեւ (տպ. յո՛րչափ բարձրութիւն)։ Որք չափով վարին, առաւել քան զկարն վաստակին։ Սակայն ծառայ եմ, եւ զչափ իմ ճանաչեմ. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 28։ Վրք. հց. ՟Բ. ՟Զ։ Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Փախիցուք ի բարեկեցութենէ, եւ դարման տարցուք անձանց չափուքն։ Որ ի չափ եւ ի պայման ի տունս բնակիցէ։ Այլ այս վայել է մարդկութեանն չափուց։ Ոչ անպատուեալ զմարդկայնոցս չափուց զվայելուչն։ Ոչ չափուցն եւ ոչ կարգացն անսացելոց անխառնութեամբ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 19։ եւ փիլ. ՟Ժ։ Պրպմ. ՟Բ. ՟Ի՟Բ։ Մաքս. ի դիոն.։)
Դու աւելի իմն քան զչափն ուտես, եւ քրիստոսի եւ ո՛չ զկարեւոր պէտսն տաս. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 23։)
Ըստ իւրում չափուն՝ որպէս եւ էր». յն. լոկ, ըստ որում էր. (Կոչ. ՟Թ։)
Զի ես զառն չափ ոչ գիտեմ». յն. զայր. (Կոչ. ՟Ժ՟Բ։)
Զաթոռոյն տեսիլ կամ զչափ մի՛ քննեսցուք». յն. մի բառ, զյատկութիւն. (Կոչ. ՟Ժ՟Դ։)
Ըստ չափոյն (յն. (կարգին) մելքիսեդեկի. Եւս. պտմ.։)
ՉԱՓ. μέτρον vas, sive instrumentum, quo aliquid metimur γόμερ, γόμαρ gomer, homer. եբր. խօմէր, օմէր. Ամանն տարօղ զայսչափ ինչ քանակ. որպէս գրիւ. սափոր. քոռ. արդու. բեռն. եւ գործի չափելոյ, որպէս ձող, քանոն, եւ այլն. այսչափ ինչ քանակի.
Մի՛ առնիցէք անիրաւութիւն ի դատաստանի, ի չափս, եւ ի կշիռս, եւ ի զոյգս։ Զոյգք արդարք, եւ չափք արդարք։ Եւ տանէր (ծովն պղնձի) երիս հազարս չափ։ Ժողովեցին զպէտսն կրկին, երկուս չափս առ մի մի։ Լցէք լի չափով զմանանայդ յաման մի։ Արկցե՛ս ի նա լի չափովդ մանանայ։ Չափն էր տասներորդ երից գրուաց։ Եւ ահա կշիռ մի կապարեայ ամբարձեալ, եւ կին մի նստէր ի մէջ չափոյն.եւ այլն։
ՉԱՓ. μέτρον metrum ῤυθμός rhythmus. Ոտն չափաբերական. չափ եւ եղանակ եւ թիւ տաղից կամ ոտանաւորաց.
Սքանչելագոյն եւ հնչումն, ի ձեռն որոյ նուագք ձայնից եւ չափք. (Փիլ. բագն.։)
Կացուցանել տուն մի ոտանաւոր չափով. (Մագ. յիշ. ոտ.։)
Քերդողք վերաչափից, եւ եռաչափից, եւ ամենեցուն արդ ասացեալ չափիցն. (անդ. ՟Է։)
Ի ՉԱՓ ՀԱՍԱՆԵԼ. ἁκμάζω floreo aetate, vigeo. Չափահաս լինել. մարդ ըլլալ.
Ի տղայութեան նորա գուցէ չափ ելանիցէ». (Սիր. ՟Խ՟Բ. 9.) այսինքն յարբունս կամ ի չափ հասանիցէ։
Ի ՉԱՓՈՒ ՈՒՆԵԼ ԶԱՆՁՆ. ԳԻՏԵԼ ԶՉԱՓ ԱՆՁԻՆ. Չափաւորել զանձն. ոչ ելանել ըստ չափ. գիտել զիւր կարգ եւ զսահման. իր չափը գիտնալ պահել. (Սարգ. ՟ա. պ. ՟Թ։ եւ Սարգ. ՟բ. յհ. ՟Բ։ Իգն.։)
Թէպէտեւ եմ հրեշտակապետ, սակայն ծառայ եմ, եւ զչափ իմ ճանաչեմ. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
Զի զչափ առցուք զհեզութեան նորա։ Յորժամ զչափ առին, ծանեան։ Զքո բարերարութեանդ զչափ առեալ հոգասցուք (յն. հոգալով կամ զննելով դատեսցուք)։ Զի զչափ առից զձեր, եթէ յամենայնի հպատա՞կ իցէք. (Իմաստ. ՟Բ. 19։ ՟Ժ՟Ա. 10։ ՟Ժ՟Բ. 22։ ՟Բ. Կոր. ՟Բ. 9։)
Եկին զչափ առնուլ զնորա. (Եւս. պտմ. ՟Ե. 16։)
Ընդ ամենայն չափս էանց, եւ զամենայն ինչ ուղղեաց. (Ոսկ. ես.) յն. περίειμι circumeo, lustro.
Զմարմինդ չա՛փ հանդերձիւք զգեցո՛, եւ մտացդ զծիրանի պատմուճանն. (Ոսկ. մ. ՟Գ. 16։)
Շատասցո՛ւք առ անգամ մի ասացելովքս վասն չա՛փ ժամանակիս. (Կոչ. ՟Ժ՟Ե։)
ՉԱՓ ՀԱՍԱԿԱՒ. որպէս Չափահասակ, կամ չափաւորեալ ըստ հասակի. չափահաս, կամ օրթա պօյլու.
Ունէր մարմին չափ հասակաւ։ Այր չափ հասակաւ. (Իգն.։ Ճ. ՟Գ.։ եւ Վրք. ոսկ.) ուր տպ. այր չափահասակ։
Եթէ եղիցին իբրեւ զաւազ առ ափն ծովու, չափ ինչ մնացորդք մնայցեն ի նոցանէ. (Ոսկ. ես.։)
Ոչ չափ ինչ պատժովք, այլ գեհենին տանջանօք տանջիցիս։ Ոչ դոյզն փութամ եւ ոչ չափ ինչ. այլ աշխատիմ՝ պատերազմեալ սաստիկ փութով։ Յաշխարհիս ճանապարհի ոմանց բազում ինչ պէտք են, եւ ոմանց չափ ինչ (յն. ոչինչ). (Ոսկ. մտթ. Ոսկ. կողոս. Ոսկ. եբր.։)
Ոչ վասն դանդաղելոյ լռեմ, այլ չափ միայն, յանյագ երկայնաբանութենէ խոյս տուեալ. (Փիլ. լիւս.։)
Պատարագն նոյն է, եթէ չափ եւ դոյզն ոք մատուցանիցէ, եւ եթէ պօղոս եւ պետրոս գլխովին. (յն. հանդիպեալն. այսինքն ո՛ ոք եւ իցէ) (Ոսկ. ՟բ. տիմ.։)
ՉԱՓՈՎ մ.ա. Չափաւորապէս. եւ Չափաւոր.
Մեղր յորժամ գտանիցես որդեակ, չափո՛վ կերիջիր։ Զբերան իւր երաց չափով եւ իմաստութեամբ. (Առակ. ՟Խ՟Բ. 15։ ՟Լ՟Ա. 26։)
Ահա չափով եդիր զաւուրս իմ». (Սղ. ՟Լ՟Ը. 6.) յն. թզաւ կամ թզաչափ։
Չափով բա՛ց զդուռն բանից. (Կլիմաք.։)
Չափովն՝ խնամք են դարմանոցն. եւ անչափն՝ տանջանք եւ մահ. (Յճխ. ՟Դ։)
ՉԱՓ նխ. խնդ. գծ. Մինչեւ. ըստ. նովին չափով. իբր. շուրջ. եւ ոչ իսկ. լոկ. անգամ. եւ երբեմն այլեւայլ ոճով. չափ, ինչուան, ինչուք այնչափ, պէս.
Մահու չափ։ Արեամբ չափ։ Կապանօք չափ։ Ոգւով չափ։ Երդմամբ չափ։ Միջովք չափ։ Ուսովք չափ։ Գոյիւ չափ։ Հնգիւ չափ։ Գալով չափ բանին քոյոյ։ Զահն տեառն գիտելով չափ.եւ այլն։
Նոցա՝ ընչիւք չափ իցէ վնաս ծախուցն. իսկ սոցա՝ ոգւովք չափ իցէ մահս վշտագին. (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 2։)
Թոյլ ետ աստուած՝ բանիւք չափ միայն ճոխանալ թշնամեացն. (Ոսկ. ես.։)
Ճառիւք չափ լսելով յանձն մի՛ առնուր։ Իշխեցին զխնամս նորա եւ զդարմանս նորա՝ երկնիւք եւ ամպօք չափ փակել։ Նովաւ չափ, եւ որչափ նայն էր՝ են շնորհք (յառնելն ղազարու եւեթ ի ժամուն). (Կոչ. ՟Դ. ՟Ը. ՟Ժ՟Գ։)
Եթէ միայն խորհրդովքն չափ գայ ի վերայ ախտն, առանց սաստելոյ ոչ է ախտացեալն. (Մեկն. ղեւտ.։)
Քեւ չափ բնակցութեամբ հիմնափայլեցեր. (Շար.։)
Զհասարակ գիշերաւ չափ՝ ձայնք ահեղք, եւ այլն». (իմա՛ իբր, շուրջ, ունելով զզօրութիւն մակբայի. Եղիշ. ՟Ը։)
Լինի եւ սեռ. կամ տր. խնդրով. իբր ռամկական ոճով, այլ վայելչապէս.
Արեան չափ եւ մարտիրոսութեան ապաշխարեսցէ։ Ընդ խաչի չափ քեզ հնազանդութեան. (Մագ. ՟Ե։ Լմբ. համբ.։)
Եւ ոչ միոյ որսորդի աշխարհականի չափ գործեցեր։ Բրեցին զտեղին իբրեւ առն չափ. (Վրք. հց.։)
Եւ բնութեամբ ի չափ (յն. մինչեւ ի բնութիւն) եկն յաղագս մարդասիրութեանն, եւ ճշմարտապէս էացաւ, եւ այր եղեւ գերագոյնն աստուած. (Դիոն. ածայ.։)
Զի որպէս եղբայր թագաւորի բազում համարձակութիւն ունի առ իւր եղբայրն թագաւորն, քանի՞ չափ մանաւանդ բազում եղբարցն. (Մաշկ.։)
there is not, there does not exist;
nothing, nothingness;
nullity;
չիք ոք բարի բայց մի աստուած, no one is good save God only;
զբաբելոն իմ չիք տեսեալ, I have not seen Babylon;
չիք ոք չիք ուրեք, there is no one;
չիք որ գիտիցէ զայդ, nobody knows that;
չիք ոք որ եղծանել կարէ, no one can destroy it;
չիք ինչ, there is nothing;
չիք եւ չիք, indeed it is not;
առ չքի, for want of;
ի չիք դարձուցանել, to reduce to nothing, to annihilate;
չիք լինել, չիք յաչաց լինել, to come to nothing, to be annihilated, dissipated, to disappear, to vanish;
— լուսնի, wane.
• ԳՒՌ.-Ագլ. Երև. Կր. Ղրբ. Մկ. Մշ. Մրղ. Շմ. Ջղ. Սեբ. Սլմ. Վն. Տփ. չիր, Զթ. չիյ, չիր։
Չիք ոք բարի (յն. ոչ ոք է բարի)։ բայց մի աստուած։ Չիք իմ տեսեալ։ Չիք ի նմա առողջութիւն։ (Չիք ոք. եւ այլն։)
Հա՛րկ է բացերեւոցել՝ որպէս իք, կամ չիք. (Պերիարմ.։)
Չիք եւ չիք իսկ զուրուք զկեանս առանց տրտմութեան գտանել, այլեւ ո՛չ յուրախութենէ անմասն. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 28։)
Երեւեցուցանել զիքն իբրեւ ըզ չիք, եւ զչիքն իբրեւ զիք. (Պերիարմ.։)
Սաստեալ սկզբնաչարին՝ չիք արար զնա ի սահմանաց անտի. (Եպիփ. ծն.։)
bit, curb, bridle, rein, snaffle;
check, curb;
— զօրութենաչափ, dynamometrical brake, friction-brake;
—ս դնել, to put a check upon, to curb, to put a term to;
—ս արկանել, cf. Սանձեմ.
• , ի, ի-ա, ու հլ. «երասանակ» ՍԳր. Վեցօր. 123. Բուզ. Եփր. պհ. որից սանձել Ագաթ. սանձահարել Յկ. ա. 26, գ. 2. Եզն. Կիւրղ. ղկ. սանձակոտոր Եւս. պտմ. սան-ձաբեկ Կանոն. անսանձ Փիլ. ոսկեսանձ π. եզր. գ. 6. Ոսկ. մ. ա. 20. դժուարասանձ Նիւս. կուս. ինքնասանձ Պրոկղ. յյտն.։
• Lag. Arm. Stuo. § 1944 համարելով սանծ՝ միազնում է զնդ. ϑanj «կցել, կապել» արմատին։ Հիւնք. անսալ բա-յից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հյ. սան, սուն, լտ. cibus «սնունդ» բառերի հետ հնխ. ek'ō «ուտել» արմատից՝ աճած en և g'h աճականներով. հմմտ. լատ. frē-num «սանձ» որ ծագում է frendo «ծա-մել» բայից։ Մառ, Яфeт. cбор. 1, 51 յաբեթական san «ձի» բառից։
χαλινός frenum, fraenum κημός camus. Բերանակապ երիվարի, կամ դայլ բերանոյ երկաթի կամ պղնձի. cf. ԴԱՆԴԱՆԱՒԱՆԴ, եւ ԵՐԱՍԱՆԱԿ.
Ի սանձ ձիոց։ Ձիոց սանձս ի բերան դնեմք։ Ի սանձս եւ ի դանդանւանդս ճմլեսցես զկզակս նոցա։ Սանձս երեսաց իմոց առաքեաց. (եւ այլն ։)
Զձին սանձաւ թամբաւ առ եւ անց։ Ձի թամբովք եւ սանձիւք։ Հեծաւ ի վերայ նորա առանց անձուց. (Բուզ. ՟Զ. 8։ կանոն։ Պտմ. աղեքս.։)
Անստամբակելի երասանաւ սանձաց կրթութեան։ Եւ ոչ զձի խստերախ հանդարտեցուցանել բռնութեամբ սանձաց. (Նար. ՟Հ՟Է։ Շ. թղթ.։)
Իբրեւ ի սանձաց իմն ազատեալ մարդկային կեանքս. (Նիւս. կազմ.։)
Սանձաց (կամ սանձուցն) բռնաւորութիւն։ Նախախնամութեանն սանձօք առաջնորդեալ. (Ածաբ. պասք. եւ Ածաբ. կարկտ.։)
Երասանակեա զնա բարեպաշտութեամբք սանձօք. (Մաշկ.։)
Սանձս խորհրդոցն արկանէին. (Եփր. պհ. կամ Մանդ. ՟Գ։)
comb;
— նեղատամն, small-toothed comb;
— լայնատամն, large-toothed -;
— փղոսկրեայ, ivory -;
խոզանակ սանտեր, comb-brush;
քսակ սանտեր, comb-case;
— ոստայնանկաց, weaver's -;
— կանեփի, վշոյ, hatchel, flax comb, hemp comb;
— բրդոյ, card to comb wool.
• (ո, ի, ր հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ մեայն գրծ. սանտրով և բց. ի սանդրէ. իսկ ուռ. սանտերք ցոյց է տալիս ր հլ.) «սանտր» Փարպ. Եփր. ապաշխ. որից սանտրել Յայսմ. Ճառընտ. գրւում է նաև սանդր, որից օձա-սանդր «մի տեսակ միջատ» Կանոն. Մագ. թղ. էջ 214. սանդրատարազ «սանտրի ձևով մի տեսակ խնկեղէն» ԱԲ.-նոր ոռաևանև մէջ ընդունուած է միայն սանտր. առևեւեան ռռաևանում ոմանք երբեմն գրում են սանր, պատճառաբանելով որ ինչպէս ծանդր, ման-դըր գաւառական ձևեր են, որոնց գրականն է ծանր, մանր, նոյնպէս սանտր գաւառա-կան է, որի գրականն է սանր։ Ուրիշներ էլ մտածում են, որ ինչպէս հնագոյն ծանր, մանր ձևերից յառաջացել են յետոյ ծանդր, մանդր, նոյնպէս և գրբ. սանտր լառազառած պիտի լինի հնագոյն հյ. *սանր ձևից։ Երկու ևարծիքն էլ սխալ է. 1) սանտր գաւառական ձև չէ և կարելի չէ համեմատել գւռ. ծանդր, մանդր բառերի հետ. 2) ն և ր բաղաձայն-ների միջև արդարև ապագայում ներմուծւում է ատամնական (հմմտ. լտ. cinis, cineris և lener>ֆրանս. cendre «մոխիր» և tendre «քնքոյշ»), բայց այդ ատամնականը լինում է դ և ոչ տ.
• ՆՀԲ յիշում է պրս. շանէ «սան. տըր»։ Pictet 2, 106 պրս. šāna, šīna «հեծանոց, սանտր», šānīza «սանտր», սանս. kšan «կոտրել, վնասել», մանա-ւանդ յն. ἔαίνω «սանտրել», ζανίον
• «սանտր»։ Հիւնք. պրս. šāna «սանտր», sandan «սանտրել»։ Հիւբշ. 488 յիշում է յն. ձևերը և սխալ է գտնում իբրև բը-նիկ հայ կցել յն. *έαντρον ձևին, որով-հետև հյ. ջ=չէ՛ յն. հ։ Մառ, Гpaм. др. apм. 32 բուն ձևը սանր՝ դ յաւելուա-ծով։
• ԳՒՌ.-Ալշ. Գոր. Երև. Ղրբ. Մկ. Մշ. Շմ. Ջղ. Վն. Տիգ. Տփ. սանդր, Սչ. սա՛նդրը, Ախց. Կր. Ննխ. Սլմ. սա՛նդըռ, Մրղ. սան-դը՛ռ, Հմշ. սօնդռը, Զթ. սօ՛նդռը, սո՛նդռը, Ագլ. Սվեդ. սո՛ւնդր, Պլ. սանր, սmնր, սար. սանրը, սանրը, սարը, Սեբ. սանյ, Ռ. սա՛ն-յը, Խրբ. Պրտ. սայր, Հճ. սօր, Ասլ. սէ՝օրյը, Ակն. սօյը.-բայական ձևով՝ Ագլ. սա՛նդրիլ, Սվեդ. սmնդրիլ, Պլ. սանրէլ, սանրէլ, Հճ, սարվել, Ասլ. սէօրյէ՝լ, Ակն. սօյէլ։-Նոր բա-ռեր են սանտերք, սանտրէք, սանտրատուն, սանտրեգլուխ, սանտրգործի, սանտրօձ, սան-տըրսապոև ևնք
κτείς peten. որ եւ ՍԱՆԴՐ. պ. շանէ. Գործի ոսկրեղէն՝ փայտեղէն՝ երկաթեղէն, յորում են շարք երկայնասուր ժանեաց՝ ի մաքրել եւ ի գզել զմազ , զմաղեզէնս, զվուշ, զասր.
Չյարմարեցին սանարով զհեր գլխոյ իւրեանց. (Փարպ.։)
trunk, coffer, safe;
basket;
cf. Զուգեմ;
— ուղտու, camel's hump;
— ողին, hump, humpback, gibbosity.
• (ի-ա, ու հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց ա-ռանց վկայութեան) «կողով» Ես. գ. 26 Փարպ. ծէ. Կաղանկտ. յետնաբար սապաթ Հայել. էջ 7, 67. որից սապատակ «փոքրիկ կողով» Ոսկ. կող. 572. Գէ. ես. Ճառընտ. սապատաւոր «շրջուն վաճառական, փերե-զակ» Ոսկ. բ. կոր. Կոչ. 120. սապատողն «կուզ» Ղևտ. իա. 19. վերջինը՝ որ կազմուած է փոխաբերութեամբ, ենթադրել է տուած արդի գրականի մէջ սապատ «մէջքի կուզը», որից և կազմուած են սապատաւր, միասա-պատ, երկսապատ «մէջքի վրայ կուզ ունե-ցող, մէկ կամ երկու կուզ ունեցող (ուղտ)»։
• = Պհլ. *sapat «կողով, արկղ» բառից, որ թէև աւանդուած չէ, բայց նոյնն են հաստա-տում պրս. ❇ sabad, քրդ. sevi «կողով, ևթոց» և իրանեանից փոխառութեամբ՝ ա-սոր. [syriac word] seftā, արաբ. ❇ safat, օ-︎ sabaδa, քրդ sabat, sebet, թրք. ❇sepel և սրանից փոխառութեամբ՝ սերբ. sepet, ուկր. sepeta, բոլորն էլ «կողով»։-Հիւբշ. 236։
• Հներից Երզն. քեր. այսպէս է մեկ-նում բառս. «Ստուգաբանութեան գիւտք. սապատ, գլխապատ. յիրէն ունելով զա-նունն»։ (Այս բացատրելով ՆՀԲ՝ «որ-պէս սա պատօղ և կատ գրելի է սար. պատ՝ որպէս նոյն ընդ գլխապատ», պրս. sar «գլուխ» բառից)։ Նորերից ու-ղիղ մեկնեց նախ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 157, որ համեմատում է պրս. սէփէթ։ ՆՀԲ նոյն ընդ ռմկ. սէբէդ։ Lag Arm. Stud. § 1946 ասոր և արաբ. ձե-ւերը։
ՍԱՊԱՏ ՍԱՊԱՏԱԿ. Նոյն ընդ ռմկ. սէբէդ, ... θήκη, κεστής, κιστίς, κιβώτιον theca, cista, cistella, arca, arcula. Կողով. արկղ հիւսեալ. տապանակ. արկղիկ.
Առնուին սապատս չորեքկուսիս։ Ժողովեցին զիւրարաքանչիւր ոք յականէ ի մի մի սապատ. (Փարպ.։)
Զմորթն սնուցանել եւ կազմել եւ դնել ի սապատի. (Կաղանկտ.։)
Ստուգաբանութեան գիւտք. սապատ, գլխապատ, յիրէն ունելով զանունն. (Երզն. քեր.) (թուի ասել, թէ սապատն է՝ որպէս սա պատօղ. եւ կամ գրելի է, սարպատ՝ որպէս նոյն ընդ գլխապատ)։
• , ի-ա հլ. «կաղ, հաշմանդամ» Յայսմ. փետր. 26, մրտ. 10. Վկ. գէ. 64, Գնձ. գրուած նաև սաղպղար։
• Ըստ ՆՀԲ բառ ռմկ. և ըստ ԱԲ բառ թրք.։
Բառ ռմկ. Խեղ կամ հաշմ ոտիւք.
Ձեռօքն թոյլ, ոտիւքն սապաղ։ Կաղ եմ սապղար, եւ անտէր։ Զաղքատս եւ զսապղարսն (կամ զսաղպղարսն). (Հ. մարտ. ՟Զ.։ Հ. օգոստ. ՟Ժ՟Բ.։)
Սիրօղ ասպղարի, եւ անծանօթ հիւրի։ Օտարաց խնամող, սապղարաց պահօղ. (Գանձ.։)
bitter, angry reproof, scolding, rebuke, threat, menace;
chastisement;
— իշխանակերպ, մեծավայելուչ, majesty;
— իշխանական, authority, haughtiness;
— աչաց, piercing glance;
ի — մատչել ընդ ումեք, to reproach bitterly, to scold sharply.
• , ի հլ. «յանդիմանութիւն, չեխ» ՍԳր. Ոսկ. գաղ. Եզն. որից սաստել «յան-դիմանել» ՍԳր. սաստարար «յանդիմանող» Սեբեր. 23. սաստիկ «զօրեղ, ուժգին, խիստ. մեծ» ՍԳր. Ոսկ. Ագաթ. սաստիչ Ոսկ. մ. ա-23. սաստկագոյն ՍԳր. Եւս. քր. Եփր. թգ. սաստկանալ ՍԳր. սաստկութիւն ՍԳր. Եզն. Ագաթ. անսաստ Յուդ. 13. Եզն. անսաստել ՍԳր. Եզն. Ոսկ. Վեցօր. մեծասաստ Ագաթ Վեցօր. Մծբ. հեղեղասաստ Ագաթ. իշխա-նասաստ Յհ, իմ. երև. Կղնկտ. թագաւո-րասաստ Սիւն. սաստկացուցիչ (նոր բառ) ևն.
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'əsti-ձևից, որ գալիս է k'ās-, k'əs-«առաջնորդել, ուսաւ-ցանել, կրթել» արմատից. ցեղակիցներն են ստնս. [other alphabet] çasti-կամ ( çsu. «պատիժ, սաստ, արտօնութիւն, հրաման», [other alphabet] ças, çiš «արտօնել, հրա-մայել, պատժել, տիրել, կրթել, ուսուցանել», [other alphabet] castár-«պատժող, հրամայող, սաստող, իշխանաւոր», [other alphabet] cāstra-«ուսման գիրք, ձեռնարկ, դասագիրք, կա-նոնազիրք», [other alphabet] çišya «աշակերտ». զնդ. ❇ sastu «ասուցանէ» ❇ sastar-. «իշխանաւոր, իշխան» (որ և պհլ. sāstār «տիրող, իշխող, ոռնակալ»), [syriac word] sasta «մարդ չարչարող, անգութ. գազանաբարոյ»։-Ուրիշ լեզուների մէջ այս արմատը չէ՛ պահուած։ Առաջ նոյն արմատի տակ եևն դնում նաև լտ. castigo «պատժել», castus «պարկեշտ», միռլ. cāin «օրէնք», բայց աւ-ժըմ չեն ընդունում (Pokorny 1, 358, Walde 138, Brugmann Grdr2 1, 526)։-Հիւբշ. 488,
• ՆՀԲ կցում է վրաց. սաստիկի։ Böt-tich. ZDMG 1850, էջ 361 սանս. ças արմատի çāstr և կամ զնդ. sasta ձե-ւից։ Lag. Urgesch. 620 սանս. cas արմատի տակ։ Müller SWAW 44, 565 զնդ. sāsti, սանս. çāsti։ Bopp, Gram. comp. 2, 18 տի մասնիկով çās արմա-տից, ինչպէս է նաև սանս. cāsti։ Հիւնք. ազդոյ բառից։ Սրմագաշեան, Արմէնիա ռում. sastisire «շուարիլ» ձևի հետ։ Թի-
• ԳՒՌ.-Կր. սաստէլ, Ագլ. Տփ. սա՛ստիլ.-Ախց. Երև. Կր. Ջղ. Տփ. սաստիկ, Մշ. սաս-տիգ, Տիգ. սmսդիգ։
• ՓՈԽ.-Վրաց. სახტიკი սաստիկի «անգութ, կարծր, խիստ», სახტიკი კარი սաստիկի քա-րի «սաստիկ քամի», სახტიკი კაცი սաստիկի կացի «անգութ և դաժան մարդ», სახტიკობ։ սաստիկոբա «կատաղութիւն, բռնութիւն»։ Բառս բնիկ հնդևրոպական և -իկ մասնիկն էլ հայկական յաւելուած լինելով՝ վրացին անշուշտ հայերէնից է փոխառեալ։
ἑπιτίμησις increpatio, correptio, objurgatio, supplicium σφοδρότης acrimonia ἁγανάκτησις indignatio ἑπιταγή mandatum եւ այլն. Բան սաստիկ՝ խիստ եւ բարկ. ցասումն. յանդիմանութիւն. կշտամբութիւն. պատուհաս. բուռն սաստկութիւն. ահաւորութիւն սպառնալեաց.
Ի սաստէ տեառն։ Ի սաստէ քումմէ տէր։ Ի սաստէ քումմէ կորիցեն, կամ փախիցեն։ Խաղով սաստիցն ոչ խրատեցան։ Զարհուրեցան ի սաստէ նորա։ Վասն ահի սաստից տեառն ընդունիմ.եւ այլն։
Սաստ բարերարին՝ մեզ փրկութեան եղեւ պատճառ. (Շ. տաղ.։)
զսասան աճեցուցանելով զգուշացուցանէ։ Զսաստ ահարկու հրամանին յոյժ հնչեցուցանէր. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)
Ոչ մի անգամ, այլեւ երկիցս զնոյն սաստ ի կիր արկանէ. (Ոսկ. գաղ.։)
Դեղ լիցի քեզ հանապազորդ մեղանչելոյն հանապալ լսել քեզ սաստին աստուած, եւ մեղայ ասել. (Խոսր. պտրգ.։)
Ի գաւազան սաստի եւ յանդիմանութեան ոչ խնայել. (Սարկ. քհ.։)
Սարսէ ի գոչելոյն սաստիւ։ Թէ ոչ սաստ արարչին յանդիմանէր զնոսա։ Սաստիւ նուաճեալ։ Սաստիւ հրաման ի վերայ դռնապանացն առնէին։ Սաստիւ մեծաւ ի վերայ նոցա բարկանամք. (Եզնիկ.։ Խոր. ՟Բ. 66։ Եղիշ. ՟Բ։ Ոսկ. յհ. ՟Բ. 5։)
Նշանակ կենաց ի մահու սաստի. (Նար. մծբ.։)
Ոչ ի սաստից սպառնալեաց իմոց երկեան նոքա։ Բժշկէր զհարուածեալսն ի դիւաբախ սաստիցն։ Զապստամբսն ի սաստ մատնեսցէ հեթանոսաց. (Ագաթ.։ Շար.։ Նանայ.։)
Միշտ մղելով խօսել առ աշակերտսն. յորժամ սաստի պէտք իցեն, ոչ վարդապետի գործ է, այլ ապականչի եւ պատերազմողի. (Ոսկ. գաղ.։)
բազումք են, որք չեւ իսկ գիտացեալ են զսաստ սրբութեան պաշտմանն քրիստոսի. յն. լոկ, զպաշտօն. գուցէ դրելի ի հյ. զսակ սրբութեան, եւ այլն։
simple, single;
unadorned;
— սպիտակ, quite white;
— մարդ զքրիստոս ասել, to declare our Lord a mere man.
• «պարց, սոսկ, միայն» Ոսկ. յհ. ա. 28 (յետին). Սոկր. 103. «անզարդ, պարզ» Ոսկ. յհ. բ. Թղթ. դաշ. Պտմ. աղէքս. 116. «անխառն, պարզ, զուտ» Մաշտ.։
• = Պհւ. *sātak ձևից, որ թէև չէ աւանդ-ուած, բայց կան պրս. ❇ [arabic word] sāda «պարզ, անխառն, զուտ, միայն», միջին պարսկերէ-նից փոխառութեամբ՝ վրաց. სადაგი սա-դագի «պարզ, հասարակ, լուր օր», և նոր պարսկերէնից՝ թրք. sade «անխառն, միայն, սոսև», քրդ. sade «պարզապէս»։ Պրս. sāda ձևից փափկացած եմ համարում՝ թրք. saya, որից էլ հյ. սայայ (տե՛ս առանձին), Ղրբ. սա՛յա։ Այս կարծիքս հաստատում է այն՝ որ մինչ Ղրբ. ասւում է սայա թուղթ (վրան չգրուած պարզ թուղթ), Գոր. ասւում է սա՛-ռա թուղթ։ Հմմտ. նաև Ղրբ. սայա՛սէրտ = Գնձ. սըյա՛սէրտ, որ ճիշտ պրս. ❇ sādadil «պարզասիրտ» բառն է։-Հիւբշ։ 236։
• «դի, դիակ». արմատ առանձին անգործածական, գտնւում է միայն նոր գա-ւառականներում. որից սատակել «ապակա-նել, բնաջինջ անել, չարաչար մահով սպա-նել» ՍԳր. Եւս. քր. Ոսկ. Վեցօր. սատակա-մահ Բ. մկ. թ. 29. Ոսկ. ես. սատակիչ ՍԳր. Եղիշ. սատակումն ՍԳր. ևն։
• Aeoluthus Obadias armenus, Lip-siae 1680, էջ 35 համեմատում է եբր. [hebrew word] šod «բռնութիւն, ճնշում» բառի տեսնել. (cum quā voce, armenica nonnihil convenire videtur)։-ՆՀԲ յա-տակ բառից՝ իբր ցյատակել։ Lag. Btrg. bktr. Lex. 64 ս=սանս. uç մասնիկով ատակ բառից՝ իբր յատակել։ Մորթման ZDMG 26, էջ 487 բևեռ. sutihu, իսկ էջ 551 բևեռ. zasgubi։-Canini, Et. étym. 90 եբր. kid և արաբ. [arabic word] ︎ qatl «սաանու-թիւն»։ Տէրվ. Նախալ. 51. հնխ. kad «անկանիլ, հարկանել, արկանել» ար-մատից՝ իբր. լտ. cadere, cedere, նաև պարզականը՝ սանս. cān «սատակել», զնդ. sana «սատակումն», հպրս. yi-san «սատակել», իսկ էջ 72 հնխ. çad «ան-կանիլ, կորնչիլ» արմատից՝ իբր յն. ϰε-ϰαδ-εῖν և ւտ. cadere։ Müller, Armen. լտ. cadaver «դիակ» բառին ցեղակից։ Հիւնք. պասեք, պասքա բառից։ Հիւբշ. 110 մերժում է կապել յատակ բառին։ ǰunker WZKM 28 (1914). 53 հւ. սա-տակ «պարզ» բառից։ Թիրեաքեան, Ա-րիահայ բառ. 159 և 329 զատիկ բառի հետ՝ պրս. zadan «զարնել» բայից։ Ան-շուշտ պատահական նմանութիւն ունի ասուր sadu «աւերել, քանդել, սպանել»։
• ԳՒՌ.-Ագլ. ստա՛կիլ, Գոր. Ղրբ. ըստա՛-կէլ, Ախց. Կր. Մկ. Շմ. սատկիլ, Երև. Մրղ. սատկէլ, Ջղ. Վն. սատկել, Ալշ. Խրբ. Մշ. Ռ. Սեբ. սադգիլ, Սչ. սադգել, Ննխ. սադգէլ, Տփ. սա՛թկիլ, Հմշ. սադգուշ, Պլ. սաթգիլ, Զթ. սադգիլ, սmդգիլ, Հճ. Սվեդ. Տիգ. սmդգիլ, Ասլ. սա՞գիլ, թրքախօս հայերից՝ Ատն. սադ-գիլ օլմաք «սատկիլ»։ Նոր բառեր են սատ-կուկ, սատկոց, սատկոտիլ ևն։ Այս բոլորը գործածւում են վատ իմաստով և յատկապէս անառունների համար. բայց այսպէս չէ հևն հայերէնում, ուր միայն «չարաչար տանջան-քով մեռնիլ» նշանակութիւնն ունի. հմմտ. «Արդ ե՛կ է՛ջ առ իս և մի՛ հեղգար. և բնա-կեսցես յերկրիս Գեսեմ՝ յԱրաբիա և եղիցես մօտ առ իս... զի մի՛ սատակիցիս դու և որ-դիք քո» (ասում է Յովսէփը իր սիրելի հօր Յակոբ նահապետին) Ծն. խե. 9-11. Քա-հանայք իմ և երիցունք իմ աստէն ի քաղա-քիս սատակեցան. Ողբ. ա. 19։
որպէս գ. Արմատ բայիդ Սատակել՝ ռամկորէն եւեթ վարի, եւ նշանակէ դի, գէշ. մեռեալ մարմին անասնոյ կամ անհաւատի։ Այլ ի գիրս գտանի որպէս ա. այլազգական բառ սատէ, սատեճե, լծ. ընդ հյ. յստակ. այսինքն Պարզ. զուտ. սոսկ. լոկ. համակ. ողջոյն. եւ Անշուք. անզարդ. միակերպ. պարզուկ, սոսկ. ... λιτός (յորմէ իտ. liscio ). simplex, vilis ψιλός (որ է սուղ). nudus, merus, purus.
Մարկեզոս սատակ մարդ զքրիստոս որպէս զսամոստացին յանդգնեցաւ ասել։ Սատակ մարդ զտէրն՝ որպէս սաբէլ լիբէացի եւ պօղոս սամոստացի՝ մարկեզի մտուցեալ. (Սոկր. ՟Ա. 36։ ՟Բ. 20։)
Պատմուճանն զմիապաղաղ եւ զսատակ ձեւ ունելով. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 39. ձ։)
Ամպոյ նման էր նա սատակ (աշտարակն), զերդ մընիրայ էր հանց շիտակ. անդ հողմաբեր քաղցրաճաշակ, եօթ անասուն երկու վտակ. (Շ. առակք.։)
Սատակ սպիտակ, որ նշանակէ զանմեղ քահանայութիւն, եւ զանխարդախ կալն ընդ աստուծոյ. (Վրդն. ղեւտ.։)
Պսակ առցէ զոյգ, եւ պատմուճան պարսիկ սատակ, եւ գօտի ոսկեղէն. (Կեչառ. աղեքս.։)
Կանոն փրկչական պատկեր օրհնելոյ. եթէ սատակ դեղով է (այսինքն պարզ ներկով). անկար է լուանալ. տեառնագրէ (մեռոնաւ) յայն տեղի՝ ուր դեղն հաստատագոյն է. (Մաշտ.։)
adversary, opponent, antagonist, enemy;
Satan;
— յարուցանել ումեք, to stir up an adversary, to raise or create difficulties, to raise objections to.
• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց չունի վկա-յութիւն) «հակառակորդ, թագաւորի դէմ ապստամբ իշխան, չարախօս, մատնիչ» Գ. թագ. ժա. 14, 23. բ. կոր. ժբ. 7. Կոչ. «սա-աանայ» Եփր. համաբ. և աւետ. Վրդն. ել.։
• = Եբր. [other alphabet] satān «ոսոխ, հակառա-կորդ, թշնամի» բառի յն. σατά́ν տառադար-ձութիւնից. նոյնից նաև լտ. satan, գերմ. satan ևն. տե՛ս նաև սատանայ։
• ՆՀԲ սրանց հետ նաև լծ. թրք. զըթ (իմա՛ արաբ. zidd) «հակառակ»։
Բառ եբր. սադան, լծ, ընդ թ. զըթ. σατάν satan, adversarius. Հակառակ. հակառակորդ. մատնիչ. չարախօս.
Յարոյց տէր սատան սողոմոնի զադեր։ Յարոյց տէր տէր սատան սողոմոնի զռազոն. (՟Գ. Թագ. ՟Ժ՟Ա. 14. 23։)
Տուաւ ինձ խայթ մարմնոյ՝ հրեշտակ սատան՝ կռփել զիս. (՟Բ. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 7։)
ամբաստանես, թէ սատան եղեւ. (Կոչ. ՟Զ։)
Սատան են թագաւորութեան իւրոյ. (Կիր. պտմ.։)
Պարծէին անուամբն աբրահամու, բայց զգործս սատանի. գործ էին։ Զաւելորդսն խուզել ի սատանէ է. (Եփր. համաբ. եւ Եփր. աւետար.։ 12)
workman, artisan, operative;
labourer, husbandman;
weaver, help, succour, aid;
helper, assistant, auxiliary;
fellow;
cause, author;
— պատմութեան, additional professor of history;
— լինել, cf. Սատարեմ.
• , ի-ա հլ. «գործող, գործաւոր, մշակ» Ա. մկ. գ. 6. Ոսկ. մ. բ. 7 և ա. թես. Մծբ. էջ 340. «ոստայնանկ, ասրառոռծ» ես. լը. 12=Ոսկ. ես. 239, 241. Պղատ. օրին. «ձեռնտու, օգնական» Բուզ. Եղիշ. Փարպ. «օգնութիւն, նպաստ, առիթ, պատճառ» Մծբ. Փաոպ. Խոր. որից սատարել «օգնել, օգ-նաևան լինել» Ագաթ. Փարպ. Խոր. սատա-րութիւն «օգնականութիւն» Ագաթ. Եղիշ. «ոստայնանկութիւն» Պղատ. օրին. անսա-տար Ոսկ. կող. ժբ. (ուղղել անկատար)։
• Schrōder, Thes. 45 եբր. [hebrew word] štr «պաշտօնաւոր, կուսակալ» բառից փոխառեալ։ Հիւնք. հյ. ստրուկ կամ պրս-սատր «փոխանորդ արքայի» բառից։ Թիրեաքեան, Արիահայ բռ. էջ 327 հյ. սադրել բայից, որ տե՛ս վերը։
ἑργάτης (յորմէ թ. ըրղաթ ). operarius. Գործօղ. գործոնեայ. գործաւոր. մշակ.
Ամենայն սատարք անօրենութեան խռովեցան. (՟Ա. Մակ. ՟Գ. 6։)
Արժանի է սատարն կերակրոյ իւրոյ, կամ վարձու իւրոյ. (Ոսկ. մ. ՟Բ. 7։ եւ Ոսկ. ՟ա. թես.։)
Ամենայն սատարք՝ որք վաստակեսցեն ի շինուածի անդ, զվարձս ի տեառնէ անտի տանն ընդունին։ Սատարքն վարձաւորք վաստակեսցեն յայդւոջ անդր. (Մծբ. ՟Ժ. ՟Ժ՟Թ։)
Խաւարին մասին սատարք ծիծաղեցան ի սնոտի գոյս. (Համամ առակ.։)
Իբրեւոստայն սատարաց մերձ ի հատանել. (Ես. ՟Լ՟Ը. 12։)
Ոստայնս ոչ յոլովագոյնս (ձօնել), քան եթէ ներամսեայ գործ միոյ սատարի. (Պղատ. օրին. ՟Ժ՟Բ։)
ՍԱՏԱՐ. auxiliator βοηθός . Ձեռնտու. գործակից. նպաստամատոյց.
Բազում վարձէր իւր օգնականս եւ սատարս, որով զիւր չարախօսութիւն յառաջ վարել կարասցէ։ Եգիտ սատար մահաթոյն իւրում չարմտածութեանն զայրն զդիւազգեաց։ Բազում ինչ է սրբութիւն սատար լինել անօսրութեան, որպէս աղօթք՝ տքնութեան։ Սատարք ելով շինութեան. (Բուզ. ՟Դ. 15։ Փարպ.։ Եղտշ. ՟Ա. Պիտ.։)
Միաբանութեանց ՟Բ արետայ՝ սատարս տալով նմա ի ձեռն խոսրանայ՝ մարտնչել ընդ հերովդէի. (Խոր. ՟Բ. 28։)
Զի թէ գիտէին երիցանիս զմահն՝ զոր պատրաստեալ է նոցա, ունէին արդեօք բազում սատարս լալոյ զինքեանս. (Փարպ.։)
form, fashion, manner, resemblance;
custom, habit, usage;
յայնմ —ի, in that state;
ըստ —ի, so as, as;
այսպիսի —իւ, so, in such a manner.
• , ի, ռ հլ. «տարազ, ձև, կերպ» Խոր. Պիտ. Արծր. Նար. որից սարասիլ Պիտ. Քեր. քերթ. նմանասարաս Գնձ. լուսա-սարաս Գիւտ. իւրեանցասարաս Պիտ. սխրա-սարաս Նար. խչ. Օրբել. հրտր. Էմ. էջ 34. ծովասարաս ԱԲ. նաև սարասել «յարմարել, կարգել?» Տիմոթ. կուզ. էջ 320։
τρόπος modus, ratio ἔξις habitus μορφή forma եւ այլն. Տարազ. թ. դարզ. Կերպ. կերպարան. ձեւ. օրինակ. եղանակ. նմանութիւն. տիպ. ունակութիւն. սովորութիւն.
Մարմնով արտափայլեալ, սարասիւք անճառ, խորհրդակցութեամբ մեծ. (Խոր. ՟Գ. 67։)
Զմտերմագոյնն տեսանելով սարաս վարդապետութեան։ Աղիտագործ սարսիւ լցեալ։ Սարաս չարութեան։ Ըստ ոչ սովորական սարասի։ Մերկագոյն յիւրոցն սարասից. (Պիտ.։)
Ըստ նմին եղեալ սարասից։ Գործնական սարասիւ. (Մաքս. եկեղ.։)
Պատկան սարսիւ խաբեաց՝ քան թէ յաղթեաց. (Նար. մծբ.։)
Անիմանալի սարասիցն տիպք. (Արծր. ՟Ա. 3։)
Այլ սարս է գրոց զմինչդ դնել յանյայտական ժամանակի։ Մինչն սարաս է աստուածային գրոց՝ եդեալ սահման անհասկանալի. (Վրդն. ծն. եւ Վրդն. սղ.։)
Ըստ անուանն հաստատագրեալ է յերկնիցն սարասոյ. (Երզն տէր. ի Համամայ։)
Այսպիսի սարասիւ յերկարեալ ամս իսկապէս. (Սամ. երէց.։)
spider;
երդաբնակ, նըստուկ, ուղղընթաց, շեղընթաց, թելհան, սփռող, թափառուկ, մոլար, ոստին, ջրային —ք, house spider, sedentary, retrigrade, laterigrade, spinner, snaring, vagrant, erratic, land spider, waterspiders;
արագ or ժիր, նուրբ, կայտառ, խիզախ or արի, ճարտար or ճարպիկ, հնարագէտ, հանճարեղ, գիտուն, վաստակաւոր, արթուն —, agile, cunning, quick, prompt, skilful, industrious, ingenious, knowing, laborious, vigilant spider;
կախուկ, վերնակառ or վերամբարձ, մանողակ, փորեղ or տղընդեր, տգեղ or մախիզ, անհեդեդ, սոսկալի, թունաւոր —ք, hanging, suspended, spinning, big-bellied, ugly, deformed, frightful, venomous spiders;
starling.
laurel, baytree.
• , ի հլ. «Լիբանանի մայրի, cedrus Libani» (այսպէս ըստ Արթինեան, Ածաշնչի տունկերը 144. սխալ է դնել ըստ ՆՀԲ «դափնի կամ նոճի») ՍԳր. Ագաթ. Փիլ. լիւս. 169. Եփր. երաշտ. 209. որից սարդի Վեցօր. Չ2. Մխ. առկ. սարդիատունկ Նար. տաղ։ 465. սարդենի Պղատ. օրին. Երզն. քեր Մագ. թղ. էջ 221. սարդենեան Մագ. ոտ. խչ. սարդենասեր «սարդենի ծառից ւառա-ջացած» Նար. խչ.
• Lag. Ges. Abhd. 29 յիշում է պրս. saraxs ծառը։ Հիւնք. սա(ղաւայրտ բա-ռից համառօտուած։ Արթինեան, Ածա-շունչի տունկերը 144 պրս. [arabic word] ❇ sadr-i-Libān հոմանիշ ձևից փոխառեալ. (բայց այսպիսի ձև չունի ԳԴ. կայ ա-
• րաբ. [arabic word] sidr «մի տեսակ ծառ, որ ունի ընտանի և վայրի տեսակներ», ըստ Կամուս, թրք. թրգմ. Ա. 889)։
• , ի հլ. «մամուկ, գործարար մի-ջատը» ՍԳր. Վեցօր. 121. Փիլ. լիւս. Նար. 257, որից սարդիոստայն ՍԳր. Վեցօր. 121 Ոսկ. մ. բ. 24. Ճառընտ. սարդանկու «նըր-բահիւս» Փիլ. տեսակ. 20. սարդաբոյն (նո-րագիւտ բառ) «սարդի ոստայն» Վրք. և վկ. Բ. 447։
• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k'z-ti ձևից. ման. ռամասն տե՛ս սարի։
• Canini, Et. etym. 121 պրս. [arabic word] kārtana հոմանիշի հետ։ Գարագաշեան (անձնական)՝ ծագում է սարդ «դափնի» բառից՝ ըստ նմանութեան յն. δαϰνη «դափնի» և պրս. [arabic word] tafīn «տար-դոստայն» բառերի։ Müller, Armen. TI թ. 57 յն. ϰώϑω «մանել» բառի հետ՝ իբր բնիկ հայ։ Հիւբշ. 489 չի ընռունում աւս մեկնութիւնը, որովհետև ր և λ տարբեր են և յունարէնի նախաձևը կասկածելի է։ (Osthoff կցում է լտ. colus «իլ» բառին. հայը ենթադրում է միայն հնխ. k'rti-կամ k'rdhi-ձևը)։ Ուղիղ մեկնութիւնը տուել է Petersson (տե՛ս սարի)։
• ԳՒՌ.-Կայ միայն Հմշ. զայթ «սարդ».-սարդոստայն բառից է կրճատուած Ախց. սարդօստ «սարդի ոստայն» (ՆՀԲ ունի նաև սարդոյ՝ իբր գւռ. բառ), իսկ *սարդոստայնիկ ձևից են Ալշ. Բլ. սարանդօստիգ, Վն. սա-րանդէօստիկ, Մշ. սալանդօստիգ, Մկ. սm-րmնդէօստիկ «սարդի ոստայն կամ սարդ».-Տիրոյեան, Հանրագրութ. 586 գիտէ նաև սանտրոստի «մամուկ, սարդ» բառը.-հին հայերէնի սարդաբոյն ձևն է ներկայացնում սարդբոյն Հմշ.։
• ՓՈԽ.-Վրաց. ზარდლი զարդլի կամ დედა-ზარდილი դեդա-զարդիլի «սարդ». վերջինս բուն նշանակում է «մայրիկ սարդ», որի համար հմմտ. գւռ. մամուկ «սարդ» մամ «մեծ մայր» բառից.-նախաձայն զ-ի համար հմմտ. Հմշ. զայթ։
• «մի տեսակ թռչուն. սարեակ, տարմահաւ» Գաղիան.։
Անուն ծառոյ. որ եւ ՍԱՐԴԻ.կարծեքեալ նոյն ընդ δάγνη laurus. Դափնի կամ դաբնի. ... Այլ ի սուրբ գիրս երեւի դնիլ՝ որպէս κυπάρισσος cupressus. այն է կիպարիս, նոճ, կամ սարոյ.
Զսարդն եւ զսարոյն եւ զկաղամախն։ Սարդիւն եւ սօսիւ եւ նոճով։ Սարդն եւ սարոյն եւ նոճն. (Ես. ՟Խ՟Ա. 19։ կ. 13։ Եզեկ. ՟Լ՟Ա. 8։)
Կաղամբք յորթոյ խուսափեն, եւ սարդք. (Փիլ. լիւս.։)
ἁράχνη aranea. Անուն կենդանւոյ. զեռունն ոստայնանկ. մամուկ, մանօղակ.
Զսարդ ո՞չ տեսանես, ո՛րչափ եւ որպիսի եւ ի՛բր սքանչելի իմն։ Սարդք ինքնուսմնակի զայնս որք յանկանելն զբարակագործութիւնսն կազմեն. (Փիլ. լիւս.։)
Որպէս ճանճք զազիրք, եւ փոքր զեռունք սարդից, եւ ունկնամտից. (Նար. ՟Ղ՟Գ։)
Սարդ կռուեալ ձեռօք յորմ, որ դիւրին է առ որսալ, բնակէ ի յարկս թագաւորաց. անխտիր նշանակէ յայլ լեզուս զթունաւոր եւ զխայտաբղէտ սարդ, եւ զմողէզ կամ զկովադիաց. յն. καλαβώτης . կամ καλαμώτης stellio. բայց ըստ եբր. շեմամիթ ՝ է բուն սարդն։
ψαρός, ψάρ avis variis distincta maculis, et sturnus. Անուն թռչնոյ, որ է խայտաբղէտ հանգոյն մողէզի կամ սարդի.