Enriched dictionaries of Armenian

Entries' title containing յ : 6192 Results

Նշայ, ի

s.

starch.

Etymologies (2)

• «մի տեսակ ալիւր, օսլայ, նշաս-տայ» Վստկ. 205, 208. Մխ. բժշ. 43։

• = Արաբ. [arabic word] nisā (Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 939), որից նաև քրդ. nišai, nša «օսլայ»։ Բուն ծագումը տե՛ս նշաստակ։-Աճ.

NBHL (2)

Նաշիհ, ըստ որում ռմկ. նշաստայ, նիշաստէ։

Նշայ՝ ափ մի։ Հայենկի փոշի, եւ նշայ. (Վստկ. ՟Յ՟Ժ՟Գ. ՟Յ՟Ժ՟Դ։)

Նշանալոյծ

s.

diviner, astrologer, augur.

NBHL (1)

Երազագէտք, նշանալոյծք, երազադատք, բախտագիւտք։ Կոչեաց զանտիփանտոս, որ յայնմ ժամանակի հռչակաւոր նշանալոյծ էր։ Յղեալ կոչեաց զնշանալոյծս. (Պտմ. աղեքս.։)

Նշանացոյց

adj. s.

showing a sign, signal-giving;
formula.

NBHL (2)

Ցուցիչ կամ ցուցակ նշանաց. կարգեալ որպէս նշան յայտարար իրաց ինչ.

Լինել լուսաւորացդ՝ ճառագայթաձիգք, աշխարհագունդք, նշանացոյցք, ժամանակաչափք. (Ագաթ.։)

Նշոյլ, շուլից

s.

light, shining;
reflex, glimmer;
— խնդութեան, ray or beam of joy;
աղօտ, մռայլ —, faint glimmer, dim light.

NBHL (12)

ՆՇՈՅԼ կամ ՆՇՈՅՂ. որ եւ ՆՇՈՂ կամ ՆՇՈԼ, ի, ից կամ աց. ἁπαύγασμα , ἁστραπή, σπινθήρ, μαρμαρυγή splendor, radius, fulgor, nitor եւ այլն. եւ բայիւ ἁντιλάμπω , στίλβω splendeo, fulgeo. Շող եւ շողիւ, ցոլք եւ արծարծումն լուսոյ արեգական, ճրագի, բոցոյ. ճառագայթ. ճաճանչ. փայլակն. փայլիւն զինուց, եւ կայծ՝ զգալի կամ իմանալի.

Նշոյլ է մշտնջենաւոր լուսոյն։ նշոյլքն զլերամբքն փայլատակէին։ Իբրեւ բոցոյն նշոյլք եղեն։ Ճրագն նշուլիւք (կամ նշողիւք) լուսաւորեսցէ զքեզ. (Իմ. ՟Է. 26։ ՟Ա. Մակ. ՟Զ. 39։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 32։ Ղկ. ՟Ժ՟Ա. 36։)

Մեծի լուսոյ աղօտ նշոյլք։ Կատարեալ լուսոյն նշոյլք։ Եւ ոչ փոքր ինչ նշուլիւք մտացդ պայծառանաս. (Առ որս. ՟Է։)

Ի նշոյլ սրոյն կափուցեալք զաչս. (Նիւս. մկ. բեթղ.։)

Յորս ամենեւին ոչ ծագէ նշոյլ լուսոյն Քրիստոսի. (Եղիշ. ՟Ա։)

Որպէս թէ ընդ սակաւ ինչ փեռեկումն ծերպից՝ նշոյլք երեւեսցին։ Գիշերի՝ յորժամ առ ծովեզեր կայցես, եւ զջուրն ժքթիցիս, նշոյլք լուսոյն հատանին. (Եզնիկ.։)

Աստեղք տանաւորք, կամ որք զօրէն նիզակի ունին զնշոյլս ցնդման լուսոյն. (Իգն.։)

Նշխար նշուլից փրկութեան կենաց հպաւոր։ Պարծանացն նշոյլ ամենեւին ինձ շիջաւ։ Ի ծագել անստուեր նշուլից ողորմութեան քո փառաց։ Ի յամպոյդ լուսոյ ցոլք նշուղից. (Նար.։)

Ի նշողից նորա յաչս ձգեն. (Լմբ. սղ.։)

Ի դուղնաքեայ մերոյ նշուղից հանճարոյ. (Շ. թղթ.։)

Իբրեւ ի սքանչելի նշուլացն աստուծոյ տանջեցաւ ի ձեռն աչաց խորհրդոց իւրոց։ Խորհրդածուս կոչին եւ լինել ըստ նոցա նշողաց արժանի գտաք. (Եւս. պտմ. ՟Բ. 14։ Միք. պտր. առ գր. կթ։)

Առաջի նշոյլի միոյ նորա իբրեւ զխաւար համարեալ է։ Ի ծորմանէ նշոլից ծայրագոյն լուսոյ քո. (Բենիկ.։)

Նշուլափայլ

adj.

shining, gleaming, radiant, brilliant.

NBHL (2)

Որ փայլէ նշողիւք. փայլուն. շողշողուն.

Քառեակ մանեկաւ նշուլափայլ մաքուր ուլանցն յեռմամբ. (Նար. կուս.։)

Նոմիսմայ

s.

coin.

Etymologies (3)

• «դրամ, ստակ, փող» Շիր. էջ 28. ուրիշ վկայութիւն չկայ (տե՛ս և նումիզ-մադայ)։

• = Յն. νόμισμα, որից էլ լտ. nomisma «դը-ռամ». ծառում է νομίζω «գործածուիլ» բա-յից և բուն նշ. «գործածական՝ ընթացիկ դը-րամ». պարզ արմատն է νεμω «բաժանել», որից նաև νόμος «սովորութիւն, օրէնք». νομιϰός «օրինական, օրէնսգէտ» ևն։-Հիւբշ. 368։

• Հներից Շիր. մեկնում է «Նոմիսմայ ըստ Հռովմայեցւոցն դահեկան անուա-նի. վասն զի Նոմիսմայ անուն էր թա-գաւորի և ըստ իւրում անուան անուա-նեաց»։ Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. էջ 140 յունարէնից։ ՆՀԲ դնում է յն. և լտ-ձևերըս

NBHL (2)

Բառ լտ. յն. numisma νόμισμα . Դրամ, դահեկան.

Նոմիսմայ ըստ հռովմայեցւոցն դահեկան անուանի. վասն զի նոմիսմայ անուն էր թագաւորի, եւ ըստ իւրում անուան անուանեաց. (Շիր. կշռ. չափ.։)

Նոյական, ի, աց

cf. Նոյեան.

NBHL (7)

ՆՈՅԱԿԱՆ ՆՈՅԵԱՆ. Սեպհական նոյի նահապետի, եւ աւուրց նորա.

Ծնունդք նոյական ազգին. (Մանդ. ՟Գ։)

Մասամբ նոյեան տապանին. (Շար.։)

Եւ նոյեան խաչանշանն, որ (կամ նոր) տապանիւ ապրեցուցեալ. (Մագ. ոտ. խչ.։)

Նոր նոյեան (այս ինքն Քրիստոսի) տապանն (եկեղեցի) է քոյդ դադար. (Շ. տաղ հռիփս.։)

Նոյն նոյեան տապան, տախտակ տառիցն օրինաց. (Տաղ կոստ. ի կոյսն.։)

Ի նոյեան դարուն. (Տօնակ.։)

Նոյեան

adj.

of Noah.

NBHL (7)

ՆՈՅԱԿԱՆ ՆՈՅԵԱՆ. Սեպհական նոյի նահապետի, եւ աւուրց նորա.

Ծնունդք նոյական ազգին. (Մանդ. ՟Գ։)

Մասամբ նոյեան տապանին. (Շար.։)

Եւ նոյեան խաչանշանն, որ (կամ նոր) տապանիւ ապրեցուցեալ. (Մագ. ոտ. խչ.։)

Նոր նոյեան (այս ինքն Քրիստոսի) տապանն (եկեղեցի) է քոյդ դադար. (Շ. տաղ հռիփս.։)

Նոյն նոյեան տապան, տախտակ տառիցն օրինաց. (Տաղ կոստ. ի կոյսն.։)

Ի նոյեան դարուն. (Տօնակ.։)

Նոյանք

s.

Noah and his family.

NBHL (2)

ՆՈՅԱՆՔ ՆՈՅԵԱՆՔ. Նոյ, եւ ընտանիք նորա.

Կարօղ էր եւ առանց տապանի ապրեցուցանել զնոյանսն ի ջուրց ջրհեղեղաց. (Շ. թղթ.։)

Նոյեմբեր, ի

s.

November.

Etymologies (5)

• «հռովմէական տոմարի 11ρ4 ամիսը» Յայսմ. Տօնակ. գրուած է նոյենբեր՝ նոռակաթ, էջ 32. նովեմբեր էֆիմ. 105. ու-նին միայն ՀՀԲ և ՋԲ։

• = Յն. νοέμβριος ձևից, որ գալիս է լտ. no-vember բառից. նշանակում է «իններորդ ա-միս» (մարտից սկսեալ) և ծագում է novem «ինը» բառից. փոխառութեամբ անցել է ոռ-լոր եւրոպական լեզուներին. ինչ. ֆրանս. no-vembre, գերմ. november, ռուս. ноябрь ևն։ Հիւբշ. 367։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՀՀԲ։ Ամիսների անունների վրայ տե՛ս ընդարձակ Բազ-մավէպ 1897, էջ 138-141։

• ԳՒՌ.-Ղրբ. նօյէմբէ՛ր, Ախց. նօյէմբ'էր, փէր, նունէմփէր ևն։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ნოემბერი նռեմբերի թւում է հայերէնի միջոցով՝ ձևի պատճառով։

Նոյն, նորին, նովին, նովիմբ

pron. adj. adv.

himself, herself, itself;
he, she, it;
even, equal, identical;
ditto, do, idem or id;
the same, of the same kind, after the same manner, equally, conformably, identically;
մի եւ —, the same;
ի —, ի նմին, together, all at once;
ի —, — ընդ —, ընդ —ս իսկ, ի մի եւ ի —, ի նմին ժամանակի, -ժամայն, —հետայն, soon, very soon, quickly, in the same moment, immediately, directly;
— գործել, to identify.

Etymologies (4)

• (հոլովւում է նորին, նմին, նովին կամ նովիմբ, նոքին, նոցին, նոցուն կամ նո-ցունց, նոքիմբք, նոքումբք կամ նովիմբք. յետնաբար կայ հոլովուած բց. ի նունոյն Ոսկ. յհ. Բ. 27, 30. էջ 799, 822) «նոյնը., միևնոյնը, էլի էն, նորէն ան, ինքը» ՍԳը Ոսկ. Եւս. քր. Եզն. Բուզ. զանազան դարձ-ուածներով ասւում է նոյն ինքն, ի նոյն, միե-նոյն, ի միև ի նոյն, ի նմին ժամանակի, նոյն նման, նոյն և մի, նոյն օրին, նոյն օրինակ, նոյն ժամայն, նոյն հետայն. ածանոնեռևս ւիշենք մի քանի հնագոյնները, ինչ. նոյնազ-գի Բուզ. նոյնաձև Գ. թագ. է. 23. նոյնանուն Ոսկ. մտթ. նոյնգունակ Իմ. է. 3. Եզն. Ոսկ. փիլիպ. Սեբեր. նոյնպէս ՍԳր. յետնաբար նոյնչափ, նոյնպիսի, նոյնքան ևն։

• = Բնիկ հայ բառ. կազմուած է -ին մաս-նիկով՝ նա դերանունից, որ այստեղ երևան է գալիս իր նախնական *նո<հնխ. no-ձևով. կազմութեան և գործածութեան մասին տե՛ս ինչ որ ասուած է դոյն բառի տակ։ (Յեղակից ձևերի ընդարձակ թւումը տե՛ս Pokorny 1 101 և 2, 336)։

• Բառիս վրայ ընդարձակ մի քննութիւն տե՛ս Meillet MSL հտ. 10, էջ 241-271

• յատկապէս էջ 258. հմմտ. նաև Peder. šen, Հայ. ցուց. դեր. մենագրութիւնը։

NBHL (73)

Զայս ամենայն աջողէ մի եւ նոյն հոգի. (՟Ա. Կոր. ՟Ժ՟Բ. 11։)

(նորին. նմին. նովին կամ վիմբ. Նոյնք կամ նոքին, նոցին՝ նոցուն՝ նոցունց. նոքիմբք՝ նոքումբք՝ նովիմբք. ) դերան. ցուց. ա.գ. αὑτός, -τή, -τόν, οugr-SmCi;
τος, ταύτη, τοῦτο ipse, -sa, -sum;
idem, eadem, id ipsum. Այն ինքն. նա ինքն. նախանշանակեալ անձն կամ իր. բուն. առաջինն. նմանն ամենեւին.

Ես նոյն եմ։ Դու նոյն իսկ ես։ Նոյնք զմիմեանց հոգայցեն անդամքն.

Ի նմին տան ադանիջինք.եւ այլն։

Նոյն միանգամայն եւ զիւր իսկ պատիւն ակնարկէ. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։)

Ոչ զնոյնս նկատելով կերպարանս՝ զարհուրէին. (Փարպ.։)

Նոյնք սոքա յայսմ մօրէ որդիք ծնան. (Կլիմաք.։)

Ի նմին իսկ յորդւոյս անուանէ վարդապետիմք, զի բնութեան հադորդ. (Ճ. ՟Գ.։)

Ի նոյն յարել։ Զնովիմբ՝ զնոքումբք կամ զնոքիմբք ածել. այսինքն ի վերայ բերել. յաւելուլ. (Եւս. քր. ստէպ։)

Անսովոր հոլովք են. Նոյն, նունոյ կամ նոյնոյ կամ նոյնի. ի նունոյ կամ ի նոյնոյ. նոյնիւ. ի նոյնում. ի նունց. նոքիւըն, եւ այլն. տե՛ս (Դիոն.։ Նիւս.։ Կիւրղ. գանձ.։ Լմբ. հանգ.։ Անյաղթ պորփ. եւ Անյաղթ արիստ.։ Բուզ. ՟Դ. 10։) Կամ Ի նորմէ, իբր ի նոյնոյ.

Յայնցանէ ընտրել. իսկ զայլսն ի նորմէ իսկ ի կնոսոսէ. (Պղատ. օրին. ՟Զ։)

ՆՈՅՆ ԻՆՔՆ, նորին ինքեան, նոցին ինքեանց. որ եւ ՆՈՅՆ ՆԱ, կամ ՆՈՅՆ ԱՅՍ, եւ այլն. ա.գ. Կրկին դերանուն ի հաստատել զնոյն գոլն ամենայնիւ.

Որպէս ուսաք ի նոյն ինքն ի թշնամեացն, ունէին ասէ ընդ ինքեանս մարտակիցս հրեշտակական բազմութիւն. (Ղեւոնդ.։)

Նոյն ինքն նա՝ յոր հաղորդիմք ամենեքեան. (Շ. ոտ. բարձր.։)

Զնոյն ինքն զայս խորամանկութեամբ ասեն. (Ոսկ. յհ. ՟Բ. 22։)

Նոյն այս Արամ։ Ոմանց այսպէս թուեցաւ, եթէ սա նոյն նա է, զոր Մատթէոսն եւ Մարկոսն պատմեցին. (Խոր. ՟Ա. 13։ Նանայ.։)

Նոցին նոցունց. այսինքն նոցին իսկ այնոցիկ. (Նիւս. բն.։)

Որպէս նոյն ինքն տեառն։ Ոչ նոյն ինքն ախտացելումն։ Ի նոյն ինքն յաստուծոյ ուսանիմք. (Բրս. հց.։)

ՆՈՅՆ, եւ ՆՈՅՆ ԻՆՔՆ. Ի նախդրիւ հոլովս զնախդիրն ունի երբեմն զկնի իւր ի վերայ գոյականին.

Նոյն զաղօթսն (այսինքն զնոյն աղօթս) կատարեմք, զոր յեկեղեցին եւ արտաքոյն. (Լմբ. պտրգ.։)

Նմին իսկ ի ցուցէս (այսինքն ի նմին ցուցմանէ) հաւանեցուցից. (Փիլ. յովն.։)

Նոյն ինքն ի բնութենէ հօր. (Հանգ.) այսինքն ի նմին իսկ ի բնութենէ. որ է բնութենակից, համագոյակից։

Բանք քո այնպէս մտին ի սիրտ իմ, եւ այնպէս համարեցաւ զնոսա, թէ նոյն ի Քրիստոսէ լուայ. (Վրք. ոսկ. հին ձ։)

կամեցայ զհայր մեծ ասել որպէս զծնօղ եւ զպատճառ, այլ երկեայ նոյն ինքն ի հօրէ, զի մի՛ տկար զսկիզբն արարից. (Մամբր.։)

Նոյն եւ զինքն իսկ տեսանեմք զպրոբատիկէ աւազանին. (Շար. իմա՛, զնոյն հրաշս։)

Տրամախոհութիւն՝ նոյն ինքն զձեւս երեւակայէ. (Սահմ. ՟Ժ՟Զ. այսինքն զբուն ձեւս։)

Ոչ այլ ինչ պտուղ, քան եթէ նոյն ինքն (այսինքն զնոյն ինքն) արժանաւոր լինել զաստուած տեսանել. (Նիւս. կուս.։)

Զայն՝ զոր (որ) ասէր ցիս, եթէ վաճառեցէ՛ք զինչս ձեր, նոյն զինքն ես վաճառեցի. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Գ։)

Զարթնուլ սրոյն ի վերայ հովուին, եւ հարկանել նոյն ինքն ի վերայ նորին ինքեան հօտապետին։

ՆՈՅՆ. մ. Նոյնպէս. նմանապէս. ընդ նմին. միանգամայն.

Եւ կապիճ նո՛յն լիցի տալոյ եւ առնլոյ. (Եզեկ. ՟Խ՟Ե. 11։)

Եմուտ յուրախութիւն տեառն իւրոյ. նոյն եւ դուք, թէ կամիք միայն. (Ագաթ.։)

Յորոյ պտուղ վայելեսցես ... նո՛յն եւ յիշատակեսցես զանուն իմ տրուպ. (Նար. յիշ. կուս.։)

Զհոգին կամաւ հօր աւանդէր, զհոգիս մարդկան նո՛յն ընծայէր. (Շար.։)

Պահք են եւ խարազն ինչ հանդերձիւք զպէտս քնոյն՝ նոյն եւ մերկութեան վճարել. (Եփր. պհ.։)

Ի ՆՈՅՆ, Ի ՆՄԻՆ. ԸՆԴ ՆՈՅՆՍ ԻՍԿ. Ի ՄԻ ԵՒ Ի ՆՈՅՆ. Ի ՆՄԻՆ ԺԱՄԱՆԱԿԻ. ՆՈՅՆ ԸՆԴ ՆՈՅՆ. մ. ἑπὶ τὸ αὑτό, ἑπιτοαυτό in id ipsum, simul. Անդէն առ նմին. զոյգ ընդ նմին. ի միասին. համանգամայն. միանգամայն. նոյն հետայն. (յայտ առնելով զմիութիւն իրաց եւ ժամանակի).

Դատաստան տեառն ճշմարիտ է, եւ արդար է ի նոյն։ Ապաքէն ի նոյն քաղցրացուցեր ինձ եւ քեզ կերակուր։ Եւ տէր յաւելոյր ի փրկեալսն հանապազօր։ Ի նոյն Պետրոս եւ Յովհաննէս ելանէին ի տաճարն).եւ այլն։

Զայս ասելով՝ ի նոյն աներեւոյթ եղեն յինէն. (Վրք. հց. ՟Ի՟Զ։)

Ընդ նոյնս իսկ (ընդ ազատիլս) ի վանս երթամ. (տպ. ի նոյն աստի իսկ ի վանս երթայց). Իբրեւ զգեցուցի զնա, ի նոյն դարձեալ ննջեաց. (Վրք. հց. ՟Դ։)

Ի մի եւ ի նոյն ժողովեալ. (Բուզ. ՟Դ. 5։)

Հայրն անուբ եւ հայրն պիմէն եւ այլ եղբարքն նոցա՝ միոյ մօր ծնունդք էին, եւ ի նմին (այսինքն ի միասին) եղեն կրօնաւորք ի սկիտէ. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Զ։)

Ձեռն ի գործ առնէին, եւ ի նմին ժամանակի (այսինքն նոյն ժամայն. յն. յեղակարծումն) զգորգի հանդերձ զօրօքն ի փախուստ դարձուցանէին. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 37։)

Նոյն ընդ նոյն չուեալ գնացին ի Բիւզանդիոն. (Խոր. ՟Գ. 61։)

ՆՈՅՆ ՆՄԱՆ. ՆՈՅՆ ԵՒ ՆՄԱՆ. ա.մ. Յար եւ նման. նոյնպիսի. նոյնպէս. միանգամայն. իսկ յաստուածայինս՝ Բնութեամբ նոյն, եւ անձամբ նման.

Օ՛ն եկա՛յք ասեն՝ նոյն նման, եւ մեք ընդ նմա մեռցուք յանդիման. (Գանձ.։)

Որպէս բոլորն ի մարմնի, նոյն նման բովանդակն ի ծոց հօր. (Ոսկիփոր.։)

Որում եւ մեք նոյն նմանագոյն՝ երկրպագեմք անմուտ արեւուն. (Գանձ.։)

Ծնունդ կատարեալ միածինն, նոյն նման զուգակից եւ աթոռակից եւ արարչակից. (Բուզ. ՟Դ. 5։)

Նոյն եւ նման հօր եւ որդւոյ՝ հոգիդ անեղ եւ համագոյ. (Շար.։)

Չեն ի միմեանց ըստ բնութեան բաժանեալ ծնողն եւ ծնունդն, այլ ամենայնիւ նոյնք եւ նմանք՝ բաց յառանձնաւորութեանցն. (Սանահն.։)

ՄԻ ԵՒ ՆՈՅՆ. ՆՈՅՆ ԵՒ ՄԻ. ἔν καὶ το αὑτό unum et idem. Ամենեւին նոյն. ո՛չ այլ եւ այլ, այլ նոյն ինքն մին այն.

Երկոցունց մարգարէութեանցն մի եւ նոյն դիտաւորութիւն է, եւ չիք այլ ինչ այլաբանութիւն ի միջի. քանզի ո՛չ այլ եւ այլ հոգի ետուն զմարգարէութիւն, այլ նոյն եւ մի հոգի. (Եզնիկ.։)

ՆՄԻՆ ԱՂԱԳԱՒ. այսինքն Նորին աղադաւ. նմին իրի։ (Սարգ.։)

ՆՄԻՆ ԻՐԻ. մ. այսինքն Վասն նորին իրի. վասն այնորիկ. վասն որոյ.

Ի ՆՄԸՆԷՔ. ՆՄԻՆՔ, ՆՄԻՑ. Ի ՆՄԻՆ. ըստ նմինք. (յն. ոճով). Որ ինչ ենն ի նմին, կամ ի նոյն կարգէ. ի նմանէ, եւ ըստ նմին եղեալքն. եւ նոցին՝ որք. նոյն.

ՆՈՅՆ ՀԵՏԱՅՆ. մ. ἑξαυτῆς, ὦς ἅν e vestigio, eodem momento, continuo, mox. որ եւ Ի ՆՈՅՆ ՀԵՏԷ կամ ՀԵՏՈՅ. յար եւ նման լտ. է՛ վէսդիճիօ. Զհետ այնր փութապէս. յետ այնորիկ իսկոյն. անդէն առ նմին. զոյգ ընդ. այն ինչ.

Նոքա նոյն հետայն արշաւեցին ի քաղաք մի ամուր. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 27։)

Արդ զսա ակնունիմ արձակել, որպէս նոյն հետայն զանձնէ ստուգեցից. այսինքն իսկ եւ իսկ ընդ ստուգելն. (Փիլիպ. ՟Բ. 24։)

Մտածութիւն, եւ նոյն հետայն (կամ ի նոյն հետայն) գործն։ Նոյն հետայն՝ դիմէ յաշխարհն պաղեստինացւոց։ Նոյն հետայն վախճանի եւ հերովդէս. (Խոր. ՟Ա. 28։ ՟Բ. 13. 25։)

մ.շ.ա. ԶՆՈՅՆ ՀԵՏԱՅՆ. մ.շ.ա. τὸ, τὰ ἐξῆς, ἐξῆς exinde, deinde, sequens, sequentia οἰ μετ’ αὑτοῦς sequentes, reliqui. հետէ անընդմիջապէս կամ յաջորդաբար. զհետ այնր. հետեւաբար. ըստ նմանէ. որ զկնի. որ ի կարգին. մնացեալն.

Եւ զնոյն հետայն լուսատեսակս հանդերձս արկանեն ի վերայ նուիրեցելոյն։ Եւ զնոյն հետայն ընթերցմունք լինի հետեւաբար։ Աւելորդ է զնոյն բանիւք շուրջ գալ անդրէն, եւ ոչ յորս զնոյն հետայն՝ անցանել։ Եւ զորս յետ իւրոյն զնոյն հետայն՝ հաղորդեցոյց։ Եւ զորս նոյն զհետայն նորին յառաջ ածել։ Եւ որոց զնոյն հետայն։ Ամենայնին զնոյն հետայն կենացն (այսինքն զմնացեալ կենացն) զվերակացութիւն ընդունել. (Դիոն. ստէպ։)

ՆՈՅՆ ՀԵՏԵԱՅՆ. Որ ինչ զհետ այնր ունիցի լինել.

Յաղագս որ ի խորհրդակցացն բան, զկնի ապա եւ իւր որ ինչ մտածութիւն, եւ նոյն հետեայն գործն. (Խոր. ՟Ա. 27։)

ՆՈՅՆՕՐԻՆ կամ ՆՈՅՆ ՕՐԻՆ. մ. αὑθήμερος eodem die, eo ipso die. Ի նոյն օրն. ի նմին աւուր. առ օրին՝ անյապաղ.

Նոյն օրին հատուսցես զվարձս նորա, եւ մի՛ մտանիցէ արեգակն ի վերայ այնորիկ. (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 15։)

Նոյն օրին երթեալ պատմեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Նոյն օրին իսկ, իբրեւ իջուցին զնա անդր, ի տեսլենէ օձիցն սատակեալ իցէ. (Ագաթ.։)

Յետ քանի՞ աւուր ... յիւրմէն՝ նոյն օրին, յօտարէն՝ եւ ոչ բնաւ երբէք. (Պիտ.։)

ՆՈՐԻՆՆ ՆՈՐԻՆՔՆ. cf. ՆՈՐԱՅՆ, նորայքն.

Զնորայսն խօսեցուք, եւ զնորինսն արասցուք. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 2։)

Ու՞ր իցէ փոքրիկ աւետարանն այն. ասէ ծերն. զայն՝ որ միշտ ասէր, վաճառեցէք զինչս ձեր, եւ տուք ողորմութիւն աղքատաց, նոյն զինքն ես վաճառեցի, եւ ետու. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Յարուցեալ քո ի քնոյ, ի նոյն յառաջինբան՝ փառաւորեսցէ զաստուած բերան քո. եւ ի նոյն՝ սկսիր յօրհնութիւնսն աստուծոյ եւ ի սաղմոս. (Վրք. հց. ձ։)

ի նոյն ժամայն յանկարծակի յարեաւ՝ որպէս ի քնոյ զարթուցեալ։ Ի նոյն ժամայն յանկարծակի շարժեցան. (Ոսկիփոր.։)

Նոյնաբան

s.

tautologist.

Նոյնաբանական, ի, աց

adj.

tautological.

Նոյնաբանեմ, եցի

vn.

to say over and over again, to repeat, to tautologize.

NBHL (2)

ՆՈՅՆԱԲԱՆԵԼ. ταυτολογέω idem dico, itero, repeto. Զնոյն բան ասել. երկրորդել.

Նոյնաբանեալ՝ զնոյն բանս գտակաւ խօսի. (Ոսկ. եբր.։)

Նոյնաբանութիւն, ութեան

s.

repetition of wordsrhet. tautology;
literal translation.

NBHL (5)

Նոյն բան. նոյն իմաստ յայլեւ այլ ձայնս. երկրորդումն. որպէս եւ կրկնաբանութիւն՝ ըստ յն. ասի Նոյնաբանութիւն. ταυτολογία.

Իսկ լոյսն ի լուսոյ, եւ այս եւս նոյնաբանութեան է նշանակիչ. այսինքն նոյն է ընդ ասելոյն՝ աստուած յաստուծոյ. (Լմբ. հանգ.։)

ՆՈՅՆԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. որ եւ ՆՈՅՆԲԱՆՈՒԹԻՒՆ. Պահելն զմի եւ զնոյն բան եւ զբառ. նիւթական թարգմանութիւն.

Են բանք յեբրայեցին, զորս նոյնաբանութեամբ թարգմանել չէ՛ հնար. (Կիւրղ. ծն. իբր լտ.)

Նոյնաբանութեամբն կամեցան ըստ նմին բանից թարգմանել. (անդ։)

Նոյնաբար

adv.

identically;
uniformly, equally.

NBHL (6)

Նոյնպէս. եւ Նոյնութեամբ ըստ բնութեան.

Նոյնաբար տեսանին յընդունօղսն։ Ոչ նոյնաբար ունի. (Անյաղթ պորփ.։)

Եւ նա ըստ նորուն սակի՝ նոյնաբար դարձուցանել բաւեսցէ. (Յհ. կթ.։)

Յարաժամ ունօղ նոյնաբար։ Հաւանօղ նոյնաբար։ Նոյնաբար քարոզել, կամ լինել. (Սկեւռ. ի լմբ.։ Վրդն. յանթառամն.։ Շ. տաղ մարգ. եւ Շ. ատ.։)

Նոյնաբարս խոստովանիմք (զերիս անձինս) եւ՛ բաժանմամբ, եւ՛ միաւորութեամբ. իմա՛ զանազանեալ եւ մի, նոյն եւ նման, կամ անփոփոխ։

Միակն ի միոյն յանսկիզբն էին անեղ ծնեալ նոյնաբար՝ անժամանակ որդին. (Շ. տաղ.։)

Նոյնագոյ

cf. Համագոյ.

NBHL (7)

ὀμοούσιος consubstantialis, ejusdem substantiae եւ idem semper. Համագոյ. համագոյակից. եւ Միշտ նոյն.

Նոյնագոյ ընդ հօր բան աստուած, ի սկզբանէ առ աստուած միշտ էն. (Շ. տաղ.։)

Զի նոյնագոյ եւ ազգակից զիւրն առաջնոյն բացայայտեսցէ երկրորդն ադամ. (Խոսրովիկ.։)

Նոյնագոյ բնութեամբ, կամ բնութիւն. (Նար. ՟Ժ՟Գ։ Շար.։ Գր. հր.։)

Աստուածութիւն անճառ՝ միշտ բարի, նոյնագոյ՝ հաւասարապատիւ. (Նար. ՟Լ՟Դ.) այսինքն համագոյական, կամ միշտ նոյն եւ անփոփոխ.

եւ ըստ յետին առմանս ասի ի Նար. ՟Ի՟Ը։

Սահման նոյնագոյ, կենաց աւետիս, անմոռաց յիշատակ։

Նոյնազաւակ

adj.

being as brothers, having, as it were, the same father.

NBHL (2)

Ունօղ զնոյն անձինս իբր զաւակ իւրական.

Իբր նոյնազաւակ զուգահարբ (Սահակաւ եւ Մեսրոպաւ) զմանկունսն փայփայեցեր. (Խոր. ՟Գ. 68։)

Նոյնազգի

cf. Համազգի.

NBHL (1)

Առաջին ծառոցն նմանեալ, որ զնոյնազգեաց զնոյնահաս պտուղս վարդապետութեան բերեալ. (Բուզ. ՟Դ. 4։)

Նոյնակերպ

adj.

cf. Միակերպ.

NBHL (4)

Կերպարանակից. եւ Միակերպ. միօրինակ. նոյնպիսի.

Նոյնակերպ եւ նոյնագոյ ծնողին զքեզ՝ անհասանելի բնութիւն. (Սարկ. աղ.։)

Կայծակ իմն անդուստ նոյնակերպ հրաշաբուսեալ. (Խոր. վրդվռ.)

Առցէ զմազեղէն պարեգօտն, եւ զնոյնակերպ երկայն կրկնոցն. (Վրք. հց. ՟Ժ՟Դ։)

Նոյնահրաշ

adj.

equally wonderful.

NBHL (2)

Նոյնօրինակ հրաշալի.

Անդ Մովսէս նախկին հայելի անորակ անմատոյց լուսոյն ... եկեալ ողջունէր նոյնահրաշ կերպիւ. (Խոր. վրդվռ.։)

Նոյնաձայնութիւն, ութեան

s.

homophone.

Նոյնաձեւ

adj.

isomorphous;
uniform.

NBHL (4)

Ունօղ զնոյն ձեւ. նովին ձեւով. միօրինակ. համանման.

Արար զծովն ձուլածոյ ... գործ բոլորշի նոյնաձեւ. (՟Գ. Թագ. է. 23. յն. τὸ αὑτό , նոյն, իմա՛ նոյնպէս։)

Կամեցաւ նոյնաձեւ չափով եւ յօրինուածով յարդարել. (Ասող. ՟Գ. 47։)

Նոյնաձեւ օրինակաւ համարձակապէս ի հաստատուն երկիր ելանէր. (Երզն. լս.։)

Նոյնաձեւութիւն, ութեան

s.

isomorphism;
uniformity.

Նոյնամասն

adj.

isomerous.

Նոյնամասնութիւն, ութեան

s.

isomerism.

Նոյնայանգ

cf. Նմանայանգ.

Նոյնայանգութիւն, ութեան

s.

cf. Նմանայանգութիւն.

Նոյնանամ, ացայ

vn.

to be the same or identical, to become identified;
to unite with, to be equal.

Նոյնանման

adj.

quite the same.

NBHL (2)

ՆՈՅՆԱՆՄԱՆ ՆՈՅՆԱՆՄԱՆԻ. Նոյն եւ նման. համանման. նոյնպիսի. նոյնգունակ.

Մեր աշխարհիս ծովակք, եւ այլքն՝ որ յարեւելեայս են նոյնանմանք։ Ի մրջենէ կամ ի նոյնանմանեաց. (Շիր.։)

Նոյնանշան

adj.

cf. Համանշան.

NBHL (2)

Ուր իցէ նոյն նշան խաչի, կամ նոյնօրինակ խաչաբարութիւն.

Վկայք խաչելոյն՝ նոյնանշան բարձմամբ. (Տաղ.։)

Նոյնանուն

adj.

of the same name;
cf. Համանուն.

NBHL (2)

Եղբայր նորա նոյնանուն էր. (Ոսկ. մտթ. ի ճ.)

Եղբօրն նորա նոյն անուն էր։

Նոյնասերմն

adj.

of the same family, consanguineous.

NBHL (2)

Որ է ի նոյն սերնդոց. ազգական. ազգակից.

Որպէս քերթողքն ասեն, մերձազաւակք եւ մօտասերք են եւ նոյնասերմանք աստուածոց՝ իշխանք. (Փիլ. ել. 6. յորմէ եւ Խոր. ՟Գ. 65։)

Նոյնավերջ

adj.

cadenced.

Նոյնատիպ

adj. adv.

conform;
likewise.

NBHL (4)

Նոյնակերպ. նոյնաձեւ. նոյնգունակ. նոյն եւ նման.

Ընդ լուսերամիցն յափշտակեսցուք նոյնատիպ աստուածացեալ կերպիւ. (Խոր. վրդվռ.։)

Հոգի հօր՝ ելումն նոյնատիպ դիմաց. (Նար. տաղ.։)

(Ներքին բանին)՝ ազդմամբ յանձն բանական՝ նոյնատիպ ի նախատպէն տպաւորիլ անանջատապէս ըստ ներքին մարդոյն. (Տօնակ.։)

Նոյնացուցանեմ, ուցի

va.

to identify;
to unite, to equal.

Նոյնգունակ

adj. adv.

even, equal, same;
cf. Նոյնպէս.

NBHL (11)

ἵσος aequalis, par. Նոյնպիսի. համանման. հաւասար.

Նոյնգունակ նշան եւ արուեստս ցուցանել. (Կիւրղ. ղկ.։)

Նոյնգունակ օրհնութիւնս միշտ ի բարձունս առաքել. (Յհ. իմ. եկեղ.։)

ἵσως aeque, pariter. Նոյնպէս. հաւասարապէս. նմանապէս.

Զառաջին բարբառն զնման ամենեցուն նոյնգունակ լացեալ. (Իմ. ՟Ե. 3։)

Նոյնգունակ եւ զթիւ նահապետացն թուեն. (Խոր. ՟Ա. 3։)

Նոյնգունակ կրել զմահ եւ զտանջանս. (Կիւրղ. ղկ.։)

Երկու եւս նոյնպիսիք նոյնգունակ եղեալք (ծնեալք)։ Իւրոց ծառայիցն նոյնգունակ երեւելով։ Ընդէ՞ր բամբասէր չարի անուամբ. որ զբնութիւն նոյնգունակ՝ որպիսի եղեւն՝ պատէր. (Եզնիկ.։)

Նա նոյնպէս առաքինի մնայ ... նոյնգունակ առաքինի. (Ոսկ. փիլիպ.։)

Ոչ նոյնգունակ հայր նորա, եւ հայր մեր. (Սեբեր. ՟Ե։)

Նոյն օրէնքն զնոյն (սէր) պատուիրէին, այլ ո՛չ նոյնգունակ. (Նանայ.։)

Նոյնութիւն, ութեան

s.

identity, sameness.

NBHL (10)

ταυτότης, τὸ ταυτόν identitas, idem esse. Նոյն գոլն. նոյն իսկ ինքն. նոյն վիճակ. անզանազանութիւն. անփոփոխութիւն. եւ Միութիւն. նոյնպիսի գոլն.

Նմանութեամբ (ըստ ինքեան) զնոյնութիւն ամբողջ պահէ. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Յանշարժ նոյնութեան յարամնայաբար կառուցեալ։ Առ փափագումն բարւոյն նոյնութիւնքն եւ ծայրութիւնքն։ Ըստ միոյն եւ միականի բոլոր նոյնութեան գերունակ պատճառք։ Յիւրմէ նոյնութենէն անփոխաբնապէս. (Դիոն.։)

Նոյնութիւն առաւել՝ քան եթէ նմանութիւն. (Առ որս. ՟Ե։ Տե՛ս եւ Աթ. ՟Դ։ Կիւրղ. գանձ. եւ Կիւրղ. պրպմ.։ Յհ. իմ. երեւ.։ Նար. ՟Լ՟Գ. ՟Հ՟Ե. եւ Նար. խչ.։)

Ի նոյնութեան ամբողջ պահելով՝ զելդ փայտ ոչ ի բաց եդեր. (Անյաղթ բարձր.։)

Անդուստ մինչեւ ցայժմ ի նոյնութեան միշտ զաշխարհ պահելով՝ խնամեալ. տածէ։ Օրինաւոր կրօնիւք զհասարակութիւն ի նոյնութեան զուգեցելոցն առնել (որպէս մի մարմին եւ մի հոգի). (Պիտ.։)

Մի աստուած՝ յաղագս նոյնութեան բնութեան, եւ անձինք երեք վասն ամենառատութեան. (Սարկ. հանգ.։)

Թէպէտեւ բազումք բազումս գրիցեն աւետարանս, սակայն վասն նոյնութեան խորհրդոյ եւ բանից մի են. ապա յայտ է թէ չորքն վասն նոյնութեան ասելեաց մի են. (Ոսկ. գաղ.։)

Զի ոչ եթէ ի նոյնութեան միշտ կեայր (կամ կայր), այլ եւս առաւելեալ լինէր ի բարիսն՝ գնալով ի զօրութենէ ի զօրութիւն։ Ոչ յառաջադէմք լեալ ի յանդիմանութեանցն, այլ ի նոյնութեան կացեալք անզղջանալի. (Վրք. ոսկ.։)

Զչարչարանացն զփորձ ցուցանէ, եւ նոյնութեամբ շարժմամբն օգնէ փորձելոցն. (Ոսկ. եբր.։)

Նոյնչափ

adv.

as much.

NBHL (3)

ՆՈՅՆՉԱՓ եւ ՆՈՅՆՉԱՓԱԿԱՆ. Որ ինչ է նովին չափով. նոյնքան. այնքան. նովին չափով կամ քանակաւ.

Եւ ի միմեանց են հեռագոյն՝ նոյնչափական. (Երզն. ոտ. երկն.։)

Գնեա տասն լիտր հաց, նոյնչափ գինի, եւ նոյնչափ միս. (Վրք. հց. ձ։)

Նոյնպէս

adv. adj.

after the same manner, in like manner, equally, as much as, as well as, also, idem;
նոյնպիսի —սւոյ սեաց, even, like, equal, alike, the same.

NBHL (3)

ὠσαύτως eodem modo, itidem, pariter, aeque ὀμοίως similiter. Նոյնապէս. նոյնաբար. նոյնօրէն. նոյնօրինակ. միօրինակ. նմանապէս. անոր պէս, անանկ ալ.

Անսուրբն ի քեզ եւ սուրբն նոյնպէս կերիցեն։ Կաթիլ հանէ զմարդ ի տանէ, նոյնպէս եւ կին անզգամ ի տանէ իւրմէ զայր.եւ այլն։

Որպէս մահ ի կնոջէ է, նոյնպէս եւ կեանք. (Արշ.։)

Նոյնքան

cf. Նոյնքանի.

Նոյնքանի

adv.

as much.

NBHL (4)

ՆՈՅՆՔԱՆԻ կամ ՆՈՅՆՔԱՆ. Այնքան. համաչափ, համաթիւ.

Նոյնքանեօք ճրագարանօք խորանին աշտանակն. (Սարգ.։)

Նոյնքանեաց շնորհաց եւ փառաց եղեւ արժանաւոր. (Վրդն. լուս.։)

Ի նոյն ամիս, եւ ի նոյնքանիս ամսոյն. (Լաստ. ՟Ժ՟Զ։)

Նոյնօրէն

adv.

likewise.

NBHL (1)

Եւ նոյնօրէն յառասանիցն այն պարպատեալ զմէջս եւ զկողս. (Մագ. ՟Ի՟Զ։)

Նոյնօրին

adv.

in the same day;
immediately, forthwith.

NBHL (5)

ՆՈՅՆՕՐԻՆ կամ ՆՈՅՆ ՕՐԻՆ. αὑθήμερος eodem die, eo ipso die. Ի նոյն օրն. ի նմին աւուր. առ օրին՝ անյապաղ.

Նոյն օրին հատուսցես զվարձս նորա, եւ մի՛ մտանիցէ արեգակն ի վերայ այնորիկ. (Թուոց. ՟Ի՟Դ. 15։)

Նոյն օրին երթեալ պատմեաց. (Եւս. քր. ՟Ա։)

Նոյն օրին իսկ, իբրեւ իջուցին զնա անդր, ի տեսլենէ օձիցն սատակեալ իցէ. (Ագաթ.։)

Յետ քանի՞ աւուր ... յիւրմէն՝ նոյն օրին, յօտարէն՝ եւ ոչ բնաւ երբէք. (Պիտ.։)

Նոյնօրինակ

adj. adv.

like, the same;
—, զ—, cf. Նոյնպէս.

NBHL (12)

ὀμοιότροπος, ὀμοῖος ejusmodi, similis. որ եւ ՆՄԱՆՕՐԻՆԱԿ. Նոյնպիսի.

Եւ ընդ քանանացիսն նոյնօրինակ խնամօք վարեցաւ աստուած. (Նախ. իմ.։)

Ոչ առաւելեալ եւ ոչ նուազեալ, այլ մի եւ նոյնօրինակ է յամենայնի. (Ճ. ՟Ժ.։)

Անէիցն եւ առասպելեցելոցն անեղ բնութիւնքն՝ ձիացլուցն եւ քիմեռացն, եւ նոյնօրինակացն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։)

Թէ միշտ նոյնօրինակ է, ոչ է չար, քանզի միշտ նոյնօրինակն՝ բարւոյ է իւր (այսինքն յատուկ). (Դիոն. ածայ.։)

Ամենայն մարդիկ նոյն օրինակ մոլեգնէին։ Նոյն օրինակ կատարեաց զուխտն՝ զոր եդ ընդ հարսն։ Նոյն օրինակ բնակեսցէ ի ջուրս. (Ագաթ.։)

Իբրեւ զայս ամենայն լսէր թագաւորն յունաց, նոյնօրինակ եւ նա զիւր զօրսն գումարէր. (Բուզ. ՟Գ. 21։)

Նոյնօրինակ եւ մեք առ նոսա առնէաք. (Եղիշ. ՟Ը։)

Միշտ՝ որպէս եւ կէին իսկ, նոյնօրինակ եւ կեցից. (Պիտ.։)

Յամենայնսն միօրինակ հուպ գոլով։ Իսկ կայք՝ միշտ նոյնօրինակ ունելն, եւ անփոխաբնապէս գոլն յինքենա. (Դիոն.։ եւ Մաքս.։)

Զնոյն օրինակ ծառայք հանդերձ տերամբք տանջեալ։ Զբացական տեսիլն՝ զնոյնօրինակ քանդակեցին եւ դրօշեցին. (Իմ. ՟Ժ՟Ը. 11. եւ ՟Ժ՟Դ. 17։)

Մի՛ եւս ձեզ զնոյնօրինակ գնալ, որպէս եւ այլն հեթանոսք գնան. (Եփես. ՟Դ. 17։)

*Նոպայ

s. med.

period.

NBHL (1)

Ջերմն բորբոսային եւ անբորբոս՝ սու՛ր եւ երկարօրեայ. (նոպայովն եւ աննոպայ. Մխ. բժիշկ.։)

Նորաբոյս

adj.

newborn, just brought forth, new, young, tender.

NBHL (3)

νεοφυής recens germinans. տե՛ս եւ ՆՈՐԱՏՈՒՆԿ. Դեռաբոյս. նորաբողբոջ. նորատունկ. նորածին.

Առաջին քրտունք իմոյ նորաբոյս հոգւոյս. (Խոր. հռիփս.։)

Ընդ ձեզ՝ եւ մանկանց ձերոց նորաբոյս եւ ուսումնատենչ համբակաց. (Երզն. քեր.։)

Նորախայծ ողկոյզ

sn.

ripening grape.

NBHL (2)

Նորոգ խայծեալ.

Ծաղիկք մարդկութեանս այգւոյ, կամ նորախայծ վկայական խաղողոյ (մանկունք Բեթղեհեմի). (Հ. կիլիկ.։)

Definitions containing the research յ : 10000 Results

Օփրանտ

s.

offering.

Etymologies (1)

• = Հֆրանս. ofrende (կարդացւում էր of-rand), ֆրանս. offrande «ընծայ, նոսէր առ Աստուած», որ գալիս է լտ. offero «ընծա-յաբերել» բայից։-Հիւբշ. 390։

NBHL (2)

ՕՓՐԱՆՏ կամ ՕՖՐԱՆԹ, եւ կամ ՕՖՌԱՆԹ. Բառ ազդեական ի լատինէ օֆֆէ՛ռթում, օֆֆէ՛ռթա. այսինքն Ընծայ նուէր. տուրք. պատարագիք. ժամուց, յիշելիք.

Ասեն զհաւատամքն յետ աւետարանին, եւ ապա ՕՓՐԱՆՏ առնեն ժողովուրդն։ Զի՞նչ է օֆռանթ, եւ այլն. (Լմբ. պտրգ.։)

Ֆրեր

s.

brother;
—ք, Crusaders;
Templars, Knights templars.

Etymologies (2)

• «խաչակիր զինւոր» Ուռհ. «եղբայր» (կրօնաւորի կամ աշխար-հականի տրուած կոչում) Թղթ. դաշ. 20։

• -Ֆոանս. frère «եղբայր»։

NBHL (2)

cf. ՖՌԷՐ;
ձայն գաղղիական ի լատինականէս ֆռա՛դեր. պրս. պիրատէր . այսինքն Եղբայր։ (ի յետին օրինակս թղթոյ դաշանց. որ ըստ հին գրչութեան ունի լինել Փրեր։) Իսկ ի Պատմ. մատթէի ուռհայեցւոյ եւ Գրիգորի երիցու՝ Ֆրեր կամ Փրեր կոչին խաչակիր զօրք լատինացւոց։ Որպէս եւ Երզնկացին ի յիշատ. քեր. ասէ.

Քաղաքն աքայ, զոր ունէին ազգը Ֆրերացն՝ տունն դամբլուն եւ ոսպեթալին. այսինքն տաճարական եւ ասպնջական կոչեցեալքն։

Աղաւնի, նւոյ, նոյ, նեաց

Etymologies (3)

• (նոյ, նեաց) «աղաւնի թռչունը, ռոխ» ՍԳր. ածանցման մէջ մտնում է երկու ձևով. 1. աղաւնե. ինչ. աղաւնեակ «փոքրիկ սիրուն աղաւնի» Երգ. բ. 14. աղաւնեկ «երա-ժըշտական ԱԿ ձայնին պատկանող մի եղա-նակ» Մանրուսմն. (ըստ Ամատունի, Հայոց բառ ու բան, էջ 18բ). աղաւնեվաճառ ՍԳր. գրուած նաև աղաւնէվաճառ, ինչպես և աղաւ-նէտուն Վստկ. 2. աղաւնա-ինչ. առաւնա-կէրպ Ագաթ. աղաւնաձև Մ. մաշտ. 173 ա. ա-ղաւնաձագ Գնձ. աղաւնարօտ կամ աղաւնիճ «մի տեսակ խոտ» Գաղիան. բժշ. (այս բոյսի անունը ուրիշ լեզուներում էլ ծագում է «ա-ղաւնի» բառից. ինչ. յն. πιριστερεων, իտալ. erba colombina. գերմ. Taubenkraut, թրք. guger-jIn otə, որ է ֆրանս. verveina). առան-ձին մի ձև է աղուենարօտ փխ. աղաւնարօտ։

• Ինճիճեան, Հնախօս. Գ 21 աղու ունի։ Peterm. 29, 42 ասոր. ❇ уaunā, եբր. [hebrew word] yaune «աղաւնի» բառից փոխա-ռեալ։ Klaproth, Asia pol. 105 գոթ. ahaks։ Bötticher, Arica 67. 4Ո5 balon։ Lag. Urgesch. Arm. 768 հա-մարում է թէ բառը կազմուած է labi ար-մատից՝ a մասնիկով, ինչպես որ նոյն արմատից դնում է օսս. balōn, լատ. pal-čιmes. columba, հսլ. golabī հոմանիշ-ները՝ կազմուած ava, upa, cum մաս-նիկներով։ Lag. Arm. Stud. § 53 մեր-ժում է այս. և ասորի ու եբրայական ձե-վերին աւելացնում է պրս. [arabic word] vana «վայրի աղաւնի», ասելով թէ այս բա-ռերի մէջ անշուշտ մի կապ կայ. և թէ ա՛յն ժողովրդին է վերաբերում բառը՝ որ ընտելացրել է աղաւնին։ Bugge KZ 32, 1 աղաւնի բառի առաջին նշանակու-կութիւնը դնում է «սպիտակ» և ըստ այսմ մեկնում է լտ. albus, օսկ. alafo, յն. αλφός, ἀλωφους «սպիտակ» ձևերով, ինչպես որ սլաւ և գերման լեզուներումն էլ «կարապ» ծագում է նոյն albho-«սպիտակ» բառից. հմմտ. հսլ. lebedi, հբգ. albiz, հիսլ. alft ևն։ Müller SWAW 84 (1877), 226 օսս. balan, ինչ. լիթ. balaudis=հսլ. lebedi։ Pokorny 1, Չ3 մերժում է լտ. albus ևն ձևերի հետ դնել հնխ. albho-«սպիտակ» բառից։ Հիւնք. յն. ἐλένη (Հեղինէ) յատուկ ա-նունից։ Հալաճեան, Արևելք 1893 նոյ" 10 աղու հաւ. Մառ ИАН 1915, 940 սվան. մուգւ «աղաւնի» ևն։ Պատահական նմա-նութիւն ունին լազ. ալիոնի «mouette» և կազանի թթր. [arabic word] āγuvun «կաքաւ»։

• ԳՒՌ.-Պլ. աղավնի-խուշ (միայն կրօնա-կան պատմութեանց մէջ. վերջին մասն է թրք. quš «թռչուն»). Հճ. աղվmնի, Ակն. Ռ. աղվընի, Զթ. աղվընը, աղվընը, Սեբ. աղվը-նիգ, Խրբ. աղվընիգ, Ննխ. աղվէնիք, աղու-նիք, Տիգ. mղվընիք, Ալշ. յէղվընեգ, Մկ. Մշ. էղվընիկ, Ագլ. ըղօ՛նի, Երև. Ջղ. աղունիկ, Տփ. աղունակ, Գոր. Վն. յեղունիկ, Սլմ. յէ-ղունիկ., Ոզմ. յէղունէկ, Ղրբ. յեղօ՛նէ՛գ։, ղօ՛-նէգ, Պրտ. եղվընագ։ -Աղաւնի բառը միակ բացառութիւնն է, որ արդի լեզուի մէջ չէ վե-րածուած *աղօնի ձևին, մինչդեռ ուրիշ ա-մէն տեղ աւ երկբարբառը բաղաձայնից առաջ դառնում է օ։ Այս պատճառաւ Հիւբշման (անձնական) կարծում է թե հին հայոց աղաւ-նի բառը հնչւում էր *աղաւընի։ Այս ենթա-դրութիւնը հաստատւում է գւռ. աղվընի, աղվընիկ, աղվընը ևն ձևերով, որոնք ենթադրում են հնագոյն *աղուանի կամ *ա-ղաւրնի. բայց սրանց հետ միաժամանակ անհրաժեշտ է ընդունել նաև ճիշտ աղաւնի հնչուած մի ձև, որից կանոնաւորապէս յա-ռաջ է եկել *աղօնի և սրանից էլ Տփ. Վն. Ոզմ. Ղրբ. գաւառականների օ, ու պարունա-կող ձևերը։

NBHL (4)

περιστερά columba Հաւ թռչուն ընտանի՝ սպիտակ յոյժ, եւս եւ մոխրագոյն, գեղեցիկ աչօք, եւ մաքուր, եւ անմեղ, եւ յաճախածին. աղաւնի, աղւընի. կեօյէրճին. քեպիւթէր. համանէ.

Արձակեաց զաղաւնին։ Դարձաւ առ նա աղաւնին։ Իբրեւ զաղաւնի այնպէս մնչեցի։ Եղեն իբրեւ զաղաւնիս բունեալք ի քարածերպս։ Եւ էր Եփրեմ իբրեւ զաղաւնի անմիտ՝ որոյ ոչ իցէ սիրտ։ Միամիտք իբրեւ զաղաւնիս։ Ձագս աղաւնեաց։ Տեսանէի զհոգին, զի իջանէր իբրեւ զաղաւնի յերկնից, եւ հանգչէր ի վերայ նորա. եւ այլն։

Աչք քո աղաւնիք. որպէս դնի ի հյ. եւ յն. իմա՛, սիրունք որպէս աղաւնեաց։ Զներբող աղաւնոյ (Երգ. ՟Ա. 14. ՟Դ. 1. տե՛ս ի Պիտ. ՟Ե. 5։)

Աղաւնեաց երամ երամ խաղալոյ։ Աղու աղաւնիս միշտ յիմարութեամբ, այլ ոչ հանդարտութեամբ. (Նար.։)

Քաջալ

adj.

bald, hairless.

Etymologies (1)

• = Պրս. [arabic word] kač̌al «մարդ՝ որոյ գլուխն իցէ ճաղատ»։

NBHL (1)

Կունդ եւ քաջալ անուն տային. (Մեծոփ.։)

Քառ, ից

adj.

floor.

Etymologies (4)

• , ի, ի-ա հլ. «չորս» Փիլ։ Արծր. Նար. Մագ. հների մէջ առանձին չէ գործած-ուած, բայց գտնւում է մի խումբ ածանց-ների մէջ. ինչ. քառամեայ «չորեքամեայ» Եւս. քր.. ա. քառեամ «չորս տարի ժամա-նակ» Ոսկ. բ. տիմ. քառասուն ՍԳր. (տե՛ս առանձին). յետոսկեդարեան շրջանին ո՛չ միայն առանձին կայ։. այլ և տալիս է շատ բազմաթիւ ածանցներ. ինչ. քառաթիւ Պիտ. քառաժանի Շիր. քտռաձի Փիլ. քառակերպ Գնձ. Նար. քառակուսի Յայտ. իա. 16 Շար. քառակ «տետրակ» Տիմոթ. կուզ, էջ 122, 127, 151, 170. նոյն ոճով նոր գրականի մէջ՝ քառահատոր, քառաձայն, քառամեակ, քտռանիւ, քառապատկել, քառաստիճան. քա-ռատառ, քառատրոփ, քառարշաւ, քառոր-դական ևն ևն։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. k2tvr-, k2tvr-ձևից, որ իբրև երկրորդական ձև գոյութիւն ունէր kšetuores>չորք բառի կողքին. երկու ձևերն էլ իրար հետ միասին պահած են հնագոյն հնդևրոպական լեզուները. այսպէս հնխ. kšetuores-ից սանս. čatváras, զնդ. čaϑ-wārō, յն. τέτορις, τέσσαρες, օսկ. petora «չորս», իսկ հնխ. kgtur կամ kζtur-ձևից ևն՝ սանս. turfya-«չորրորդ», զնդ. āxturīm «չորիցս», tuirya «չորրորդ», յնτρα-(τράπεζα «սեղան», իմա՛ «քառոտանի» բառի մէջ) և լտ. quartus «չորրորդ». ասելին տե՛ս չորք բառի տակ։-Հիւբշ. 503։

• Նախ ԳԴ պրս. չար, չէհար=քառ, չորս։ ՆՀԲ նոյն է իրօք և ձայնիւ ընդ չորք, չորս, պրս. չար, ջէհար, ճահար, լտ. quatuor։ Peterm. 153 տանտ. catur բառից. u և t ընկած, իսկ ռ ձայնի մէջ միացած են արմատական r ևև հյ. յգ. -եր մասնիկի ր ձայնը, ինչ. չոր-ք։ Win-disch. 31 սանս. čatur և լտ. quatuor-ից՝ բաղաձայնի և a=ua ձայների ան-կումով. բայց ինչո՞ւ է ք ձայնը՝ յայտ-նի չէ։ Lag. Urgesch. 575 ca-մասի անկումով (ինչ. զնդ. tuirya) և tv վե-բածելով ք-ի։ Bopp, Gr. comp. 2, 224 *atvār ձևից՝ čat փանկը ընկած է և մ դարձած ք։ Müller SWAW 35, 192 մերժելով այս՝ դնում է čatvār>*čas-vār, նախավանկի անկումով էլ svār, որից քառ։ Նոյն, Kuhns u. Schl. Btrg 2, 486 և 3, 84= (č̌a)-tvar։ Ascoli KZ 16, 207 պատահական չի համարում պրտ. xar «փուշ», հյ. քառ «չորտ» և քաւր «վէմ» բառերի նմանութիւնը։ Justi, Zendsp. 108 čaϑwar ձևի տակ է դնում առանց յիշելու չորք։ Հիւբշ. KZ 23, 29

• tvar ձևից. քառ և չորք այնպէս են հա-մեմատում իրար՝ ինչ. զնդ. tūirya և caϑwar։ Lag. Arm. Stud. § 1784 քառ <(ča)tvār բնիկ հայ է, իսկ չորք= պրս. č̌ār արշակունեան։ Տէրվ. Altarm. 2, Նախալ. 132, Երկրագունտ Ա. 45, Լեզու Ա. 174 քառ և չորք *katvar ձևից միջին tv-ի անկումով, որով k տոսած է մէկ անգամ ք, մէկ անգամ չ։-Հիւբշ. ZDMG 30, 774-9 մերժում է այս մեկնութիւնը (տե՛ս չորք) և Arm. Stud. § 289 մեկնում է վերի ձևով։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 88, 177 կպդովկ. konkar և kógi «չորս» բառի հետ։ Me-illet MSL 7, 162 դնում է հնխ. kεtwr-եց t-ի անկումով, իսկ ըստ Հիւբշ. 503 նոյն ձևից՝ k2-ի անկումով և tw դար-ձած ք։

NBHL (4)

Նոյն է իրօք եւ ձայնիւ ընդ Չորք, չորս. պ. չար, ջիհար, ճահար. լտ. քուաթուօռ. quatuor τέσσαρες, -ρα . ռմկ. չորս. տէօրթ.

Ի միումն եւ յերկուս եւ ի քառումն։ Քառքն մի ըստ միոջէ։ Բաղկանայ ի քառաց, ի քառաց, ի միակաց կրկնակաց. (եւ այլն. Փիլ.։)

Իսկ ի քառիցս ոմն, եւ այլն։ Ի սահմանելի քառից տարերաց զգայականաց։ Ի գրութենէ խառնութեան քառից յեղանակեալ տարերաց. (Նար. ՟Ձ՟Զ. Նար. խչ. եւ Նար. կուս.։)

Եւ զգալի տարերց քառից՝ հակառակաց միաբանից։ Ծաղկանց քառիւք ընդ սոյն խառնութեամբ նշանակեցեր։ Ի քառեացս բնութեանց մեզ բաղկանալ. (Ժմ.։ Գանձ.։ Մագ. ՟Ե։)

Քասիոփէ

cf. Կասսիոպէ.

Etymologies (2)

• «Մեծ Արօին հանդիպակաց մի համաստեղութիւն է W տառի կամ ընկած աթոռի ձևով» Շիր. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• = Յն. Κασσιόπη, որից լտ. Cassione ա-ռասպելական անձնաւորութիւն, որ յետոյ, աստեղատան փոխուեցաւ։

NBHL (2)

ՔԱՍԻՈՓԷ որ եւ ԿԱՍՍԻՈՊԷ. Κασσιοπή Cassiope. Անուն կնոջ կարգեալ ընդ հիւսիսային աստեղս.

Ձկունք հպեալ անդրոմիդեայ, եւ նա հպեալ քասիոփեայ. (Շիր.։)

Քասղեւ

s.

Chisleu, the ninth month of the Hebrews.

Etymologies (1)

• = Եբր. [hebrew word] kislēv հոմանիշն է, որ յն. χασ(ε)λε տառադարձութեան միջոցով ան-ցել է մեզ. եբրայական բառն էլ ծագում է ասուր. [other alphabet] ki-ši-li-mu կամ [other alphabet] k-is-li-mu «97? ասորաբաբելական ամիսը» բառից (Delitzsch, Assyr. Handwb. 344, Strassmaier, Alphab. Verz. 547)։-Աճ.

NBHL (1)

Ամիս եբրայեցւոց, որ ըստ անշարժ տումարին առ թարգմանչօք համեմատէր տրէ ամսոյն հայոց, եւ նոյեմբերի հռովմայեցւոց։ (Նեեմ. ՟Ա. 1։ ՟Բ. Մակ. ՟Ա. 9։ ՟Ժ. 5։ Զաք. ՟Է. 1։)

Քատակ, ի, աց

s.

likeness, resemblance, conformity, form, proportion.

Etymologies (2)

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն գրծ. քատակիւ, որ ցոյց է տալիս խ հլ.) «նման» Նար. մծբ. 447. Տաղ. Յիշատ. որից քատակել «նմանեցնել, յարմարել» Փիլ. Սահմ. Անյ. պորփ. Մագ. թղ. 125. քատակիչ Տիմոթ. կուզ. 213, քատակութիւն Թէոդ. խչ. քատակապէս Պիտ. Կնիք հաւ-144. համաքատակ Երզն. մտթ. 462. Սասն. 36. Վրք. Թովմ. մեծոփ. (Արրտ.. 1913, 747), ճշգրտաքատակիլ Ճառընտ. ծովաքատակ Թէոդ. կուս. Սկևռ. աղ. 125. երկնաքատակ Օրբել. հրտր. էմ. 127. ամպաքատակ ԱԲ ներքատակել Յհ. իմ. Երև. 67. ասրաքատակ Շնորհ. եդես. աւազաքատակ Սկևռ. աղ. 56. զոմաքատակ ԱԲ։

• ՆՀԲ լծ. թրք. քէզա, քէտա (իմա՛ ա-րաբ. [arabic word] kaδā), յն. ϰατά «ըստ»։ Lag, Btrg. bktr. Lex. 37 պրս. xwada «իս-կութիմն», որ մերժում է ինքը Arm. Stud։ § 2344։ Տէրվ. Altarm. 63 զնդ. xvaeti «յատուկ», hva «ինքն, ինքեան», հսլ. svatú «ազգական»։ Նոյն, Նա-խալ. 122 կցելով նոյն բառերին՝ ար-մատը դնում է քա «իւր», նոյն ընդ ին-+-ն, որով քատակել բուն «իւր առնել»։ Հիսնք. կատակ բառից, Թիրեաքեան, Հայ-երան. ուսումն. էջ 44 պհլ. kadak, որ բոլորովին ուրիշ բառ է։

NBHL (3)

(լծ. թ. քէզա, քետա. յն. քադա՛ որ է ըստ). Նմանութիւն. ձեւ. համեմատութիւն. օրինակ. (այլ ի բարդութիւնս լինի ա. նման. հանգոյն. համեմատ)

Նոյեան տապանն եղեւ քատակ քեզ ի հնումն. (Տաղ յհ. եղբօր հեթմոյ արքայի.։)

Անծան դիմաց քատակիւ. (Յիշատ. ոսկ. յհ.։)

Քարադր, ի

s. zool.

plover, pluvialis, lapwing;
or jaundice-bird, icterus, galbula.

Etymologies (3)

• «բուի տեսակից մի թռչուն, որի համար հները առասպելաբանում էին թե մահը գուշակում է և հիւանդութիւնները ո-չընչացնում» Ղևտ. ժա. 19. Օրին. ժդ.. 18. Եպիփ. բարոյ. Մխ. առակ. Վրդն. ծն. (ա-ռասաելը տե՛ս Վրդ. առ. 81). գրուած է նաև քարարդ, քառադր, քաղադր, քաղարդ, քաղանդրոս, քաղանդր Սատն. 65, քարադ-րոն Բար. 141։ Այս նոյն բառն է, որ կա-լատրիս ձևով գրուած է Տաթև. ձմ. կդ. «Կա-լատրիսն հաւ՝ հայելով ի հիւանդն, առնո-յինքն զցայ նորա և բարձրանայ ի ծառն և փոխանակ հիւանդին մեռանի»։ նութեամբ (ըստ Meillet, Յուշարձ. 21։) դարձած քաղադր։-Հիւբշ. 388։

• = Յն. γαραδριός «մի տեսակ դեղնաւուն թռչուն, որ դալուկը իր հայեացքով բժշկում է». սրանից է փոխառեալ նաև լտ. charad-tius։ Ըստ Thumb հայերէնը փոխառեալ է յն. *χαράϑριος ձևից, որ չէ աւանդուած. սա տուած է նախ քարադր, յետոյ տարանմա-

• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭალანდრო քալանդրո կամ ჭარანდრი քարանդրի՝ նոյն նշ. ըստ Մառ Гpaм. др. aрм. էջ 31 և Teкст. м Paз. VI Փизiолоrъ 1904, էջ 7, 64 Բարուախօսի թարգմանութեամբ վրացերէնի անոած հա-սարակ տառադարձութիւն է հյ. ձևերի վրա-յից։

NBHL (5)

յն. խարատրիօ՛ս. χαραδριός charadrius. (վրիպակաւ գրի եւ Քաղադր, Քաղարդ, Քարարդ) եբր. էնաֆա. Հաւ վայրենի, կամ թռչուն ագեղ՝ բարձր սրունիւք՝ դեդերեալ ի հեղեղատս. լինի մեծ եւ փոքր, եւ այն՝ պէսպէս գունով. ունի ձայն անախորժ, եւ է ի գիշերահաւուց. կարծեալ լինէր առ նախնիս՝ բժշկական ունել ազգումն առ հիւանդս. Որպէս եւ պլինիոս յարմարէ զայն այլում թռչնոյ, որ կոչի դալուկն, ἵκτερος galgulus, galbula.

Արագիլ, եւ քարադր։ Զհաւալուսն, եւ զքարադր ... զյոպոպ եւ զչիղջ. (Ղեւտ. ՟Ժ՟Ա. 19։ Օրին. ՟Ժ՟Դ. 18։)

Է թռչուն ինչոր կոչի քարադր (կամ քարագրոս). համակ սպիտակ է. աղբ փորոյն բժշկէ զաչս չլացեալս ... իբրեւ տեսանէ զհիւանդն (մահացու), դարձուցանէ զերեսս քարադրն. ապա թէ կենաց իցէ հիւանդն, պշնու ընդ նա քարադրն, եւ հիւանդն ընդ քարադր, եւ կլանէ քարադր (կամ քաղադր) զցաւս հիւանդին եւ զախտսն, եւ ապրի. (Եպիփ. բարոյ.։)

Քաղադր զհիւանդութիւն բառնայ տեսելամբ. (Մխ. առակ. ՟Ճ՟Ծ։)

Զքարադրէ ասեն, ի տունս թագաւորաց լինի, եւ ի հիւանդաց՝ որ են մահու, դարձուցանէ զերեսն. եւ որ կենաց է, նայի՝ եւ քաղէ զցաւն. (Վրդն. ծն.։)

Քարակ, աց

s.

vine-hedge, vine-trellis.

Etymologies (3)

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն սեռ.-ի) «այգու ցանկապատի մոյթե-րը» Աթան. էջ 181. ուրիշ վկայութիւն չկայ։

• = Յն. λάρας, ταϰος նոյն նշ.-Հիւբշ. էջ 388,

• ՆՀԲ յն. խա՛րաքս, լծ. հյ. խարձ, ռմկ. խարաշ կամ խաշար։

NBHL (3)

χάραξ, -ακος agger, vallum. որ եւ իբր յատուկ անուն գրի՝ Քարայ, ի. (յն. խա՛րաքս. լծ. հյ. Խարձ ռմկ. խարաշ, կամ խաշար) Ցանդ. պատնէշ. որմարգելք. խից.

Վերառեալ զնա՝ բեւեռեցին ի խաչին, որպէս ի վերայ քարակի այգւոյ. (Աթ. ՟Ը.)

Եւ անտի պարզեցան մեկնեցան ի կողմն քարայի՝ իբրեւ վտաւանօք հինգ հարիւր եւ յիսուն. (՟Բ. Մակ. ՟Ժ՟Բ. 17։)

Քարբ, ից

s.

aspic, basilisk, cockatrice.

Etymologies (3)

• , ի հլ. «արքայիկ օձ» ՍԳր. Վեցօր. 196. Ոսկ. ես. 185. Մանդ. որից քարբա-ծնունդ Եփր. յհ. մկ. 137. Բաբիղ. յհ. մկ։ թքաքարբ Վրդն. ծն.։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. krp-կամ skfp-ձևից, որ յառաջանում է p աճականով՝ պար-զական ker-, sker-«կտրել» արմատից։ Ա-ծանցները տե՛ս քերել, քերթել բառերի տակ։ Աճականներից յիշենք այստեղ սանս. krpa-na-«թուր», krpānī «մկրատ, դաշոյն», յն. ϰρωπιον «մանգաղ», σϰορπίος «կարիճ, մի տեսակ խայթող ձուկ», լիթ. kerpu «մկրա-տռով խուզել», լեթթ. škεrpis «խոփ», միռլ. cerb «հատու, սուր», հսաքս. skarp «կծու, լեղի», գերմ. scharf «տուր», մբռ. schraffen = գերմ. schrópfen «շառտել, մարմինը ճեղ-քըրտել արիւն առնելու համար», լեթթ. škrīpsts «գդալի մէջը փորելու կեռ դանակ» ևն։ Այս արմատին պատկանող խիստ բազ-մաթիւ ժառանգները տե՛ս Pokorny 2, 573-587։ Մեր բառը ըմբռնուած է իբրև «հատու, սարնող», որի ամէնից մերձաւոր ձևն է ւն. σϰορπίος «կարիճ»։-Աճ.

• ՆՀԲ «որ և պրս. [arabic word] karva»։ Պատկ. Изcлeд. և Boрp, Gram. comp. 2, 387 սանտ. sarpa, յն. ἔρπετόν, լտ, serpens «օձ»։ Տէրվ. Altarm. 17-18 և Նախալ. 111 կցում է լն. σϰορπ -ίος «կարիճ» բառին՝ մերժելով նախորդնե-րը։ (Նոյնը ձևաւորելով տալիս եմ վե-որ)։ Հիւնք. պրս. քէրվէ, քէրպէշ, քէր-պաշ։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինաստիտ. 2. 89 վրաց. ჯარბი ջարբի «քարբ օձը»։

NBHL (5)

որ եւ պ. քէրվէ. βασιλίσκος, κωφός, ἁσπίς basiliscus, aspis. Ազգ վիշապ օձի թիւնաւոր, է որ երկայն, եւ է՛ որ կարճ եւ հաստ, մթին գունով, ունելով եւ բաշ ի գլուխն իբր թագաձեւ, համարեալ որպէս թագաւոր օձից. վասն որոյ առ յոյնս կոչի վասիլի՛սգօս, այսինքն արքայիկ. եւ գօֆօ՛ս, այսինքն խուլ եւ համր. եւ ասբի՛ս, այսինքն իժ. եստ եբր. էֆէա, ֆէթն, խէրզ, ձէֆա. թ. սազըր էըլան

Ի վերայ իժից եւ քարբից գնասցես։ Որպէս իժի եւ քարբի, զի խցեալ է զականջս իւր։ Ծակեաց՝ բաց, եւ եգիտ ջուր, եւ ի նմին քարբ։ Զձուս քարբից ծակեցին. (Սղ. ղ. 13։ ՟Ծ՟Է. 4։ Ես. ՟Ժ՟Թ. 5։)

Իժ մի քարբ (յն. լոկ, որ իժ արու) կախեցաւ ի ձեռանէ նորա. (Վեցօր. ՟Թ։)

Սողոմոն յարեալ ոչ ծանեաւ շաւիղս ի ծարաւական քարբին յանգծելի վիմին արահետ. (Տօնակ.։)

Սկսան աղաղակել քարբքն (դպիրք եւ փարիսեցիք), եւ լռեցուցանել զձայն օրհնութեան. (Եփր. արմաւ.։)

Քարձ, ից

adj.

thin-bearded.

Etymologies (2)

• «անմօրուս, կարճամօ-րուտ, քէօսէ» Վրք. և վկ. ա. 237. Վրդ. առ. 53. Ճառոնտ. Դամասկ. Երզն. քեր. Տաթև հաոզ. 245. «կարճահասակ» Յայսմ. լնվ. 1, 28 (էր Ս. Եփրեմ թխամորթ, քարձ և ա-լևոր), «չաճած՝ կարճ բոյս կամ թուփ» Վստկ. 15. որից քարձուկ Շնորհ. առակ. քարձագին «շատ կարճ միրուսով» Մագ. ստ. առ Լեհ.։

• ՆՀԲ լծ. կարճ, գոս, քօշ, թրք. քէօսէ։ Տէրվ. Altarm. 18 քերել, քերծուլ ձևերի հետ. հմմտ. յն. παρτίς, լտ. curtus, մոգ. schart։ Պատկ. Maтep. I. 16 պրս. օ [arabic word] karza «ծննդական գործա-րանից զուրկ մանուկ»։ Հիւնք. քերծուլ բայից։ Թիրեաքեան ՀԱ 1912, 288 նոյն ընդ կարճ։ Պատահական նմանութիւն ունի վրաց. քարցի «շէկ, գունատ»։

NBHL (5)

Դանիէլ էր այր քարձ, մինչեւ կարծել հրէիցն՝ թէ ներքինի՛ իցէ։ Էր դանիէլ քարց, եւ ցամաք մարմնով։ Երաժշտական անուն կնոջ, նաեւ քարձն (իբր անմօրուս, կամ քած)։ Բերանուն կոչի յիրացն բերմանէ. գունչ, քարձ (կամ քարց). (Մահ դան.։ եւ Հ. օգոստ. ՟Ի՟Ե.։ Դամասկ.։ Երզն. քեր.։)

Այնչափ նա սուրբ երեւեցաւ, որ գաւազանն իւր ծաղկեցաւ. քարցուն ապա մուրուք բուսաւ, բայց կարի շատ ի լաց կեցաւ (ահարսն). (Շ. առակք.։)

այլ լաւ եւս է գրել ըստ (Հ. կիլիկ.)

ՔԱՐՁ. Կարճ բուսեալ. ոչ բարձր. մանրաբոյս.

Թէ՛ ծառ, թէ՛ թուփ, եւ թէ խոտ՝ որ արքենի լինի եւ թորթոշ, լա՛ւ է դետինն. եւ թէ մանր եւ քարձ, պիղծ է գետինն, ըստ չափոյ մանրութան բուսոցն. (Վստկ. ՟Ժ՟Ը։)

Քարճիկ

s.

bird's crop, maw, craw.

Etymologies (3)

• = Պրս. [arabic word] karāja, որից փոխառեալ է նաև արաբ. [arabic word] kiyārǰa նոյն նշ. այս բառը չունի ԳԴ, բայց յիշում է Կամուս, թրք. թրգմ. Գ. 255։ Հայերէնի մէջ նուազա-կան մասնիկի յաւելումով ստացւել է նախ քարաճիկ (որ պահուած է գաւառականում) և ապա սղմամբ քարճիկ։-Աճ.

• ՆՀԲ նոյն ընդ թրք. qursaq «կըտ-

• ԳՒՌ.-Ախց. քարաճիկ, Մշ. քարաջիդ, Խրբ. քարաջուգ, Ննխ. գառաջիգ, Ապ. քար-ջիգ, քարջիյ, Երև. քառջիգ, Մկ. ք'առճիկ, Շմ. կառճիկ, Ռ. գառջիգ, Ջղ. քառճիք, Սը-վեդ. քիրջօգ, Սլմ. քարկիճ. բոլորն էլ նոյն նշ.-իսկ Բլ. քարաճիկ «երիկամունք», ո-րով և յգ. քարաճիկներ։

NBHL (2)

πρόλοβος ingluvies, stomachus gallinae, sive ventriculus. Նոյն եւ ռմկ։ թ. գուրսագ. Քսակիկ իբր ստամոքս ի կոկորդն հաւու՝ քարուտ, ուր կան հատք եւ խիճք կլեալք.

Թէ ոք առնու զհաւու կարճիկն, միզն՝ զայն որ կեղեւեն եւ չորցնեն, խախացի բան առնէ. (Վստկ.։)

Քարշ

adv.

cf. Քարշումն;
ի —, ընդ —, trailingly, creepingly;
ըստ or ի — ածել, արկանել, ձգել, to train, to trail, to draggle, to drag or draw along;
ի — գնալ, to crawl, to creep in the belly.

Etymologies (5)

• «քաշելով» Տօնակ. «մի տեսակ ե-րաժշտական խազ» Ոսկիփ. որից ի քարշ «քաշքշելով» Ագաթ. Եզն. քարշել «քաշել» ՍԳր. Սեբեր. Ոսկ. Եզն. «լլկել, պղծել, բըռ-նառարել» Մն. լդ. 31. Գանոն. «բամբասել» Ոսկ. յհ. բ. 37, 39. «տևել» Մեկն. դևտ. քարշութիւն Փարպ. քարշանք «չարչարանք» Կոչ. վայրաքարշ Սարգ. Տօնակ. գետնաքարշ Ոսկ. մ. ա. 1. գիշաքարշ Եղիշ. քարշնահետ «(վիշապի) քաշուելով գնալուց մնացած հետքը» Վրք. հց. ա. 244. երկրաքարշ Պիտ. ձեռնաքարշութիւն «գողութիւն» Տօնակ. ևն։ Նունը ր-ի անկումով դարձած է նաև քաշ «մի տեսակ խազ. 2. համառօտագրութեան նշան» Գէ. ես. (տե՛ս պատիւ բառի տակ). Վրդն. սղ. Գրչ. արիստ. «տաշտաթաղ» Վստկ. 65. 130. քաշել Եփր. գ. կոր. քաշանք «առևանգութիւն, բռնի քաշել տանիլը» Յայ-սմ. յնվ. 4. Զքր. սարկ. Բ. 45. 138. «կռիւ, ծեծկւուք» Անսիզք 61. «նախատանք» Սմբ. դատ. 123։

• Նախ ԳԴ կցեց պրս. քէշիյտէն ձևին։ Այս բառը յիշում է նաև ՆՀԲ։ Բազմ. 1844, 335 սանս. քարշանա։ Windisch. 9, 20 սանս. krš։ Ուղիղ համեմատու-թիւններ են տալիս Böttich. ZDMG

• 18s0, 363, Spiegel, Huzw. Gram. 187, Müller SWAW 41, 7, Justi, Zendsp. 80, Հիւբշ. KZ 23, 20։ Տէրվ. Altarm. 31 քարշել =սանս. karš, զնդ. karəš, քաշել=պրս. kašidan, իսկ ի քաշ բե-րել «անասունները զուգաւորել» տե՛ս քօշ, քօշումն։ Meillet MSL 8, 280 և 10, 269 մեր բառը բնիկ է համարում, փոխառութեան պարագային սպասե-յով *կարշել, *կաշել ձևերը. (բայց այս բառը արիականից դուրս ուրիշ տեղ գոյութիսն չունի. տե՛ս Pokorny 1, 429 ուստի դրւում է փոխառեալ.-շ ձայնը ոչինչ չի որոշում, որովհետև ունինք թառամ և թարշամ ձևերը միաժամա-նակ)։ Հիւնք. գարշիլ բայից։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. Ջղ. Սչ. քաշել, Ախռ. Ակն. Երև. Կր. Ննխ. Պլ. Ռ. քաշէլ, Ասլ. քա-იէ՝լ, Ագլ. Խրբ. Ղրբ. Շմ. Տփ. քաշիլ, Հմշ, քաշուշ, Տիգ. քmշիլ, Սլմ. Վն. ք'mշել, Մրղ. *imշէլ, Հճ. քէշել, Զթ. Մկ. քէշիլ, Սվեդ. քիշիլ (սրանք թուրքերէնի ազդեցութեամբ ստացել են նաև «ծխել, կշռել, նկարել» նշանակութիւնները)։-Սեբ. ունի երկու ձև. քաշէլ «քաշել» և քէշնէլ «գետնի վրայից քաշքշելով տանիլ, տճկ. սիւրիւթլէտէք»։-Նոր բառեր են անքաշ, քաշան, փորքաշ, քաշքշել, քաշքշուկ, քաշմշել, քաշկոտել, քաշկռտուկ, քաշմշկուիլ, թելքաշ, քաշովի ևն։

• ՓՈԽ.-Բրշ. kašel «բաշել», kasič «ձևա-խոտ, քթախոտ» (Finck ЗAH 1907, 112) (յառաջանում է գւռ. քաշել «ծխել» բառից. մասնիկի համար հմմտ. քսել, կարել).-թրք. գւռ. Եւդ. käš̌ákáš «քաշքշուկ, քաշէ-քաշ» (տե՛ս Յուշարձան 329).-հայերէնից են թերևս նաև կպդվկ. kašuni «հնացած շոր կամ կօշիկ, ցնցոտի» (հմմտ. գւռ. քաշուկ «անպէտք շորի կտոր») և kašurevo «գո-ղանալ, գւռ. ձեռնաքաշութիւն» (Karolides Γλ. συγϰρ. 87 առաջինը համեմատում է հյ. կաշի բառի հետ, իսկ երկրորդը՝ հյ. կաճա-ռել և քարշել բառերի հետ)։

NBHL (5)

մ. ՔԱՐՇ, Ի ՔԱՐՇ. Արմատ Քարշելոյ, իբր Քարշումն, քարշմամբ, քարշելով ընդ գետին. ձգձգելով. բայիւ՝ ըստ յն. κατασύρω detraho. քաշելով, քաշքշելով, ի քաշ.

Զօրութիւնն՝ որ ի տապանակին, առեալ զվարսիցն դադոնայ՝ եբեր քարշ առ սեմսն. (Տօնակ.։)

Զխորհուրդսն բռնութեամբ յարձակմանն ի վայր արկեալ՝ ի քարշ արկցէ։ Որ ի քարշ արկեալ՝ ընդ վայրս զբանսն յածէ. (Փիլ. այլաբ.։ Եզնիկ.։)

Ախտից տոռամբ ձգելով ի քարշ։ Կապար մեղացն անկցին ի քարշ. (Շ. այբուբ. եւ Շ. յիշ. սողոմ.։)

Օձն փոխանակ ոտից՝ որովայնիւ եւ կրծիւք վարի՝ ի քարշ գնալով. (Փիլ. լին.։)

Քարոզ, ից, աց

s.

herald, crier;
preacher;
musician;
preach, sermon;
— լինել կարդալ, to announce, to publish, to herald, to proclaim;
— տալ, to preach, to make or to preach a sermon.

Etymologies (3)

• , ի-ա, ռ հլ. «մունետիկ, բարձ-րաձայն հրապարակող կամ յայտարարող» ՍԳր. Եւս. պտմ. Եզն. Բուզ. «երաժիշտ, նուագածու» Եւս. քր. «սարկաւագի կարդա-ցած ինչ ինչ աղօթքները» Խոսր. ժմ. և պտրգ. «գանձ, տօնական տաղ» Նար. Գնձ. ժմ. «մեկնաբանական գրուածք կամ ճառ» Լմբ. ատ. Շար. Եփր. համաբ. որից քարոզել ՍԳր. Եզն. քարոզութիւն ՍԳր. Կոչ. քարոզա-կից Եղն. միաքարոզ Ագաթ. քաջաքարոզ Ասող. ճշմարտաքարոզ Թէոդ. մայր. մար-գարէաքարոզ Նար. առաք. քարոզատու (նո-րագիւտ բառ) Հայել. 255. քարոզչական, քարոզչութիւն (նոր բառեր) ևն։

• -Ասոր. ❇,օ︎ kārōzā «մունետիկ, սուր-հանդակ», արամ. [hebrew word] kāroz «հրաւիրակ, քարոզ» (Դան. գ. 4), [hebrew word] kəraz «քարո-զել, հրապարակաւ ծանուցանել» (Դան. ե. 29), արաբ. [arabic word] karaza «քարոզեաց», ն. գին թերևս փոխառեալ են յն. ϰῆμος «մու-նետիկ, քարոզ» և *ηρυσσειν «քարոզել» բա-ռերից։-Հիւբշ. 319։

• Ուղիղ մեկնեց նախ Schröder, The-saur. 46, որ դնում է ասոր. ձևից։ ՆՀԲ եբր. քաղդ. արաբ. քարօզա, քարուզ, քեարիզ, յն. քի՛րիքս։ Diefenbach, Beri, lahrb. 1843, էջ 449 յն. ϰάρυς, հյ. կարդալ, արմատը gr։ Windisch. 9 և Պատկ. Изcлед. յն. ձևից։ Տէրվ. Al, tarm. 70 քաղդ. kārōz։ Նոյն, Նախալ. 69 յն. ϰῆρυς և տանս. karu «գուսան, երգիչ» բառերի հետ՝ կցում է տանս. kar, յն. ϰαλέω, լտ. calare «կոչել, աղա-ղակել», գերմ. hallen «հնչել» ձևերին, իբր հնխ. kar «գոչել» արմատից. «սակայն քարոզ սեմական փոխառու-թիւն ալ կրնայ ըլլալ, եթէ քաղդ. հոմա-նիշ քարուզն հայոց երկրէն հոս գաղ-թած չէ»։ Հիւնք. գոռոզ բառից. յիշում է նաև յն. ϰήρος և պրս. xōrōs «աք-լոր»։

NBHL (17)

Քարոզ մեծին բարսղի (ի յայտնութիւն, եւ այլն). (Ճշ. հին.։)

որ եւ երբ. քաղդ. արաբ. քարօզա, քարուզ, քեարիզ. յն. քի՛րիքս . κήρυξ praeco եւ praedicator. Կարդացող ի ձայն բարձր հրապարակաւ. ձայնատու. ազդարար. պատժիչ պատգամաց եւ հրամանաց՝ Աստուածոյ, թագաւորի, զօրավարի, քաղաքապետի. մունետիկ.

Քարոզ կարդայր առաջի նորա։ Քարոզն աղաղակէր, եւ ասէր։ Եկաց քարոզ զօրուն ի բանակին։ Անցցեն քարոզքս ընդ ամենայն իսրայէլ։ Լսէին զձայն բարբառոյ քարոզին։ Զութերորդն զնոյ՝ զարդարութեանն քարոզ։ Յոր եդայ ես քարոզ եւ առաքեալ.եւ այլն։

Զի նա քարոզ եւ առաքեալ.եւ այլն։

Զի նա քարոզ հեթանոսաց էր։ Զձկնորսս քարոզս արար։ Ամենայն ծագաց եւ ազանց քարոզք եւ առաքեալք եղեն։ Առ քարոզս Աստուածութեան նորա։ Որ քարոզդ էք ընդհանուր տիեզերաց։ Քարոզք բանին ճշմարտութեան։ Երեւեալ տրտմազգեստիցն՝ առաքեն լինել քարոզ քարոզացն աշխարհի. (Եւս. պտմ.։ Յճխ.։ Սարգ.։ Իգն.։ Շար.։ Սկեւռ. յար.։)

Ի ձեռս քարոզաց հրամայեաց ձայնել ամենեցունց ... Այսպիսիք ասացեայք ի թագաւորէն եւ ի քարոզացն համաձայնութեամբ. (Աբր. մամիկ.։)

Ներոն՝ քարոզացն եւ երգեցկացն եւ քնարահարաց յաղթեան։ Քարոզս եւ երգեցիկս եւ քնարահարս. (Եւս. քր. ՟Բ։)

Ըստ իւրաքանչիւր տանց քարոզին։ Հրամայէ եւ քարոզս։ Խորհրդածութիւն քարոզացն։ Զանազանութիւնք քարոզաց եւ աղօթից. (եւ այլն. Խոսր. ժմ. եւ Խոսր. պտրգ.։)

Քարոզ ի գալուստ հոգւոյն սրբոյ, կամ ի սուրբ եկեղեցի, կամ ի սուրբ խաչն, կամ ի փոխումն կուսին. կամ Քարոզ առաքելոց. (Նար.։ Գանձ.։)

քարոզ ի սրբոյն գրիգորէ լուսաւորչէն ասացեալ վասն սրբոց հռիփսիմեանցն։ Քարոզ հայրապետաց, կամ մարտիրոսաց. (Ժմ.։)

ՔԱՐՈԶ. Վարդապետութիւն յայտնաբանիչ. բացատրութիւն. եւ Ազգումն. յայտարարութիւն.

Անճառ միութեանն քարոզ զայս բացաձայնեցաք. (Լմբ. ատ.։)

Ուստի ռամկօրէն Քարոզ ափ՝ Քարոզութիւն եւ ճառ վարդապետական. ըստ այսմ ի յետին գիրս գրի.

Եփրեմի քարոզ։ Քարոզ վարդանայ. (եւ այլն. Տօնակ.։)

Րաբունին սուրբ մեծն յովհան՝ քարոզ անխափան. (Գանձ.։)

Աւետեաց քարոզք եղեն սուրբ աշակերտաց։ Մարմնոյն թերութիւնք քարոզ անծանօթին լինին. (Շ. տաղ.։ Սեբեր. ՟Զ։)

Քարոզ կարդաց ահարոն, եւ ասէ, տօն տեառն առ վաղիւ։ Հրամայեաց մովսէս քարոզ կարդալ ի բանակին։ Քարո՛զ կարդացէք (կամ քարոզեցէ՛ք) պաղատանս։ Ընդ ամենայն քաղաքս քարոզ տաջիք կարդալ։ Քարոզ կարդասցի ընդ հրապարակս քաղաքիս.եւ այլն։

Քարուակ

adj.

infamous, disparaged, disgraced, blasted;
— կալ, to bear, to pocket an affront, to put up with an insult, to behave in an infamous manner, to behave brutally, filthily.

Etymologies (1)

• . ի-ա հլ. «խայտառակ, ամօ-թալի» Ոսկ. կողոս. 604. որից քարուակ կալ «ամօթալի գործով խայտառակուիլ» Ոսկ. մ ա. 15. բ. 6. քարոականութիւն Ոսկ. մ. ա. 13, բ. 24. քարուականք Ոսկ. մ. ա. 15 բ. 23, որից և Սարգ. յկ. ը. բ. տպ. էջ 108։

NBHL (2)

ἁσχήμον indecorum, turpis, ignominiosus. բայիւ ἁσχημονέω turpiter ago. Ամօթալի. խաղք ու խայտառակ .... Ուստի ՔԱՐՈՒԱԿ ԿԱԼ՛Է Գործել զամօթալիս, եւ խայտառակիլ.

Ասացից եւ առ ձեզ, որ նշաւակիքդ եւ քարուակկայք ի հրապարակս։ Եթէ հերթանոսք առնիցեն զայն, ծաղր պա՛րտ էր առնել. յորժամ հաւատացեալն նովիմբք քարուակ կայցէ, զի՞նչ պատասխանատուութիւն կայցէ։ Չամաչիցե՞ս աւելի քան զնոսա քարուակ կալով. (Ոսկ. մ. ՟Ա. 15։ ՟Բ. 6։)

Քարտ, ից

cf. Քարտէս.

Etymologies (4)

• «թուրթ. մագադաթ, գրքի թերթ, նամակ, գրութիւն» Սեբեր. Մանդ. Վրք. և մև Ա. 58 (բց. ի քարտանէ). Նոնն. Յհ. կթ. 391 (սեր. քարտի)։ Մխ. Երեմ. որ և քարտէս ՍԳր. Լաբուբ. 51. Փիլ. Խոր. քարտէզ Սեբեր. Անյ. բարձր, Ճառընտ. քարտէն Վրք. և վկ Ա. 64. Նար. Կլիմաք. սրանցից այցեքարտ, խաւաքարտ, քարտիսագրութիւն (նոր բա-ռեր) ևն։

• = Յն. χάρτης «թղթի կամ մագաղաթի թերթ, գրուածք, գրութիւն, նամակ». ծա-գումն անյայտ է, բայց թերևս եգիպտաևան փոխառութիւն (Boisacq 1052)։ Բառս լունա-կան քաղաքակրթութեան միջոցով տառա-ծուած է ամէն կողմ. ինչ. լտ. charta. ե-տալ. carta, ֆր. carte, գերմ. Karte, չեխ. լեհ. ուկր. karta, ռուս. xартiя, картина, տերբ. hártija, ասոր. [syriac word] xartisā կամ xartēsā, ն. ասոր. kortesa, արաբ. [arabic word] qirtās և [arabic word] xarita, լազ. kartali, տճկ. xarta լ շատ աւելի հեռուները՝ ինչ. ավահիլի karalāsi և մալգաշ. karatāsi «թուղթ, նա-մակ»։-Հիւբշ. 388։

• Նախ Schroder, Thesaur. 46 դրաւ ասորուց։ ՀՀԲ և ՆՀԲ յն-ից։ Ազգասէր Կալկաթայի 1847, էջ 415, դնում է ո՛չ յոյն, այլ բնիկ հայ բառ. որովհետև յու-նարէնը չունի մեկնութիւն, իսկ հալերկ-նը մեկնւում է քարտ(աշեալ), որից և անգլ. chart։ Տէրվ. Altarm. 69 և Հիւնք. յն-ից։

• ՓՈԽ.-Վրաց. ჭარტი քարտի «թուղթ» ըստ Մառ, Иппoл. 67 փոխառեալ է հայերէնից՝ վերջաւորութեան ջնջման պատճառով (սա-կայն հմմտ. նյն. χαρτί).-աւելի ապահով։ ըստ իս վրաց. ჭარტეზი քարտեզի «գրաւոր վկայական, վկայագիր», որ վերջաձայն զ-ի աատճառաւ հայերէնից է։

NBHL (12)

Զյետկար քարտին։ Զքարտս ամենայն՝ նիւթս գրելոյ. (Յհ. կթ.։ Սարգ.։)

ՔԱՐՏ ՔԱՐՏԷԶ ՔԱՐՏԷՆ ՔԱՐՏԷՍ. Բառ յն. խա՛րդիս, խարդիօ՛ն չ լտ. քա՛րդա, քարդուլա. χάρτης, χαρτίον, χαρτίδιον charta, -tula. եբր. մէկէլա. Թուղթ կամ մագաղաթ, յորոյ վերայ լինի գրել. թերթ գրոց. գիր ողջունի. նամակ. հրովարտակ. յետակար. գիրք. մատեան.

Առեալ քարտ՝ գրեաց ի նմա զհարկանօղն, եւ կառուցեալ զքարտն ի ճակատն՝ այնպէս շրջէր. (Նոննոս.։)

Որ զհրովարտակս ոք արքունի պատառէ, ոչ միայն զքատն փոխանակ քարտին պահանջէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)

Չնայիս ի քարտն եւ յերէգն, այլ ի պարգեւն ձեռին թագաւորին՝ որ գրեաց. (Սեբեր. ՟Գ։)

Ըստ այսմ եւ ես նըկարեցի՝ զներտաղական բանս ի քարտի։ Երկօք վաստակոց ի նիւթս քարտի։ Բան գրի ի քարտ եւ ի մագաղաթ. (Յիսուս որդի.։ Սկեւռ. ի լմբ.։ Վրդն. ծն.։)

Ի տարածումն լայնութեան քարտենի չափեցից։ Սպիտակափայլ լուսափառ դաշտի քարտենդ. (Նար.։)

Զնոյն գրով ի քարտէնս (կամ ի քարտինս) թողուն. (Կլիմաք.։)

Քարտէզն եւ սեւադեղ եւ եղէգնն։ Իմանալի քարտրզ։ Բե՛ծ այսր քարտէզ եւ թանաք. (Սեբեր. ՟Գ։ Անյաղթ բարձր.։ ՃՃ.։)

Ա՛ռ դու քեզ քարտէս մատենի։ Գրեաց բարուք ի քարտիսի մատենին։ Սպառեցաւ ամենայն քարտէսն ի հուր կրակարանին։ Ցուցանէին զքարտէսն պակասեալ։ Ոչ կամեցայ քարտիսիւ եւ դեղով գրել. (Երեմ. ՟Լ. ՟Զ։ ՟Գ. Մակ. ՟Բ։ ՟Գ. Յհ.։)

Գրոյ եւ յիշատակի, որ ի քարտէս։ Ի քարտէս արքունի։ Գրեաց ի քարտիսի։ Հրամանք թագաւորին գրին առ իշխեցեալս ի վերայ քարտեսի. (Փիլ.։ Խոր.։ ՃՃ.։ Շ. բարձր.։)

Քարտէս (կամ քարտէզ) զչար գրեալ եւ զբարի՝ միապէս ընդւոնի. այլ պա՛րտ է մեզ, զի զբարին գրեսցուք ի նա, եւ ոչ զչարն. (Վրք. հց. ՟Զ։)

Քարտէզ, տիզաց

cf. Քարտէս.

Etymologies (2)

• «Կիլիկեան դրամ, որ արժէր 11/2 ֆրանսիական սօլ կամ 1/e արծաթ դե-կան». նորագիւտ բառ, որ երեք անռամ գտնում եմ գործածուած հետևեալ ձևով. Եւ թէ ի դատըստնօղն յերևան զարկք կենայ, այրոյն ելած, նա տայ ամէն զարկուց 30 սօլ. և կապոյտին որ այրոյն չլինի ելած՝ ամէն զարկուց քարտէզ ժը, որ է տօլ մէկ ու կէս» (Անսիզք 61). Զտղայք զոր ի վեց քար-տէզ ծախէին (Նշխ. մատ. 70), «Կա՛մ հա-տուցէք զկայսերն, կամ տուք քարտէզ և ար-ծաթ» (Բրս. մրկ. 184)։-Անսիզքի հրատա-րակիչը (անդ, ծան.) ասում է թէ գոր-ծածուած է նաև Մխիթար Գօշի Դատաստա-նագրքի ինչ ինչ ձեռագրերի մէջ։

• = Ասոր. ❇ qartīs «փոքրարժէք դրամ, nummulus» (ZDMG 40 451) որ համարւում է յն. ϰεράτιον ձևից ծագած (Brockelm. Lex. syr. 338)։-Աճ.

NBHL (12)

Առեալ քարտ՝ գրեաց ի նմա զհարկանօղն, եւ կառուցեալ զքարտն ի ճակատն՝ այնպէս շրջէր. (Նոննոս.։)

Որ զհրովարտակս ոք արքունի պատառէ, ոչ միայն զքատն փոխանակ քարտին պահանջէ. (Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)

Չնայիս ի քարտն եւ յերէգն, այլ ի պարգեւն ձեռին թագաւորին՝ որ գրեաց. (Սեբեր. ՟Գ։)

Զյետկար քարտին։ Զքարտս ամենայն՝ նիւթս գրելոյ. (Յհ. կթ.։ Սարգ.։)

Ի տարածումն լայնութեան քարտենի չափեցից։ Սպիտակափայլ լուսափառ դաշտի քարտենդ. (Նար.։)

Զնոյն գրով ի քարտէնս (կամ ի քարտինս) թողուն. (Կլիմաք.։)

Քարտէզն եւ սեւադեղ եւ եղէգնն։ Իմանալի քարտրզ։ Բե՛ծ այսր քարտէզ եւ թանաք. (Սեբեր. ՟Գ։ Անյաղթ բարձր.։ ՃՃ.։)

Քարտուղար, աց

s.

secretary;
chancellor.

Etymologies (5)

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց առանց վկայութեան) «ատենադպիր, դրպ-րապետ, նամակների վերակացու, գրագիր» Խոր. բ. 64, գ. 47, 52. Յհ. կթ. Խոսր.։

• = Յն. χαρτουλάριος, որից նաև լտ. char-tularius նոյն նշ. կազմուած է χάρτης «թուղթ» բառից։ Նոյն բառից յետին արտա-սանութեամբ ձևացած է խարտուրար Մխ. դտ. օր. թգ.։-Հիւբշ. 388։

• ՀՀԲ դնում է լատիներէնից, իսկ ՆՀԲ յունարէնից։

• ՓՈԽ. ուտ. քարտուղար նոյն նշ.։

• Քարտօնոս «թագաւոր». ունի միայն Բառ. երեմ. էջ 329. նոյն է քարագոն կամ քարգոնոս բառի հետ, որ տես վերը։

NBHL (2)

Բառ յն. խարդուլա՛րիօս χαρτουλάριος chartularius. Վերակացու նամակաց. ատենադպիր. դպրապետ. սըռ՝ տիվան քէաթիպի (իսկ տէֆթէրտար ՝ ըստ յն. խարդօ՛ֆիլաքս, այսինքն թղթապահ).

Աջող քարտուղարն ագաթանգեղոս։ Ի դրան արքունի կարգեալ քարտուղար։ Ոչ փոքր ինչ կրէր աշխատութիւն յաղագս քարտուղարի. (Խոր. ՟Բ. 64։ ՟Գ. 47. 52։ Նոյնպէս եւ Յհ. կթ.։ Խոսր.։)

Քացախ, ոյ

s.

vinegar;
acid;
համեմաւոր —, aromatic vinegar.

Etymologies (2)

• , ո հլ. «քացախ» ՍԳր. որից քա-ցախել «թթուիլ» Բրս. մրկ. քացախագոյն «խիստ կծու» Պղատ. տիմ. քացախոց «խաշ, հացի մայա» (նորագիւտ բառ) Գիրք թղ. 495. քացախաթան «մեղրով, քացա-խով, ջրով և աղով պատրաստուած բժշկա-կան օշարակ. իսքէնչիբի» Գաղիան. բժշ. քացախուտ Պղատ. տիմ. Խոսր. քացախա-յին (նոր բառ) ևն.

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Գոր. Երև. Ապլ. Խրբ. Կր. Հմշ. Ղրբ. Մշ. Ննխ. Շմ. Պլ. Ջղ. Սեր. Սլմ. Սչ. Տփ. քացախ, Մկ. Վն. ք'ացախ, Հճ. քացօխ, Սվեդ. ք'mցցիւխ, Ալգ. քա՛-ցահ. -բայական ձևով՝ Սչ. քացխել, Պլ. Տփ. քացխիլ, Ապլ. Խրբ. Սեբ. քասխիլ, Ագլ. քը-ցա՛հիլ «քացախիլ, թթուիլ (օր. ստամոք-սը)»։ Նոր բառեր են քացախամայր, քա-ցախաջուր, քացխաման, քացխան, քացա-խահոտ, քազխուն։

NBHL (2)

ὅξος, ὁξείδιον acetum ὁξύ aciditas. Կծու եւ բարկ ըմպելի՝ ի թթուոթենէ գինւոյ եւ այլոց հիւթոց կազմեալ, համեժիչ, զովացուցիչ, զօրացուցիչ.

Զքացախ ցքւոյ մի՛ արբցէ։ Թացցես զպատառ քո ի քացախիդ։ Ի ծարաւ իմ արբուցին ինձ քացախ։ Որպէս քացախն վիրի անօգուտ է։ Առ սպունգ լի քացախով.եւ այլն։

Քափուր, փրի

s. bot.

camphor;
camphor-tree.

Etymologies (3)

• «շատ կծու հոտով բիւրեղային մի նիւթ, որ հանում են՝ Մալայեան թերա-կղզում, Սումատրա, Ֆորմոզա և Ճապոն աճող մի ծառի փայտից» Խոր. աշխ. 615, նաև գրուած կափուր՝ ըստ ՀԲուս. § 1378։

• = Պրս. [arabic word] kāfūr, պհլ. kā̄fūr նոյն նշ. ծագում է մալայ. [arabic word] kāpur բառից, որ նշանակում է «կիր. 2. քափուր» և յառա-ջանում է սանս. karpūra «սպիտակ» բա-ռից. իբրև բժշկական կարևոր նիւթ տարա-ծուելով ամէն կողմ, փոխառութեամբ յա-ռաջացել են բելուճ. kāfūr, ասոր. kapur, վրաց. քափուրի, նյն. ϰαμφορα, ստ. յն. ϰαφουρα, լտ. camphora, ֆր. camphre, գերմ. Kam-pfer, ռուս. камфapá ևն։-Հիւբշ. 257։

• Ուդիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Տէրվ. Altarm. 70, Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 663 ևն։ Ընդարձակ նկարագի-րը տե՛ս Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 100 և Seidel, Մխ. հեր. § 10z.

NBHL (1)

որ եւ ռմկ. քեաֆիրի, քեաֆուր. լտ. քա՛ֆուռա, քամֆօռա. Խիժ հնդկային ծառոյ՝ սպիտակ՝ ծանրահոտ՝ որպէս կծու անանխոյ, պիտանի ի դեղորայս.

Քաքար, աց

s.

cake, bun, pastry, wafer, simnel, hearth-cake.

Etymologies (4)

• , ի-ա հլ. «մի տեսակ խմորեդէն, կարկանդակ» ՍԳր. (յատկապէս նորագիւտ Ա. մնաց. ժզ. 3)։

• = Ասոր. [syriac word] kakārīϑa «մեղրահաց» (Brockelm. Lex. syr. 157 ա), որի հետ նոյն է եբր. քաղդ. [hebrew word] kikkār «կարկան-դակ կամ ալիւրով խմորեղէն ինչ»։-Աճ.

• Նախ Schroder, Thesaur. 45 եբր. kik-kār-ից։ ՆՀԲ պրս. սիւքեար։ Böttich. Horae aram. 37, 73 ասոր. [hebrew word] ։ Նոյն, Rudim. 41, 110 ասոր. xaxurā, kakulā։ Lag. Arm. Stud. § 2356 ասոր. արա-կան մի երկրորդական ձևից։ Տէրվ. Al-tarm. 70 քաղդ. kikkār։ Հիւնք. պրս. [arabic word] kāk «պաքսիմաթ»։ Հիւբշ. 319 ձե-ւով համաձայն չի գտնում ասոր.

• [arabic word] xaxurtā, [arabic word] xaxurā, յգ. xaxrāϑā «կարկանդակ» բառերը։ Պատահական նմանութիւն ունին բասկ. koka, էստն. kōk «կարկանդակ» թէ՛ այս (քաքար) և թէ քաք «պաքսիմատ» բա-րի հէտտ։

NBHL (1)

Շօթս բաղարջս զանգեալ իւղով, եւ քաքարս բաղարջս օծեալ իւղով։ Քաքար մի ի խանէ անտի բաղարջացն եդելոց առաջի տեառն։ Բլիթ մի հաց, եւ պատճառ մի ի կասկարայից, եւ քաքար մի ի տապակէ։ Քաքարացն բաղարջացն, եւ տապակին. (Ել. ՟Ի՟Թ։ Ղեւտ. ՟Բ. եւ ՟Է։ Թուոց. ՟Զ։ ՟Բ. Թագ. ՟Զ. 19։ ՟Ա. Մնաց. ՟Ի՟Գ. 29։)

Քեղի, ղւոյ, ղեաց

s. mar.

rudder, helm, tiller;
— կառաց, pole, carriage-pole, shaft.

Etymologies (4)

• (-ղւյ, -ղեաց, -ղեաւ) «ղեկ, ղեկի վերին փայտը կամ ջրի մէջ մխուած մասը» Փիլ. Նխ. ա. 35. լիւս. 130. Ոսկ. գծ. 442. Սահմ. Արիստ. առնչ. Նար. լբ. էջ 83։-Բա-ռիս իմաստը անորոշ է և զանազան հեղի-նակներ զանազան ձևով են մեկնում. այս-պէս Փիլ. ժ. բան. 226 գրում է «Սկիզբն առնեն կազմել առագաստս և քեղիս և ղե-կըս», որից երևում է որ քեղին ղեկ չէ.-Լծ. Նար. լբ. մեկնում է «ձողն որ յառագաստին գլուխն է և կամ սիւներ նաւին».-Առաք. լծ. սահմ. էջ 316 համարում է «կայմ»։ Ո, րից քեղանալ «ղեկավարուիլ» Փիլ. Նխ. ա. 35. քեղավար «ղեկով քշուած» Ոսկիփ. քե-ղաւոր «ղեկ ունեցող» Արիստ. առնչ.։

• = Թուի փոխառեալ յն. χηλή բառից. այս բառը նշանակում է «որոշ անատունների ոտքը, ինչ. ցուլի, այծի երկճիւղ ոտք, ձիու սմբակ, գայլի ճիրան, թռչունի մագիլ, ա-ռասպելական հրէշների ճանկը, խեչափառի ճանկերը, նմանութեամբ՝ ճանկաձև գործիք կամ աքցան, նաև զանազան շէնքերի նման յառաջակարկառ մասերը, ինչպէտ թումբի, ծովափի, նաւահանգստի, քարափի ցցուն մասը՝ որ կոհակների խորտակման համար է շինուած, նետի ծայրի երկճիւղ մասը»։ Վերջին նշանակութիւնները բաւական են ցոյց տալու համար թէ Փոքր-Ասիական լու-նարէնի մէջ բառս ունէր նաև «ղեկ» կամ նման մի առում, որ ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ նաւի ոտքը։-Աճ.

• ՆՀԲ շրջուած ղեկ բառից և կամ լծ. լտ. clavus «բանալի»։ Տէրվ. Altarm. 67 լտ. temu (=tecmo) «կառքի զեկ», յն.

• τεδχος «նաւու կարասիք, առագաստ ևն», τάσσω=*ταϰιω «կարգաւորել» ձևերի հետ հնխ. *tak=*tvak կամ *tag=*tvag արմատից։ Նոյն, Մասիս 1881, մայ. 12 թերևս պրս. [arabic word] xala «նաւու դեև»։ Հիւնք. ղեկ բառից կամ պրս. խէլէ։ Pedersen, Հյ. դր. լեզ. 73 լն. ❇ω «ցամաք հանել» (ϰέλσαι), ϰελης «սը-րընթաց զբօսանաւ», հսլ. člnu «կուր», հբգ. scalm «նաւ», հանգլ. helma «ղեկ», տանտ. karna «ղեկ»? կրկնում են նոյնը Boisacq 432, Walde 149 և Pokorny I 443։ Վերջինս աւելի լաւ է համարում դնել հնխ. sqel «ճեղքել» արմատից։

NBHL (4)

πηδάλιον clavus navis. Վերին մասն ղեկացի ձեռս ղեկավարի. եւս եւ οἵαξ gubernaculum. որ է ստորին մասն՝ մխեալ ի ջուր. եւ ընդհանուր առմամբ՝ Ամբողջ ղեկան կամ ուղղեակն. որպէս թէ քեզի իցէ նոյն ձայն ընդ ղեկ՝ շրջուն հնչմամբ. (լինի եւ լծ. ընդ լտ. քլա՛ւուս ). տիւմէն (որ եւ իտ. դիմօնէ ).

Կազմել առագաստս, եւ քեղիս եւ ղեկս։ Որ պիտանացու արուեստիւն զքեղիսն վարէր։ Առանց քեղեաց, առագաստից, եւ կամ այլոց։ Ոչ նաւաստի թողցէ զքեղիսն, թէպէտեւ յաջողակ հողմով վարիցինաւն, այլ ուղղեսցէ։ Թողեալ նաւաստոյն զքեղիսն. (Փիլ.։)

Քեղի նաւի ... Են նաւք՝ որոց ոչ գոն քեղիք. վասն որոյ եւ ոչ հակադարձն. քանզի նաւ ո՛չ ասի քեղւոյ։ Քեղաւորն քեղեաւ է քեղաւոր. (Արիստ. առինչ.։)

Ունի զայս անուն փայտ, եւ զպատչաճն ի լինել ողնափայտ եւ քեզի ... Ո՛ր փայտ պատշաճ գոյ ողնափայտ լինել, եւ ո՛վ՝ որքեզի գոյ պատշաճ։ Նաւավար (ի ձմերան) գեր ի վերոյ ծխոյն եդեալ զքեղիսն։ Դարձցին ղեկացն թեւարկմունք յանքոյթ նաւահանգիստն. Խորտակեսցի լուծն, քակտեսցին քեղիքն. (Սահմ. ՟Ե։ Նիւս. թէոդոր.։ Նար. ՟Լ՟Բ։)

Քեմուխտ, մխտոյ

s.

leather, Morocco leather.

Etymologies (2)

• «ողորկեալ կաշի՝ գրքի կազմի համար» Մագ. քեր. 223= Երզն. քեր. որից քեմխտական «մագաղաթեայ, կաշեայ» Մագ. քեր. և աւելի հնից՝ քեմխտապատ «կաշե-պատ» Խոր. բ. 82։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ. նոյնը նաև ՆՀԲ, Lag. Symmicta 112։

NBHL (1)

Որպէս ի ձեղաձեւս մորթէգործք, որք արտաքոյ եւ ներքոյ քերածովք զմորթսն կազմեն, զոմանս արուեստի գրչութեան, որպէս մագարաթ, եւ քեմուխտ. (Երզն. քեր.։)

Քենի, նւոյ

s.

sister-in-law (wife's sister).

Etymologies (3)

• «մէկի կնոջ քոյրը» Փարպ. Կա-նոն. Ուռհ. որից քենեկալ «քենու ամուսինը» (նոր բառ)։

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. svenyo-կամ ննան մե ձևից. հմմտ. լիթ. sváine «քենի», svaīnis, svainius, լեթթ. swaīnis «քենեկալ. աներորդի», հբգ. geswīo «աներձագ», մբգ. geswie «քենի», ռուս. svoyáku «աներորդի», syoyáčina «քենի», որոնք ծագած պիտի լինին հնխ. svo «իւր» դերանունից (Po-korny 2, 457, Trautmann 294-295)։-Հիւբշ. 503 և IF Anz. 10, 47։

• Lag. Urgesch. 863 նաև լիթ. sya-ine։ Տէրվ. Altarm. 35 գոթ. qinod «կին». աւնոսք. čvēn, զնդ. jəni «կին», տանս. fani «նու», հյ. կին բառերի հետ։ Հիւբշ. Arm. Stud. § 290 կասկածով վերի մեկ-նութեամբ։ Justi, Litt.-Blatt. 1883, էջ 63 նաև թրք. [arabic word] qain ևև կիւրին. qe-lit' «քենի»։-Հիւնք. յն. ϰαινή «նոր» բառից։ Հիւբշ. 503 որովհետև հնխ. svenyo-պիտի տար *քինի, ուստի ա-ւելի ենթադրում է քենի<*քեան <հնխ. svesanyo-ևն։ Պատահական նմանութիւն ունի արաբ. [arabic word] kana «մէևի որդու կամ եղբօր կինը» (Կա-մուս, թրք. թրգմ. Գ. 692)։

NBHL (2)

Քոյր հարսին՝ քենի կոչի փեսային. քենի. իտ. (որք նշանակեն եւ զքոյր փեսային, եւ զկին եղբօրն)

Բդեշխն վրաց աշուշայ ուներ կին զքենի մեծին վարդանայ։ Որ առնէ զքենի կին։ Մեռանէր մոնոմախ, եւ թագաւորեաց փոխանակ նորա քենի նորա կիւռա թօտօռն քոյր կիւրա զոյի. (Փարպ.։) (Կանոն. Ուռհ.։)

Քեռի, ռւոյ, ռեաց

s.

uncle (mother's brother).

Etymologies (3)

• (-ռտյ, -ռեաց) «մօրեղբայր» Ղևտ. ի. 20. Խոր. Յհ. կթ. Արծր. Մխ. դտ.։

• Աւետերեան, Քերակ. 1815, էջ 221 և Էմին, Քերակ. էջ 40 քոյր բառի քեռ սեռականից։ Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), 656 և Arm. St. § 294 ի մաս-նիկով քոյր բառի՞ց. հմմտ. հպլ. swiri «մօրեղբօր կամ մօրաքրոջ որդի»։ Իսկ Arm. Gr. 504 իմաստի տարբերութեան պատճառով մերժում է կցել քոյր բա-ռին։

• ԳՒՌ.-Ջդ. քեռի, Սլմ. Վն. ք'եռի, Ալշ. Ախց. Ակն. Երև. Մշ. Սչ. քէռի, Սեբ. քէ՝ռի, Խրբ. քmռի, Ագլ. ք'm՛ռի, Հճ. քէրի, Մկ. քէռը՛, Զթ. քէռա.-նոր բառեր են քեռակին կամ քեռեկին, քեռանք, քեռկինանք, քեո-մայր, քեռմամա, քեռպապ։

NBHL (4)

μητράδελφος avunculus. Եղբայր մօր ուրուք. մօրեղբայր. քեռի.

Ընդ կնոջ քեռւոյ իւրոյ. (Ղեւտ. ՟Ի. 20։)

Երկնչելով ի պարսից, եւ ի քեռեաց իւրոց արծրունեաց։ Առ տիգրան քեռի իւր առաքէ զպատանին։ Քեռիք նորա վնգոյ եւ վստամ. (Խոր. ՟Գ. 48։ Յհ. կթ.։ Արծր. ՟Բ. 3։)

Ժառանգէ մայրն, եւ քեռիքն եւ նոցին որդիքն ոչ մօտին ի ժառանգել, որչափ մայրն եւ հայրենի ազգն կայ. (ապա թէ չկան, գան ի ժառանգել քեռիքն. Մխ. դտ.։)

Քերծէ, ոյ

s.

grey hound.

Etymologies (1)

• «որսի շուն, բարակ» Վստկ. 222. գրուած քերծ, քերց Վրդ. առ. 87, յգ. քերծեր անդ՝ 93։

NBHL (1)

Յաղագս քերծէոյ։ Զքրծէին այսպէս ընտրէ՛. զվերջքն բարձր քան զյառաջքն, ճվերոյն երկայն, եւ ի վիդացն ի վայր հաստ եւ կարճ. (Վստկ. ՟Յ՟Լ՟Դ։)

Քթիթ

s.

cf. Քթթելիք.

Etymologies (2)

• «աչքը բանալ փակելը, ակնթարթ» Մագ. Հին քեր. Նար. Ոսկիփ. Վրդն. ել. և ծն. որից քթթել «աչքը թարթել». Եզն. Խոր. Յհ. կթ. քթթելիք Ոսկ. ա. տիմ. քթթումն Եփր. երաշտ. Երզն. քեր. անքթիթ, անքթթե-լի Խոր. Յհ. կթ. անքթթական (նորագիւտ բառ) Պրպմ. էջ 45։

• Տէրվ. Allarm. 12 և Մասիս. 1881 յուլ. 4 արմատը քիթ, իբր լտ. quatere «ցնցել», սանս. čyut «կաթկթիլ»։ Հիւնք, անքոյթ և գայթ բառերից։

NBHL (3)

Զբազմութիւն ազգաց արար յական քթթման. (Եփր. երաշտ.։)

Հուպ առ հուպ ի քթիթ աչաց միայն թարթափման թնդեալ ... իսպառ հատուածէին. (Նար. խչ.։)

Ոչ տայ թոյլ ի քթնթս ական հանգչել ինձ. (Ոսկիփոր.։)

Քիլ, քլի, քլաւ

s.

space between the tips of the thumb and forefinger;
or.

Etymologies (4)

• , ի-ա հլ. «բթամատից մինչև ցուցա-մատի ծայրը եղած բացուածքը» Ես. խ. 12. Եզն. փիլ. ել. բ. Նար. խչ. որից վեցա-քլեան Փիլ. ել.։ (Նշանակութեան մասին մի դիտողութիւն տե՛ս թիզ բառի տակ)։

• Meillet MSL 10, 270 սանտ. kara-«ձեռք», karásna «նախաբազուկ» բա-ռերի հետ՝ իբր հնխ. *kēlā-ձևից։ Յի-շում է Հիւբշ. Anz. 10, 49։ Կրկնում է Pokorny 1, 517 հնխ. qšer-«շինել» արմատի տակ Pedersen KZ 39, 377 անունով և մերժում։ Հիւնք. գիլ, գլորիլ բայից։ Lidén IF 44, 191 քաղել բառի հետ միասին կցում է հբգ. gihalon «հաւաքել» բառին։ Պատահական ամա-նութիւն ունին ասոր. ❇ kailā «չափ», [syriac word] akknl «չափեալ է», պրս. [arabic word] kilak «ճկոյթ»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Բլ. Խտջ. Մշ. քիլ և Սվեդ. քէլ՝ նշանակում են «քիլ, այն է բթամատից ցու-ցամատ բացուածքը», իսկ Ալշ. Մշ. թիզ, Սվեդ. թէզ «բթամատից մինչև ճկոյթ բա-ցուածքը»։-Բառիս ձայնդա՞րձն են ներկա-յացնում Ագլ. գէղ և Ղրբ. Ղրդ. կէղ «թիզ», որոնք իրար հետ միանալով ենթադրում են գեղ նախաձևը. հմմտ. շիլ և շեղ։

• «մատնիչ, քսու, բանսար-կու» Ոսկ. մ. գ. 16. Յհ. կթ. 17, 147, 149, 186. Ոոռել. հրտր. Էմ. էջ 122. Սամ. անեց. 92 (ըստ ձձ)։

NBHL (5)

δράξ pugillus παλαιστή, σπιθαμή palmus . իտ. quarta. (որպէս չորիր մասն կանգնոյ) Չափ տարածութեան ի ծագէ բոյթ մատին ի ծայր ցուցամատին ի բանալ երկոցունց, փոքր քան զթիզ միով յօգուածով ցուցամատին. իսկ ըստ երկրաչափից է ութ մատնաչափ, կամ երկու երկրաչափից է ութ մատնաչափ, կամ երկու ուղուկ, գոյզն ինչ փոքր քան զքիլ բնական.

Ո՞ չափեաց զերկինս թզաւ, եւ զերկիր ամենայն քլաւ. (Ես. ՟Խ. 12։)

Ի քիլս ձեռին, եւ ի քայլս հոտին. (Նար. խչ.։)

Քիլք ոմանք չարաբանք։ Քիլքն անօրէնք։ Զքիլսն չարաբանս։ Յընտանեաց տանն քիղք չարաբանք ի վերայ յարուցեալ նորա՝ բամբասանս ապիրատս յօգէին. (Յհ. կթ.։)

Քիլք ոմանք ի նոյն տանէ երեւեալ ստայօգ բանիւ։ Զքիլսն չարաբանս եւ այլն։

Քիղոս, ի, իւ

s.

aliment, food.

Etymologies (3)

• , ի հլ. «կերակուր». ունի միայն Նոնն. 18, որ յիշում է պատահաբար՝ Ա-քիլլևս բառի ստուգաբանութեան առթիւ. «Աքիւղղևս անուանեցաւ, իբր ոչ հաղորդեալ բիղոսի, քանզի քիղոս սովորական կերա-կուրս է»։

• = Յն. χιλός «չոր կամ դալար խոտ» (չի նշանակուած «կերակուր»)։-Հիւբշ. 388։

• Ուղիղ մեկնեց ՆՀԲ, որ յիշում է նաև յն. χὸλος «հոյզ»։

NBHL (1)

Բառ յն. խիլօ՛ս. χιός pabulum, alimonia. Կերակուր. խիւս. բուտ. ճարակ. որպէս եւ խիւլօ՛ս, χυλός, χυμός succus. հոյզն ( եօզ ) ուտելեաց.

Քիմեռ

s.

chimera.

Etymologies (1)

• = Յն. χίμαιρα, որից iև ֆրանս. chimère «եղջերուաքաղ»։-Հիւբշ. 388։

NBHL (2)

(կամ քեմեռ) - Բառ յն. խիմէռա. cf. ԵՂՋԵՐՈՒԱՔԱՂ.

Ձիացլուցն եւ քիմեռացն։ Սպանցէ զքեմեռն ... այնու երիվարաւն սպան զքիմեռն. (Փիլ. ՟ժ. բան.։ Նոննոս.։)

Քիմեռոն

s.

frigid zone.

Etymologies (2)

• «հիւսիսային սառուցեալ գօ-տի» Խոր. աշխ. (որ և գրուած քիմիւռոն)։

• = Յն. χειμέροιν «ձմեռնային»։-Հիւբշ. էջ 388։

NBHL (2)

Բառ յն. խիմէռինօն. χειμερινός, -όν . Ձմեռնային կամ ցրտային գօտի երկրի ի հիւսիսային կողման.

Ի յայրեցածէն մինչեւ ցքիմեռոն. (Խոր. աշխարհ.։)

Քիմիա

s.

chemistry;
alchymy;
cf. Տարրաբանութիւն.

Etymologies (1)

• «բնալուծութիւն, տարրաբանու-թիւն» Ոսկիփ. որ և քիմեայ «առասպելական նիւթ՝ որ մետաղների վրայ լցնելով ոսկու պիտի վերածէին անրանք» Միխ. աս. 367. «ոսկեգործութեան արուեստը» Միխ. աս. 442. քեմիայ Սամ. անեց. 131. ալքիմիտ Գիրք առաք. 233 բ. որից քիմիարար «բնա-ւոյծ, տարրագէտ, դրամահատ, ոսկի շինող» Վրդ. աշխ. 535 (տպ. քիմեայտար), քիմիաս-տան կամ քիմիա ծաղիկ «ոսկեխոտ բոյսը, Alchimille» Բժշ. (տե՛ս Նորայր ՀԱ 1924, 73), նոր գրականում՝ քիմիագէտ, քիմիագի-

NBHL (1)

Բառ յն. χυμική chymica. կամ արաբ. ալքիմիա. Փորձ ի քուրայս վասն խառնելոյ եւ վերլուծանելոյ կամ ելուզանելոյ զհոյզս բնական իրաց. որ է պիտանի ի բժշկականս. իսկ փորձ փոխելոյ զայլնիւթս յոսկի է յիմարական՝ մերժեալ յամենայն դարս յամենայն իմաստնոց։ (Ոսկիփոր.։)

Քիմք, քմաց

s. fig.

palate;
liking, caprice, fancy;
ընդ քմաց, by whim, humorously, capriciously, fantastically;
ի քմաց, according to one's fancy, liking;
ընդ քիմս ժպտիլ, to laugh constrainedly, from the teeth outward;
լեզու նորա ի քիմս իւր կցեցաւ, his tongue clove to his palate.

Etymologies (4)

• . ի-ա հլ. (միայն անեզաբար գոր-ծածուած) «բերնի առաստաղը» ՍԳր. Ոսկ. յհ. ա. 41. Եփր. աղ. որից ի քմաց «ըստ հաճոյս» Բուզ. ե. 38. Ոսկ. լհ. ա. I. քմա-զարդ Ագաթ. Արծր. քմազարդութիւն Մագ. քմակից Երզն. և Թր. քեր. օձաքիմ Մանդ. էջ 217. քմծաղրել «քթի տակից խնդալ» Վրք. իլար. 92. Սմբ. պտմ. 82. քմական, քմահաճ, քմահաճոյք, քմծիծաղ (նոր բառեր).

• = Բնիկ հայ բառ՝ հնխ. kxm-«ներս քա-շելով կուլ տալ» արմատից, որի այլ ժա-ռանգորդներն են սանս. cāmati, čámati «կուլ տալ», čamasá-«բաժակ», camu «սկաւառակ», պրս. čam «ուտելիք», čami-dan «խմել», kām (*kšom-) «քիմք», աֆ-ղան. kūmai «քիմք», օսս. cumun «կուլ տալ», յն. τέμνοντα «քամել, ծծել»? ն. իսլ» hvoma (*k'ēmō) «կուլ տալ», hvama «որ-կոր, կոկորդ» (Pokorny 1, 514, Boisacq 954)։ Հյ. քիմք-քմաց ենթադրում է հնխ. ktēma-։

• ԳԴ պրս. [arabic word] kām «քիմք» բառի հետ։ ՆՀԲ նպև տճկ. խըմխըմ «ռնգախօս»։ Böttich. Arica 35, 29, Տէրվ. Altarm. 31 և Հիւնօ. պրտ. kā̄m «քիմք»։ Peder-šen, Հայ. դր. լեզ. 10 հնխ. ghema ձե-ւից. հմմտ. լիթ. gomurys, հբգ. gou-mo, գերմ. Gaumen, հանգլ. góma, հհիւս. gómr «քիմք», թերևս նաև յն. χήμη «յօրանջ». հյ. սպասելի էր *գիմք, որ յետոյ վերջաձայնի ազդեցութեամբ և կամ ըստ Patrubány ՀԱ 1906, 347 քիթ բառից ազդուելով՝ դարձել է քիմք։ (Յիշում է կասկածով Pokorny 1, 565)։ Վերի մեկնութիւնը տուաւ Lidén, Arm. Stud. 20։ Մառ 1) ЗВО 22, 92 ելամ. kik «երկինք», kamra «երկնակամար». վրաց. կիմկիմելի «երկինք» բառերի

• հետ՝ յաբեթական արմատից. 2) ЯՓ. Cборн. 2, 148 վրաց. գեմո «ճաշակ» բառի հետ յաբեթական kam «երկինք» արմատից, որից նաև կամար։ Ղա-փանցեան, Հաբեթական լեզվ. էջ 13 ետր. kiw և ուտ. gib բառերի հետ, ո-րոնք նշանակում են «երեք»։

NBHL (7)

պ. քէամ. (որպէս եւ ռմկ. խըմխըմ է քմիխօս). λάρυγξ faux, guttur եւ ὐπερῴα palatum. Առաստաղ կամ վերնայարկք բերանոյ՝ ճաշակռու զոյգ ընդ լեզուի եւ կոկորդի՝ կից ընդ ռընգունս հոտառուս.

Միտք զբանս քննեն, եւ քիմք զկերակուրս ճաշակեն։ Լեզուք նոցա ի քիմս իւրեանց կցեցան։ Կցեցան լեզուք գիեցիկ մանկանց ի քիմս իւրեանց ի ծարաւս իւրեանց։ Քաղցր են ի քիմս իմ բանք քո քան բերանոյ իմոյ.եւ այլն։

Զի հարցէ հոտ նեխոյն ի քիմս ձեր. (Եփր. համաբ.։)

Իմանալի վիշապին առ ի կորուստնմա կարթ ի քիմս եղէց. (Անյաղթ բարձր.։)

Լինի նոցա իբրեւ կեր ի քիմս կարթի (յն լինի նոցա խայծ). (Ոսկ. յհ. ՟Ա. 41։)

Ի ՔՄԱՑ. Ըստ հաճոյս անձին. ըստ կամի. խելքէն, իր քեֆովը, իր գլխէն.

Գուշակութիւն առնէր նմա սուտ ի քմաց իւրոց։ Յիւրաքանչիւր քմաց ըստ կարծիս մտաց խօսելով. (Բուզ. ՟Ե. 38։ Ոսկ. յհ. ՟Ա. 1։)

Քիչ

adj.

few, some;
cf. Սակաւ.

Etymologies (4)

• = Պրս. [arabic word] kic «քիչ, նուազ, փոքր», որ կարելի է բնիկ թաթարական բառ է. հմմտ. տճկ. [arabic word] kučuk «փոքր», եաքութ, kuč-čugui «մի քիչ, փոքրիկ», չաղաթ. kičik «փոքր», թթր. [arabic word] kičik, քոյբալ. kit'ik «փոքր, մի քիչ», հունգ. kis, kicsi «փոքր» ևն։-Հիգշ. 278։

• Ուղիղ մեկնեց նախ ԳԴ, յետոյ ՆՀԲ, Հիւբշ. ZDMG 35 (1881), էջ 663։-Karst, Յուշարձան 423 ույգուր. kecik, kičik «փոքր»։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Ախց. Երև. Մրղ. Ննխ. Պլ. Սեբ. Սչ. Տփ. քիչ, Մկ. քիչ, չիչ, Մշ. քին, Սվեդ. քէչ «քիչ», իսկ Մրղ. մէշ «մի քիչ» ձառում է մի փշուր ձևից, ինչպէս ցոյց են տալիս մէշու, մէփշու միջին ձևերը (տե՛ս փշուր բառի տակ)։

• ՓՈԽ.-Հալ բոշ. կիչ «մի քիչ բան, մի փոքրիկ բան», կիչակ «ոչինչ, բոլորովին, սատանայ»։

NBHL (2)

Բառ պրս. քիյչ. Սակաւ. աղ.

Քիչ խօսելով, եւ իմաստութեամբ, եւ ցած ձայնիւ. (Լմբ. կան. բենեդ.։)

Քիս, քսոյ

s.

kind of chalk or whiting.

Etymologies (1)

• «կաւ՝ զոր ծեփեն ի վերայ պնակտի գրելւոյ». իբր ռմկ. բառ ունին միայն ՆՀԲ և ՋԲ. արմատ քսել «զօծել, մածնուլ» բառի որ հների մէջ գործածուած չէ, բայց կենդա-նի է արդի բարբառներում. հմմտ. քսել, քսուիլ Պլ. «շփել, շփուիլ», քիսիլ Ալշ. Ապ. Բլ. Խլ. Մշ., քիսնալ Բլ. «պատահիլ, հանդի-պիլ, իրար քտուիլ». քիսնել Ապ. «ընդհարու-ել, իրար դիպչիլ»։ Մի քիչ հնից ունինք Զքր. սարկ. Ա. էջ 51 Քսէին զստորոտ հանդերձի նորա յերեսս իւրեանց։-Տե՛ս քիստ բառի տակ։

NBHL (3)

(որպէս թէ՝ քսելու բան մը) Վարի ռամկօրէն որպէս Կաւ՝ զոր ծեփեն ի վերայ պնակտի գրելւոյ. որ եւ թ. քեշ.

Այլ անյայտ է բան գրոցն Վաստակոց. ՟Յ՟Ե.

Ա՛ռ որձ քիս, եւ իշու զաջ սմբակն, եւ այլն։

Քիստ, քստոյ

s.

awn, beard of corn.

Etymologies (3)

• , ո հլ. «ցորենի հասկը պատող փը-շոտ մազերը» Վեցօր. 87, 88. Եփր. գ. Կոր. 122. Նիւս. կազմ. գրուած է քիս Տաթև հարց. 217. քիզ Բառ. երեմ. յաւել. 572, ո-րից մանրաքիստ Դամասկ. քստումն «փշա-քաղումն, մազերը փուշի պէս տնկուիլը» Եզն. քստմնիլ (կամ կրճատ քամնիլ) «մազե-րը փուշ փուշ լինել, սոսկալ» Յոբ. դ. 15. Դ. մկ. զ. 15. Եզն. քստմնելի (գրուած քամնելի) Նար. երգ. 344. Լմբ. իմ. քստմնածածան (ջրերի վէտվէտման համար ատուած) Ներբ. յորդ. 12։

• Lag. Urgesch. 905 զնդ. xvāsta «կե-րակուր»? Տէրվ. Altarm. 15 սանս. ka-sāyā, յն. ϰνήϑω, լտ. carduus «ուղտա-փուշ» բառերի հետ՝ սանս. kaš «զօծել, քսել, քերել»=հյ. քսել արմատից։ Հիւնք. կուշտ բառից։ Petersson 1) IF 34, 243 յն. σίστρος, σῖτος «մի տեսակ բոյս, ցորեն» բառերի հետ ևն. 2) KZ 47 288 միացնում է տանս. késara. ke-ça, լտ. coesaries «մազ, գէս» բառերի հէլր։

• ԳՒՌ.-Երև. քիստ, քիստղ (վերջինը տե՛ս Տեղեկ. ինստիտ. 2, 103), Մշ. քիստ, քիս, Հմշ. քիսդ, Ղրբ. քէստ, Ագլ. քայստ, Ջղ. քէստխ, (գիւղերը՝ քիստխ), Խրբ. Մկ. քիս, Սվեդ. քէս. բոլորն էլ «ցորենի քիստ». իսկ Գնձ. քիստ նաև «ձկան կամ օձի փուշ»։-Նոր բառեր են անքիս, քստախոտ «մի տե-սակ խոտ»։

NBHL (4)

ἁνθέριξ arista. Փշատեսակ մազք՝ որք պատեն զհասկ ցորենոյ. քիս.

Բաժանի ի ցօղուն եւ ի պատիճ, եւ ի գոգաձեւ փոճոկս ցորենոյ, եւ ի հատ, եւ ի քիստ ... Շուրջ պատեալ ամրացոյց քստով. (Վեցօր. ՟Ե։)

Զարդարեալս թեփովք եւ ցողնով եւ քստով, զոր յաւելու նոցա երկիր. (Եփր. ՟գ. կոր.։)

Ի շրջել ի ցողուն եւ ի քիստ եւ ի հասկ։ Խոտն, ցողունն, պտուղ, քիստն. (Նիւս. կազմ. ՟Ի՟Թ. յորմէ Պրոկղ. շղկ.։)

Քծուար, աց

s.

wedge, ingot.

Etymologies (2)

• (ի-ա հլ. ըստ ՆՀԲ բայց առանց վկայութեան) «գուղձ, մետա-դի՝ ոսկիի կամ արծաթի կտոր» Սեբեր. 168. Մանդ. էջ 116։

• Տէրվ. Altarm. 65 հբգ. sweizjan «քրտնիլ, մետաղ հալեցնել», յն. σιδ--ηρος «երկաթ», սանս. svidita «հա-լեալ», svēdani «երկաթեայ տախտակ» բառերի հետ։ Հիւնք. քածաւար-ոտ բա-ռից։ Թիրեաքեան, Բազմ. 1913, 340 դնում է գուղձ>քուծ ձևից, որ գալիս է թրք. քիւչէ հոմանիշից։

NBHL (1)

Սակաւ ինչ քծուար յերկաթոյ։ Որ զքծուար երկաթոյ գողանալ մտաբերէ, նա թէ եւ ոսկւոյ պատահէր, ոչ ակնածէր. (՟Զ։ Մանդ. ՟Ժ՟Դ։)

Քղամիդ, մդաց, միդաց

s.

chlamys, mantle, cloak.

Etymologies (3)

• , ի-պ հլ. (գրուած նաև քղա-միթ) «իշխանական ծիրանի» Մտթ. իէ. 28, 31. Մրկ. ժե. 17, 20. Մեկն. ղկ. ժմ. 104. Յայսմ. Պտմ. աղէքս. գրուած քաղամիտ Ուխտ. բ. 52։

• = Յն. γλaμύς, γλaμδδος «պատմուճան» որից փոխառեալ են նաև լտ. chlamys, ydis, իտալ. clamide, վրաց. քլամիդա ևն ևն։ Յոյն բառի ծագումը անյայտ է (Boisaq 1ο62).

• Նախ ՀՀԲ դրաւ յունարէնից։ ՆՀԲ նակ լծ. խլայ, խիլայ։

NBHL (4)

որ եւ յն. խլա՛միս. χλαμύς, -ύδος chlamys, -ydis. գրի եւ ՔՂԱՄԻԹ. (լծ. խլայ, խիլայ) Վերարկու զինուորական, իշխանական, թագաւորական.

Արկին զնովաւ քղամիդ կարմիր։ Մերկացուցին ի նմանէ զքղամիդն կարմիր։ Զգեցուցանեն նմա քղամիդ կարմիր եւ (այսինքն) ծիրանիս. (Մտթ. ՟Ի՟Ե. 23. 36։ Մրկ. ՟Ժ՟Ե. 17։)

Քղամիգն արեան գունով ներկեալ էր, զի ղարիւն մարդկան միացոյց յինքն. (Մեկն. ղկ.։)

Ապականեաց զթագաւորական քղամիդն։ Զգեցոյց նմա զթագաւորական քղամիդն։ Պատառեաց զքղամիթն, եւ զծածկոյթ գլխոյ նորա ընկէց յերկիր. (Հ=Յ. յնվր.։ եւ Հ=Յ. սեպտ. եւ այլն։)

Քմին

s. adj.

watch, ambush;
in watch.

Etymologies (1)

• Ուղիղ մեկնեց նախ ՆՀԲ, յետոյ Հիւբշ, ZDMG 35 (1881), 663։

NBHL (1)

Հրամայեցաք քմինս գնել, եւ մահու գործեցաք նոցա։ Կայր ի քմին յիսուն արամբք։ Բազում զօրօք ի քմին կայր։ Կացուցանէր քմինս ի բազում տեղիս. (Ուռհ.։)

Քնար, աց, ից

s. ast.

lyre;
viol, harp;
Lyra;
— հարկանել, to play on or sound the lyre.

Etymologies (6)

• , ի-ա հլ. (յետնաբար ի հլ. կայ նաև գըծ. քնարեաւք Իրեն. 12) «թելաւռո մի նուագարան. նոր գրականում իբր ֆո. lyre» ՍԳր. Սեբեր. որից քնարական Եւագր. քնարահար Ոսկ. ես. Եւս. քր. Յայտ. ժդ. 2. քնարերգ Յայտ. ժը. 22. քնարերգակ Առ որս. հոգիաքնար Տօնակ. մարմնաքնար Բէոդ. խչ.։

• = Ասոր. [syriac word] kennārā «կիթառ», որ և արամ. [hebrew word] kinnārā, եբր. kinnōr, արաբ. [arabic word] kirān, օ [arabic word] kannāra, ո-րոնցից փոխառեալ են նաև եգիպտ. ken-noru և Փիւնիկէի վրայից անցնելով՝ յն. ϰινύρα, ϰιννύρα, լտ. cinyra (Boisacq 457) ևն։-Հիբշ. 319

• ՆՀԲ յիշում է եբր. յն. և լտ. ձևերը։ Lag. Arm. Stud. § 2371 եբր. բառի հնագոյն ձևն է համարում։ Տէրվ. Altarm. 70 եբր. և արաբ. ձևերը։ Մար-տիրոսեան ՀԱ 1924, 458 հաթ. kiniras «քնար», որ անշուշտ սեմականից է փոխառեալ։

• «մի տեսակ ծառ». առանձին չէ գործածուած, բայց սրանից են քնարուկ «անուն ծառոյ և պտղոյ» (ընկոպի, նուշի, հաճարուկի, թութի և նուռի հետ յիշուած) Ագաթ. քնարենի «մի տեսակ ծառ» (տե՛ս ՀԲուս. § 3199)։

• = Պրս. [arabic word] kunār «մի տեսակ ծառ և նրա պտուղը. արաբ. sidr, լտ. zizуphus spina Ghristi փշոտ բոյսը» կամ ըստ Շառ-դէնի «հոյն». նոյնը նաև արաբ. [arabic word] kunār, որ Կամուս, թրք. թրգմ. Բ. 101 պարսկերէ-նից փոխառեալ է համարում և որի տառա-դարձութիւնն է հայ Բժշկարանների յիշած քունար ձևը (տե՛ս ՀԲուս. § 3209. որ Տիրա-ցուեան, Contributo § 298 դնում է «pa-liurus spina Christi Mill.»)։ Սակայն ու-նենօ նաև ասոր. [syriac word] kennārā «lotus ծաղիկը. 2. զկեռենի», որ Brockelm. Lex. syr. 161 դրած է նախորդ «քնար» բառի հետ։ Մեր ձևը կարող է գալ թէ՛ ասորուց և թէ պարսկից։-Աճ.

• Աճառ. ՀԱ 1908, 121 դնում է պրս. kunār ձևից, ԳԲ էջ 1375 միացնում է պրս. քիուքնար «խաշխաշի գլուխ, խո-ոակ» բառին և մեր բառին էլ այս ի-մաստն է տալիտ։ Նորայր ՀԱ 1923, 169 պրս. kunār։

NBHL (7)

Լուայ զձայն օձին, որ եղեւ քնար սատանայի. (Մեկն. ղկ.։)

Ջնար. կիթառ. տաւիղ. սաղմոսարան. փանդիռն. բարբուտ. նուագարան բախողական՝ աղեօք կամ լարիւք եւ թիլիւք կազմեալ յայլեւայլ ձեւս. սանթուռ, քեմանչէ, թամպուռա, պէրպուտ, հարբա. եբր. քիննօռ, նէպէլ. յն. քինի՛ռա, քիթա՛ռա, նա՛վլի. լտ. ջինիռա, ջիթա՛ռա. լիռա. նապլա . κινύρα ginyra κιθάρα λύρα lyra νάβλα, ναύλη nabla βάρβιτον, -ος barbiton ὅργανον organum.

Սրինգ եւ թմբուկ եւ փող եւ քնար։ Երգեսցէ քնարաւն, եւ դիւր լիցի քեզ։ Առնոյր դաւիթ զքնարն, եւ նուարգէր ձեռամբ իւրով։ Արուեստականօք թըմբկաց եւ քնարաց։ Նա է հայր՝ որ եցոյց զերգս եւ զքնարս։ Երգովք սաղմոսաց, տաւղօք եւ քնարօք, եւ թմբկօք եւ ծնծղայիւք եւ փողովք.եւ այլն։

Չէր բամբասանաց քնարն, եթէ քնարաւն՝ Այստուածոյ երգս քո մատուցանէր։ Ոչ քնարաւ փողս հարկանեն, եւ ո՛չ փողով քնար։ Ի ձեռն սաղմոսերգուին քնարի։ Եօթնազի յարմարեալ քնար՝ եօթն անգամ յաւուրն նուագէր տեառն. (Սեբեր. ՟Է։ Նիւս. կազմ. ՟Թ։ Պրպմ.։ Եպիփ. սղ.։)

Այլաբանութեամբ ասի.

Արարիչն միաբանեաց (զհոգի եւ զմարմին) իբրեւ քնարահար ընդ քնարի, զի շարժեսցի եւ շարժեսցէ զակն ի տեսանել, զռնկունս ի հոտոտել, զքիմսն ի ճաշակել, զլեզու ի խօսել, զխելսն յիմանալ. (Եղիշ. հոգ.։)

Հոգեշարժ քնարիւք զքեզ բարեհամբաւեմք։ Քնար ամենասուրբ հոգւոյ՝ ամենիմաստն պօղոս։ Քնար քաղցրախօս՝ աստուածային հոգւոյն. (Նար. կուս.։ Կիւղղ. հռ։ Շար.։)

Քնթռնոց

s.

folds of serpents;
rings or wrinkles in the elephant's trunk.

Etymologies (1)

• «փղի կնճիթի վրայ ոլորք կամ գալարներ» Վեցօր. 195. որից քնթռնեցուցա-նել «քիթը այս ու այն կողմ դարձնել» Կղնկտ. հրտր. Էմ. էջ 159։ Երկուտը միասին ծագում են *քնթիռն արմատից։

NBHL (2)

(որպէս թէ կնճռնոց) այսինքն Գալարք մարմնոյ օձից, կնճթի փղաց, եւ այլն. կռինճ կռինճ՝ ղանղալ ըլլալը.

Իբրեւ օձի քնթռնոցք երեւին ի պատիճն (փղի), յորժամ այսր անդր շրջշրջիցի. (Վեցօր. ՟Թ. յն. օձատեսիլ եւ դիւրաշրջիկ բնութեամբ։)

Քնին

s.

examination;
ի — առնուլ, to examine, to consider, to ponder;
to argue, to discuss;
ի — գալ, to be examined, criticized;
ի — արկանել, մտանել, լինել, to examine, to study, to criticize.

Etymologies (3)

• (գրուած նաև քննին. անհոլով) «քննութիւն» Ոսկ. ես. 276. Եւթաղ. 174. Եզն. Եփր. ա. կոր. Կոչ. որից քննել ՍԳր. Եւտ պտմ. Ոսկ. յհ. ա. 17 (գրուած է քնընել Իրեն. հերձ. 107). քննական Սեբեր. քննա-յոյզ Ագաթ. հետաքնին Վրք. հց. քննասի-րութիւն Կոչ. քննիչ ՍԳր. Ագաթ. քնճախոն-դիր Մծբ. անքնին ՍԳր. Ագաթ. անքննու-թիւն Եզն. հարցաքննել Ոսկ. յհ. բ. 11. դժուարաքնին Եւագր. խորաքնին Վեցօր. քննադատ, քննադատել, քննադատութիւն, քննադատաբար, քննադատական, քննադա-տօրէն (նոր բառեր)։

• Lag. Urgesch. 51 զնին բառի հետ նայիլ բայից։ Տէրվ. Altarm. 9, 83. Նա-խալ. 50, 71 իբր *քին-քին, կրկնուած քին արմատից =սանս. či «փնտռել, հարցաքննել», զնդ. či «նկատել»։ Հիւ-նք. քուն բառից։ Patrubány SA 1, 212 հնխ. sven-«ձայն տալ» արմատից։ Scheftelowitz BВ 29, 14 արմատը քին (+ին մասնիկ)=սանս. činoti «հետա-զօտել», զնդ. činas «փնտռել». Peder-sen, Հայ. դր. լեզ. 73 կապ չունի, ասում է, յն. τίνω «վճարել, հատուցանել»։ Karst, Յուշարձ. 429 թթր. kūn, čun «փորձ»։ Մառ, Яз. и Лտ. I 238 բասկ. ayčin «առջևը»։ Ղափանցեան, Տեղեկ. ինստ. 2, 89 զննել բայից։

• ԳՒՌ.-Մրղ. -ննխ. Սեբ. քըննէլ, Շմ. քննիլ, Զթ. քը'ննիլ, Ջղ. քնընել, Ախց. Երև. քնընէլ, Տփ. քնընիլ, Ալշ. Մշ. քնքնել «հարցաքննել», Ղրբ. քնէնք1 «խոր մտածութիւն», որից քը-նինքարար «խորամանկ, նենգաւոր»։-Էն-կիւրիի թրքախօս հայոց բարբառով քիննէլ-լէմէք» «մի տեղ քննել» (Բիւր. 1898, 866)։

NBHL (7)

գրի եւ ՔՆՆԻՆ. cf. ՔՆՆՈՒԹԻՒՆ. ἑξέτασις . բայիւ ἑξετάζω, -ζομαι.

Յորժամ քննին (կամ քնին) լինի, ի վերայ հասնիցեն։ Խնդիրք են յաժող կանաց, ի քնին են անպարկեշտ լսողաց (կամ լսելեաց)։ Միտք բազում անգամ ի քննի մտեալ՝ խնդրեն վասն այսր. (Կանոն.։ Մանդ. ՟Ը։ Սարկ. պատկ.։)

Չարար իսկ զնոսա յայտնիս, այլ զմեզ արկ ի քնին։ Զայս ամենայն ի քնին արկանիցես։ Զիրսն ի քնին արկեալ։ Զհանգամանս պատճառաց ի քնին (կամ ի քննին) անկեալ՝ խնդրիցէ։ Խօսքն՝ որ արտաքս ելանեն, ի քնին գան. (Ոսկ.։)

Եւ արդ եկեսցուք յիրացն իսկ ի քնին։ Եւ ապա եկեսցուք յայնր ի քնին։ Միտք այսպիսեաց գան ի քննին։ Բանս ի քնին անկանի։ Ի քնին լիջիր մնացելոցն. (Եզնիկ.։ Շ. խոստ.։ Լմբ. սղ.։ Կոչ. ՟Ժ՟Գ։)

Զոր տեսեալ մոգուցն՝ ի քնին ելին։ Զգործս եւ զպատուիրանս Աստուածոյ ի քնին առեալ՝ դառն դատաւոր նստին. (Զքր. կթ.։ Սարգ. յուդ. ՟Բ։)

Ո՞ւր է՝ որ քննէ ճարտարութեամբ եւ խորագիտութեամբ զքնինս աշխարհիս այսորիկ. (Եփր. ՟ա. կոր.) (որպէս զքննութիւնս, կամ զքննիչն)։

Մտին ի քընին, եւ գայթագղեցին. (Գանձ.։)

Քնցեղ

s. fig.

clod, glebe, lump of earth;
obscene word or jest.

Etymologies (1)

• , անստոյգ նշանակութեամբ բառ. մէկ անգամ ունի Զքր. կթ. «Երիտասարդ ոք պակշոտեալ զհետ կուսի՝ ոչ համարձակի իսկ և իսկ մերձենալ, այլ երբեմն ակնարկէ և երբեմն ժպտի, և ապա քնցեղս ընկենու և քարաձիգս *առնէ և միշտ խեղկատակու-թիւնս»։ ՆՀԲ մեկնում է «գուղձ հողոյ, գունձ, քուց, և կամ նմանութեամբ՝ բան խենէշ սիրոյ և քնցատելոյ». Քաջունի, հտ. Բ 118 և հտ։ Գ. 255. «ֆր։ motte, հողի կոշտ»։

NBHL (2)

Գուղձ հողոյ. գունձ. քուց. եւ կամ նմանութեամբ՝ Բան խենէշ սիրոյ եւ քնցատելոյ.

Երիտասարդ ոք պակշոտեալ զհետ կուսի՝ ոչ համաձկի իսկ եւ իսկ մերձենալ, այլ՝ երբեմն ակնարկէ, եւ երբեմն ժպտի, եւ ապա քնցեղս ընկենու, եւ քարաձիգս առնէ, եւ միշտ խեղկատակութիւնս. (Զքր. կթ.։)

Քոթանակ, աց

s.

cloth;
cover;
drawers.

Etymologies (2)

• «հառուստ» Եւագր. էջ 186 (Սփածանելի քովթանակ (այլ ձ. քոթանակ) քահանայական է՝ մեռանել ախտաւոր ցան-կութեանց վասն գիտութեանն Աստուծոյ). Փիլ. լին. էջ 27 (Ընդէ՞ր թզենւոյ տերևս կա-րեն և քոթանակս).-Լծ. փիլ. մեկնում է «քոթանակս. ծածկոյթս. ասեն թէ վարտե-քըն է», իսկ Հին բռ.=Բառ. երեմ. էջ 333 «քովթանակ. նուարտան, ծածկոյթ»։ Սխալ է գրուած փութանակ Սասն. 16։

• ՆՀԲ «եբր. խէթօն, խէթօնեթ, յն. խի՛թօն, լտ. քիդօ՛նա, թունիգա, յորմէ՝ իտալ. քօ՜թթա»։ Տէրվ. Altarm. 74 թերևս պրս. xaftān կամ xafdān «զին-ւորական վերարկու»։

NBHL (4)

Կտաւի պատմուճան. շապիկ. բաճկոն. սփապածելի. ծածոյթ. քըթան լաթ. ... յն. խի՛թօն. լտ. քիդօնա, թունիգա. յորմէ իտալ. քօթթիա ).

Ընդէ՞ր թզենւոյ տերեւս կարեն եւ քոթանակս. (Փիլ. լին. ՟Ա. 41։)

Քոթանակս, (իմա) ծածկոյթս. ասեն՝ թէ վարտիքն է. (Լծ. փիլ.։)

Քովթանակ եւ նուարատն, ծածկոյթ. (Հին բռ.։)

Քող, ոյ, ով

s.

veil, cover;
— հարսանեաց, nuptial veil.

Etymologies (3)

• , ո հլ. «ծածկոյթ, երեսի ծածկոց» ՍԳր. Եփր. ա։ Կոր. 71. Եւս. պտմ։ որից քողարկել Ոսկ. յհ. ա. 33. Արծր. քո-ղաձիգ Գ. մկ. դ. 6. քողընկէց Ոսկ. մ. բ. 12. քողաւոր..Շնորհ. տաղ. ևն։ Ս տաստկակա-նով սքող կամ սքօղ «ծածկոյթ»Շնորճ. Բարձր. Մաշտ. որից սքողել Դան. ժգ. 32. Ա. Կոր. ժա. 6. Ոսկ. ես. սքողարկել Ոսկ. եբր. ժե. թևասքողել Գնձ. Շար. ևն, բոլորն էլ գրուած թէ՛ ո-ով և թէ օ-ով. ո՛րն է նախ-նականը՝ յայտնի չէ։

• ՆՀԲ «լծ. հյ. գաղել, գողել, սքողել, յն. քա՛լիմմա»։ Տէրվ. Altarm. 16 ար-մատը սքող, որից ս-ի անկումով՝ քող. հմմտ. գոթ. huljan «պահպանել», մբգ. hulle «քող, լաչակ», լտ. celare «ծած-կել» ան։ Justi, Dict. Kurde 350 քրդ. kol «ճակատին կապելու ոսկեշարք»։ Canini, Et. étym. 120 հյ. կառ «չուան» և քուղ «թել» բառերի հետ գերմ. garn, հոլլ. garen «թել»։ Karolides, Γλ. συγϰρ. 89 կպդվկ. kučeymás «կանանց գրխի թաշկինակ», սանս. çuka «խոյր», լիթ. kuka, ռուս. кикe «կանացի գդաև»։ Տէրվ. Նախալ. 111 իբր հնխ. skar ար-մատից. նոյն ընդ Altarm. բայց Լեզու 1887, 16 մերժելով այս՝ արմատը դը-նում է քող՝ ս տաստկականով։ Հիւնք. ղօղել բայից։ Patrubány ՀԱ 1908, 152 հնխ. sqeu-«ծածկել» արմատից։ Schei-telowitz KZ 53 (1925), 254 սանս. kulāya «հիւսուածք», լտ. colus «իլ», յն. ϰλώσϰω «մանել» բառերի հետ։ Լա-փանցեան, Տեղեկ. ինստ. Բ. 80 քաղել «ծածկել» արմատից։

• ԳՒՌ.-Ախց. Գոր. Ննխ. Ղրբ. Շմ. քօղ. Զթ. քուղ, Սեբ. քէօղ,-յգ. քողք ձևից՝ Վն. ք'օղք, Խրբ. Կր. Ռ. Տիգ. քօխք, Ալշ. Մշ. Պլ. Սլմ. քօխկ, Հմշ. քուխգ,-ր յաւելուածով Երև. Ջղ. քօղր, Տփ. քօ՜ղրը, բոլորն էլ «հար-սի երեսի շղարշ»։-Նոր բառեր են քօղել, քօղքել, քօղքուկ։

NBHL (9)

ՔՈՂ կամ ՔՕՂ. (լծ հյ. գաղել, գողել. սքողել. յն. քա՛լլիմա, եւ այլն) κάλυμμα velum, velamen κατακάλυμμα tegumentum, operimentum ἁποκρυβή կամ ἁποκρυφή absconsio. Պատրուակ արկեալ զերեսօք. ծածկոյթ՝ իրական կամ նմանական. վիժակ. վարագոյր. քողք (որպէս եւ մասգարտ ՝ է պարտակ, դիմակ կեղծ)

Մովսէս արկանէր քող ի վերայ երեսաց իւրոց։ Մինչեւ ցայսօր ժամանակի նոյն քող ձգեալ կայ ի վերայ ընթերցողածոց հին կատակարանաց։ Քօղ արկ զերեսօք իւրովք։ Դու՛ստր բարելացւոց ընկեա՛ զքող քո.եւ այլն։

Եցոյց աստուած, ի բաց բարձեալ զքողն։ Տեսութիւն մերկութիւն, եւ զքող ի բաց բառնալ բութեան. (Փիլ. լին.։)

Քո՛ղ արկէք՝ յորինեցէ՛ք (կամ պսակեցէ՛ք). (Շ. տաղ.։)

Պատառեցին զքողն երեսաց նորա. քանզի քօղով վարէին յայնմ ժամանակի կաթողիկոսք. (Կիր. պտմ.։)

Քող զստուերն արկաւ պատկառանաց։ Զստուերըն քող արկ մերկութեան. (Անյաղթ բարձր.։ Շար.։)

Քօղ արկ արեւին, եւ լուսոյ լուսնին. (Գանձ.։)

Ոչ գոյ քօղ ամօթոյ երեսա ձերոց. (Ճ. ՟Բ.։)

Յայտնապէս պատուիրակ քօղոյ բանիս անջրպետեցաւ. (Նար. մծբ.։)

Քողակ

s.

sweet-gum.

Etymologies (1)

• «մի տեսակ քաղցր խէժ» Խոր. աշխ. 615 (ըստ մի ձեռ. իսկ ըստ այլ ձ. քալաի), ունի միայն ՆՀԲ. իսկ ՋԲ և ԱԲ շնջած են. հմմտ. գովողակ։

NBHL (1)

Դնի յօրինակս ինչ Խոր. աշխարհ. որպէս Խիժ ինչ անոյշ։

Քոռ, ից

s.

corus, bushel;
strike.

Etymologies (3)

• (ի հլ. ըստ ՆՀԲ, բայց կայ միայն ռեռ. -ի) «չափ է, իբր 10 արդու եամ 3Ո գրիւ» ՍԳր. գրուած քուռ Կանոն. Յս. որդի։

• = Յն. χόρ և աւելի սովորական՝ ϰορος «մև տեսակ չափ». փոխառեալ է ինքն էլ (Boi-sacq 497) եբր. [hebrew word] kor բառից, որի հետ նոյն են արամ. kor, ասոր. [syriac word] kor, արաբ. ❇ kurr, այն է «չափ ցամաքե-ղէնների»։ Բուն աղբիւրն է ասուր. [other alphabet] gur-ri կամ. [other alphabet] gurru կամ [other alphabet] gur-ru-u «ցամաքեղէնի, ցորենեղէնի և արմաւի մե-ծագոյն չափը» (Delitzsch, Assyr. Hndwь. էջ 205, Strassmaier, Alphabet. Verz. էջ 244), սումեր gar (Autran, Sumer. 155)։ Յոյնից է փոխառեալ նաև լտ. corus։-Հիւբշ. էջ 388։

• Հներից Շիր. հրտր. Պատկ. էջ 31 բառիս համար գրում է. «Ջափ 880 քսեստի լինի քոռ մի և կոչի եբրայեց-ւոցն և ասորւոցն ի Հայոց առեալ (I)... և քոռն ըստ հելլենականին կորոս լտի»։ Նորերից Աւգերեան, Բցտր. չփ. և կշռ. 189 եբր. քօռ բառից։ ՆՀԲ եբր. յն. և լտ. ձևերը։ Տէրվ. Altarm. 70 և Հիւնք. 36 եբր.-ից։

NBHL (3)

որ եւ եբր. քօռ. յն. քօ՛ռօս. լտ. քօ՛ռուս. κόρος corus. Չափ ընդեղինաց կամ արմտեաց, իբր տասն արդու, կամ երեսուն գրուաց.

Որ սակաւ ժողովեաց, տասն քոռ։ Քոռի միոջ գետնոյ։ Երեսուն քոռ նաշհւոյ։ Զվեցերորդ ադուի ի քոռէ գաւոյ։ Քոռի միոջ գարւոյ։ Քոռ ցորենոյ.եւ այլն։

Կորոս, ըստ հելլենացւոցն եւ եբրայեցւոցն՝ քոռ, որ է երեսուն մոդ. (Անան. չափ եւ կշռ.։)

Քոս, ոյ, ով

med.

itch, scurf, scab.

Etymologies (4)

• , ո հլ. «շան բորոտութեան նման չոր բռր» ՍԳր. Ոսկ. ա. տիմ. Վեցօր. «ծա-ռի մի տետակ հիւանդութիւն» Մտթ. ևագը. 117. Մտթ. ներբ. 169. որից քոսոտ Ղևտ. իբ. 22. Ոսկ. Կող. 574. Մանդ. քոսոտիլ Եւա-գըր. էջ 132, Բոսութիւն Արծր.։ Նոյն բառն է նտև քոս «մամուռ, գորտնբուրդ» (ՀԲոա. § 3205) Ոսկիփ. ինչպէս ցոյց է տալիս քարա-քոս «քարի մամուռ» Ագաթ. Ոսկիփ. «մար-մրնի սպիտակ քոս» Գաղիան. քոսոտեալ վրան մամուռ կապած» (ծառ) Վեցօր. 97։

• Böttich. ZDMG. 1850, 363 սանս. kaçcha բառի հետ (որ է անշուշտ [other alphabet] ō kaččha «անտառի բացատ, գե-տի ճահճոտ եզերք». երևի ուզում էր ասել սանս. [other alphabet] ō уkatchū «քոս»)։ Pic-tet KZ 5, 336 և Origines 1, 295 սանս. khasa։ Տէրվ. Altarm. 15-16 ըն. ϰνάω =ϰνάσω «քերել, շփել» բայի հետ հնխ. kans արմատից, որ դարձել է հյս քաս> քօս>քոս։-Lidén, Stud. z. Tocharischen sprachgesch. 1916, էջ 15 (անձամբ չեմ տեսած) կցելով քուչ. kāswo «բոր» բառին, երկոսնը միասին ցեղակից է դնում լն. ἐέν «քերել», ἔαίνω «սանտրել», սանս. kaččhū «քոս», հիռլ. cir «սանտր», հհիւս. haddr «վարս» ևն։ Նոյնը կրկնում է Traut-mann էջ 120 հտլ. ceš9, česati «տանտ-րել», լիթ. kasù, kästi «փորել» ռառե-րի տակ։ Հակառակ է Meillet BSL հտ. 22, էջ 60, որ չի ընդունում քոս իբր իրան. փոխառութիւն՝ նախաձայն ք-ի պատճառաւ. հաւանաբար քոս երկա-յացնում է *kosso-։ Մառ ИАН 1919, 395 քոր, քորել բառից։ Petersson, Ar. u. Arm. Stud. 112 հնխ. kok'o-ձևից. թադրում է հնխ. k'ok'o-նախաձայնը վերածուած համանմանութեամբ k'-ի։

• ԳՒՌ.-Ալշ. Մշ. քոս, Ախց. Գոր. Երև. խրբ. Կր. Ղրբ. Ննխ. Շմ. քօս, Ագլ. Տփ. բուս, Զթ. քիւս, Հմշ. քէօս, Սեբ. քէօզ. այ-ւուր ունինք միայն քոսոտ, ինչ. Ասլ. քէօսէ-օդ, Տիգ.. քօսուդ «կեղտոտ, անպիտան»։ Նոր բառեր են քոսաղբիւր, քոսմիրուք։ Թըր-քախօս հայերից Ատն. քսնի, քսոտ «քոսոտ, փնթի»։։

• ՓՈԽ.-Վռաղ. ჭარაგოზა քարագոզա «րա-րաքոս»։-Ատանայի թուրքաց և թրքախոս յունաց ու հայոց բարբառով քիս «քոս» (Ա-րևելք 1888 նոյ. 9)։ Ոա. քօս՝ նոյն նշ..

NBHL (5)

ψώρα scabies. Կեղ մարմնոյ զազիր՝ փուտ եւ չոր՝ հանգոյն բորոյ շան. ասի եւ զայլոց իրաց.

Այր՝ յորում իցէ քոս։ Զքոս եւ զդալուկն։ Կեղով, եւ զայրացեալ քոսով. (Ղեւտ. ՟Ի՟Ա. 20։ ՟Ի՟Զ. 16։ Օր. ՟Ի՟Ը. 27։)

Հարի զմարմին նորա քոսովք՝ այլ պահի քեզ քոսն յաւիտենից. (Ճ. ՟Ժ.։)

Եթէ այն ցանկութիւն իցէ, ապա եւ քոս ցանկութիւն իցէ. (Ոսկ. ՟ա. տիմ. ՟Բ։)

Զհոգիս հարեալ՝ արար խոց եւ քոս. (Գանձ.) (որ հայի եւ ի յաջորդ բառն)։

Քովթար

cf. Քովթարովթ.

Etymologies (2)

• (սեռ. -այ) կամ ՔՈՎԹԱՐՈՎԹ (գրուած նաև քոթարովթ), տեռ. -այց «խո-յակ, սեան վերնախարիսխ» Դ. թգ. իե. 17, Բ. մն. ռ. 12 (երկ-երկու անգամ)։

• = Եբր. [hebrew word] kaftōr, [hebrew word] koteret, յգ. [hebrew word] kotārot «խոյակ» բառից, յն. χωϑαρ, χωϑეρὲϑ տառադարձութեան միջոցով։

NBHL (2)

ՔՈՎԹԱՐ ՔՈՎԹԱՐՈՎԹ. Բառ եբր. խօթար. յոքն. խօթարէթ. χωθάρ, χωθαρέθ chottar, chottareth. Ախաւեղագէս, կամ վերնախարիսխ սեան.

Քովթար պղնձի ի վերայ նորա (սեանն). եւ բարձրութիւն միոյ քովթարայ (կամ քովթարաց) յերից կանգնոց. եւ սաբակ եւ նռնաձեւք ի վերայ քոթարայն (կամ ացն) շուրջանակի։ Ի վերայ խոյակաց սենցն զքովթարովթսն ... Առ ի ծածկել զխոյակս քովթարովթացն. (՟Դ. Թագ. ՟Ի՟Ե. 17։ ՟Բ. Մնաց. ՟Դ. 12։)

Text recognition (OCR/HTR)

Automated text and document analysis

Models, tools, datasets

Our commitments

Armenian-French-English Dictionary

Log in to your account

Access OCR/HTR Demo

Contact Sales

français

Entries' title containing յ : 6192 Results

adj. gr.

s.

s.

s.

adj. s.

s.

adj.

s.

adj.

s.

s.

pron. adj. adv.

s.

adj.

vn.

s.

adv.

adj.

adj.

adj.

s.

adj.

s.

adj.

s.

s.

vn.

adj.

adj.

adj.

adj.

adj.

adj. adv.

va.

adj. adv.

s.

adv.

adv. adj.

adv.

adv.

adv.

adj. adv.

s. med.

adj.

sn.

Definitions containing the research յ : 10000 Results

s.

s.

adj.

adj.

s.

s.

s. zool.

s.

s.

adj.

s.

adv.

s.

adj.

s.

s.